25. snēhavidhiḥ

Adhikarana atha snehavidhirnAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതഃ സ്നേഹവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ ദ്വിവിധ ഉപക്രമ ഉക്തഃ| തത്ര ച ലങ്ഘനസ്യ ശോധനാത്മകത്വാച്ഛോധനസ്യ ച സ്നേഹസ്വേദപൂര്വകത്വാത് തതോऽപി സ്നേഹസ്യ ദോഷമാര്ദവകാരണപ്രാധാന്യാത്തദ്വിജ്ഞാനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ-അഥാത ഇത്യാദി|| ൧||

Adhikarana snehAdyupayuktadravyasamBArasaMgrahaNAvashyakatA (2) · Śloka 2

സ്നേഹാദിഷൂപയോഗായ തദ്വ്യാപച്ഛാമനായ ച| കുര്യാത്പ്രാഗേവ തദ്യോഗിദ്രവ്യസമ്ഭാരസങ്ഗ്രഹമ്||൨||

സ്നേഹസ്യ ശോധനാങ്ഗത്വാത് പ്രാഗേവ സ്നേഹാദിഷ്വനാരബ്ധേഷു സ്നേഹാദ്യുപയോഗായ ദേശാദിവൈപരീത്യാത് സ്നേഹാദ്യുദ്ഭൂതവ്യാപച്ഛമനായ ച തദ്യോഗിദ്രവ്യാണാം സ്നേഹോപയോഗയോഗിനാം ഘൃതതൈലവസാശരാവോദഞ്ചനാദീനാം തദ്വ്യാപച്ഛമനയോഗിനാം ച ദ്രവ്യാണാം സമ്ഭാരസങ്ഗ്രഹം കുര്യാത്|| ൨||

Adhikarana snehanavirUkShaNauShadhalakShaNam (3) · Śloka 3

ഗുരുശീതസരസ്നിഗ്ധമന്ദസൂക്ഷ്മമൃദുദ്രവമ്| ഔഷധം സ്നേഹനം പ്രായോ വിപരീതം വിരൂക്ഷണമ്||൩||

സര്വം ഗുര്വാദിഗുണയുക്തമൌഷധം പ്രായേണ സ്നേഹനമന്യദേവംഗുണമപ്യസ്നേഹനം ഭവതീതി പ്രദര്ശനാര്ഥം പ്രായോഗ്രഹണമ്| വിപരീതം ലഘ്വാദിഗുണം വിരൂക്ഷണമ്| അത്രാപി പ്രായോഗ്രഹണമനുബധ്യതേ|| ൩||

Adhikarana pravarasnehadravyANi teShu GRutasyottamatvam (4) · Śloka 4

സര്പിര്മജ്ജാ വസാ തൈലം സ്നേഹേഷു പ്രവരം മതമ്| തത്രാപി ചോത്തമം സര്പിഃ സംസ്കാരസ്യാനുവര്തനാത്| മാധുര്യാദവിദാഹിത്വാജ്ജന്മാദേവ ച ശീലനാത്||൪||

സര്പിരാദിചതുഷ്ടയം സര്വസ്നേഹേഷു പ്രവരം ശ്രേഷ്ഠമാശു സ്വകാര്യകരണാത്| തത്രാപി ചതുഷ്ടയേ സര്പിരുത്തമം സംസ്കാരാനുവര്തനാത്| യേന ഹി ദ്രവ്യേണ സംസ്ക്രിയതേ തമനുവര്തതേ| സ്വഗുണാനജഹത് സംസ്കാരഗുണാന് ഗൃഹ്ണാതീതി സംസ്കാരാനുവര്തീ| ന ഹ്യേതത്തൈലാദിഷു സമ്ഭവതി| തേ ഹി സ്വഗുണാംസ്ത്യജന്തി| തഥാ ച ചന്ദനാദൌ തൈലാദീനാം വിപരീതൈര്ദ്രവ്യാന്തരൈരൌഷ്ണ്യാദിനാശോ ഭവതി| ന ഹി സ്നേഹനാശസ്തസ്യ ബഹുത്വാത്| തഥാ മാധുര്യദിഗുണയോഗാച്ച സര്പിരേവോത്തമമ്|| ൪||

Adhikarana sarpirAdInAM doShaghnatvavivaraNam (5) · Śloka 5

പിത്തഘ്നാസ്തേ യഥാപൂര്വമിതരഘ്നാ യഥോത്തരമ്||൫||

തേ സര്പിരാദയോ യഥാപൂര്വം പിത്തഘ്നാഃ| യഥോത്തരമിതരഘ്നാഃ| ശ്ലേഷ്മണഃ സ്നേഹപ്രതിഷേധാദിതരശബ്ദേന വാതഘ്നാ ഇതി ഗമ്യതേ| അഥവാ ദ്രവ്യാന്തരസംസ്കൃതസര്പിരാദ്യപേക്ഷയാ ഇതരശബ്ദേന കഫസ്യാപി ഗ്രഹണമ്| തേനൈവം തൈലസ്യാപി പിത്തഘ്നത്വം സിദ്ധമ്| അക്ഷാദിയോനേര്വാ തൈലസ്യ പിത്തഘ്നത്വമിതി| യോ യസ്മാത് പൂര്വഃ സ തസ്മാത് പിതഘ്നഃ| യോ യസ്മാദുത്തരഃ സ തസ്മാദ്വാതഘ്നഃ| തൈലസ്യ പൂര്വത്വാസമ്ഭവാത് പിത്തഘ്നത്വാസമ്ഭവഃ | വസായാ മജ്ജ്ഞശ്ച യത്ര മാംസാനുഗസ്വരൂപത്വേന പിത്തഘ്നത്വം സമ്ഭവതി തത്ര പിത്തഘ്നത്വമ്| അഥവാ ശോധനാങ്ഗാനാം സര്പിരാദീനാം വമനാദിക്രിയോപകാരയോഗാ-ദേവംസ്വരൂപതാ പരിണാമ ഇതി ഗ്രന്ഥാവിരോധഃ|| ൫||

Adhikarana ghRutAdInAmuttarottaraM gurutvam (6) · Śloka 6

ഘൃതാത്തൈലം ഗുരു വസാ തൈലാന്മജ്ജാ തതോऽപി ച||൬||

സുബോധമ്|| ൬||

Adhikarana yamakAdipariBAShAH (7) · Śloka 7

ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിസ്തൈര്യമകസ്ത്രിവൃതോ മഹാന്||൭||

സര്പിരാദിഭ്യോऽന്യതമാഭ്യാം യമകോ ഭവത്യന്യതമൈസ്ത്രിവൃതോ ഭവതി| സര്വൈഃ പുനര്മഹാസ്നേഹഃ| ഏതച്ച പ്രദേശേ വാക്യേഷൂപയുജ്യതേ|| ൭||

Adhikarana snehAshayAH (8) · Śloka 8

സ്നേഹാശയാ ദധി ക്ഷീരം മാംസാസ്ഥിഫലദാരു ച||൮||

ദധ്യാദയഃ സ്നേഹാശയാഃ സര്പിരാദിസ്നേഹാനാം യോനയഃ| തത്ര ദധി ക്ഷീരശ്ച ഘൃതാശയഃ ക്ഷീരസ്യ നവനീതയോനിത്വാത്| മാംസം വസാശയഃ| അസ്ഥി മജ്ജാശയഃ| ഫലാനി ച ദാരൂണി ച തൈലാശയഃ|| ൮||

Adhikarana snehyAH (9) · Śloka 9

സ്വേദ്യസംശോധ്യമദ്യസ്ത്രീവ്യായാമാസക്തചിന്തകാഃ| വൃദ്ധബാലാബലകൃശാ രൂക്ഷാഃ ക്ഷീണാസ്രരേതസഃ| വാതാര്തസ്യന്ദതിമിരദാരുണപ്രതിബോധിനഃ| സ്നേഹ്യാഃ........................................||൯||

സ്നേഹസ്യ വിഷയം ദര്ശയതി| സ്വേദ്യാദയഃ സ്നേഹ്യാഃ| ന ഹ്യസ്നേഹിതഃ സ്വേദ്യ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ യഃ സംശോധ്യഃ സ പ്രഥമം സ്നേഹ്യഃ| ആസക്ത ശബ്ദസ്യ മദ്യാദിത്രയേണ സമ്ബന്ധഃ| സ്യന്ദീ അഭിഷ്യന്ദാക്ഷിരോഗീ| ദാരുണപ്രതിബോധഃ കൃച്ഛ്രോന്മീലാഖ്യോ വര്ത്മരോഗഃ| ഏതേ സ്നേഹ്യാഃ|| ൯||

