Adhikarana atha snehavidhirnAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః స్నేహవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः स्नेहविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
పూర్వస్మిన్నధ్యాయే ద్వివిధ ఉపక్రమ ఉక్తః| తత్ర చ లంఘనస్య శోధనాత్మకత్వాచ్ఛోధనస్య చ స్నేహస్వేదపూర్వకత్వాత్ తతోఽపి స్నేహస్య దోషమార్దవకారణప్రాధాన్యాత్తద్విజ్ఞానార్థమధ్యాయారంభః-అథాత ఇత్యాది|| 1||
Adhikarana snehAdyupayuktadravyasamBArasaMgrahaNAvashyakatA (2) · Śloka 2
స్నేహాదిషూపయోగాయ తద్వ్యాపచ్ఛామనాయ చ| కుర్యాత్ప్రాగేవ తద్యోగిద్రవ్యసంభారసంగ్రహం||2||
स्नेहादिषूपयोगाय तद्व्यापच्छामनाय च| कुर्यात्प्रागेव तद्योगिद्रव्यसम्भारसङ्ग्रहम्||२||
🔊 Audio coming soon
స్నేహస్య శోధనాంగత్వాత్ ప్రాగేవ స్నేహాదిష్వనారబ్ధేషు స్నేహాద్యుపయోగాయ దేశాదివైపరీత్యాత్ స్నేహాద్యుద్భూతవ్యాపచ్ఛమనాయ చ తద్యోగిద్రవ్యాణాం స్నేహోపయోగయోగినాం ఘృతతైలవసాశరావోదంచనాదీనాం తద్వ్యాపచ్ఛమనయోగినాం చ ద్రవ్యాణాం సంభారసంగ్రహం కుర్యాత్|| 2||
Adhikarana snehanavirUkShaNauShadhalakShaNam (3) · Śloka 3
గురుశీతసరస్నిగ్ధమందసూక్ష్మమృదుద్రవం| ఔషధం స్నేహనం ప్రాయో విపరీతం విరూక్షణం||3||
गुरुशीतसरस्निग्धमन्दसूक्ष्ममृदुद्रवम्| औषधं स्नेहनं प्रायो विपरीतं विरूक्षणम्||३||
🔊 Audio coming soon
సర్వం గుర్వాదిగుణయుక్తమౌషధం ప్రాయేణ స్నేహనమన్యదేవంగుణమప్యస్నేహనం భవతీతి ప్రదర్శనార్థం ప్రాయోగ్రహణం| విపరీతం లఘ్వాదిగుణం విరూక్షణం| అత్రాపి ప్రాయోగ్రహణమనుబధ్యతే|| 3||
Adhikarana pravarasnehadravyANi teShu GRutasyottamatvam (4) · Śloka 4
సర్పిర్మజ్జా వసా తైలం స్నేహేషు ప్రవరం మతం| తత్రాపి చోత్తమం సర్పిః సంస్కారస్యానువర్తనాత్| మాధుర్యాదవిదాహిత్వాజ్జన్మాదేవ చ శీలనాత్||4||
सर्पिर्मज्जा वसा तैलं स्नेहेषु प्रवरं मतम्| तत्रापि चोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात्| माधुर्यादविदाहित्वाज्जन्मादेव च शीलनात्||४||
🔊 Audio coming soon
సర్పిరాదిచతుష్టయం సర్వస్నేహేషు ప్రవరం శ్రేష్ఠమాశు స్వకార్యకరణాత్| తత్రాపి చతుష్టయే సర్పిరుత్తమం సంస్కారానువర్తనాత్| యేన హి ద్రవ్యేణ సంస్క్రియతే తమనువర్తతే| స్వగుణానజహత్ సంస్కారగుణాన్ గృహ్ణాతీతి సంస్కారానువర్తీ| న హ్యేతత్తైలాదిషు సంభవతి| తే హి స్వగుణాంస్త్యజంతి| తథా చ చందనాదౌ తైలాదీనాం విపరీతైర్ద్రవ్యాంతరైరౌష్ణ్యాదినాశో భవతి| న హి స్నేహనాశస్తస్య బహుత్వాత్| తథా మాధుర్యదిగుణయోగాచ్చ సర్పిరేవోత్తమం|| 4||
Adhikarana sarpirAdInAM doShaghnatvavivaraNam (5) · Śloka 5
పిత్తఘ్నాస్తే యథాపూర్వమితరఘ్నా యథోత్తరం||5||
पित्तघ्नास्ते यथापूर्वमितरघ्ना यथोत्तरम्||५||
🔊 Audio coming soon
తే సర్పిరాదయో యథాపూర్వం పిత్తఘ్నాః| యథోత్తరమితరఘ్నాః| శ్లేష్మణః స్నేహప్రతిషేధాదితరశబ్దేన వాతఘ్నా ఇతి గమ్యతే| అథవా ద్రవ్యాంతరసంస్కృతసర్పిరాద్యపేక్షయా ఇతరశబ్దేన కఫస్యాపి గ్రహణం| తేనైవం తైలస్యాపి పిత్తఘ్నత్వం సిద్ధం| అక్షాదియోనేర్వా తైలస్య పిత్తఘ్నత్వమితి| యో యస్మాత్ పూర్వః స తస్మాత్ పితఘ్నః| యో యస్మాదుత్తరః స తస్మాద్వాతఘ్నః| తైలస్య పూర్వత్వాసంభవాత్ పిత్తఘ్నత్వాసంభవః | వసాయా మజ్జ్ఞశ్చ యత్ర మాంసానుగస్వరూపత్వేన పిత్తఘ్నత్వం సంభవతి తత్ర పిత్తఘ్నత్వం| అథవా శోధనాంగానాం సర్పిరాదీనాం వమనాదిక్రియోపకారయోగా-దేవంస్వరూపతా పరిణామ ఇతి గ్రంథావిరోధః|| 5||
