25. snēhavidhiḥ

Adhikarana atha snehavidhirnAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

அதாதஃ ஸ்நேஹவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ||௧||

பூர்வஸ்மிந்நத்யாயே த்விவித உபக்ரம உக்தஃ| தத்ர ச லங்கநஸ்ய ஶோதநாத்மகத்வாச்சோதநஸ்ய ச ஸ்நேஹஸ்வேதபூர்வகத்வாத் ததோऽபி ஸ்நேஹஸ்ய தோஷமார்தவகாரணப்ராதாந்யாத்தத்விஜ்ஞாநார்தமத்யாயாரம்பஃ-அதாத இத்யாதி|| ௧||

Adhikarana snehAdyupayuktadravyasamBArasaMgrahaNAvashyakatA (2) · Śloka 2

ஸ்நேஹாதிஷூபயோகாய தத்வ்யாபச்சாமநாய ச| குர்யாத்ப்ராகேவ தத்யோகித்ரவ்யஸம்பாரஸங்க்ரஹம்||௨||

ஸ்நேஹஸ்ய ஶோதநாங்கத்வாத் ப்ராகேவ ஸ்நேஹாதிஷ்வநாரப்தேஷு ஸ்நேஹாத்யுபயோகாய தேஶாதிவைபரீத்யாத் ஸ்நேஹாத்யுத்பூதவ்யாபச்சமநாய ச தத்யோகித்ரவ்யாணாஂ ஸ்நேஹோபயோகயோகிநாஂ கததைலவஸாஶராவோதஞ்சநாதீநாஂ தத்வ்யாபச்சமநயோகிநாஂ ச த்ரவ்யாணாஂ ஸம்பாரஸங்க்ரஹஂ குர்யாத்|| ௨||

Adhikarana snehanavirUkShaNauShadhalakShaNam (3) · Śloka 3

குருஶீதஸரஸ்நிக்தமந்தஸூக்ஷ்மமதுத்ரவம்| ஔஷதஂ ஸ்நேஹநஂ ப்ராயோ விபரீதஂ விரூக்ஷணம்||௩||

ஸர்வஂ குர்வாதிகுணயுக்தமௌஷதஂ ப்ராயேண ஸ்நேஹநமந்யதேவஂகுணமப்யஸ்நேஹநஂ பவதீதி ப்ரதர்ஶநார்தஂ ப்ராயோக்ரஹணம்| விபரீதஂ லக்வாதிகுணஂ விரூக்ஷணம்| அத்ராபி ப்ராயோக்ரஹணமநுபத்யதே|| ௩||

Adhikarana pravarasnehadravyANi teShu GRutasyottamatvam (4) · Śloka 4

ஸர்பிர்மஜ்ஜா வஸா தைலஂ ஸ்நேஹேஷு ப்ரவரஂ மதம்| தத்ராபி சோத்தமஂ ஸர்பிஃ ஸஂஸ்காரஸ்யாநுவர்தநாத்| மாதுர்யாதவிதாஹித்வாஜ்ஜந்மாதேவ ச ஶீலநாத்||௪||

ஸர்பிராதிசதுஷ்டயஂ ஸர்வஸ்நேஹேஷு ப்ரவரஂ ஶ்ரேஷ்டமாஶு ஸ்வகார்யகரணாத்| தத்ராபி சதுஷ்டயே ஸர்பிருத்தமஂ ஸஂஸ்காராநுவர்தநாத்| யேந ஹி த்ரவ்யேண ஸஂஸ்க்ரியதே தமநுவர்ததே| ஸ்வகுணாநஜஹத் ஸஂஸ்காரகுணாந் கஹ்ணாதீதி ஸஂஸ்காராநுவர்தீ| ந ஹ்யேதத்தைலாதிஷு ஸம்பவதி| தே ஹி ஸ்வகுணாஂஸ்த்யஜந்தி| ததா ச சந்தநாதௌ தைலாதீநாஂ விபரீதைர்த்ரவ்யாந்தரைரௌஷ்ண்யாதிநாஶோ பவதி| ந ஹி ஸ்நேஹநாஶஸ்தஸ்ய பஹுத்வாத்| ததா மாதுர்யதிகுணயோகாச்ச ஸர்பிரேவோத்தமம்|| ௪||

Adhikarana sarpirAdInAM doShaghnatvavivaraNam (5) · Śloka 5

பித்தக்நாஸ்தே யதாபூர்வமிதரக்நா யதோத்தரம்||௫||

தே ஸர்பிராதயோ யதாபூர்வஂ பித்தக்நாஃ| யதோத்தரமிதரக்நாஃ| ஶ்லேஷ்மணஃ ஸ்நேஹப்ரதிஷேதாதிதரஶப்தேந வாதக்நா இதி கம்யதே| அதவா த்ரவ்யாந்தரஸஂஸ்கதஸர்பிராத்யபேக்ஷயா இதரஶப்தேந கபஸ்யாபி க்ரஹணம்| தேநைவஂ தைலஸ்யாபி பித்தக்நத்வஂ ஸித்தம்| அக்ஷாதியோநேர்வா தைலஸ்ய பித்தக்நத்வமிதி| யோ யஸ்மாத் பூர்வஃ ஸ தஸ்மாத் பிதக்நஃ| யோ யஸ்மாதுத்தரஃ ஸ தஸ்மாத்வாதக்நஃ| தைலஸ்ய பூர்வத்வாஸம்பவாத் பித்தக்நத்வாஸம்பவஃ | வஸாயா மஜ்ஜ்ஞஶ்ச யத்ர மாஂஸாநுகஸ்வரூபத்வேந பித்தக்நத்வஂ ஸம்பவதி தத்ர பித்தக்நத்வம்| அதவா ஶோதநாங்காநாஂ ஸர்பிராதீநாஂ வமநாதிக்ரியோபகாரயோகா-தேவஂஸ்வரூபதா பரிணாம இதி க்ரந்தாவிரோதஃ|| ௫||

Adhikarana ghRutAdInAmuttarottaraM gurutvam (6) · Śloka 6

கதாத்தைலஂ குரு வஸா தைலாந்மஜ்ஜா ததோऽபி ச||௬||

ஸுபோதம்|| ௬||

Adhikarana yamakAdipariBAShAH (7) · Śloka 7

த்வாப்யாஂ த்ரிபிஶ்சதுர்பிஸ்தைர்யமகஸ்த்ரிவதோ மஹாந்||௭||

ஸர்பிராதிப்யோऽந்யதமாப்யாஂ யமகோ பவத்யந்யதமைஸ்த்ரிவதோ பவதி| ஸர்வைஃ புநர்மஹாஸ்நேஹஃ| ஏதச்ச ப்ரதேஶே வாக்யேஷூபயுஜ்யதே|| ௭||

Adhikarana snehAshayAH (8) · Śloka 8

ஸ்நேஹாஶயா ததி க்ஷீரஂ மாஂஸாஸ்திபலதாரு ச||௮||

தத்யாதயஃ ஸ்நேஹாஶயாஃ ஸர்பிராதிஸ்நேஹாநாஂ யோநயஃ| தத்ர ததி க்ஷீரஶ்ச கதாஶயஃ க்ஷீரஸ்ய நவநீதயோநித்வாத்| மாஂஸஂ வஸாஶயஃ| அஸ்தி மஜ்ஜாஶயஃ| பலாநி ச தாரூணி ச தைலாஶயஃ|| ௮||

Adhikarana snehyAH (9) · Śloka 9

ஸ்வேத்யஸஂஶோத்யமத்யஸ்த்ரீவ்யாயாமாஸக்தசிந்தகாஃ| வத்தபாலாபலகஶா ரூக்ஷாஃ க்ஷீணாஸ்ரரேதஸஃ| வாதார்தஸ்யந்ததிமிரதாருணப்ரதிபோதிநஃ| ஸ்நேஹ்யாஃ........................................||௯||

ஸ்நேஹஸ்ய விஷயஂ தர்ஶயதி| ஸ்வேத்யாதயஃ ஸ்நேஹ்யாஃ| ந ஹ்யஸ்நேஹிதஃ ஸ்வேத்ய இத்யர்தஃ| ததா யஃ ஸஂஶோத்யஃ ஸ ப்ரதமஂ ஸ்நேஹ்யஃ| ஆஸக்த ஶப்தஸ்ய மத்யாதித்ரயேண ஸம்பந்தஃ| ஸ்யந்தீ அபிஷ்யந்தாக்ஷிரோகீ| தாருணப்ரதிபோதஃ கச்ச்ரோந்மீலாக்யோ வர்த்மரோகஃ| ஏதே ஸ்நேஹ்யாஃ|| ௯||