Adhikarana asnehyAH (10) · Śloka 10

..........................ംഅ ത്വതിമന്ദാഗ്നിതീക്ഷ്ണാഗ്നിസ്ഥൂലദുര്ബലാഃ| ഊരുസ്തമ്ഭാऽതിസാരാമഗലരോഗഗരോദരൈഃ| മൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദ്യരുചിശ്ലേഷ്മതൃഷ്ണാമദ്യൈശ്ച പീഡിതാഃ| അപപ്രസൂതാ യുക്തേ ച നസ്യേ ബസ്തൌ വിരേചനേ||൧൦||

അതിമന്ദാഗ്ന്യാദയോ ന തു സ്നേഹ്യാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| തീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ സ്നേഹനാദത്യഗ്നിത്വമതിസ്ഥൂലസ്യാഗ്നിമേദസോര്വൃദ്ധിഃ| ദുര്ബലസ്യാ-ജരണശക്തേഃ സ്നേഹവ്യാപത്| ഊരുസ്തമ്ഭാദീനാം പീഡിതശബ്ദേന സമ്ബന്ധഃ| അത്ര ശോധനപ്രസങ്ഗേऽപ്യസ്നേഹനം സ്നേഹേന വിനാ ശോധനമിതി യാവത്| അപപ്രസൂതാ ന സ്നേഹ്യേതി വിഭക്തിപരിണാമഃ| തഥാ നസ്യാദിത്രിതയേ യുക്ത ആദോഷസാമ്യാത് സ്നേഹോ ന യോജ്യഃ|| ൧൦||

Adhikarana ghRutAdiviBAgAnusAramadhikAraBedaH (11) · Śloka 11

തത്ര ധീസ്മൃതിമേധാഗ്നികാംക്ഷിണാം ശസ്യതേ ഘൃതമ്| ഗ്രന്ഥിനാഡീകൃമിശ്ലേഷ്മമേദോമാരുതരോഗിഷു| തൈലം ലാഘവദാര്ഢ്യാര്ഥിക്രൂരകോഷ്ഠേഷു ദേഹിഷു| വാതാതപാധ്വഭാരസ്ത്രീവ്യായാമക്ഷീണധാതുഷു| രൂക്ഷക്ലേശക്ഷമാത്യഗ്നിവാതാവൃതപഥേഷു ച| ശേഷൌ......................................||൧൧||

തത്ര സ്നേഹേഷു മധ്യേ ധീപ്രഭൃതികാങ്ക്ഷിണാം സ്നേഹപ്രസങ്ഗേ സതി ഘൃതം സ്നേഹഃ ശസ്യതേ| തസ്യ തഥാശക്തിത്വാത്| ധീര്ബുദ്ധിഃ| മേധാ പ്രജ്ഞാ| ഗ്രന്ഥ്യാദിഷു ശ്ലേഷ്മാദിരോഗിഷു ശരീരലാഘവദൃഢത്വാര്ഥിഷു ക്രൂരകോഷ്ഠേഷു ച ദേഹിഷു തൈലം ശസ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| വാതാദിഭിഃ കാരണൈഃ ക്ഷീണധാതുഷു രൂക്ഷാദിഷു ച ശേഷോ വസാ മജ്ജാ ച| ക്ലേശക്ഷമശബ്ദേനാക്ലേശക്ഷമസ്യ സര്പിസ്തൈലം ച പ്രയോജയേദിതി| അത്യഗ്നേരതിതീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ സ്നേഹപ്രതിഷേധോ വസായാ മജ്ജ്ഞശ്ചാപവാദവാക്യമ്| വാതാവൃതപഥഃ വാതരുദ്ധദേഹസ്രോതഃ|| ൧൧||

Adhikarana vasAyAH visheShakShetram (12) · Śloka 12

................വസാ തു സന്ധ്യസ്ഥിമര്മകോഷ്ഠരുജാസു ച| തഥാ ദഗ്ധാഹതഭ്രഷ്ടയോനികര്ണശിരോരുജി||൧൨||

വസാ പുനഃ സന്ധ്യാദിരുജാസ്വപീഷ്ടാ| തഥാ ദഗ്ധാദിഷു യോന്യാദിരുജി ച വസാ ശസ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ|| ൧൨||

Adhikarana RutuvisheSheNa snehavisheShanirNayaH (13) · Śloka 13

തൈലം പ്രാവൃഷി വര്ഷാന്തേ സര്പിരന്യൌ തു മാധവേ| സര്വം സര്വസ്യ ച സ്നേഹം യുഞ്ജ്യാദ്ഭാസ്വതി നിര്മലേ| ഋതൌ സാധാരണേ...................................||൧൩||

അനന്തരം സ്നേഹാനാമൃതുവിശേഷേണ നിയമപ്രദര്ശനാര്ഥമിദമാഹ-തൈലം പ്രാവൃഷീത്യാദി| പ്രാവൃഷി ശ്രാവണേ ശോധനപ്രസങ്ഗേ തൈലം സ്നേഹനായ ശസ്തമ്| വര്ഷാന്തേ കാര്തികേ സര്പിഃ ശസ്തമ്| അന്യൌ ശേഷൌ വസാമജ്ജാനൌ മാധവേ വസന്തേ ചൈത്രേ| ശോധനപ്രസങ്ഗേ പ്രാവൃഷി തൈലം വാതജയപ്രാധാന്യാത്| ശരദി ഘൃതം പിത്തജയായ| വമനപ്രയോഗേ കഫോത്ക്ലേശനശക്തത്വാത്| സദൃശേऽപി കാലേ വസായാ മജ്ജ്ഞോശ്ചോപയോഗഃ| തഥാ സര്വോ ഘൃതാദിസ്നേഹഃ സര്വസ്യ ശോധ്യസ്യാശോധ്യസ്യ ച സാധാരണേ വസന്തശരത്പ്രാവൃഡാഖ്യേ ഋതൌ ഭാസ്വതി തീക്ഷ്ണരശ്മൌ നിര്മലേ വ്യഭ്രേ യോജ്യഃ| ന ത്വത്യര്ഥശീതോഷ്ണവര്ഷാഹേമന്തശിശിരഗ്രീഷ്മാഖ്യേ|| ൧൩||

Adhikarana doShAnusAraM divArAtriviBAgaH (14) · Śloka 14

..............................ദോഷസാമ്യേऽനിലകഫേ കഫേ| ദിവാ നിശ്യനിലേ പിത്തേ സംസര്ഗേ പിത്തവത്യപി||൧൪||

ഋതുനിയമം ദര്ശയിത്വാ തത്പൃഷ്ഠഭാവിതയാ രാത്ര്യഹര്ഭേദേന നിയമം ദര്ശയതി| ദോഷസാമ്യേ പ്രാകൃതേ അനിലകഫേ കേവലേ ച കഫേ പ്രാകൃതേ വൈകൃതേ ച യഥോക്തേഷ്വൃതുഷു ദ്വിധൈവ സ്നേഹയോജനമ്| അനിലേ കേവലേ പിത്തേ ച കേവലേ തഥാ പിത്തവതി സംസര്ഗേ പിത്താനിലേ പിത്തകഫേ ന ച നിശി സ്നേഹോ യോജ്യഃ|| ൧൪||

Adhikarana Atyayike vidhiH (15) · Śloka 15

ത്വരമാണേ തു ശീതേऽപി ദിവാ തൈലം ച യോജയേത്| ഉഷ്ണേऽപി രാത്രൌ സര്പിശ്ച ദോഷാദീന് വീക്ഷ്യ ചാന്യഥാ| നിശ്യശ്നുതേ വാതകഫാദ്രോഗാനഹനി പിത്തതഃ||൧൫||

ശീതോഷ്ണയോഃ സ്നേഹപ്രതിഷേധാദിദമുച്യതേ-ത്വരമാണ ഇത്യാദി| സ്നേഹവിഷയവ്യാധ്യുപശമായ ത്വരമാണ ശീതേऽപ്യൃതൌ സ്നേഹം യോജയേത്| ന തു സാമാന്യേനാപി തു ദിവാ തൈലമേവ ന ച രാത്രൌ നാऽപ്യന്യസ്നേഹഃ| തഥാ കാരണവശാത് ത്വരമാണ ഉഷ്ണേऽപ്യൃതൌ സ്നേഹം യോജയേത്| അത്ര തു രാത്രാവേവ സര്പിരേവ ച| അഥവാ ദോഷദൂഷ്യബലാദീന് വീക്ഷ്യ തദാനുഗുണ്യേനാന്യഥാപി യോജയേത്| യത്ര ദിവാ ഉക്തം തത്ര രാത്രാവപി യോജയേത്| യത്ര ച തൈലമുക്തം തത്രാന്യോऽപി സ്നേഹോ യോജ്യഃ| തഥാ യത്ര രാത്രൌ സര്പിരുക്തം തത്ര ദിവാന്യദപി| അന്യഥാ യഥോക്തകാരണവൈപരീത്യേ ഇതി പ്രാപ്തമ്| നിശി സ്നേഹമുപയുഞ്ജാനോ വാതകഫാദ്ധേതോ രോഗാനശ്നുതേ| ഏവമഹനി പിത്തതോ രോഗാനശ്നുതേ ഇതി സമ്ബന്ധഃ||൧൫||