Adhikarana ghRutAdInAmuttarottaraM gurutvam (6) · Śloka 6
ఘృతాత్తైలం గురు వసా తైలాన్మజ్జా తతోఽపి చ||6||
घृतात्तैलं गुरु वसा तैलान्मज्जा ततोऽपि च||६||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం|| 6||
Adhikarana yamakAdipariBAShAH (7) · Śloka 7
ద్వాభ్యాం త్రిభిశ్చతుర్భిస్తైర్యమకస్త్రివృతో మహాన్||7||
द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिस्तैर्यमकस्त्रिवृतो महान्||७||
🔊 Audio coming soon
సర్పిరాదిభ్యోఽన్యతమాభ్యాం యమకో భవత్యన్యతమైస్త్రివృతో భవతి| సర్వైః పునర్మహాస్నేహః| ఏతచ్చ ప్రదేశే వాక్యేషూపయుజ్యతే|| 7||
Adhikarana snehAshayAH (8) · Śloka 8
స్నేహాశయా దధి క్షీరం మాంసాస్థిఫలదారు చ||8||
स्नेहाशया दधि क्षीरं मांसास्थिफलदारु च||८||
🔊 Audio coming soon
దధ్యాదయః స్నేహాశయాః సర్పిరాదిస్నేహానాం యోనయః| తత్ర దధి క్షీరశ్చ ఘృతాశయః క్షీరస్య నవనీతయోనిత్వాత్| మాంసం వసాశయః| అస్థి మజ్జాశయః| ఫలాని చ దారూణి చ తైలాశయః|| 8||
Adhikarana snehyAH (9) · Śloka 9
స్వేద్యసంశోధ్యమద్యస్త్రీవ్యాయామాసక్తచింతకాః| వృద్ధబాలాబలకృశా రూక్షాః క్షీణాస్రరేతసః| వాతార్తస్యందతిమిరదారుణప్రతిబోధినః| స్నేహ్యాః........................................||9||
स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकाः| वृद्धबालाबलकृशा रूक्षाः क्षीणास्ररेतसः| वातार्तस्यन्दतिमिरदारुणप्रतिबोधिनः| स्नेह्याः........................................||९||
🔊 Audio coming soon
స్నేహస్య విషయం దర్శయతి| స్వేద్యాదయః స్నేహ్యాః| న హ్యస్నేహితః స్వేద్య ఇత్యర్థః| తథా యః సంశోధ్యః స ప్రథమం స్నేహ్యః| ఆసక్త శబ్దస్య మద్యాదిత్రయేణ సంబంధః| స్యందీ అభిష్యందాక్షిరోగీ| దారుణప్రతిబోధః కృచ్ఛ్రోన్మీలాఖ్యో వర్త్మరోగః| ఏతే స్నేహ్యాః|| 9||
Adhikarana asnehyAH (10) · Śloka 10
...........................న త్వతిమందాగ్నితీక్ష్ణాగ్నిస్థూలదుర్బలాః| ఊరుస్తంభాఽతిసారామగలరోగగరోదరైః| మూర్చ్ఛాచ్ఛర్ద్యరుచిశ్లేష్మతృష్ణామద్యైశ్చ పీడితాః| అపప్రసూతా యుక్తే చ నస్యే బస్తౌ విరేచనే||10||
..........................ंअ त्वतिमन्दाग्नितीक्ष्णाग्निस्थूलदुर्बलाः| ऊरुस्तम्भाऽतिसारामगलरोगगरोदरैः| मूर्च्छाच्छर्द्यरुचिश्लेष्मतृष्णामद्यैश्च पीडिताः| अपप्रसूता युक्ते च नस्ये बस्तौ विरेचने||१०||
🔊 Audio coming soon
అతిమందాగ్న్యాదయో న తు స్నేహ్యా ఇతి సంబంధః| తీక్ష్ణాగ్నేః స్నేహనాదత్యగ్నిత్వమతిస్థూలస్యాగ్నిమేదసోర్వృద్ధిః| దుర్బలస్యా-జరణశక్తేః స్నేహవ్యాపత్| ఊరుస్తంభాదీనాం పీడితశబ్దేన సంబంధః| అత్ర శోధనప్రసంగేఽప్యస్నేహనం స్నేహేన వినా శోధనమితి యావత్| అపప్రసూతా న స్నేహ్యేతి విభక్తిపరిణామః| తథా నస్యాదిత్రితయే యుక్త ఆదోషసామ్యాత్ స్నేహో న యోజ్యః|| 10||
Adhikarana ghRutAdiviBAgAnusAramadhikAraBedaH (11) · Śloka 11