Adhikarana asnehyAH (10) · Śloka 10

..........................ஂஅ த்வதிமந்தாக்நிதீக்ஷ்ணாக்நிஸ்தூலதுர்பலாஃ| ஊருஸ்தம்பாऽதிஸாராமகலரோககரோதரைஃ| மூர்ச்சாச்சர்த்யருசிஶ்லேஷ்மதஷ்ணாமத்யைஶ்ச பீடிதாஃ| அபப்ரஸூதா யுக்தே ச நஸ்யே பஸ்தௌ விரேசநே||௧௦||

அதிமந்தாக்ந்யாதயோ ந து ஸ்நேஹ்யா இதி ஸம்பந்தஃ| தீக்ஷ்ணாக்நேஃ ஸ்நேஹநாதத்யக்நித்வமதிஸ்தூலஸ்யாக்நிமேதஸோர்வத்திஃ| துர்பலஸ்யா-ஜரணஶக்தேஃ ஸ்நேஹவ்யாபத்| ஊருஸ்தம்பாதீநாஂ பீடிதஶப்தேந ஸம்பந்தஃ| அத்ர ஶோதநப்ரஸங்கேऽப்யஸ்நேஹநஂ ஸ்நேஹேந விநா ஶோதநமிதி யாவத்| அபப்ரஸூதா ந ஸ்நேஹ்யேதி விபக்திபரிணாமஃ| ததா நஸ்யாதித்ரிதயே யுக்த ஆதோஷஸாம்யாத் ஸ்நேஹோ ந யோஜ்யஃ|| ௧௦||

Adhikarana ghRutAdiviBAgAnusAramadhikAraBedaH (11) · Śloka 11

தத்ர தீஸ்மதிமேதாக்நிகாஂக்ஷிணாஂ ஶஸ்யதே கதம்| க்ரந்திநாடீகமிஶ்லேஷ்மமேதோமாருதரோகிஷு| தைலஂ லாகவதார்ட்யார்திக்ரூரகோஷ்டேஷு தேஹிஷு| வாதாதபாத்வபாரஸ்த்ரீவ்யாயாமக்ஷீணதாதுஷு| ரூக்ஷக்லேஶக்ஷமாத்யக்நிவாதாவதபதேஷு ச| ஶேஷௌ......................................||௧௧||

தத்ர ஸ்நேஹேஷு மத்யே தீப்ரபதிகாங்க்ஷிணாஂ ஸ்நேஹப்ரஸங்கே ஸதி கதஂ ஸ்நேஹஃ ஶஸ்யதே| தஸ்ய ததாஶக்தித்வாத்| தீர்புத்திஃ| மேதா ப்ரஜ்ஞா| க்ரந்த்யாதிஷு ஶ்லேஷ்மாதிரோகிஷு ஶரீரலாகவதடத்வார்திஷு க்ரூரகோஷ்டேஷு ச தேஹிஷு தைலஂ ஶஸ்யத இதி ஸம்பந்தஃ| வாதாதிபிஃ காரணைஃ க்ஷீணதாதுஷு ரூக்ஷாதிஷு ச ஶேஷோ வஸா மஜ்ஜா ச| க்லேஶக்ஷமஶப்தேநாக்லேஶக்ஷமஸ்ய ஸர்பிஸ்தைலஂ ச ப்ரயோஜயேதிதி| அத்யக்நேரதிதீக்ஷ்ணாக்நேஃ ஸ்நேஹப்ரதிஷேதோ வஸாயா மஜ்ஜ்ஞஶ்சாபவாதவாக்யம்| வாதாவதபதஃ வாதருத்ததேஹஸ்ரோதஃ|| ௧௧||

Adhikarana vasAyAH visheShakShetram (12) · Śloka 12

................வஸா து ஸந்த்யஸ்திமர்மகோஷ்டருஜாஸு ச| ததா தக்தாஹதப்ரஷ்டயோநிகர்ணஶிரோருஜி||௧௨||

வஸா புநஃ ஸந்த்யாதிருஜாஸ்வபீஷ்டா| ததா தக்தாதிஷு யோந்யாதிருஜி ச வஸா ஶஸ்யத இதி ஸம்பந்தஃ|| ௧௨||

Adhikarana RutuvisheSheNa snehavisheShanirNayaH (13) · Śloka 13

தைலஂ ப்ராவஷி வர்ஷாந்தே ஸர்பிரந்யௌ து மாதவே| ஸர்வஂ ஸர்வஸ்ய ச ஸ்நேஹஂ யுஞ்ஜ்யாத்பாஸ்வதி நிர்மலே| தௌ ஸாதாரணே...................................||௧௩||

அநந்தரஂ ஸ்நேஹாநாமதுவிஶேஷேண நியமப்ரதர்ஶநார்தமிதமாஹ-தைலஂ ப்ராவஷீத்யாதி| ப்ராவஷி ஶ்ராவணே ஶோதநப்ரஸங்கே தைலஂ ஸ்நேஹநாய ஶஸ்தம்| வர்ஷாந்தே கார்திகே ஸர்பிஃ ஶஸ்தம்| அந்யௌ ஶேஷௌ வஸாமஜ்ஜாநௌ மாதவே வஸந்தே சைத்ரே| ஶோதநப்ரஸங்கே ப்ராவஷி தைலஂ வாதஜயப்ராதாந்யாத்| ஶரதி கதஂ பித்தஜயாய| வமநப்ரயோகே கபோத்க்லேஶநஶக்தத்வாத்| ஸதஶேऽபி காலே வஸாயா மஜ்ஜ்ஞோஶ்சோபயோகஃ| ததா ஸர்வோ கதாதிஸ்நேஹஃ ஸர்வஸ்ய ஶோத்யஸ்யாஶோத்யஸ்ய ச ஸாதாரணே வஸந்தஶரத்ப்ராவடாக்யே தௌ பாஸ்வதி தீக்ஷ்ணரஶ்மௌ நிர்மலே வ்யப்ரே யோஜ்யஃ| ந த்வத்யர்தஶீதோஷ்ணவர்ஷாஹேமந்தஶிஶிரக்ரீஷ்மாக்யே|| ௧௩||

Adhikarana doShAnusAraM divArAtriviBAgaH (14) · Śloka 14

..............................தோஷஸாம்யேऽநிலகபே கபே| திவா நிஶ்யநிலே பித்தே ஸஂஸர்கே பித்தவத்யபி||௧௪||

துநியமஂ தர்ஶயித்வா தத்பஷ்டபாவிதயா ராத்ர்யஹர்பேதேந நியமஂ தர்ஶயதி| தோஷஸாம்யே ப்ராகதே அநிலகபே கேவலே ச கபே ப்ராகதே வைகதே ச யதோக்தேஷ்வதுஷு த்விதைவ ஸ்நேஹயோஜநம்| அநிலே கேவலே பித்தே ச கேவலே ததா பித்தவதி ஸஂஸர்கே பித்தாநிலே பித்தகபே ந ச நிஶி ஸ்நேஹோ யோஜ்யஃ|| ௧௪||

Adhikarana Atyayike vidhiH (15) · Śloka 15

த்வரமாணே து ஶீதேऽபி திவா தைலஂ ச யோஜயேத்| உஷ்ணேऽபி ராத்ரௌ ஸர்பிஶ்ச தோஷாதீந் வீக்ஷ்ய சாந்யதா| நிஶ்யஶ்நுதே வாதகபாத்ரோகாநஹநி பித்ததஃ||௧௫||

ஶீதோஷ்ணயோஃ ஸ்நேஹப்ரதிஷேதாதிதமுச்யதே-த்வரமாண இத்யாதி| ஸ்நேஹவிஷயவ்யாத்யுபஶமாய த்வரமாண ஶீதேऽப்யதௌ ஸ்நேஹஂ யோஜயேத்| ந து ஸாமாந்யேநாபி து திவா தைலமேவ ந ச ராத்ரௌ நாऽப்யந்யஸ்நேஹஃ| ததா காரணவஶாத் த்வரமாண உஷ்ணேऽப்யதௌ ஸ்நேஹஂ யோஜயேத்| அத்ர து ராத்ராவேவ ஸர்பிரேவ ச| அதவா தோஷதூஷ்யபலாதீந் வீக்ஷ்ய ததாநுகுண்யேநாந்யதாபி யோஜயேத்| யத்ர திவா உக்தஂ தத்ர ராத்ராவபி யோஜயேத்| யத்ர ச தைலமுக்தஂ தத்ராந்யோऽபி ஸ்நேஹோ யோஜ்யஃ| ததா யத்ர ராத்ரௌ ஸர்பிருக்தஂ தத்ர திவாந்யதபி| அந்யதா யதோக்தகாரணவைபரீத்யே இதி ப்ராப்தம்| நிஶி ஸ்நேஹமுபயுஞ்ஜாநோ வாதகபாத்தேதோ ரோகாநஶ்நுதே| ஏவமஹநி பித்ததோ ரோகாநஶ்நுதே இதி ஸம்பந்தஃ||௧௫||