Adhikarana acCapeyasya shreShThatA (16) · Śloka 16

യുക്ത്യാവചാരയേത്സ്നേഹം ഭക്ഷ്യാദ്യന്നേന ബസ്തിഭിഃ| നസ്യാഭ്യഞ്ജനഗണ്ഡൂഷമൂര്ധകര്ണാക്ഷിതര്പണൈഃ| രസഭേദൈകകത്വാഭ്യാം ചതുഷ്ഷഷ്ടിര്വിചാരണാഃ| സ്നേഹസ്യാന്യാഭിഭൂതത്വാദല്പത്വാച്ച ക്രമാത്സ്മൃതാഃ| യഥോക്തഹേത്വഭാവാച്ച നാച്ഛപേയോ വിചാരണാ| സ്നേഹസ്യ കല്പഃ സ ശ്രേഷ്ഠഃ സ്നേഹകര്മാശുസാധനാത്||൧൬||

ഇതി സ്നേഹസ്യ കാലനിയമമുക്ത്വാ യോജനാം ദര്ശയതി-യുക്ത്യേത്യാദി| സര്വം യുക്ത്യാ മാത്രാദികയാ സ്നേഹമവചാരയേത്| കേനേത്യാഹ-ഭക്ഷ്യാദിനാ ആദിഗ്രഹണേന ഭോജ്യലേഹ്യപേയസ്യ വിവിധസ്യാപ്യന്നസ്യ ഗ്രഹണമ്| തഥാ ബസ്തിഭിര്നസ്യാദിഭിശ്ച| ഏവം ഭക്ഷ്യാദിനാന്നേന പ്രയുജ്യമാനസ്യ സ്നേഹസ്യ ചതുഷ്ഷഷ്ടിസങ്ഖ്യാ വിചാരണാ ഭവന്തി-കഥമിത്യാഹ| രസഭേദൈകകത്വാഭ്യാമ്| തത്ര രസഭേദാഃ പൂര്വം ത്രിഷഷ്ടിര്വ്യാഖ്യാതാഃ| ഏകസ്നേഹേന ചതുഷ്ഷഷ്ടിഃ| ഏകകോ യഃ സ്നേഹഃ കേവലമുപയുജ്യതേ ന ച പീയതേ തസ്മാത്| ഭക്ഷ്യാദ്യന്നേ രസഭേദസമ്ഭവഃ| ഏകകശബ്ദേന ബസ്തിനസ്യാഭ്യഞ്ജനാദികം ഗൃഹ്യതേ| കഥമേതാ ഏവ വിചാരണാ ഉച്യന്തേ-നാച്ഛപേയ ഇത്യാഹ| സ്നേഹസ്യേത്യാദി| ക്രമാദ്യഥാസങ്ഖ്യേന രസഭേദേഷ്വന്യാഭിഭൂതത്വാത് സ്നേഹസ്യ| നസ്യാദിഷു ശരീരേ സ്നേഹസ്യാല്പത്വാച്ച ചതുഷ്ഷഷ്ടിര്വിചാരണാ ഉച്യന്തേ| യഥോക്തസ്യ ച ഹേതോരന്യാഭിഭവലക്ഷണസ്യാല്പത്വലക്ഷണസ്യ ചാഭാവാദച്ഛാപേയസ്നേഹോ വിചാരണാശബ്ദേന നോച്യതേ| സ്നേഹസ്യ ചോപയോഗേ സ ഏവാച്ഛപേയാഖ്യഃ കല്പഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| കുതഃ? സ്നേഹകര്മണാം തര്പണമാറ്ദവാദീനാമാശു സമ്പാദനാത്|| ൧൬||

Adhikarana snehamAtrA (17) · Śloka 17

ദ്വാഭ്യാം ചതുര്ഭിരഷ്ടാഭിര്യാമൈര്ജീര്യന്തി യാഃ ക്രമാത്| ഹ്രസ്വമധ്യോത്തമാ മാത്രാസ്താസ്താഭ്യശ്ച ഹ്രസീയസീമ്| കല്പയേദ്വീക്ഷ്യ ദോഷാദീന് പ്രാഗേവ തു ഹ്രസീയസീമ്| അജ്ഞാതകോഷ്ഠേ ഹി ബഹുഃ കുര്യാജ്ജീവിതസംശയമ്||൧൭||

തസ്യ ച സ്നേഹസ്യ ഹ്രസ്വമധ്യമോത്തമാ മാത്രാ ഭവന്തി| കാസ്താ ഇത്യാഹ-ദ്വാഭ്യാമിത്യാദി| ഏവം ക്രമാദേവ തല്ലഭ്യതേ| യാ ദ്വാഭ്യാം യാമാഭ്യാം സ്നേഹമാത്രാ ജീര്യതി സാ ഹ്രസ്വാ യാ വാ ചതുര്ഭിര്യാമൈര്ജീര്യതി സാ മധ്യമാ| യാ ത്വഷ്ടാഭിര്ജീര്യതി സാ ഉത്തമാ| താഭ്യശ്ച തിസൃഭ്യോ മാത്രാഭ്യഃ ഹ്രസീയസീം കല്പയേദിതി| ഇയം ഹ്രസ്വാ ഇയം ച ഹ്രസ്വാ| ഇയമനയോരതിശയേന ഹ്രസ്വാ ഹ്രസീയസീ| നനു സര്വത്ര ഹ്രസീയസീം കല്പയേത് ? ന അപി തു ദോഷാദീന് വീക്ഷ്യ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ദോഷദൂഷ്യാദ്യാനുഗുണ്യേന ഹ്രസീയസീമപി ചതുര്ഥീ മാത്രാം കല്പയേത്| ജരണകാലാനുക്തേര്ദോഷാദിപാരതന്ത്ര്യോക്തേശ്ച ഹ്രസീയസ്യാ ബഹുവിധമാത്രത്വം ദര്ശിതമ്| തഥാ യത്രാപ്യന്യതമാ മാത്രാ യോജ്യാ തത്രാപ്യജ്ഞാതകോഷ്ഠത്വാത് പ്രാഗേവ പ്രഥമമേവ ഹ്രസീയസീം കല്പയേത്| തുശബ്ദോऽവധാരണേ| കുത ഇത്യാഹ-അജ്ഞാതകോഷ്ഠേ പുരുഷേ ബഹുസ്നേഹോऽശക്തസ്യ കദാചിജ്ജീവസംശയം കുര്യാത്| ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യസ്മാദേവം തസ്മാത് പ്രാഗേവ ഹ്രസീയസീം കല്പയേദിത്യര്ഥഃ|| ൧൭||

Adhikarana hrasvamAtrAyAH adhikArIhrasvamAtrAyAH adhikArI tasyAH prAshastya~jca (18) · Śloka 18

തത്ര ദുര്ബലമന്ദാഗ്നിബാലവൃദ്ധസുഖാത്മകഃ| അപഥ്യരിക്തകോഷ്ഠശ്ച ജ്വരാതീസാരകാസിഭിഃ| ഹ്രസ്വാ പേയാ സുഖാ സാ ഹി പരിഹാരേऽനുവര്തതേ| ചിരാച്ച ബല്യാ ന രുജേ വ്യാപന്നാപി പ്രകല്പതേ||൧൮||

അനന്തരം ഹ്രസ്വാദീനാം മാത്രാണാം വിഷയഭേദം ദര്ശയതി-തത്രേത്യാദി| തത്ര മാത്രാത്രയേ ഹ്രസ്വാ മാത്രാ ദുര്ബലാദിഭിഃ പേയാ| അപഥ്യമഹിതം രിക്തകോഷ്ഠത്വം യേഷാം തൈരപഥ്യരിക്തകോഷ്ഠത്വൈര്ഹ്രസ്വാ പേയാ| സാ ഹി ഹ്രസ്വാ പരിഹാരേ യന്ത്രണായാം സുഖാ ന ദുഃഖപരിഹാരാ| ചിരം ബഹുകാലം ച ശരീരേऽനുവര്തതേ| അബലാനാം ബല്യാ ഭവതി| ദേശകാലാപചാരാദിനാ വ്യാപന്നാ വിരമിതാപി രുജേ രോഗായ ന പ്രവര്തതേ|| ൧൮||