తత్ర ధీస్మృతిమేధాగ్నికాంక్షిణాం శస్యతే ఘృతం| గ్రంథినాడీకృమిశ్లేష్మమేదోమారుతరోగిషు| తైలం లాఘవదార్ఢ్యార్థిక్రూరకోష్ఠేషు దేహిషు| వాతాతపాధ్వభారస్త్రీవ్యాయామక్షీణధాతుషు| రూక్షక్లేశక్షమాత్యగ్నివాతావృతపథేషు చ| శేషౌ......................................||11||
तत्र धीस्मृतिमेधाग्निकांक्षिणां शस्यते घृतम्| ग्रन्थिनाडीकृमिश्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु| तैलं लाग़वदार्ढ्यार्थिक्रूरकोष्ठेषु देहिषु| वातातपाध्वभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु| रूक्षक्लेशक्षमात्यग्निवातावृतपथेषु च| शेषौ......................................||११||
🔊 Audio coming soon
తత్ర స్నేహేషు మధ్యే ధీప్రభృతికాంక్షిణాం స్నేహప్రసంగే సతి ఘృతం స్నేహః శస్యతే| తస్య తథాశక్తిత్వాత్| ధీర్బుద్ధిః| మేధా ప్రజ్ఞా| గ్రంథ్యాదిషు శ్లేష్మాదిరోగిషు శరీరలాఘవదృఢత్వార్థిషు క్రూరకోష్ఠేషు చ దేహిషు తైలం శస్యత ఇతి సంబంధః| వాతాదిభిః కారణైః క్షీణధాతుషు రూక్షాదిషు చ శేషో వసా మజ్జా చ| క్లేశక్షమశబ్దేనాక్లేశక్షమస్య సర్పిస్తైలం చ ప్రయోజయేదితి| అత్యగ్నేరతితీక్ష్ణాగ్నేః స్నేహప్రతిషేధో వసాయా మజ్జ్ఞశ్చాపవాదవాక్యం| వాతావృతపథః వాతరుద్ధదేహస్రోతః|| 11||
Adhikarana vasAyAH visheShakShetram (12) · Śloka 12
................వసా తు సంధ్యస్థిమర్మకోష్ఠరుజాసు చ| తథా దగ్ధాహతభ్రష్టయోనికర్ణశిరోరుజి||12||
................वसा तु सन्ध्यस्थिमर्मकोष्ठरुजासु च| तथा दग्धाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि||१२||
🔊 Audio coming soon
వసా పునః సంధ్యాదిరుజాస్వపీష్టా| తథా దగ్ధాదిషు యోన్యాదిరుజి చ వసా శస్యత ఇతి సంబంధః|| 12||
Adhikarana RutuvisheSheNa snehavisheShanirNayaH (13) · Śloka 13
తైలం ప్రావృషి వర్షాంతే సర్పిరన్యౌ తు మాధవే| సర్వం సర్వస్య చ స్నేహం యుంజ్యాద్భాస్వతి నిర్మలే| ఋతౌ సాధారణే...................................||13||
तैलं प्रावृषि वर्षान्ते सर्पिरन्यौ तु माधवे| सर्वं सर्वस्य च स्नेहं युञ्ज्याद्भास्वति निर्मले| ऋतौ साधारणे...................................||१३||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం స్నేహానామృతువిశేషేణ నియమప్రదర్శనార్థమిదమాహ-తైలం ప్రావృషీత్యాది| ప్రావృషి శ్రావణే శోధనప్రసంగే తైలం స్నేహనాయ శస్తం| వర్షాంతే కార్తికే సర్పిః శస్తం| అన్యౌ శేషౌ వసామజ్జానౌ మాధవే వసంతే చైత్రే| శోధనప్రసంగే ప్రావృషి తైలం వాతజయప్రాధాన్యాత్| శరది ఘృతం పిత్తజయాయ| వమనప్రయోగే కఫోత్క్లేశనశక్తత్వాత్| సదృశేఽపి కాలే వసాయా మజ్జ్ఞోశ్చోపయోగః| తథా సర్వో ఘృతాదిస్నేహః సర్వస్య శోధ్యస్యాశోధ్యస్య చ సాధారణే వసంతశరత్ప్రావృడాఖ్యే ఋతౌ భాస్వతి తీక్ష్ణరశ్మౌ నిర్మలే వ్యభ్రే యోజ్యః| న త్వత్యర్థశీతోష్ణవర్షాహేమంతశిశిరగ్రీష్మాఖ్యే|| 13||
Adhikarana doShAnusAraM divArAtriviBAgaH (14) · Śloka 14
..............................దోషసామ్యేఽనిలకఫే కఫే| దివా నిశ్యనిలే పిత్తే సంసర్గే పిత్తవత్యపి||14||
..............................दोषसाम्येऽनिलकफे कफे| दिवा निश्यनिले पित्ते संसर्गे पित्तवत्यपि||१४||
🔊 Audio coming soon