Adhikarana acCapeyasya shreShThatA (16) · Śloka 16

யுக்த்யாவசாரயேத்ஸ்நேஹஂ பக்ஷ்யாத்யந்நேந பஸ்திபிஃ| நஸ்யாப்யஞ்ஜநகண்டூஷமூர்தகர்ணாக்ஷிதர்பணைஃ| ரஸபேதைககத்வாப்யாஂ சதுஷ்ஷஷ்டிர்விசாரணாஃ| ஸ்நேஹஸ்யாந்யாபிபூதத்வாதல்பத்வாச்ச க்ரமாத்ஸ்மதாஃ| யதோக்தஹேத்வபாவாச்ச நாச்சபேயோ விசாரணா| ஸ்நேஹஸ்ய கல்பஃ ஸ ஶ்ரேஷ்டஃ ஸ்நேஹகர்மாஶுஸாதநாத்||௧௬||

இதி ஸ்நேஹஸ்ய காலநியமமுக்த்வா யோஜநாஂ தர்ஶயதி-யுக்த்யேத்யாதி| ஸர்வஂ யுக்த்யா மாத்ராதிகயா ஸ்நேஹமவசாரயேத்| கேநேத்யாஹ-பக்ஷ்யாதிநா ஆதிக்ரஹணேந போஜ்யலேஹ்யபேயஸ்ய விவிதஸ்யாப்யந்நஸ்ய க்ரஹணம்| ததா பஸ்திபிர்நஸ்யாதிபிஶ்ச| ஏவஂ பக்ஷ்யாதிநாந்நேந ப்ரயுஜ்யமாநஸ்ய ஸ்நேஹஸ்ய சதுஷ்ஷஷ்டிஸங்க்யா விசாரணா பவந்தி-கதமித்யாஹ| ரஸபேதைககத்வாப்யாம்| தத்ர ரஸபேதாஃ பூர்வஂ த்ரிஷஷ்டிர்வ்யாக்யாதாஃ| ஏகஸ்நேஹேந சதுஷ்ஷஷ்டிஃ| ஏககோ யஃ ஸ்நேஹஃ கேவலமுபயுஜ்யதே ந ச பீயதே தஸ்மாத்| பக்ஷ்யாத்யந்நே ரஸபேதஸம்பவஃ| ஏககஶப்தேந பஸ்திநஸ்யாப்யஞ்ஜநாதிகஂ கஹ்யதே| கதமேதா ஏவ விசாரணா உச்யந்தே-நாச்சபேய இத்யாஹ| ஸ்நேஹஸ்யேத்யாதி| க்ரமாத்யதாஸங்க்யேந ரஸபேதேஷ்வந்யாபிபூதத்வாத் ஸ்நேஹஸ்ய| நஸ்யாதிஷு ஶரீரே ஸ்நேஹஸ்யால்பத்வாச்ச சதுஷ்ஷஷ்டிர்விசாரணா உச்யந்தே| யதோக்தஸ்ய ச ஹேதோரந்யாபிபவலக்ஷணஸ்யால்பத்வலக்ஷணஸ்ய சாபாவாதச்சாபேயஸ்நேஹோ விசாரணாஶப்தேந நோச்யதே| ஸ்நேஹஸ்ய சோபயோகே ஸ ஏவாச்சபேயாக்யஃ கல்பஃ ஶ்ரேஷ்டஃ| குதஃ? ஸ்நேஹகர்மணாஂ தர்பணமாற்தவாதீநாமாஶு ஸம்பாதநாத்|| ௧௬||

Adhikarana snehamAtrA (17) · Śloka 17

த்வாப்யாஂ சதுர்பிரஷ்டாபிர்யாமைர்ஜீர்யந்தி யாஃ க்ரமாத்| ஹ்ரஸ்வமத்யோத்தமா மாத்ராஸ்தாஸ்தாப்யஶ்ச ஹ்ரஸீயஸீம்| கல்பயேத்வீக்ஷ்ய தோஷாதீந் ப்ராகேவ து ஹ்ரஸீயஸீம்| அஜ்ஞாதகோஷ்டே ஹி பஹுஃ குர்யாஜ்ஜீவிதஸஂஶயம்||௧௭||

தஸ்ய ச ஸ்நேஹஸ்ய ஹ்ரஸ்வமத்யமோத்தமா மாத்ரா பவந்தி| காஸ்தா இத்யாஹ-த்வாப்யாமித்யாதி| ஏவஂ க்ரமாதேவ தல்லப்யதே| யா த்வாப்யாஂ யாமாப்யாஂ ஸ்நேஹமாத்ரா ஜீர்யதி ஸா ஹ்ரஸ்வா யா வா சதுர்பிர்யாமைர்ஜீர்யதி ஸா மத்யமா| யா த்வஷ்டாபிர்ஜீர்யதி ஸா உத்தமா| தாப்யஶ்ச திஸப்யோ மாத்ராப்யஃ ஹ்ரஸீயஸீஂ கல்பயேதிதி| இயஂ ஹ்ரஸ்வா இயஂ ச ஹ்ரஸ்வா| இயமநயோரதிஶயேந ஹ்ரஸ்வா ஹ்ரஸீயஸீ| நநு ஸர்வத்ர ஹ்ரஸீயஸீஂ கல்பயேத் ? ந அபி து தோஷாதீந் வீக்ஷ்ய| தேநைததுக்தஂ பவதி-தோஷதூஷ்யாத்யாநுகுண்யேந ஹ்ரஸீயஸீமபி சதுர்தீ மாத்ராஂ கல்பயேத்| ஜரணகாலாநுக்தேர்தோஷாதிபாரதந்த்ர்யோக்தேஶ்ச ஹ்ரஸீயஸ்யா பஹுவிதமாத்ரத்வஂ தர்ஶிதம்| ததா யத்ராப்யந்யதமா மாத்ரா யோஜ்யா தத்ராப்யஜ்ஞாதகோஷ்டத்வாத் ப்ராகேவ ப்ரதமமேவ ஹ்ரஸீயஸீஂ கல்பயேத்| துஶப்தோऽவதாரணே| குத இத்யாஹ-அஜ்ஞாதகோஷ்டே புருஷே பஹுஸ்நேஹோऽஶக்தஸ்ய கதாசிஜ்ஜீவஸஂஶயஂ குர்யாத்| ஹிஶப்தோ யஸ்மாதர்தே| யஸ்மாதேவஂ தஸ்மாத் ப்ராகேவ ஹ்ரஸீயஸீஂ கல்பயேதித்யர்தஃ|| ௧௭||

Adhikarana hrasvamAtrAyAH adhikArIhrasvamAtrAyAH adhikArI tasyAH prAshastya~jca (18) · Śloka 18

தத்ர துர்பலமந்தாக்நிபாலவத்தஸுகாத்மகஃ| அபத்யரிக்தகோஷ்டஶ்ச ஜ்வராதீஸாரகாஸிபிஃ| ஹ்ரஸ்வா பேயா ஸுகா ஸா ஹி பரிஹாரேऽநுவர்ததே| சிராச்ச பல்யா ந ருஜே வ்யாபந்நாபி ப்ரகல்பதே||௧௮||

அநந்தரஂ ஹ்ரஸ்வாதீநாஂ மாத்ராணாஂ விஷயபேதஂ தர்ஶயதி-தத்ரேத்யாதி| தத்ர மாத்ராத்ரயே ஹ்ரஸ்வா மாத்ரா துர்பலாதிபிஃ பேயா| அபத்யமஹிதஂ ரிக்தகோஷ்டத்வஂ யேஷாஂ தைரபத்யரிக்தகோஷ்டத்வைர்ஹ்ரஸ்வா பேயா| ஸா ஹி ஹ்ரஸ்வா பரிஹாரே யந்த்ரணாயாஂ ஸுகா ந துஃகபரிஹாரா| சிரஂ பஹுகாலஂ ச ஶரீரேऽநுவர்ததே| அபலாநாஂ பல்யா பவதி| தேஶகாலாபசாராதிநா வ்யாபந்நா விரமிதாபி ருஜே ரோகாய ந ப்ரவர்ததே|| ௧௮||