Adhikarana madhyayamAtrAyA adhikArI guNAshca (19) · Śloka 19

മേഹോരുഃ പിടകാകുഷ്ഠവാതശോണിതപീഡിതൈഃ| മധ്യമാ മൃദുകോഷ്ഠൈശ്ച സ്നേഹനീ സ്യാത്സുഖേന സാ| ന ബലക്ഷപണീ മന്ദവിഭ്രംശാ ശുദ്ധയേऽപ്യലമ്||൧൯||

മേഹാദിപീഡിതൈര്മൃദുകോഷ്ഠൈശ്ച മധ്യമാ പേയേതി സമ്ബന്ധഃ| സാ ഹി മധ്യമാ സുഖേനാനായാസേന സ്നേഹനീ സ്യാത്| തഥാ ന ച ബലക്ഷപണീ മന്ദവിഭ്രംശാ വ്യാപന്നാപി സതീ സ്വല്പാപായേത്യര്ഥഃ| തഥാ ശുദ്ധയേ ദോഷാണാം ശോധനായാലം പര്യാപ്താ|| ൧൯||

Adhikarana mahatI mAtrAyAH adhikAriNaH guNAshca (20) · Śloka 20

മഹാദേഹാനലബലക്ഷുത്തൃട്ക്ലേശസഹിഷ്ണുഭിഃ| ഗുല്മോദാവര്തവീസര്പസര്പദംശാഭിപീഡിതൈഃ| ഉന്മത്തൈഃ കൃച്ഛ്രമൂത്രൈശ്ച മഹതീ ശീഘ്രമേവ സാ| സര്വമാര്ഗാനുസാരേണ ജയേദ്വ്യാധീന് സുയോജിതാ||൨൦||

മഹാദേഹാദിഭിസ്തഥാ ഗുല്മാദ്യഭിപീഡിതൈസ്തഥോന്മത്തൈഃ കൃച്ഛ്രമൂത്രൈശ്ച മഹതീ പേയേതി സമ്ബന്ധഃ| മഹച്ഛബ്ദസ്യ ദേഹാദിത്രയേണ സമാസഃ| സാ ഹി മഹതീ മാത്രാ സര്വമാര്ഗാനുസാരേണ സകലസ്രോതോऽനുഗമനേന കരണഭൂതേന സുയോജിതാ സതീ ശീഘ്രമേവ വ്യാധീന് ജയേത്| ദുര്യോജിതാ ത്വജീര്ണാദീന് വ്യാധീനാവഹതീതി താത്പര്യാര്ഥഃ|| ൨൦||

Adhikarana shodhanArthaM snehapAnavidhiH (21) · Śloka 21

ഹ്യസ്തനേ ജീര്ണ ഏവാന്നേ സ്നേഹോऽച്ഛഃ ശുദ്ധയേ ബഹുഃ||൨൧||

തത്ര യഃ സ്നേഹഃ ശുദ്ധയേ ശോധനാര്ഥം യുജ്യതേ സ ഹ്യസ്തനേऽന്നേ ജീര്ണമാത്ര ഏവ യുജ്യതേ| തഥാ യഃ ശുദ്ധയേ സ്നേഹോऽച്ഛോ ബഹുശ്ച യോജ്യഃ| ഏവകാരകരണം കാലാതിക്രമപരിഹാരാര്ഥമ്| ബഹുരുത്തമയാ മാത്രയേത്യര്ഥഃ|| ൨൧||

Adhikarana shamanArthaM snehapAnavidhiH (22) · Śloka 22

ശമനഃ ക്ഷുദ്വതോऽനന്നോ മധ്യമാത്രശ്ച ശസ്യതേ||൨൨||

തഥാ യഃ ശമനസ്നേഹഃ സ ക്ഷുദ്വതഃ പുരുഷസ്യാऽനന്നോ മധ്യമയാ മാത്രയാ ശസ്യതേ| അനന്ന ഇതി ഹ്യസ്തനേऽന്നേ ജീര്ണേ തതശ്ച ക്ഷുദ്വത ഉപയുജ്യതേ| തഥാ തസ്മിന് ജീര്ണേऽന്നമിതി|| ൨൨||

Adhikarana bRuMhaNArthaM snehapAnavidhiH (23) · Śloka 23

ബൃംഹണോ രസമദ്യാദ്യൈഃ സഭക്തോऽല്പോ ഹിതഃ സ ച| ബാലവൃദ്ധപിപാസാര്തസ്നേഹദ്വിണ്മദ്യശീലിഷു| സ്ത്രീസ്നേഹനിത്യമന്ദാഗ്നിസുഖിതക്ലേശഭീരുഷു| മൃദുകോഷ്ഠാല്പദോഷേഷു കാലേ ചോഷ്ണേ കൃശേഷു ച||൨൩||

യസ്തു ബൃംഹണഃ സ രസമദ്യാദ്യൈഃ സഭക്തഃ സഭോജനോऽല്പോऽല്പയാ മാത്രയാ യോജ്യഃ| സ ച ബൃംഹണോ ബാലവൃദ്ധാദിഭ്യോ ഹിതഃ| പിപാസാര്തഃ പ്രസക്തതൃഡാര്തഃ| സ്നേഹദ്വിഷോ യേ സ്വഭാവേന സ്നേഹം ദ്വിഷന്തി| തഥാ സ്ത്രീനിത്യാനാം സ്നേഹനിത്യാനാം ച|| ൨൩||

Adhikarana Bojanasya prA~gmadhyottaraM snehapAnaPalam (24) · Śloka 24

സ്നേഹഃ പ്രാഗ്ഭോജനാത് കുര്യാദൂരുജങ്ഘാകടീബലമ്| വേഗാനുലോമ്യമാരോഗ്യമധഃ കായഗദക്ഷയമ്| മധ്യേ ബൃഹത്ത്വാഗ്നിബലസ്ഥിരതാകുക്ഷിരുക്ശമാന്| ഇന്ദ്രിയസ്ഥിരതാമൂര്ധ്വമൂര്ധ്വജത്രുഗദക്ഷയമ്||൨൪||

സ ച പ്രയുക്തോ ബൃംഹണസ്നേഹോ ഭോജനാത് പ്രാക് പ്രഥമം ഭോജനസ്യ പ്രയുക്ത ഊരുബലാദീന് കുര്യാത്| തഥാ സ ഏവ ഭോജനമധ്യേ പീതോ ബൃഹത്വാദീന് കുക്ഷിരുക്ശമനാന്താന് കുര്യാത്| സ ഏവ ഭോജനാദൂര്ധ്വമനന്തരം പ്രയുക്ത ഇന്ദ്രിയസ്ഥിരതാമൂര്ധ്വജത്രുഗദക്ഷയം ച കുര്യാത്|| ൨൪||

Adhikarana doShAnusAraM snehasAhAyyadravyANi (25) · Śloka 25

വാതേ സലവണം സര്പിഃ പിത്തേ കേവലമിഷ്യതേ| വൈദ്യോ ദദ്യാദ്ബഹുകഫേ ക്ഷാരത്രികടുകാന്വിതമ്||൨൫||

സര്വശശ്ച ഘൃതം മാരുതേऽധികേ സലവണം ഹിതമ്| പിത്തേऽധികേ കേവലമിഷ്യതേ| ബഹുകഫേ തു പുരുഷേ ക്ഷാരത്രികടുകാന്വിതം ഘൃതം വൈദ്യോ ദദ്യാത്|| ൨൫||

Adhikarana acCapAnottaravidhiH (26) · Śloka 26

വായുര്ഷ്ണമച്ഛേऽനുപിബേത്സ്നേഹേ തത്സുഖപക്തയേ| ആസ്യോപലേപശുദ്ധ്യൈ ച തൌവരാരുഷ്കരേ ന തു| ഉഷ്ണോപചാരഃ സ്നേഹേ സ്യാദുഷ്ണോ ഹ്യുഷ്ണൈര്വിരുധ്യതേ| തതോ ഗുരുപ്രാവരണോ നിവാതശയനസ്ഥിതഃ| ജരണാന്തം പ്രതീക്ഷേത തൃഷ്യന്നുഷ്ണാല്പവാരിപഃ||൨൬||