ఋతునియమం దర్శయిత్వా తత్పృష్ఠభావితయా రాత్ర్యహర్భేదేన నియమం దర్శయతి| దోషసామ్యే ప్రాకృతే అనిలకఫే కేవలే చ కఫే ప్రాకృతే వైకృతే చ యథోక్తేష్వృతుషు ద్విధైవ స్నేహయోజనం| అనిలే కేవలే పిత్తే చ కేవలే తథా పిత్తవతి సంసర్గే పిత్తానిలే పిత్తకఫే న చ నిశి స్నేహో యోజ్యః|| 14||
Adhikarana Atyayike vidhiH (15) · Śloka 15
త్వరమాణే తు శీతేఽపి దివా తైలం చ యోజయేత్| ఉష్ణేఽపి రాత్రౌ సర్పిశ్చ దోషాదీన్ వీక్ష్య చాన్యథా| నిశ్యశ్నుతే వాతకఫాద్రోగానహని పిత్తతః||15||
त्वरमाणे तु शीतेऽपि दिवा तैलं च योजयेत्| उष्णेऽपि रात्रौ सर्पिश्च दोषादीन् वीक्ष्य चान्यथा| निश्यश्नुते वातकफाद्रोगानहनि पित्ततः||१५||
🔊 Audio coming soon
శీతోష్ణయోః స్నేహప్రతిషేధాదిదముచ్యతే-త్వరమాణ ఇత్యాది| స్నేహవిషయవ్యాధ్యుపశమాయ త్వరమాణ శీతేఽప్యృతౌ స్నేహం యోజయేత్| న తు సామాన్యేనాపి తు దివా తైలమేవ న చ రాత్రౌ నాఽప్యన్యస్నేహః| తథా కారణవశాత్ త్వరమాణ ఉష్ణేఽప్యృతౌ స్నేహం యోజయేత్| అత్ర తు రాత్రావేవ సర్పిరేవ చ| అథవా దోషదూష్యబలాదీన్ వీక్ష్య తదానుగుణ్యేనాన్యథాపి యోజయేత్| యత్ర దివా ఉక్తం తత్ర రాత్రావపి యోజయేత్| యత్ర చ తైలముక్తం తత్రాన్యోఽపి స్నేహో యోజ్యః| తథా యత్ర రాత్రౌ సర్పిరుక్తం తత్ర దివాన్యదపి| అన్యథా యథోక్తకారణవైపరీత్యే ఇతి ప్రాప్తం| నిశి స్నేహముపయుంజానో వాతకఫాద్ధేతో రోగానశ్నుతే| ఏవమహని పిత్తతో రోగానశ్నుతే ఇతి సంబంధః||15||
Adhikarana acCapeyasya shreShThatA (16) · Śloka 16
యుక్త్యావచారయేత్స్నేహం భక్ష్యాద్యన్నేన బస్తిభిః| నస్యాభ్యంజనగండూషమూర్ధకర్ణాక్షితర్పణైః| రసభేదైకకత్వాభ్యాం చతుష్షష్టిర్విచారణాః| స్నేహస్యాన్యాభిభూతత్వాదల్పత్వాచ్చ క్రమాత్స్మృతాః| యథోక్తహేత్వభావాచ్చ నాచ్ఛపేయో విచారణా| స్నేహస్య కల్పః స శ్రేష్ఠః స్నేహకర్మాశుసాధనాత్||16||
युक्त्यावचारयेत्स्नेहं भक्ष्याद्यन्नेन बस्तिभिः| नस्याभ्यञ्जनगण्डूषमूर्धकर्णाक्षितर्पणैः| रसभेदैककत्वाभ्यां चतुष्षष्टिर्विचारणाः| स्नेहस्यान्याभिभूतत्वादल्पत्वाच्च क्रमात्स्मृताः| यथोक्तहेत्वभावाच्च नाच्छपेयो विचारणा| स्नेहस्य कल्पः स श्रेष्ठः स्नेहकर्माशुसाधनात्||१६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి స్నేహస్య కాలనియమముక్త్వా యోజనాం దర్శయతి-యుక్త్యేత్యాది| సర్వం యుక్త్యా మాత్రాదికయా స్నేహమవచారయేత్| కేనేత్యాహ-భక్ష్యాదినా ఆదిగ్రహణేన భోజ్యలేహ్యపేయస్య వివిధస్యాప్యన్నస్య గ్రహణం| తథా బస్తిభిర్నస్యాదిభిశ్చ| ఏవం భక్ష్యాదినాన్నేన ప్రయుజ్యమానస్య స్నేహస్య చతుష్షష్టిసంఖ్యా విచారణా భవంతి-కథమిత్యాహ| రసభేదైకకత్వాభ్యాం| తత్ర రసభేదాః పూర్వం త్రిషష్టిర్వ్యాఖ్యాతాః| ఏకస్నేహేన చతుష్షష్టిః| ఏకకో యః స్నేహః కేవలముపయుజ్యతే న చ పీయతే తస్మాత్| భక్ష్యాద్యన్నే రసభేదసంభవః| ఏకకశబ్దేన బస్తినస్యాభ్యంజనాదికం గృహ్యతే| కథమేతా ఏవ విచారణా ఉచ్యంతే-నాచ్ఛపేయ ఇత్యాహ| స్నేహస్యేత్యాది| క్రమాద్యథాసంఖ్యేన రసభేదేష్వన్యాభిభూతత్వాత్ స్నేహస్య| నస్యాదిషు శరీరే స్నేహస్యాల్పత్వాచ్చ చతుష్షష్టిర్విచారణా ఉచ్యంతే| యథోక్తస్య చ హేతోరన్యాభిభవలక్షణస్యాల్పత్వలక్షణస్య చాభావాదచ్ఛాపేయస్నేహో విచారణాశబ్దేన నోచ్యతే| స్నేహస్య చోపయోగే స ఏవాచ్ఛపేయాఖ్యః కల్పః శ్రేష్ఠః| కుతః? స్నేహకర్మణాం తర్పణమాRదవాదీనామాశు సంపాదనాత్|| 16||