Adhikarana madhyayamAtrAyA adhikArI guNAshca (19) · Śloka 19

மேஹோருஃ பிடகாகுஷ்டவாதஶோணிதபீடிதைஃ| மத்யமா மதுகோஷ்டைஶ்ச ஸ்நேஹநீ ஸ்யாத்ஸுகேந ஸா| ந பலக்ஷபணீ மந்தவிப்ரஂஶா ஶுத்தயேऽப்யலம்||௧௯||

மேஹாதிபீடிதைர்மதுகோஷ்டைஶ்ச மத்யமா பேயேதி ஸம்பந்தஃ| ஸா ஹி மத்யமா ஸுகேநாநாயாஸேந ஸ்நேஹநீ ஸ்யாத்| ததா ந ச பலக்ஷபணீ மந்தவிப்ரஂஶா வ்யாபந்நாபி ஸதீ ஸ்வல்பாபாயேத்யர்தஃ| ததா ஶுத்தயே தோஷாணாஂ ஶோதநாயாலஂ பர்யாப்தா|| ௧௯||

Adhikarana mahatI mAtrAyAH adhikAriNaH guNAshca (20) · Śloka 20

மஹாதேஹாநலபலக்ஷுத்தட்க்லேஶஸஹிஷ்ணுபிஃ| குல்மோதாவர்தவீஸர்பஸர்பதஂஶாபிபீடிதைஃ| உந்மத்தைஃ கச்ச்ரமூத்ரைஶ்ச மஹதீ ஶீக்ரமேவ ஸா| ஸர்வமார்காநுஸாரேண ஜயேத்வ்யாதீந் ஸுயோஜிதா||௨௦||

மஹாதேஹாதிபிஸ்ததா குல்மாத்யபிபீடிதைஸ்ததோந்மத்தைஃ கச்ச்ரமூத்ரைஶ்ச மஹதீ பேயேதி ஸம்பந்தஃ| மஹச்சப்தஸ்ய தேஹாதித்ரயேண ஸமாஸஃ| ஸா ஹி மஹதீ மாத்ரா ஸர்வமார்காநுஸாரேண ஸகலஸ்ரோதோऽநுகமநேந கரணபூதேந ஸுயோஜிதா ஸதீ ஶீக்ரமேவ வ்யாதீந் ஜயேத்| துர்யோஜிதா த்வஜீர்ணாதீந் வ்யாதீநாவஹதீதி தாத்பர்யார்தஃ|| ௨௦||

Adhikarana shodhanArthaM snehapAnavidhiH (21) · Śloka 21

ஹ்யஸ்தநே ஜீர்ண ஏவாந்நே ஸ்நேஹோऽச்சஃ ஶுத்தயே பஹுஃ||௨௧||

தத்ர யஃ ஸ்நேஹஃ ஶுத்தயே ஶோதநார்தஂ யுஜ்யதே ஸ ஹ்யஸ்தநேऽந்நே ஜீர்ணமாத்ர ஏவ யுஜ்யதே| ததா யஃ ஶுத்தயே ஸ்நேஹோऽச்சோ பஹுஶ்ச யோஜ்யஃ| ஏவகாரகரணஂ காலாதிக்ரமபரிஹாரார்தம்| பஹுருத்தமயா மாத்ரயேத்யர்தஃ|| ௨௧||

Adhikarana shamanArthaM snehapAnavidhiH (22) · Śloka 22

ஶமநஃ க்ஷுத்வதோऽநந்நோ மத்யமாத்ரஶ்ச ஶஸ்யதே||௨௨||

ததா யஃ ஶமநஸ்நேஹஃ ஸ க்ஷுத்வதஃ புருஷஸ்யாऽநந்நோ மத்யமயா மாத்ரயா ஶஸ்யதே| அநந்ந இதி ஹ்யஸ்தநேऽந்நே ஜீர்ணே ததஶ்ச க்ஷுத்வத உபயுஜ்யதே| ததா தஸ்மிந் ஜீர்ணேऽந்நமிதி|| ௨௨||

Adhikarana bRuMhaNArthaM snehapAnavidhiH (23) · Śloka 23

பஂஹணோ ரஸமத்யாத்யைஃ ஸபக்தோऽல்போ ஹிதஃ ஸ ச| பாலவத்தபிபாஸார்தஸ்நேஹத்விண்மத்யஶீலிஷு| ஸ்த்ரீஸ்நேஹநித்யமந்தாக்நிஸுகிதக்லேஶபீருஷு| மதுகோஷ்டால்பதோஷேஷு காலே சோஷ்ணே கஶேஷு ச||௨௩||

யஸ்து பஂஹணஃ ஸ ரஸமத்யாத்யைஃ ஸபக்தஃ ஸபோஜநோऽல்போऽல்பயா மாத்ரயா யோஜ்யஃ| ஸ ச பஂஹணோ பாலவத்தாதிப்யோ ஹிதஃ| பிபாஸார்தஃ ப்ரஸக்ததடார்தஃ| ஸ்நேஹத்விஷோ யே ஸ்வபாவேந ஸ்நேஹஂ த்விஷந்தி| ததா ஸ்த்ரீநித்யாநாஂ ஸ்நேஹநித்யாநாஂ ச|| ௨௩||

Adhikarana Bojanasya prA~gmadhyottaraM snehapAnaPalam (24) · Śloka 24

ஸ்நேஹஃ ப்ராக்போஜநாத் குர்யாதூருஜங்காகடீபலம்| வேகாநுலோம்யமாரோக்யமதஃ காயகதக்ஷயம்| மத்யே பஹத்த்வாக்நிபலஸ்திரதாகுக்ஷிருக்ஶமாந்| இந்த்ரியஸ்திரதாமூர்த்வமூர்த்வஜத்ருகதக்ஷயம்||௨௪||

ஸ ச ப்ரயுக்தோ பஂஹணஸ்நேஹோ போஜநாத் ப்ராக் ப்ரதமஂ போஜநஸ்ய ப்ரயுக்த ஊருபலாதீந் குர்யாத்| ததா ஸ ஏவ போஜநமத்யே பீதோ பஹத்வாதீந் குக்ஷிருக்ஶமநாந்தாந் குர்யாத்| ஸ ஏவ போஜநாதூர்த்வமநந்தரஂ ப்ரயுக்த இந்த்ரியஸ்திரதாமூர்த்வஜத்ருகதக்ஷயஂ ச குர்யாத்|| ௨௪||

Adhikarana doShAnusAraM snehasAhAyyadravyANi (25) · Śloka 25

வாதே ஸலவணஂ ஸர்பிஃ பித்தே கேவலமிஷ்யதே| வைத்யோ தத்யாத்பஹுகபே க்ஷாரத்ரிகடுகாந்விதம்||௨௫||

ஸர்வஶஶ்ச கதஂ மாருதேऽதிகே ஸலவணஂ ஹிதம்| பித்தேऽதிகே கேவலமிஷ்யதே| பஹுகபே து புருஷே க்ஷாரத்ரிகடுகாந்விதஂ கதஂ வைத்யோ தத்யாத்|| ௨௫||

Adhikarana acCapAnottaravidhiH (26) · Śloka 26

வாயுர்ஷ்ணமச்சேऽநுபிபேத்ஸ்நேஹே தத்ஸுகபக்தயே| ஆஸ்யோபலேபஶுத்த்யை ச தௌவராருஷ்கரே ந து| உஷ்ணோபசாரஃ ஸ்நேஹே ஸ்யாதுஷ்ணோ ஹ்யுஷ்ணைர்விருத்யதே| ததோ குருப்ராவரணோ நிவாதஶயநஸ்திதஃ| ஜரணாந்தஂ ப்ரதீக்ஷேத தஷ்யந்நுஷ்ணால்பவாரிபஃ||௨௬||