അച്ഛസ്നേഹേऽനു പശ്ചാദുഷ്ണം വാരി പിബേത്| കിം പ്രയോജനമാഹ-തസ്യ സ്നേഹസ്യ സുഖപക്ത്യര്ഥമാസ്യോപലേപശുദ്ധ്യര്ഥഞ്ച| കിം സര്വത്ര ആഹ-ന തു തൌവരേ ആരുഷ്കരേ ച സ്നേഹേ വാര്യുഷ്ണം പിബേദിതി സമ്ബന്ദഃ| കസ്മാദിത്യാഹ-ഉഷ്ണേത്യാദി| സര്വസ്നേഹേഷൂഷ്ണോപചാരേണ ഭവിതവ്യമ്| ഉഷ്ണോപചാര ഉഷ്ണൈസ്തൌരവാദിഭിര്യതോ വിരുധ്യതേ| തതസ്തത്ര ത്യജേത്| തതശ്ച പ്രകൃതാദുഷ്ണോദകപാനാദനന്തരം ഗുരുപ്രാവരണാദ്യുക്തഗുണഃ സന് ജരണാന്തം പ്രതീക്ഷേത| ജീര്യമാണേ തസ്മിന് തൃഷ്യന് സന്നുഷ്ണാല്പവാരിപോ ഭവേത്|| ൨൬||

Adhikarana jIryamANasnehalakShaNam (27) · Śloka 27

ശിരോരുഗ്ഭ്രമനിഷ്ഠീവമൂര്ച്ഛാസാദാരതിക്ലമൈഃ| ജാനീയാദ് ഭേഷജം ജീര്യത്.....................||൨൭||

തച്ച ഭേഷജം സ്നേഹാഖ്യം ശിരോരുഗാദിഭിര്ലക്ഷണൈര്ജീര്യജ്ജാനീയാത്|

Adhikarana jIrNasnehalakShaNam (28) · Śloka 28

...........................ജീര്ണം തച്ഛാന്തിലാഘവാത്| അനുലോമാനിലസ്വാസ്ഥ്യക്ഷുത്തൃഷ്ണോദ്ഗാരശുദ്ധിഭിഃ||൨൮||

തദേവ ഭേഷജം തച്ഛാന്ത്യാ ശിരോരുഗാദിശാന്ത്യാ അങ്ഗാനാം ലാഘവേന ച ജീര്ണം ജാനീയാത്| തഥാ അനുലോമാനിലാദിഭിശ്ച ജീര്ണം ജാനീയാത്|| ൨൮||

Adhikarana jIrNAjIrNavisha~gkAyAM kRutyam (29) · Śloka 29

ജീര്ണാജീര്ണവിശങ്കായാം പുനരുഷ്ണോദകം പിബേത്| തേനോദ്ഗാരവിശുദ്ധിഃ സ്യാത്തതശ്ച രുചിലാഘവമ്||൨൯||

തഥാ സ്നേഹസ്യ ജീര്ണാജീര്ണശങ്കായാം പുനരുഷ്ണോദകം പിബേത്| ഉഷ്ണോദകേന പീതേനോദ്ഗാരവിശുദ്ധിഃ സ്യാത്| തതശ്ച ജീര്ണാജീര്ണശങ്കാതോऽധികമങ്ഗലാഘവം രുചിശ്ച ഭവതി|| ൨൯||

Adhikarana snehaM pAsyataH pibataH pItavatashca BojanavidhiH (30) · Śloka 30

ഭോജ്യോऽന്നം മാത്രയാ പാസ്യന് ശ്വഃ പിബന് പീതവാനപി| ദ്രവോഷ്നമനഭിഷ്യന്ദി നാതിസ്നിഗ്ധമസങ്കരമ്||൩൦||

തം ച സ്നേഹം ശ്വഃ പാസ്യന് പുരുഷോऽദ്യ വാ പിബന് ഹ്യഃ പീതവാംശ്ച മാത്രയാ സ്വല്പത്വേനാന്നം ഭോജ്യഃ| കിമ്ഭൂതമന്നമാഹ-ദ്രവോഷ്ണേത്യാദി| അസങ്കരമ് അനാനാജാതീയമ്|| ൩൦||

Adhikarana snehapIte niyamAH (31) · Śloka 31

ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാദ് ബ്രഹ്മചാരീ ക്ഷപാശയഃ| വ്യായാമവേഗസംരോധശോകവര്ഷഹിമാതപാന്| പ്രവാതയാനയാനാധ്വഭാഷ്യാത്യാസനസംസ്ഥിതീഃ| നീചാത്യുച്ചോപധാനാഹസ്സ്വപ്നധൂമരജാംസി ച| യാന്യഹാനി പിബേത്താനി താവന്ത്യന്യാന്യപി ത്യജേത്| സര്വകര്മസ്വയം പ്രായോ വ്യാധിക്ഷീണേഷു ച ക്രമഃ| ഉപചാരസ്തു ശമനേ കാര്യഃ സ്നേഹേ വിരിക്തവത്||൩൧||

തഥാ സ്നേഹപ്രസങ്ഗേഷു പുരുഷ ഉഷ്ണോദകോപചാരീ ബ്രഹ്മചാരീ ക്ഷപാശയശ്ച സ്യാത്| ക്ഷപാശയശബ്ദേന ദിവാസ്വപ്നസ്യ രാത്രിജാഗരണസ്യ ച പ്രതിഷേധ ഉക്തഃ| തഥാ പുരുഷോ യാന്യഹാനി സ്നേഹം പിബേത്താനി വ്യായാമാദീംസ്ത്യജേത്| അനന്തരമന്യാനി സ്നേഹരഹിതാന്യപി താവന്ത്യേവ വ്യായാമാദീംസ്ത്യജേത്| യാവന്തി സ്നേഹസ്യോപയോഗഃ| ന കേവലമയമുഷ്ണോദകോപചാരാദികഃ ക്രമഃ സ്നേഹ ഏവ യോജ്യഃ| യാവത്സര്വകര്മസു സ്വേദവമനാദിഷു വ്യാധിക്ഷീണേഷു ചായമേവ ക്രമഃ| ശമനേ സ്നേഹേ വിരിക്തവദുപചാരഃ കാര്യഃ| തത്ര വിരിക്തസ്യ ശമനസ്നേഹസ്യ ച സദൃശ ഉപചാരഃ| വിരിക്തസ്യ ച യദധികം കര്മ പേയാദി തത്സര്വമസ്മിന്നപി കാര്യമ്|| ൩൧||

Adhikarana snehapAnAtpUrvaM dIpanauShadhaM deyam (32) · Śloka 32

സ്നേഹസ്യ പാനാത് പൂര്വഞ്ച ദാതവ്യം മൃദു ഭേഷജമ്| ഉത്തേജനം ഹുതാശസ്യ കോഷ്ഠലാഘവകാരി ച||൩൨||

സര്വസ്യ ച സ്നേഹസ്യ പാനാത്പൂര്വം ഹുതാശസ്യാഗ്നേരുത്തേജനം കോഷ്ഠലാഘവകാരി ച മൃദു ഭേഷജം ദാതവ്യമ്|| ൩൨||

Adhikarana snehapAne kAlamaryAdA (33) · Śloka 33

ത്ര്യഹമച്ഛം മൃദൌ കോഷ്ഠേ ക്രൂരേ സപ്തദിനം പിബേത്| സമ്യക്സ്നിഗ്ധോऽഥവാ യാവദതഃ സാത്മീഭവേത്പരമ്||൩൩||

തത്ര ത്വച്ഛം സ്നേഹം മൃദൌ കോഷ്ഠേ ത്ര്യഹം പിബേത്| തമേവാച്ഛം ക്രൂരേ കോഷ്ഠേ സപ്തദിനം പിബേത്| അഥവാ നൈഷ നിയമഃ| സമ്യക് സ്നിഗ്ധലക്ഷണോത്പത്തിരേവ നിയമഃ| അതോ യഥോക്താന്നിയമാത് പരം ഊര്ധ്വമച്ഛഃ സ്നേഹഃ പ്രയുക്തഃ സാത്മീഭവേത്| ന ശോധനകാര്യം കരോതീത്യര്ഥഃ|| ൩൩||

Adhikarana sAtmIBUtasnehapraBAvaH (34) · Śloka 34

സാത്മീഭൂതോ ഹി കുരുതേ ന മലാനാമുദീരണമ്||൩൪||

ഏതദേവാചഷ്ടേ-സാത്മീഭൂത ഇത്യാദി|| ൩൪||

Adhikarana snehAtiyoge doShaH (35) · Śloka 35

അതിയോഗേന വാ വ്യാധീന് യഥാമ്ബ്വോഘോऽതിയോജനാത്| വിഹത്യ സേതും മൃത്കോഷ്ഠാത് സ്രവതി ക്ഷപയന് മൃദമ്| സ്നേഹോऽപ്യഗ്നിം തഥാ ഹത്വാ സ്രവതി ക്ഷപയംസ്തനുമ്||൩൫||