Adhikarana snehamAtrA (17) · Śloka 17
ద్వాభ్యాం చతుర్భిరష్టాభిర్యామైర్జీర్యంతి యాః క్రమాత్| హ్రస్వమధ్యోత్తమా మాత్రాస్తాస్తాభ్యశ్చ హ్రసీయసీం| కల్పయేద్వీక్ష్య దోషాదీన్ ప్రాగేవ తు హ్రసీయసీం| అజ్ఞాతకోష్ఠే హి బహుః కుర్యాజ్జీవితసంశయం||17||
द्वाभ्यां चतुर्भिरष्टाभिर्यामैर्जीर्यन्ति याः क्रमात्| ह्रस्वमध्योत्तमा मात्रास्तास्ताभ्यश्च ह्रसीयसीम्| कल्पयेद्वीक्ष्य दोषादीन् प्रागेव तु ह्रसीयसीम्| अज्ञातकोष्ठे हि बहुः कुर्याज्जीवितसंशयम्||१७||
🔊 Audio coming soon
తస్య చ స్నేహస్య హ్రస్వమధ్యమోత్తమా మాత్రా భవంతి| కాస్తా ఇత్యాహ-ద్వాభ్యామిత్యాది| ఏవం క్రమాదేవ తల్లభ్యతే| యా ద్వాభ్యాం యామాభ్యాం స్నేహమాత్రా జీర్యతి సా హ్రస్వా యా వా చతుర్భిర్యామైర్జీర్యతి సా మధ్యమా| యా త్వష్టాభిర్జీర్యతి సా ఉత్తమా| తాభ్యశ్చ తిసృభ్యో మాత్రాభ్యః హ్రసీయసీం కల్పయేదితి| ఇయం హ్రస్వా ఇయం చ హ్రస్వా| ఇయమనయోరతిశయేన హ్రస్వా హ్రసీయసీ| నను సర్వత్ర హ్రసీయసీం కల్పయేత్ ? న అపి తు దోషాదీన్ వీక్ష్య| తేనైతదుక్తం భవతి-దోషదూష్యాద్యానుగుణ్యేన హ్రసీయసీమపి చతుర్థీ మాత్రాం కల్పయేత్| జరణకాలానుక్తేర్దోషాదిపారతంత్ర్యోక్తేశ్చ హ్రసీయస్యా బహువిధమాత్రత్వం దర్శితం| తథా యత్రాప్యన్యతమా మాత్రా యోజ్యా తత్రాప్యజ్ఞాతకోష్ఠత్వాత్ ప్రాగేవ ప్రథమమేవ హ్రసీయసీం కల్పయేత్| తుశబ్దోఽవధారణే| కుత ఇత్యాహ-అజ్ఞాతకోష్ఠే పురుషే బహుస్నేహోఽశక్తస్య కదాచిజ్జీవసంశయం కుర్యాత్| హిశబ్దో యస్మాదర్థే| యస్మాదేవం తస్మాత్ ప్రాగేవ హ్రసీయసీం కల్పయేదిత్యర్థః|| 17||
Adhikarana hrasvamAtrAyAH adhikArIhrasvamAtrAyAH adhikArI tasyAH prAshastya~jca (18) · Śloka 18
తత్ర దుర్బలమందాగ్నిబాలవృద్ధసుఖాత్మకః| అపథ్యరిక్తకోష్ఠశ్చ జ్వరాతీసారకాసిభిః| హ్రస్వా పేయా సుఖా సా హి పరిహారేఽనువర్తతే| చిరాచ్చ బల్యా న రుజే వ్యాపన్నాపి ప్రకల్పతే||18||
तत्र दुर्बलमन्दाग्निबालवृद्धसुख़ात्मकः| अपथ्यरिक्तकोष्ठश्च ज्वरातीसारकासिभिः| ह्रस्वा पेया सुख़ा सा हि परिहारेऽनुवर्तते| चिराच्च बल्या न रुजे व्यापन्नापि प्रकल्पते||१८||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం హ్రస్వాదీనాం మాత్రాణాం విషయభేదం దర్శయతి-తత్రేత్యాది| తత్ర మాత్రాత్రయే హ్రస్వా మాత్రా దుర్బలాదిభిః పేయా| అపథ్యమహితం రిక్తకోష్ఠత్వం యేషాం తైరపథ్యరిక్తకోష్ఠత్వైర్హ్రస్వా పేయా| సా హి హ్రస్వా పరిహారే యంత్రణాయాం సుఖా న దుఃఖపరిహారా| చిరం బహుకాలం చ శరీరేఽనువర్తతే| అబలానాం బల్యా భవతి| దేశకాలాపచారాదినా వ్యాపన్నా విరమితాపి రుజే రోగాయ న ప్రవర్తతే|| 18||
Adhikarana madhyayamAtrAyA adhikArI guNAshca (19) · Śloka 19
మేహోరుః పిటకాకుష్ఠవాతశోణితపీడితైః| మధ్యమా మృదుకోష్ఠైశ్చ స్నేహనీ స్యాత్సుఖేన సా| న బలక్షపణీ మందవిభ్రంశా శుద్ధయేఽప్యలం||19||
मेहोरुः पिटकाकुष्ठवातशोणितपीडितैः| मध्यमा मृदुकोष्ठैश्च स्नेहनी स्यात्सुख़ेन सा| न बलक्षपणी मन्दविभ्रंशा शुद्धयेऽप्यलम्||१९||
🔊 Audio coming soon