அச்சஸ்நேஹேऽநு பஶ்சாதுஷ்ணஂ வாரி பிபேத்| கிஂ ப்ரயோஜநமாஹ-தஸ்ய ஸ்நேஹஸ்ய ஸுகபக்த்யர்தமாஸ்யோபலேபஶுத்த்யர்தஞ்ச| கிஂ ஸர்வத்ர ஆஹ-ந து தௌவரே ஆருஷ்கரே ச ஸ்நேஹே வார்யுஷ்ணஂ பிபேதிதி ஸம்பந்தஃ| கஸ்மாதித்யாஹ-உஷ்ணேத்யாதி| ஸர்வஸ்நேஹேஷூஷ்ணோபசாரேண பவிதவ்யம்| உஷ்ணோபசார உஷ்ணைஸ்தௌரவாதிபிர்யதோ விருத்யதே| ததஸ்தத்ர த்யஜேத்| ததஶ்ச ப்ரகதாதுஷ்ணோதகபாநாதநந்தரஂ குருப்ராவரணாத்யுக்தகுணஃ ஸந் ஜரணாந்தஂ ப்ரதீக்ஷேத| ஜீர்யமாணே தஸ்மிந் தஷ்யந் ஸந்நுஷ்ணால்பவாரிபோ பவேத்|| ௨௬||

Adhikarana jIryamANasnehalakShaNam (27) · Śloka 27

ஶிரோருக்ப்ரமநிஷ்டீவமூர்ச்சாஸாதாரதிக்லமைஃ| ஜாநீயாத் பேஷஜஂ ஜீர்யத்.....................||௨௭||

தச்ச பேஷஜஂ ஸ்நேஹாக்யஂ ஶிரோருகாதிபிர்லக்ஷணைர்ஜீர்யஜ்ஜாநீயாத்|

Adhikarana jIrNasnehalakShaNam (28) · Śloka 28

...........................ஜீர்ணஂ தச்சாந்திலாகவாத்| அநுலோமாநிலஸ்வாஸ்த்யக்ஷுத்தஷ்ணோத்காரஶுத்திபிஃ||௨௮||

ததேவ பேஷஜஂ தச்சாந்த்யா ஶிரோருகாதிஶாந்த்யா அங்காநாஂ லாகவேந ச ஜீர்ணஂ ஜாநீயாத்| ததா அநுலோமாநிலாதிபிஶ்ச ஜீர்ணஂ ஜாநீயாத்|| ௨௮||

Adhikarana jIrNAjIrNavisha~gkAyAM kRutyam (29) · Śloka 29

ஜீர்ணாஜீர்ணவிஶங்காயாஂ புநருஷ்ணோதகஂ பிபேத்| தேநோத்காரவிஶுத்திஃ ஸ்யாத்ததஶ்ச ருசிலாகவம்||௨௯||

ததா ஸ்நேஹஸ்ய ஜீர்ணாஜீர்ணஶங்காயாஂ புநருஷ்ணோதகஂ பிபேத்| உஷ்ணோதகேந பீதேநோத்காரவிஶுத்திஃ ஸ்யாத்| ததஶ்ச ஜீர்ணாஜீர்ணஶங்காதோऽதிகமங்கலாகவஂ ருசிஶ்ச பவதி|| ௨௯||

Adhikarana snehaM pAsyataH pibataH pItavatashca BojanavidhiH (30) · Śloka 30

போஜ்யோऽந்நஂ மாத்ரயா பாஸ்யந் ஶ்வஃ பிபந் பீதவாநபி| த்ரவோஷ்நமநபிஷ்யந்தி நாதிஸ்நிக்தமஸங்கரம்||௩௦||

தஂ ச ஸ்நேஹஂ ஶ்வஃ பாஸ்யந் புருஷோऽத்ய வா பிபந் ஹ்யஃ பீதவாஂஶ்ச மாத்ரயா ஸ்வல்பத்வேநாந்நஂ போஜ்யஃ| கிம்பூதமந்நமாஹ-த்ரவோஷ்ணேத்யாதி| அஸங்கரம் அநாநாஜாதீயம்|| ௩௦||

Adhikarana snehapIte niyamAH (31) · Śloka 31

உஷ்ணோதகோபசாரீ ஸ்யாத் ப்ரஹ்மசாரீ க்ஷபாஶயஃ| வ்யாயாமவேகஸஂரோதஶோகவர்ஷஹிமாதபாந்| ப்ரவாதயாநயாநாத்வபாஷ்யாத்யாஸநஸஂஸ்திதீஃ| நீசாத்யுச்சோபதாநாஹஸ்ஸ்வப்நதூமரஜாஂஸி ச| யாந்யஹாநி பிபேத்தாநி தாவந்த்யந்யாந்யபி த்யஜேத்| ஸர்வகர்மஸ்வயஂ ப்ராயோ வ்யாதிக்ஷீணேஷு ச க்ரமஃ| உபசாரஸ்து ஶமநே கார்யஃ ஸ்நேஹே விரிக்தவத்||௩௧||

ததா ஸ்நேஹப்ரஸங்கேஷு புருஷ உஷ்ணோதகோபசாரீ ப்ரஹ்மசாரீ க்ஷபாஶயஶ்ச ஸ்யாத்| க்ஷபாஶயஶப்தேந திவாஸ்வப்நஸ்ய ராத்ரிஜாகரணஸ்ய ச ப்ரதிஷேத உக்தஃ| ததா புருஷோ யாந்யஹாநி ஸ்நேஹஂ பிபேத்தாநி வ்யாயாமாதீஂஸ்த்யஜேத்| அநந்தரமந்யாநி ஸ்நேஹரஹிதாந்யபி தாவந்த்யேவ வ்யாயாமாதீஂஸ்த்யஜேத்| யாவந்தி ஸ்நேஹஸ்யோபயோகஃ| ந கேவலமயமுஷ்ணோதகோபசாராதிகஃ க்ரமஃ ஸ்நேஹ ஏவ யோஜ்யஃ| யாவத்ஸர்வகர்மஸு ஸ்வேதவமநாதிஷு வ்யாதிக்ஷீணேஷு சாயமேவ க்ரமஃ| ஶமநே ஸ்நேஹே விரிக்தவதுபசாரஃ கார்யஃ| தத்ர விரிக்தஸ்ய ஶமநஸ்நேஹஸ்ய ச ஸதஶ உபசாரஃ| விரிக்தஸ்ய ச யததிகஂ கர்ம பேயாதி தத்ஸர்வமஸ்மிந்நபி கார்யம்|| ௩௧||

Adhikarana snehapAnAtpUrvaM dIpanauShadhaM deyam (32) · Śloka 32

ஸ்நேஹஸ்ய பாநாத் பூர்வஞ்ச தாதவ்யஂ மது பேஷஜம்| உத்தேஜநஂ ஹுதாஶஸ்ய கோஷ்டலாகவகாரி ச||௩௨||

ஸர்வஸ்ய ச ஸ்நேஹஸ்ய பாநாத்பூர்வஂ ஹுதாஶஸ்யாக்நேருத்தேஜநஂ கோஷ்டலாகவகாரி ச மது பேஷஜஂ தாதவ்யம்|| ௩௨||

Adhikarana snehapAne kAlamaryAdA (33) · Śloka 33

த்ர்யஹமச்சஂ மதௌ கோஷ்டே க்ரூரே ஸப்ததிநஂ பிபேத்| ஸம்யக்ஸ்நிக்தோऽதவா யாவததஃ ஸாத்மீபவேத்பரம்||௩௩||

தத்ர த்வச்சஂ ஸ்நேஹஂ மதௌ கோஷ்டே த்ர்யஹஂ பிபேத்| தமேவாச்சஂ க்ரூரே கோஷ்டே ஸப்ததிநஂ பிபேத்| அதவா நைஷ நியமஃ| ஸம்யக் ஸ்நிக்தலக்ஷணோத்பத்திரேவ நியமஃ| அதோ யதோக்தாந்நியமாத் பரஂ ஊர்த்வமச்சஃ ஸ்நேஹஃ ப்ரயுக்தஃ ஸாத்மீபவேத்| ந ஶோதநகார்யஂ கரோதீத்யர்தஃ|| ௩௩||

Adhikarana sAtmIBUtasnehapraBAvaH (34) · Śloka 34

ஸாத்மீபூதோ ஹி குருதே ந மலாநாமுதீரணம்||௩௪||

ஏததேவாசஷ்டே-ஸாத்மீபூத இத்யாதி|| ௩௪||

Adhikarana snehAtiyoge doShaH (35) · Śloka 35

அதியோகேந வா வ்யாதீந் யதாம்ப்வோகோऽதியோஜநாத்| விஹத்ய ஸேதுஂ மத்கோஷ்டாத் ஸ்ரவதி க்ஷபயந் மதம்| ஸ்நேஹோऽப்யக்நிஂ ததா ஹத்வா ஸ்ரவதி க்ஷபயஂஸ்தநும்||௩௫||