അഥവാ ശോധനകാര്യം കുര്വന്നപ്യതിയോഗേന ദേഹനാശരൂപാന് വ്യാധീന് കുരുതേ| തത്ര ദൃഷ്ടാന്തോ യഥാ അമ്ബ്വോഘോ വാരിവേഗോऽതിയോജനാത് സേതും നിഹത്യ മൃത്കോഷ്ഠൈകദേശാത് സ്രവതി| സ്രവംശ്ച മൃദം ക്ഷപയേത്| തദ്വത് സ്നേഹോऽപി സേതുസംസ്ഥാനമഗ്നിം ഹത്വാ ദേഹകോഷ്ഠാത് സ്രവന്മൃത്സംസ്ഥാനാം തനും ക്ഷപയേത്|| ൩൫||

Adhikarana samyaksnigdhAsnigdhalakShaNam (36) · Śloka 36

വാതാനുലോമ്യം ദീപ്തോऽഗ്നിര്വര്ചഃ സ്നിഗ്ധമസംഹതമ്| മൃദുസ്നിഗ്ധാങ്ഗതാഗ്ലാനി സ്നേഹോദ്വേഗോऽഥ ലാഘവമ്| വിമലേന്ദ്രിയതാ സമ്യക് സ്നിഗ്ധേ രൂക്ഷേ വിപര്യയഃ||൩൬||

സമ്യക് സ്നിഗ്ധേ പുരുഷേ വാതാനുലോമ്യാദിലക്ഷണം ഭവതി| വര്ചഃ പുരീഷമ്| സ്നിഗ്ധമസംഹതം ശിഥിലം ച| വിമലേന്ദ്രിയതാന്തം സമ്യക് സ്നിഗ്ധലക്ഷണമ്| രൂക്ഷേ പുനരസ്നിഗ്ധേ യഥോക്തേഭ്യോ ലക്ഷണേഭ്യോ യഥാസ്വം വൈപരീത്യമിതി സ്നേഹായോഗലക്ഷണമ്|| ൩൬||

Adhikarana atisnigdhalakShaNAni (37) · Śloka 37

പാണ്ഡ്വാമയാങ്ഗസദനഘ്രാണവക്ത്രഗുദസ്രവാഃ| ഗുദദാഹാരുചിശ്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാതൃഷ്ണാപ്രവാഹികാഃ| ശുക്തോദ്ഗാരഭ്രമശ്വാസകാസാഃ സ്നേഹാതിസേവനാത്||൩൭||

സ്നേഹസ്യാതിസേവനാത് പാണ്ഡ്വാമയാദ്യുദ്ഭവഃ| സ്രവശബ്ദസ്യ ഘ്രാണാദിനാ സമാസഃ| പ്രവാഹികാ നിസ്താനികാ| ശുക്തോദ്ഗാരോ വിദഗ്ധാമ്ലോദ്ഗാരഃ| ഇതി സ്നേഹാതിയോഗലക്ഷണമ്|| ൩൭||

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (38) · Śloka 38

അമാത്രയാऽഹിതോऽകാലേ മിഥ്യാഹാരവിഹാരതഃ| സ്നേഹഃ കരോതി ശോഫാര്ശസ്തന്ദ്രാനിദ്രാവിസംജ്ഞതാഃ| കണ്ഡൂകുഷ്ഠജ്വരോത്ക്ലേശശൂലാനാഹബലക്ഷയാന്| ജഠരേന്ദ്രിയദൌര്ബല്യജാഡ്യാമസ്തമ്ഭവാഗ്ഗ്രഹാന്| താംസ്താന്സ്വദോഷഹേതൂത്ഥാന്പാണ്ഡ്വാദീംശ്ചാതിയോജനാത്||൩൮||

സര്വസ്യ സ്നേഹോ ദോഷാനപേക്ഷയാ മാത്രയാ അപ്ഥ്യശ്ചാകാലേ ച യുക്തസ്തഥാ മിഥ്യാഹാരവിഹാരതശ്ച ഹേതോഃ സ്നേഹഃ ശോഫാദീന് കരോതി| താംസ്താംശ്ച പൂര്വോക്താനപചാരാനുഗുണ്യേന വാതാദിദോഷകാരണജാന് വ്യാധീന് കരോതി| ഉത്ക്ലേശോ ദോഷാദീനാം വികാരഃ|| ൩൮||

Adhikarana snehavyApadi sAdhanam (39) · Śloka 39

ക്ഷുത്തൃഷ്ണോല്ലേഖനസ്വേദരൂക്ഷപാന്നഭേഷജമ്| തക്രാരിഷ്ടഖലോദ്ദാലയവശ്യാമാകകോദ്രവാഃ| പിപ്പലീത്രിഫലാക്ഷൌദ്രപഥ്യാഗോമൂത്രഗുഗ്ഗുലു| യഥാസ്വം പ്രതിരോഗം ച സ്നേഹവ്യാപദി സാധനമ്||൩൯||

അസ്യാം ച ശോഫാദികായാം സ്നേഹവ്യാപദി ക്ഷുത്തൃഡാദിസാധനം ചികിത്സാ| ഉല്ലേഖനം വമനമ്| രൂക്ഷശബ്ദസ്യ പാനാദിത്രയേണ സമ്ബന്ധഃ| ഉദ്ദാലഃ ശാലിവിശേഷഃ| തഥാ യദ്ദോഷാനുഗുണ്യേന പ്രതിരോഗം യദ്യസ്മിന് രോഗേ സ്വാധ്യായോക്തം തദപി സാധനമ്|| ൩൯||

Adhikarana virUkShaNasya samyakkRutAtikRutalakShaNam (40) · Śloka 40

വിരൂക്ഷണേ ലങ്ഘനവത് കൃതാതികൃതലക്ഷണമ്||൪൦||

സ്നേഹവ്യാപത്സാധനസ്യ വിരൂക്ഷണസ്വഭാവത്വാത് പ്രസങ്ഗേന വിരൂക്ഷണസ്യ സമ്യക്കൃതാതികൃതലക്ഷണമുച്യതേ| യത് ലങ്ഘനസ്യ സമ്യക്കൃതസ്യ ലക്ഷണം തദ്വിരൂക്ഷണസ്യാപി| ഏവമതികൃതലക്ഷണം ലങ്ഘനവദ് ജ്ഞേയമ്| വിരൂക്ഷണായോഗലക്ഷണം തു സ്നേഹായോഗലക്ഷണൈരേവോക്തമ്|

Adhikarana pittaprakRuteH snehenAtitIkShNIBUtA- nilatRuShNAyAmupacAraH (41) · Śloka 41

സ്നേഹേന പൈത്തികസ്യാഗ്നിര്യദാ തീവ്രതരീകൃതഃ| സ്നേഹമാശു ജരാം നീത്വാ പുനരോജോऽഭിതശ്ചരന്| ഉദീരയേത് സോപസര്ഗാം പിപാസാമസ്യ ബാധികാമ്| സോऽസൂംസ്ത്യജേദ്യദ്യുദകം ന പിബേദാശു ശീതലമ്| ശീതസേകാവഗാഹാന് വാ തത്തൃഷ്ണാപീഡിതോ ഭജേത്| സ്നേഹാഗ്നിനാ ദഹ്യമാനഃ സ്വവിഷേണൈവ പന്നഗഃ||൪൧||

പൈത്തികസ്യ പിത്തപ്രകൃതേഃ പുരുഷസ്യ യദാ സ്നേഹേനാഗ്നിസ്തീക്ഷ്ണതരീകൃതോ ഭവതി തദാ സോऽഗ്നിരാശു സ്നേഹം ജരാം നീത്വാ പുനരോജസശ്ചാഭിമുഖ്യേന ചരന് തീക്ഷ്ണത്വാദസ്യ ഹി പൈത്തികസ്യ സോപസര്ഗാം സജ്വരാദിമഹാരോഗാം ബാധികാം പ്രാണനാശിനീം പിപാസാം തൃഷമുദീരയേത്| സ ച തഥാവിധഃ പുരുഷസ്തഥാവിധയാ പിപാസയാസൂന് പ്രാണാംസ്ത്യജേത് യദ്യുദകം ശീതലം ന പിബേത്| തഥാവിധസ്തൃഷ്ണാപീഡിതഃ ശീതസേകാദീന്നഭജേദ്യദി തദാസൂംസ്ത്യജേത്| കിമ്ഭൂതസ്തൃഷ്ണാപീഡിത ആഹ-സ്നേഹാഗ്നിനാ ദഹ്യമാനഃ| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തോ യഥാ സ്വവിശേഷാഭിവൃദ്ധേന പന്നഗോ ഭസ്മസാത് ക്രിയതേ, തദ്വത് സ്നേഹാഗ്നിനാ പുരുഷഃ|| ൪൧||