మేహాదిపీడితైర్మృదుకోష్ఠైశ్చ మధ్యమా పేయేతి సంబంధః| సా హి మధ్యమా సుఖేనానాయాసేన స్నేహనీ స్యాత్| తథా న చ బలక్షపణీ మందవిభ్రంశా వ్యాపన్నాపి సతీ స్వల్పాపాయేత్యర్థః| తథా శుద్ధయే దోషాణాం శోధనాయాలం పర్యాప్తా|| 19||
Adhikarana mahatI mAtrAyAH adhikAriNaH guNAshca (20) · Śloka 20
మహాదేహానలబలక్షుత్తృట్క్లేశసహిష్ణుభిః| గుల్మోదావర్తవీసర్పసర్పదంశాభిపీడితైః| ఉన్మత్తైః కృచ్ఛ్రమూత్రైశ్చ మహతీ శీఘ్రమేవ సా| సర్వమార్గానుసారేణ జయేద్వ్యాధీన్ సుయోజితా||20||
महादेहानलबलक्षुत्तृट्क्लेशसहिष्णुभिः| गुल्मोदावर्तवीसर्पसर्पदंशाभिपीडितैः| उन्मत्तैः कृच्छ्रमूत्रैश्च महती शीघ्रमेव सा| सर्वमार्गानुसारेण जयेद्व्याधीन् सुयोजिता||२०||
🔊 Audio coming soon
మహాదేహాదిభిస్తథా గుల్మాద్యభిపీడితైస్తథోన్మత్తైః కృచ్ఛ్రమూత్రైశ్చ మహతీ పేయేతి సంబంధః| మహచ్ఛబ్దస్య దేహాదిత్రయేణ సమాసః| సా హి మహతీ మాత్రా సర్వమార్గానుసారేణ సకలస్రోతోఽనుగమనేన కరణభూతేన సుయోజితా సతీ శీఘ్రమేవ వ్యాధీన్ జయేత్| దుర్యోజితా త్వజీర్ణాదీన్ వ్యాధీనావహతీతి తాత్పర్యార్థః|| 20||
Adhikarana shodhanArthaM snehapAnavidhiH (21) · Śloka 21
హ్యస్తనే జీర్ణ ఏవాన్నే స్నేహోఽచ్ఛః శుద్ధయే బహుః||21||
ह्यस्तने जीर्ण एवान्ने स्नेहोऽच्छः शुद्धये बहुः||२१||
🔊 Audio coming soon
తత్ర యః స్నేహః శుద్ధయే శోధనార్థం యుజ్యతే స హ్యస్తనేఽన్నే జీర్ణమాత్ర ఏవ యుజ్యతే| తథా యః శుద్ధయే స్నేహోఽచ్ఛో బహుశ్చ యోజ్యః| ఏవకారకరణం కాలాతిక్రమపరిహారార్థం| బహురుత్తమయా మాత్రయేత్యర్థః|| 21||
Adhikarana shamanArthaM snehapAnavidhiH (22) · Śloka 22
శమనః క్షుద్వతోఽనన్నో మధ్యమాత్రశ్చ శస్యతే||22||
शमनः क्षुद्वतोऽनन्नो मध्यमात्रश्च शस्यते||२२||
🔊 Audio coming soon
తథా యః శమనస్నేహః స క్షుద్వతః పురుషస్యాఽనన్నో మధ్యమయా మాత్రయా శస్యతే| అనన్న ఇతి హ్యస్తనేఽన్నే జీర్ణే తతశ్చ క్షుద్వత ఉపయుజ్యతే| తథా తస్మిన్ జీర్ణేఽన్నమితి|| 22||
Adhikarana bRuMhaNArthaM snehapAnavidhiH (23) · Śloka 23
బృంహణో రసమద్యాద్యైః సభక్తోఽల్పో హితః స చ| బాలవృద్ధపిపాసార్తస్నేహద్విణ్మద్యశీలిషు| స్త్రీస్నేహనిత్యమందాగ్నిసుఖితక్లేశభీరుషు| మృదుకోష్ఠాల్పదోషేషు కాలే చోష్ణే కృశేషు చ||23||
बृंहणो रसमद्याद्यैः सभक्तोऽल्पो हितः स च| बालवृद्धपिपासार्तस्नेहद्विण्मद्यशीलिषु| स्त्रीस्नेहनित्यमन्दाग्निसुख़ितक्लेशभीरुषु| मृदुकोष्ठाल्पदोषेषु काले चोष्णे कृशेषु च||२३||
🔊 Audio coming soon
యస్తు బృంహణః స రసమద్యాద్యైః సభక్తః సభోజనోఽల్పోఽల్పయా మాత్రయా యోజ్యః| స చ బృంహణో బాలవృద్ధాదిభ్యో హితః| పిపాసార్తః ప్రసక్తతృడార్తః| స్నేహద్విషో యే స్వభావేన స్నేహం ద్విషంతి| తథా స్త్రీనిత్యానాం స్నేహనిత్యానాం చ|| 23||
Adhikarana Bojanasya prA~gmadhyottaraM snehapAnaPalam (24) · Śloka 24
స్నేహః ప్రాగ్భోజనాత్ కుర్యాదూరుజంఘాకటీబలం| వేగానులోమ్యమారోగ్యమధః కాయగదక్షయం| మధ్యే బృహత్త్వాగ్నిబలస్థిరతాకుక్షిరుక్శమాన్| ఇంద్రియస్థిరతామూర్ధ్వమూర్ధ్వజత్రుగదక్షయం||24||
स्नेहः प्राग्भोजनात् कुर्यादूरुजङ्ग़ाकटीबलम्| वेगानुलोम्यमारोग्यमधः कायगदक्षयम्| मध्ये बृहत्त्वाग्निबलस्थिरताकुक्षिरुक्शमान्| इन्द्रियस्थिरतामूर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगदक्षयम्||२४||