அதவா ஶோதநகார்யஂ குர்வந்நப்யதியோகேந தேஹநாஶரூபாந் வ்யாதீந் குருதே| தத்ர தஷ்டாந்தோ யதா அம்ப்வோகோ வாரிவேகோऽதியோஜநாத் ஸேதுஂ நிஹத்ய மத்கோஷ்டைகதேஶாத் ஸ்ரவதி| ஸ்ரவஂஶ்ச மதஂ க்ஷபயேத்| தத்வத் ஸ்நேஹோऽபி ஸேதுஸஂஸ்தாநமக்நிஂ ஹத்வா தேஹகோஷ்டாத் ஸ்ரவந்மத்ஸஂஸ்தாநாஂ தநுஂ க்ஷபயேத்|| ௩௫||

Adhikarana samyaksnigdhAsnigdhalakShaNam (36) · Śloka 36

வாதாநுலோம்யஂ தீப்தோऽக்நிர்வர்சஃ ஸ்நிக்தமஸஂஹதம்| மதுஸ்நிக்தாங்கதாக்லாநி ஸ்நேஹோத்வேகோऽத லாகவம்| விமலேந்த்ரியதா ஸம்யக் ஸ்நிக்தே ரூக்ஷே விபர்யயஃ||௩௬||

ஸம்யக் ஸ்நிக்தே புருஷே வாதாநுலோம்யாதிலக்ஷணஂ பவதி| வர்சஃ புரீஷம்| ஸ்நிக்தமஸஂஹதஂ ஶிதிலஂ ச| விமலேந்த்ரியதாந்தஂ ஸம்யக் ஸ்நிக்தலக்ஷணம்| ரூக்ஷே புநரஸ்நிக்தே யதோக்தேப்யோ லக்ஷணேப்யோ யதாஸ்வஂ வைபரீத்யமிதி ஸ்நேஹாயோகலக்ஷணம்|| ௩௬||

Adhikarana atisnigdhalakShaNAni (37) · Śloka 37

பாண்ட்வாமயாங்கஸதநக்ராணவக்த்ரகுதஸ்ரவாஃ| குததாஹாருசிஶ்சர்திமூர்ச்சாதஷ்ணாப்ரவாஹிகாஃ| ஶுக்தோத்காரப்ரமஶ்வாஸகாஸாஃ ஸ்நேஹாதிஸேவநாத்||௩௭||

ஸ்நேஹஸ்யாதிஸேவநாத் பாண்ட்வாமயாத்யுத்பவஃ| ஸ்ரவஶப்தஸ்ய க்ராணாதிநா ஸமாஸஃ| ப்ரவாஹிகா நிஸ்தாநிகா| ஶுக்தோத்காரோ விதக்தாம்லோத்காரஃ| இதி ஸ்நேஹாதியோகலக்ஷணம்|| ௩௭||

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (38) · Śloka 38

அமாத்ரயாऽஹிதோऽகாலே மித்யாஹாரவிஹாரதஃ| ஸ்நேஹஃ கரோதி ஶோபார்ஶஸ்தந்த்ராநித்ராவிஸஂஜ்ஞதாஃ| கண்டூகுஷ்டஜ்வரோத்க்லேஶஶூலாநாஹபலக்ஷயாந்| ஜடரேந்த்ரியதௌர்பல்யஜாட்யாமஸ்தம்பவாக்க்ரஹாந்| தாஂஸ்தாந்ஸ்வதோஷஹேதூத்தாந்பாண்ட்வாதீஂஶ்சாதியோஜநாத்||௩௮||

ஸர்வஸ்ய ஸ்நேஹோ தோஷாநபேக்ஷயா மாத்ரயா அப்த்யஶ்சாகாலே ச யுக்தஸ்ததா மித்யாஹாரவிஹாரதஶ்ச ஹேதோஃ ஸ்நேஹஃ ஶோபாதீந் கரோதி| தாஂஸ்தாஂஶ்ச பூர்வோக்தாநபசாராநுகுண்யேந வாதாதிதோஷகாரணஜாந் வ்யாதீந் கரோதி| உத்க்லேஶோ தோஷாதீநாஂ விகாரஃ|| ௩௮||

Adhikarana snehavyApadi sAdhanam (39) · Śloka 39

க்ஷுத்தஷ்ணோல்லேகநஸ்வேதரூக்ஷபாந்நபேஷஜம்| தக்ராரிஷ்டகலோத்தாலயவஶ்யாமாககோத்ரவாஃ| பிப்பலீத்ரிபலாக்ஷௌத்ரபத்யாகோமூத்ரகுக்குலு| யதாஸ்வஂ ப்ரதிரோகஂ ச ஸ்நேஹவ்யாபதி ஸாதநம்||௩௯||

அஸ்யாஂ ச ஶோபாதிகாயாஂ ஸ்நேஹவ்யாபதி க்ஷுத்தடாதிஸாதநஂ சிகித்ஸா| உல்லேகநஂ வமநம்| ரூக்ஷஶப்தஸ்ய பாநாதித்ரயேண ஸம்பந்தஃ| உத்தாலஃ ஶாலிவிஶேஷஃ| ததா யத்தோஷாநுகுண்யேந ப்ரதிரோகஂ யத்யஸ்மிந் ரோகே ஸ்வாத்யாயோக்தஂ ததபி ஸாதநம்|| ௩௯||

Adhikarana virUkShaNasya samyakkRutAtikRutalakShaNam (40) · Śloka 40

விரூக்ஷணே லங்கநவத் கதாதிகதலக்ஷணம்||௪௦||

ஸ்நேஹவ்யாபத்ஸாதநஸ்ய விரூக்ஷணஸ்வபாவத்வாத் ப்ரஸங்கேந விரூக்ஷணஸ்ய ஸம்யக்கதாதிகதலக்ஷணமுச்யதே| யத் லங்கநஸ்ய ஸம்யக்கதஸ்ய லக்ஷணஂ தத்விரூக்ஷணஸ்யாபி| ஏவமதிகதலக்ஷணஂ லங்கநவத் ஜ்ஞேயம்| விரூக்ஷணாயோகலக்ஷணஂ து ஸ்நேஹாயோகலக்ஷணைரேவோக்தம்|

Adhikarana pittaprakRuteH snehenAtitIkShNIBUtA- nilatRuShNAyAmupacAraH (41) · Śloka 41

ஸ்நேஹேந பைத்திகஸ்யாக்நிர்யதா தீவ்ரதரீகதஃ| ஸ்நேஹமாஶு ஜராஂ நீத்வா புநரோஜோऽபிதஶ்சரந்| உதீரயேத் ஸோபஸர்காஂ பிபாஸாமஸ்ய பாதிகாம்| ஸோऽஸூஂஸ்த்யஜேத்யத்யுதகஂ ந பிபேதாஶு ஶீதலம்| ஶீதஸேகாவகாஹாந் வா தத்தஷ்ணாபீடிதோ பஜேத்| ஸ்நேஹாக்நிநா தஹ்யமாநஃ ஸ்வவிஷேணைவ பந்நகஃ||௪௧||

பைத்திகஸ்ய பித்தப்ரகதேஃ புருஷஸ்ய யதா ஸ்நேஹேநாக்நிஸ்தீக்ஷ்ணதரீகதோ பவதி ததா ஸோऽக்நிராஶு ஸ்நேஹஂ ஜராஂ நீத்வா புநரோஜஸஶ்சாபிமுக்யேந சரந் தீக்ஷ்ணத்வாதஸ்ய ஹி பைத்திகஸ்ய ஸோபஸர்காஂ ஸஜ்வராதிமஹாரோகாஂ பாதிகாஂ ப்ராணநாஶிநீஂ பிபாஸாஂ தஷமுதீரயேத்| ஸ ச ததாவிதஃ புருஷஸ்ததாவிதயா பிபாஸயாஸூந் ப்ராணாஂஸ்த்யஜேத் யத்யுதகஂ ஶீதலஂ ந பிபேத்| ததாவிதஸ்தஷ்ணாபீடிதஃ ஶீதஸேகாதீந்நபஜேத்யதி ததாஸூஂஸ்த்யஜேத்| கிம்பூதஸ்தஷ்ணாபீடித ஆஹ-ஸ்நேஹாக்நிநா தஹ்யமாநஃ| அத்ர தஷ்டாந்தோ யதா ஸ்வவிஶேஷாபிவத்தேந பந்நகோ பஸ்மஸாத் க்ரியதே, தத்வத் ஸ்நேஹாக்நிநா புருஷஃ|| ௪௧||

Adhikarana pittaprakRuteH snehe~ajIrNe tIvratRuShNAyAM copacAraHkaPAnilaprakRuteH samaprakRuteshca tRuShNAyAmupacAraH (42) · Śloka 42