Adhikarana pittaprakRuteH snehe~ajIrNe tIvratRuShNAyAM copacAraHkaPAnilaprakRuteH samaprakRuteshca tRuShNAyAmupacAraH (42) · Śloka 42

അജീര്ണേ ബലവത്യാ തു ശീതൈര്ദിഹ്യാച്ഛിരോമുഖമ്| ഛര്ദയേത്തദശാന്തൌ ച പീത്വാ ശീതോദകം പുനഃ| രൂക്ഷാന്നമുല്ലിഖേദ് ഭുക്ത്വാ.......................... ................................താദൃശ്യാം തു കഫാനിലേ| സമദോഷശ്ച നിഃശേഷം സ്നേഹമുഷ്ണാമ്ബുനോദ്ധരേത്| തതോ ദോഷാദിബലതഃ പൂര്വോക്തഞ്ച വിധിം ശ്രയേത്||൪൨||

സ്നേഹേ ത്വജീര്ണേ ബലവത്യാം തൃഷി പൈത്തികസ്യ ശീതൈരൌഷധൈഃ ശിരോമുഖം ദിഹ്യാത്| തം ചാജീര്ണം സ്നേഹം ഛര്ദയേത്| ഏവമപി തസ്യാസ്തൃഷോऽശാന്തൌ സ്നേഹേ ഛര്ദിതേऽപി ശീതോദകം പീത്വാ രൂക്ഷാന്നം ച ഭുക്ത്വാ പുനരുല്ലിഖേത്| ഛര്ദയേദിതി പൈത്തികസ്യ തൃട്സാധനമ്| കഫാനിലേ പുനസ്താദൃശ്യാമതിമാത്രായാം തൃഷ്യുഷ്ണാമ്ബുനാ നിഃശേഷം സ്നേഹമുദ്ധരേത് വമേദിത്യര്ഥഃ| സമദോഷശ്ച തഥൈവ വമേത് തതഃ സ്നേഹേ വാന്തേ ദോഷദൂഷ്യാദിബലാപേക്ഷയാ പൂര്വോക്തം ലാഘവേ ജാതേ സത്യന്നാദിം വിധിം ചരേത്|| ൪൨||

Adhikarana pitte sarpiHpAnanirNayaH (43) · Śloka 43

ന സര്പിഃ കേവലം പിത്തേ പേയം സാമേ വിശേഷതഃ| സര്വം ഹ്യനുരുജം ദേഹം ഹത്വാ സംജ്ഞാ ച മാരയേത്||൪൩||

സ്നേഹനിര്ണയപ്രസങ്ഗേനാഹ-സര്പിരിത്യാദി| പിത്തേ തു കേവലേ കേവലമച്ഛം സര്പിര്ന പേയമ്| സാമേ തു പിത്തേ വിശേഷതഃ കേവലഃ ന പേയമ്| കുതഃ ? യഥാസങ്ഖ്യേന ഹേതുദ്വയമുച്യതേ| കേവലം പിത്തേ സര്പിഷി പീതേ പിത്തം സ്നേഹസഹായം സത് സര്വം ദേഹമനുവ്രജേത് തതശ്ചാധികം രോഗസ-മീരണാ| സാമേ പിത്തേ പീതം സാമം സ്നേഹസഹായം പിത്തം സ്രോതഃ-പിധാനേന സംജ്ഞാം ഹത്വാ മാരയേത്| ഇദം ച ശോധ്യപിത്താശയം പിത്തഘ്നാസ്ത ഇതി ശമനീയമ്| തേന ഗ്രന്ഥവിരോധോ ന ഭവതി| പിത്തേ കേവലമിഷ്യത ഇത്യേതച്ചോപപന്നം ഭവതി| ചശബ്ദോ ഹേതുസമുച്ചയേ|| ൪൩||

Adhikarana snehanAnantaraM virekavamanasevanavidhiH (44) · Śloka 44

സ്നിഗ്ധദ്രവോഷ്ണധന്വോത്ഥരസഭുക്സ്വേദമാചരേത്| സ്നിഗ്ധസ്ത്ര്യഹം സ്ഥിതഃ കുര്യാദ്വിരേകം വമനം പുനഃ| ഏകാഹം ദിനമന്യച്ച കഫമുത്ക്ലേശ്യ തത്കരൈഃ| തിലമാഷദധിക്ഷീരഗുഡമത്സ്യരസാദിഭിഃ||൪൪||

ഏവമനന്തരേണ പ്രകാരേണ സ്നിഗ്ധഃ സന് യദാ വമനേന വിനാ വിരേകമേവ കാരണവശേന കരോതി തദാऽഭ്യക്തസ്നേഹഃ സന് ത്ര്യഹം സ്ഥിതോ വിരേകം കുര്യാത്| കിമ്ഭൂതഃ കിം കുര്വന് ത്ര്യഹം സ്ഥിതഃ| സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തമാംസരസഭുക് തഥാ സ്വേദമാചരന് യദാ തു സ്നേഹാദനന്തരം വമനമേവോപയുങ്ക്തേ| തദാ സ്നിഗ്ധഃ സന് ദ്വ്യഹം സ്ഥിതോ വമനം കുര്യാത്| കഥം ദ്വ്യഹം സ്ഥിതഃ| ഏകാഹമനേനൈവ പ്രകാരേണ സ്നിഗ്ധദ്രവോഷ്ണധന്വോത്ഥരസഭുക് സ്വേദമാചരന് സ്ഥിതഃ| അന്യച്ച ദ്വിതീയം ദിനം കഫമുത്ക്ലേശ്യ സ്ഥിതഃ കേനോത്ക്ലേശ്യ തത്കരൈഃ കഫകരൈഃ| കൈരിത്യാഹ-തിലേത്യാദിഭിഃ|| ൪൪||

Adhikarana mAMsalAdiShu snehanAtpUrvaM rUkShaNam (45) · Śloka 45

മാംസലാ മേദുരാ ഭൂരിശ്ലേഷ്മാണോ വിഷമാഗ്നയഃ| സ്നേഹോചിതാശ്ച യേ സ്നേഹ്യാസ്താന് പൂര്വം രൂക്ഷയേത്തതഃ| സംസ്നേഹ്യ ശോധയേദേവം സ്നേഹവ്യാപന്ന ജായതേ| അലം മലാനീരയിതും സ്നേഹശ്ചാസാത്മ്യതാം ഗതഃ||൪൫||

മാംസലത്വാദിയുക്താഃ പുരുഷാ യേ ശോധ്യത്വേന സ്നേഹ്യാഃ താന് സ്നേഹാത് പൂര്വം രൂക്ഷയേത്| തതോ രൂക്ഷയിത്വാऽനന്തരം ച സംസ്നേഹ്യ ശോധയേത്| കിമേവം സതി ഭവതി| ഇദം ഭവതി-മാംസലാദീനാം സ്നേഹസ്യ സദൃശത്വാദ്യാ സ്നേഹവ്യാപദാശങ്ക്യതേ സാ ന ജായതേ| തഥാ രൂക്ഷസ്യ സ്നേഹഃ പ്രയുക്തഃ അസാത്മ്യത്വാന്മലാനീരയിതും ശോധയിതുമലം പര്യാപ്തോ ഭവതീതി ഫലദ്വയമ്|| ൪൫||