🔊 Audio coming soon
స చ ప్రయుక్తో బృంహణస్నేహో భోజనాత్ ప్రాక్ ప్రథమం భోజనస్య ప్రయుక్త ఊరుబలాదీన్ కుర్యాత్| తథా స ఏవ భోజనమధ్యే పీతో బృహత్వాదీన్ కుక్షిరుక్శమనాంతాన్ కుర్యాత్| స ఏవ భోజనాదూర్ధ్వమనంతరం ప్రయుక్త ఇంద్రియస్థిరతామూర్ధ్వజత్రుగదక్షయం చ కుర్యాత్|| 24||
Adhikarana doShAnusAraM snehasAhAyyadravyANi (25) · Śloka 25
వాతే సలవణం సర్పిః పిత్తే కేవలమిష్యతే| వైద్యో దద్యాద్బహుకఫే క్షారత్రికటుకాన్వితం||25||
वाते सलवणं सर्पिः पित्ते केवलमिष्यते| वैद्यो दद्याद्बहुकफे क्षारत्रिकटुकान्वितम्||२५||
🔊 Audio coming soon
సర్వశశ్చ ఘృతం మారుతేఽధికే సలవణం హితం| పిత్తేఽధికే కేవలమిష్యతే| బహుకఫే తు పురుషే క్షారత్రికటుకాన్వితం ఘృతం వైద్యో దద్యాత్|| 25||
Adhikarana acCapAnottaravidhiH (26) · Śloka 26
వాయుర్ష్ణమచ్ఛేఽనుపిబేత్స్నేహే తత్సుఖపక్తయే| ఆస్యోపలేపశుద్ధ్యై చ తౌవరారుష్కరే న తు| ఉష్ణోపచారః స్నేహే స్యాదుష్ణో హ్యుష్ణైర్విరుధ్యతే| తతో గురుప్రావరణో నివాతశయనస్థితః| జరణాంతం ప్రతీక్షేత తృష్యన్నుష్ణాల్పవారిపః||26||
वायुर्ष्णमच्छेऽनुपिबेत्स्नेहे तत्सुख़पक्तये| आस्योपलेपशुद्ध्यै च तौवरारुष्करे न तु| उष्णोपचारः स्नेहे स्यादुष्णो ह्युष्णैर्विरुध्यते| ततो गुरुप्रावरणो निवातशयनस्थितः| जरणान्तं प्रतीक्षेत तृष्यन्नुष्णाल्पवारिपः||२६||
🔊 Audio coming soon
అచ్ఛస్నేహేఽను పశ్చాదుష్ణం వారి పిబేత్| కిం ప్రయోజనమాహ-తస్య స్నేహస్య సుఖపక్త్యర్థమాస్యోపలేపశుద్ధ్యర్థంచ| కిం సర్వత్ర ఆహ-న తు తౌవరే ఆరుష్కరే చ స్నేహే వార్యుష్ణం పిబేదితి సంబందః| కస్మాదిత్యాహ-ఉష్ణేత్యాది| సర్వస్నేహేషూష్ణోపచారేణ భవితవ్యం| ఉష్ణోపచార ఉష్ణైస్తౌరవాదిభిర్యతో విరుధ్యతే| తతస్తత్ర త్యజేత్| తతశ్చ ప్రకృతాదుష్ణోదకపానాదనంతరం గురుప్రావరణాద్యుక్తగుణః సన్ జరణాంతం ప్రతీక్షేత| జీర్యమాణే తస్మిన్ తృష్యన్ సన్నుష్ణాల్పవారిపో భవేత్|| 26||
Adhikarana jIryamANasnehalakShaNam (27) · Śloka 27
శిరోరుగ్భ్రమనిష్ఠీవమూర్చ్ఛాసాదారతిక్లమైః| జానీయాద్ భేషజం జీర్యత్.....................||27||
शिरोरुग्भ्रमनिष्ठीवमूर्च्छासादारतिक्लमैः| जानीयाद् भेषजं जीर्यत्.....................||२७||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ భేషజం స్నేహాఖ్యం శిరోరుగాదిభిర్లక్షణైర్జీర్యజ్జానీయాత్|
Adhikarana jIrNasnehalakShaNam (28) · Śloka 28
...........................జీర్ణం తచ్ఛాంతిలాఘవాత్| అనులోమానిలస్వాస్థ్యక్షుత్తృష్ణోద్గారశుద్ధిభిః||28||
...........................जीर्णं तच्छान्तिलाघवात्| अनुलोमानिलस्वास्थ्यक्षुत्तृष्णोद्गारशुद्धिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
తదేవ భేషజం తచ్ఛాంత్యా శిరోరుగాదిశాంత్యా అంగానాం లాఘవేన చ జీర్ణం జానీయాత్| తథా అనులోమానిలాదిభిశ్చ జీర్ణం జానీయాత్|| 28||
Adhikarana jIrNAjIrNavisha~gkAyAM kRutyam (29) · Śloka 29
జీర్ణాజీర్ణవిశంకాయాం పునరుష్ణోదకం పిబేత్| తేనోద్గారవిశుద్ధిః స్యాత్తతశ్చ రుచిలాఘవం||29||