அஜீர்ணே பலவத்யா து ஶீதைர்திஹ்யாச்சிரோமுகம்| சர்தயேத்ததஶாந்தௌ ச பீத்வா ஶீதோதகஂ புநஃ| ரூக்ஷாந்நமுல்லிகேத் புக்த்வா.......................... ................................தாதஶ்யாஂ து கபாநிலே| ஸமதோஷஶ்ச நிஃஶேஷஂ ஸ்நேஹமுஷ்ணாம்புநோத்தரேத்| ததோ தோஷாதிபலதஃ பூர்வோக்தஞ்ச விதிஂ ஶ்ரயேத்||௪௨||

ஸ்நேஹே த்வஜீர்ணே பலவத்யாஂ தஷி பைத்திகஸ்ய ஶீதைரௌஷதைஃ ஶிரோமுகஂ திஹ்யாத்| தஂ சாஜீர்ணஂ ஸ்நேஹஂ சர்தயேத்| ஏவமபி தஸ்யாஸ்தஷோऽஶாந்தௌ ஸ்நேஹே சர்திதேऽபி ஶீதோதகஂ பீத்வா ரூக்ஷாந்நஂ ச புக்த்வா புநருல்லிகேத்| சர்தயேதிதி பைத்திகஸ்ய தட்ஸாதநம்| கபாநிலே புநஸ்தாதஶ்யாமதிமாத்ராயாஂ தஷ்யுஷ்ணாம்புநா நிஃஶேஷஂ ஸ்நேஹமுத்தரேத் வமேதித்யர்தஃ| ஸமதோஷஶ்ச ததைவ வமேத் ததஃ ஸ்நேஹே வாந்தே தோஷதூஷ்யாதிபலாபேக்ஷயா பூர்வோக்தஂ லாகவே ஜாதே ஸத்யந்நாதிஂ விதிஂ சரேத்|| ௪௨||

Adhikarana pitte sarpiHpAnanirNayaH (43) · Śloka 43

ந ஸர்பிஃ கேவலஂ பித்தே பேயஂ ஸாமே விஶேஷதஃ| ஸர்வஂ ஹ்யநுருஜஂ தேஹஂ ஹத்வா ஸஂஜ்ஞா ச மாரயேத்||௪௩||

ஸ்நேஹநிர்ணயப்ரஸங்கேநாஹ-ஸர்பிரித்யாதி| பித்தே து கேவலே கேவலமச்சஂ ஸர்பிர்ந பேயம்| ஸாமே து பித்தே விஶேஷதஃ கேவலஃ ந பேயம்| குதஃ ? யதாஸங்க்யேந ஹேதுத்வயமுச்யதே| கேவலஂ பித்தே ஸர்பிஷி பீதே பித்தஂ ஸ்நேஹஸஹாயஂ ஸத் ஸர்வஂ தேஹமநுவ்ரஜேத் ததஶ்சாதிகஂ ரோகஸ-மீரணா| ஸாமே பித்தே பீதஂ ஸாமஂ ஸ்நேஹஸஹாயஂ பித்தஂ ஸ்ரோதஃ-பிதாநேந ஸஂஜ்ஞாஂ ஹத்வா மாரயேத்| இதஂ ச ஶோத்யபித்தாஶயஂ பித்தக்நாஸ்த இதி ஶமநீயம்| தேந க்ரந்தவிரோதோ ந பவதி| பித்தே கேவலமிஷ்யத இத்யேதச்சோபபந்நஂ பவதி| சஶப்தோ ஹேதுஸமுச்சயே|| ௪௩||

Adhikarana snehanAnantaraM virekavamanasevanavidhiH (44) · Śloka 44

ஸ்நிக்தத்ரவோஷ்ணதந்வோத்தரஸபுக்ஸ்வேதமாசரேத்| ஸ்நிக்தஸ்த்ர்யஹஂ ஸ்திதஃ குர்யாத்விரேகஂ வமநஂ புநஃ| ஏகாஹஂ திநமந்யச்ச கபமுத்க்லேஶ்ய தத்கரைஃ| திலமாஷததிக்ஷீரகுடமத்ஸ்யரஸாதிபிஃ||௪௪||

ஏவமநந்தரேண ப்ரகாரேண ஸ்நிக்தஃ ஸந் யதா வமநேந விநா விரேகமேவ காரணவஶேந கரோதி ததாऽப்யக்தஸ்நேஹஃ ஸந் த்ர்யஹஂ ஸ்திதோ விரேகஂ குர்யாத்| கிம்பூதஃ கிஂ குர்வந் த்ர்யஹஂ ஸ்திதஃ| ஸ்நிக்தாதிகுணயுக்தமாஂஸரஸபுக் ததா ஸ்வேதமாசரந் யதா து ஸ்நேஹாதநந்தரஂ வமநமேவோபயுங்க்தே| ததா ஸ்நிக்தஃ ஸந் த்வ்யஹஂ ஸ்திதோ வமநஂ குர்யாத்| கதஂ த்வ்யஹஂ ஸ்திதஃ| ஏகாஹமநேநைவ ப்ரகாரேண ஸ்நிக்தத்ரவோஷ்ணதந்வோத்தரஸபுக் ஸ்வேதமாசரந் ஸ்திதஃ| அந்யச்ச த்விதீயஂ திநஂ கபமுத்க்லேஶ்ய ஸ்திதஃ கேநோத்க்லேஶ்ய தத்கரைஃ கபகரைஃ| கைரித்யாஹ-திலேத்யாதிபிஃ|| ௪௪||

Adhikarana mAMsalAdiShu snehanAtpUrvaM rUkShaNam (45) · Śloka 45

மாஂஸலா மேதுரா பூரிஶ்லேஷ்மாணோ விஷமாக்நயஃ| ஸ்நேஹோசிதாஶ்ச யே ஸ்நேஹ்யாஸ்தாந் பூர்வஂ ரூக்ஷயேத்ததஃ| ஸஂஸ்நேஹ்ய ஶோதயேதேவஂ ஸ்நேஹவ்யாபந்ந ஜாயதே| அலஂ மலாநீரயிதுஂ ஸ்நேஹஶ்சாஸாத்ம்யதாஂ கதஃ||௪௫||

மாஂஸலத்வாதியுக்தாஃ புருஷா யே ஶோத்யத்வேந ஸ்நேஹ்யாஃ தாந் ஸ்நேஹாத் பூர்வஂ ரூக்ஷயேத்| ததோ ரூக்ஷயித்வாऽநந்தரஂ ச ஸஂஸ்நேஹ்ய ஶோதயேத்| கிமேவஂ ஸதி பவதி| இதஂ பவதி-மாஂஸலாதீநாஂ ஸ்நேஹஸ்ய ஸதஶத்வாத்யா ஸ்நேஹவ்யாபதாஶங்க்யதே ஸா ந ஜாயதே| ததா ரூக்ஷஸ்ய ஸ்நேஹஃ ப்ரயுக்தஃ அஸாத்ம்யத்வாந்மலாநீரயிதுஂ ஶோதயிதுமலஂ பர்யாப்தோ பவதீதி பலத்வயம்|| ௪௫||