Adhikarana sadyaH snehanayogAstadarhAshca (46) · Śloka 46

ബാലവൃദ്ധാദിഷു സ്നേഹപരിഹാരാസഹിഷ്ണുഷു| യോഗാനിമാനനുദ്വേഗാന് സദ്യഃ സ്നേഹാന് പ്രയോജയേത്| പ്രഭൂതമാംസനിഷ്ക്വാഥാന് ജാങ്ഗലാനൂപജാന് രസാന്| സ്നേഹഭൃഷ്ടേഷു വാ തേഷു യവാഗൂം വാऽതിസംഹതാമ്| തിലചൂര്ണം ച സസ്നേഹം ഫാണിതം കൃസരം തഥാ| തിലകാമ്ബലികം ഭൂരിസ്നേഹം സര്പിഷ്മതീമപി| പേയാം സുഖോഷ്ണാം ക്ഷൈരേയീം പാത്രേ വാ സസിതാഘൃതേ| സര്പിര്ലവണയുക്തം വാ സദ്യഃ ദുഗ്ധം തഥാ പയഃ| പേയാം ച പഞ്ചപ്രസൃതാം സ്നേഹൈസ്തണ്ഡുലപഞ്ചമൈഃ| പായസം മാഷമിശ്രം ച ബഹുസ്നേഹസമായുതമ്| തൈലശുണ്ഠീഗുഡരസം ജീര്ണേ മാംസരസാശിനഃ| സ്നേഹം വൈകം സുരാऽച്ഛേന ദധ്നോ വാ സഗുഡം സരമ്| വസാം വരാഹജാം സര്പിഃ പിപ്പലീം ലവണം തിലാന്| പിപ്പലീം ലവണം സ്നേഹാംശ്ചതുരോ ദധിമസ്തുകമ്| ദധ്നാ സിദ്ധം വ്യോഷഗര്ഭം ധാത്രീദ്രാക്ഷാരസേ ഘൃതമ്| യവകോലകുലത്ഥാമ്ബുക്ഷാരക്ഷീരസുരാദധി| ഘൃതം ച സിദ്ധം തുല്യാംശം സദ്യഃ സ്നേഹനമുത്തമമ്| സിദ്ധാംശ്ച ചതുരഃ സ്നേഹാന് ബദരത്രിഫലാരസൈഃ| യോനിശുക്രാമയഹരാന് സദ്യഃ സ്നേഹാന് പ്രയോജയേത്| ലവണോപഹിതാഃ സ്നേഹാഃ സ്നേഹയന്ത്യചിരാന്നരമ്| തദ്ധി വിഷ്യന്ദ്യരൂക്ഷം ച സൂക്ഷ്മമുഷ്ണം വ്യവായി ച||൪൬||

തത്ര ബാലവൃദ്ധാദിഷു പൂര്വം ബൃംഹണസ്നേഹവിഷയപഠിതേശു തഥാ യേ സ്നേഹേ പ്രയുജ്യമാനേ വര്ജ്യപരിഹാരം കര്തും ന ശക്നുവന്തി തേഷു ച സദ്യഃ സ്നേഹാഖ്യാന് യോഗാന് പ്രയോജയേത്| കേ ത ഇത്യാഹ-പ്രഭുതേത്യാദി| ജാങ്ഗലസത്ത്വജാനാനൂപസത്ത്വജാംശ്ച മാംസരസാന്യഥായോഗ്യമ്| കിമ്ഭൂതാന് പ്രഭൂതമാംസനിഷ്ക്വാഥാന്| അഥവാ തേഷ്വനന്തരോക്തേഷു രസേഷു സ്നേഹേന ഘൃതാദിനാ ഭൃഷ്ടേഷു സത്സ്വധികരണഭൂതേഷു തേഷു യവാഗൂം സിദ്ധാമ്| കിമ്ഭൂതാം നാതിസംഹതാം നാതിഘനാമ്| തഥാ സസ്നേഹഫാണിതസ്തിലചൂര്ണഃ| ഫാണിതഃ ക്ഷുദ്രഗുഡഃ| തഥാ കൃസരഃ തിലമിശ്രാ വിലേപീ| തഥേതി സസ്നേഹഫാണിതേത്യര്ഥഃ| തഥോക്തലക്ഷണമ്| കാമ്ബലികം തിലകൃതം യദ് ഭൂരിസ്നേഹമ്| ക്ഷൈരേയീം വാ പേയാം സര്പിഷ്മതീം സഘൃതാം സുഖോഷ്ണാം ച| അപീതി സമുച്ചയേ| തഥാ ശര്കരാഘൃതസഹിതേ പാത്രേ സദ്യോദുഗ്ധം പയഃ സസര്പിര്ലവണമ്| ഏതൈര്യുക്തേ വാ പാത്രേ സദ്യോദുഗ്ധം പയഃ| തഥാ പഞ്ചപ്രസൃതാഖ്യാ പേയാ സ്നേഹൈശ്ചതുര്ഭിഃ പ്രസൃതസമ്മിതൈഃ പഞ്ചമേന ച താവതാ തണ്ഡുലേന കൃതാ| അഥവാ പയസാ സിദ്ധം ബഹുസ്നേഹസമായുതം മാഷമിശ്രമോദനമ്| തഥാ സര്പിരാദിഭ്യ ഏകമന്യതമം തൈലശുണ്ഠീഗുഡയുതം സുരാച്ഛേന പീതം സദ്യഃസ്നേഹനമ്| കിമ്ഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യ സ്നേഹനമാഹ| തസ്മിന്യോഗേ ജീര്ണേ മാംസരസാശിനഃ| അഥവാ ദധ്നഃ സരഃ സഗുഡഃ| തഥാ വരാഹവസാ സര്പിരാദിചതുഷ്ടയയുക്താ യോഗഃ| തഥാ ചത്വാരഃ സ്നേഹാഃ പിപ്പലീലവണദധിമസ്തുയുക്താ യോഗഃ| തഥാ ധാത്ര്യാ ദ്രാക്ഷായാശ്ച മിശ്രിതേ രസേ ദധ്നാ വ്യോഷഗര്ഭം ഘൃതം സിദ്ധം യോഗഃ| അത്ര ദധ്നഃ സഹാര്ഥേ തൃതീയാവിധാനാത് സ്നേഹസമത്വാത് ധാത്രീദ്രാക്ഷാരസയോഃ പ്രത്യേകം സ്നേഹസമത്വം യോഗഃ| തഥാ യവാദിക്വഥിതാമ്ലാദിസമാംശസിദ്ധം യോഗഃ| ഏതദ് ഘൃതമുത്തമം സദ്യഃസ്നേഹനമ്| തഥാ ചതുരഃ സ്നേഹാന്| അഭിഷ്യന്ദി സ്രോതസാം സ്രാവകമ്| അരൂക്ഷത്വാദിഗുണയുക്തം ച| സൂക്ഷ്മം സൂക്ഷ്മസ്രോതഃപ്രവേശിത്വാത്| വ്യവായി ദേഹമഖിലം വ്യാപ്യ പാകായ കല്പതേ|| ൪൬||

Adhikarana kuShThAdiShu snehanArthaM guDAdInAM niShedhaH triPalAdInAM vidhishca (47) · Śloka 47

ഗുഡാനൂപാമിഷക്ഷീരതിലമാഷസുരാദധി| കുഷ്ഠശോഫപ്രമേഹേഷു സ്നേഹാര്ഥം ന പ്രകല്പയേത്| ത്രിഫലാപിപ്പലീപഥ്യാഗുഗ്ഗുല്വാദിവിപാചിതാന്| സ്നേഹാന് യഥാസ്വമേതേഷാം യോജയേദവികാരിണഃ| ക്ഷീണാനാം ത്വാമയൈരഗ്നിദേഹസന്ധുക്ഷണക്ഷമാന്||൪൭||

കുഷ്ഠാദിഷു സ്നേഹപ്രസങ്ഗേ ഗുഡാദി സ്നേഹനാറ്ര്ഥം ന പ്രകല്പയേത്| കേനതര്ഹി താന് സ്നേഹയേദിത്യാഹ-ത്രിഫലേത്യാദി| ഏതേഷാം കുഷ്ഠാദീനാം യഥാസ്വമധ്യായേഷു പഥ്യത്വേനോക്തൌസ്ത്രിഫലാദിഭിരവികാരിണഃ സ്നേഹാന് സിദ്ധാന് പ്രയോജയേത്| തഥാ ആമയൈര്വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണാനാം നരാണാം സ്നേഹനാര്ഥമഗ്നിദേഹസന്ധുക്ഷണക്ഷമാന് വര്ധനക്ഷമാന് സ്നേഹാന് യോജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ|| ൪൭||

Adhikarana snehAByAsasya Palam (3) · Śloka 3

ദീപ്താന്തരാഗ്നിഃ പരിശുദ്ധകോഷ്ഠഃ പ്രത്യഗ്രധാതുഃ ബലവര്ണയുക്തഃ| ദൃഢേന്ദിര്യോ മന്ദജരഃ ശതായുഃ സ്നേഹോപസേവീ പുരുഷഃ പ്രദിഷ്ടഃ| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സ്നേഹവിധിര്നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ||൩||

ഉപസംഹരതി-യോऽഭ്യാസേന സ്നേഹമുപസേവതേ സ ദീപ്താന്തരാഗ്നിത്വാദിഗുണയുക്തോ ഭവതീതി പ്രദിഷ്ട ആഗമവിദ്ഭിരിതി|| ൪൮|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