Adhikarana sadyaH snehanayogAstadarhAshca (46) · Śloka 46

பாலவத்தாதிஷு ஸ்நேஹபரிஹாராஸஹிஷ்ணுஷு| யோகாநிமாநநுத்வேகாந் ஸத்யஃ ஸ்நேஹாந் ப்ரயோஜயேத்| ப்ரபூதமாஂஸநிஷ்க்வாதாந் ஜாங்கலாநூபஜாந் ரஸாந்| ஸ்நேஹபஷ்டேஷு வா தேஷு யவாகூஂ வாऽதிஸஂஹதாம்| திலசூர்ணஂ ச ஸஸ்நேஹஂ பாணிதஂ கஸரஂ ததா| திலகாம்பலிகஂ பூரிஸ்நேஹஂ ஸர்பிஷ்மதீமபி| பேயாஂ ஸுகோஷ்ணாஂ க்ஷைரேயீஂ பாத்ரே வா ஸஸிதாகதே| ஸர்பிர்லவணயுக்தஂ வா ஸத்யஃ துக்தஂ ததா பயஃ| பேயாஂ ச பஞ்சப்ரஸதாஂ ஸ்நேஹைஸ்தண்டுலபஞ்சமைஃ| பாயஸஂ மாஷமிஶ்ரஂ ச பஹுஸ்நேஹஸமாயுதம்| தைலஶுண்டீகுடரஸஂ ஜீர்ணே மாஂஸரஸாஶிநஃ| ஸ்நேஹஂ வைகஂ ஸுராऽச்சேந தத்நோ வா ஸகுடஂ ஸரம்| வஸாஂ வராஹஜாஂ ஸர்பிஃ பிப்பலீஂ லவணஂ திலாந்| பிப்பலீஂ லவணஂ ஸ்நேஹாஂஶ்சதுரோ ததிமஸ்துகம்| தத்நா ஸித்தஂ வ்யோஷகர்பஂ தாத்ரீத்ராக்ஷாரஸே கதம்| யவகோலகுலத்தாம்புக்ஷாரக்ஷீரஸுராததி| கதஂ ச ஸித்தஂ துல்யாஂஶஂ ஸத்யஃ ஸ்நேஹநமுத்தமம்| ஸித்தாஂஶ்ச சதுரஃ ஸ்நேஹாந் பதரத்ரிபலாரஸைஃ| யோநிஶுக்ராமயஹராந் ஸத்யஃ ஸ்நேஹாந் ப்ரயோஜயேத்| லவணோபஹிதாஃ ஸ்நேஹாஃ ஸ்நேஹயந்த்யசிராந்நரம்| தத்தி விஷ்யந்த்யரூக்ஷஂ ச ஸூக்ஷ்மமுஷ்ணஂ வ்யவாயி ச||௪௬||

தத்ர பாலவத்தாதிஷு பூர்வஂ பஂஹணஸ்நேஹவிஷயபடிதேஶு ததா யே ஸ்நேஹே ப்ரயுஜ்யமாநே வர்ஜ்யபரிஹாரஂ கர்துஂ ந ஶக்நுவந்தி தேஷு ச ஸத்யஃ ஸ்நேஹாக்யாந் யோகாந் ப்ரயோஜயேத்| கே த இத்யாஹ-ப்ரபுதேத்யாதி| ஜாங்கலஸத்த்வஜாநாநூபஸத்த்வஜாஂஶ்ச மாஂஸரஸாந்யதாயோக்யம்| கிம்பூதாந் ப்ரபூதமாஂஸநிஷ்க்வாதாந்| அதவா தேஷ்வநந்தரோக்தேஷு ரஸேஷு ஸ்நேஹேந கதாதிநா பஷ்டேஷு ஸத்ஸ்வதிகரணபூதேஷு தேஷு யவாகூஂ ஸித்தாம்| கிம்பூதாஂ நாதிஸஂஹதாஂ நாதிகநாம்| ததா ஸஸ்நேஹபாணிதஸ்திலசூர்ணஃ| பாணிதஃ க்ஷுத்ரகுடஃ| ததா கஸரஃ திலமிஶ்ரா விலேபீ| ததேதி ஸஸ்நேஹபாணிதேத்யர்தஃ| ததோக்தலக்ஷணம்| காம்பலிகஂ திலகதஂ யத் பூரிஸ்நேஹம்| க்ஷைரேயீஂ வா பேயாஂ ஸர்பிஷ்மதீஂ ஸகதாஂ ஸுகோஷ்ணாஂ ச| அபீதி ஸமுச்சயே| ததா ஶர்கராகதஸஹிதே பாத்ரே ஸத்யோதுக்தஂ பயஃ ஸஸர்பிர்லவணம்| ஏதைர்யுக்தே வா பாத்ரே ஸத்யோதுக்தஂ பயஃ| ததா பஞ்சப்ரஸதாக்யா பேயா ஸ்நேஹைஶ்சதுர்பிஃ ப்ரஸதஸம்மிதைஃ பஞ்சமேந ச தாவதா தண்டுலேந கதா| அதவா பயஸா ஸித்தஂ பஹுஸ்நேஹஸமாயுதஂ மாஷமிஶ்ரமோதநம்| ததா ஸர்பிராதிப்ய ஏகமந்யதமஂ தைலஶுண்டீகுடயுதஂ ஸுராச்சேந பீதஂ ஸத்யஃஸ்நேஹநம்| கிம்பூதஸ்ய புருஷஸ்ய ஸ்நேஹநமாஹ| தஸ்மிந்யோகே ஜீர்ணே மாஂஸரஸாஶிநஃ| அதவா தத்நஃ ஸரஃ ஸகுடஃ| ததா வராஹவஸா ஸர்பிராதிசதுஷ்டயயுக்தா யோகஃ| ததா சத்வாரஃ ஸ்நேஹாஃ பிப்பலீலவணததிமஸ்துயுக்தா யோகஃ| ததா தாத்ர்யா த்ராக்ஷாயாஶ்ச மிஶ்ரிதே ரஸே தத்நா வ்யோஷகர்பஂ கதஂ ஸித்தஂ யோகஃ| அத்ர தத்நஃ ஸஹார்தே ததீயாவிதாநாத் ஸ்நேஹஸமத்வாத் தாத்ரீத்ராக்ஷாரஸயோஃ ப்ரத்யேகஂ ஸ்நேஹஸமத்வஂ யோகஃ| ததா யவாதிக்வதிதாம்லாதிஸமாஂஶஸித்தஂ யோகஃ| ஏதத் கதமுத்தமஂ ஸத்யஃஸ்நேஹநம்| ததா சதுரஃ ஸ்நேஹாந்| அபிஷ்யந்தி ஸ்ரோதஸாஂ ஸ்ராவகம்| அரூக்ஷத்வாதிகுணயுக்தஂ ச| ஸூக்ஷ்மஂ ஸூக்ஷ்மஸ்ரோதஃப்ரவேஶித்வாத்| வ்யவாயி தேஹமகிலஂ வ்யாப்ய பாகாய கல்பதே|| ௪௬||

Adhikarana kuShThAdiShu snehanArthaM guDAdInAM niShedhaH triPalAdInAM vidhishca (47) · Śloka 47

குடாநூபாமிஷக்ஷீரதிலமாஷஸுராததி| குஷ்டஶோபப்ரமேஹேஷு ஸ்நேஹார்தஂ ந ப்ரகல்பயேத்| த்ரிபலாபிப்பலீபத்யாகுக்குல்வாதிவிபாசிதாந்| ஸ்நேஹாந் யதாஸ்வமேதேஷாஂ யோஜயேதவிகாரிணஃ| க்ஷீணாநாஂ த்வாமயைரக்நிதேஹஸந்துக்ஷணக்ஷமாந்||௪௭||

குஷ்டாதிஷு ஸ்நேஹப்ரஸங்கே குடாதி ஸ்நேஹநாற்ர்தஂ ந ப்ரகல்பயேத்| கேநதர்ஹி தாந் ஸ்நேஹயேதித்யாஹ-த்ரிபலேத்யாதி| ஏதேஷாஂ குஷ்டாதீநாஂ யதாஸ்வமத்யாயேஷு பத்யத்வேநோக்தௌஸ்த்ரிபலாதிபிரவிகாரிணஃ ஸ்நேஹாந் ஸித்தாந் ப்ரயோஜயேத்| ததா ஆமயைர்வ்யாதிபிஃ க்ஷீணாநாஂ நராணாஂ ஸ்நேஹநார்தமக்நிதேஹஸந்துக்ஷணக்ஷமாந் வர்தநக்ஷமாந் ஸ்நேஹாந் யோஜயேதிதி ஸம்பந்தஃ|| ௪௭||

Adhikarana snehAByAsasya Palam (3) · Śloka 3

தீப்தாந்தராக்நிஃ பரிஶுத்தகோஷ்டஃ ப்ரத்யக்ரதாதுஃ பலவர்ணயுக்தஃ| தடேந்திர்யோ மந்தஜரஃ ஶதாயுஃ ஸ்நேஹோபஸேவீ புருஷஃ ப்ரதிஷ்டஃ| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸ்ய ஸூநோர்வாக்படஸ்ய கதௌ அஷ்டாங்கஸஂக்ரஹஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ஸ்நேஹவிதிர்நாம பஞ்சவிஂஶோऽத்யாயஃ||௩||

உபஸஂஹரதி-யோऽப்யாஸேந ஸ்நேஹமுபஸேவதே ஸ தீப்தாந்தராக்நித்வாதிகுணயுக்தோ பவதீதி ப்ரதிஷ்ட ஆகமவித்பிரிதி|| ௪௮|| இதி ஶ்ரீமந்மஹாமஹோபாத்யாயேந்துவிரசிதாயாம் அஷ்டாங்கஸஂக்ரஹவ்யாக்யாயாஂ ஶஶிலேகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே பஞ்சவிஂஶோऽத்யாயஃ