जीर्णाजीर्णविशङ्कायां पुनरुष्णोदकं पिबेत्| तेनोद्गारविशुद्धिः स्यात्ततश्च रुचिलाग़वम्||२९||
🔊 Audio coming soon
తథా స్నేహస్య జీర్ణాజీర్ణశంకాయాం పునరుష్ణోదకం పిబేత్| ఉష్ణోదకేన పీతేనోద్గారవిశుద్ధిః స్యాత్| తతశ్చ జీర్ణాజీర్ణశంకాతోఽధికమంగలాఘవం రుచిశ్చ భవతి|| 29||
Adhikarana snehaM pAsyataH pibataH pItavatashca BojanavidhiH (30) · Śloka 30
భోజ్యోఽన్నం మాత్రయా పాస్యన్ శ్వః పిబన్ పీతవానపి| ద్రవోష్నమనభిష్యంది నాతిస్నిగ్ధమసంకరం||30||
भोज्योऽन्नं मात्रया पास्यन् श्वः पिबन् पीतवानपि| द्रवोष्नमनभिष्यन्दि नातिस्निग्धमसङ्करम्||३०||
🔊 Audio coming soon
తం చ స్నేహం శ్వః పాస్యన్ పురుషోఽద్య వా పిబన్ హ్యః పీతవాంశ్చ మాత్రయా స్వల్పత్వేనాన్నం భోజ్యః| కింభూతమన్నమాహ-ద్రవోష్ణేత్యాది| అసంకరం అనానాజాతీయం|| 30||
Adhikarana snehapIte niyamAH (31) · Śloka 31
ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాద్ బ్రహ్మచారీ క్షపాశయః| వ్యాయామవేగసంరోధశోకవర్షహిమాతపాన్| ప్రవాతయానయానాధ్వభాష్యాత్యాసనసంస్థితీః| నీచాత్యుచ్చోపధానాహస్స్వప్నధూమరజాంసి చ| యాన్యహాని పిబేత్తాని తావంత్యన్యాన్యపి త్యజేత్| సర్వకర్మస్వయం ప్రాయో వ్యాధిక్షీణేషు చ క్రమః| ఉపచారస్తు శమనే కార్యః స్నేహే విరిక్తవత్||31||
उष्णोदकोपचारी स्याद् ब्रह्मचारी क्षपाशयः| व्यायामवेगसंरोधशोकवर्षहिमातपान्| प्रवातयानयानाध्वभाष्यात्यासनसंस्थितीः| नीचात्युच्चोपधानाहस्स्वप्नधूमरजांसि च| यान्यहानि पिबेत्तानि तावन्त्यन्यान्यपि त्यजेत्| सर्वकर्मस्वयं प्रायो व्याधिक्षीणेषु च क्रमः| उपचारस्तु शमने कार्यः स्नेहे विरिक्तवत्||३१||
🔊 Audio coming soon
తథా స్నేహప్రసంగేషు పురుష ఉష్ణోదకోపచారీ బ్రహ్మచారీ క్షపాశయశ్చ స్యాత్| క్షపాశయశబ్దేన దివాస్వప్నస్య రాత్రిజాగరణస్య చ ప్రతిషేధ ఉక్తః| తథా పురుషో యాన్యహాని స్నేహం పిబేత్తాని వ్యాయామాదీంస్త్యజేత్| అనంతరమన్యాని స్నేహరహితాన్యపి తావంత్యేవ వ్యాయామాదీంస్త్యజేత్| యావంతి స్నేహస్యోపయోగః| న కేవలమయముష్ణోదకోపచారాదికః క్రమః స్నేహ ఏవ యోజ్యః| యావత్సర్వకర్మసు స్వేదవమనాదిషు వ్యాధిక్షీణేషు చాయమేవ క్రమః| శమనే స్నేహే విరిక్తవదుపచారః కార్యః| తత్ర విరిక్తస్య శమనస్నేహస్య చ సదృశ ఉపచారః| విరిక్తస్య చ యదధికం కర్మ పేయాది తత్సర్వమస్మిన్నపి కార్యం|| 31||
Adhikarana snehapAnAtpUrvaM dIpanauShadhaM deyam (32) · Śloka 32
స్నేహస్య పానాత్ పూర్వంచ దాతవ్యం మృదు భేషజం| ఉత్తేజనం హుతాశస్య కోష్ఠలాఘవకారి చ||32||
स्नेहस्य पानात् पूर्वञ्च दातव्यं मृदु भेषजम्| उत्तेजनं हुताशस्य कोष्ठलाग़वकारि च||३२||
🔊 Audio coming soon
సర్వస్య చ స్నేహస్య పానాత్పూర్వం హుతాశస్యాగ్నేరుత్తేజనం కోష్ఠలాఘవకారి చ మృదు భేషజం దాతవ్యం|| 32||
Adhikarana snehapAne kAlamaryAdA (33) · Śloka 33
త్ర్యహమచ్ఛం మృదౌ కోష్ఠే క్రూరే సప్తదినం పిబేత్| సమ్యక్స్నిగ్ధోఽథవా యావదతః సాత్మీభవేత్పరం||33||
त्र्यहमच्छं मृदौ कोष्ठे क्रूरे सप्तदिनं पिबेत्| सम्यक्स्निग्धोऽथवा यावदतः सात्मीभवेत्परम्||३३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర త్వచ్ఛం స్నేహం మృదౌ కోష్ఠే త్ర్యహం పిబేత్| తమేవాచ్ఛం క్రూరే కోష్ఠే సప్తదినం పిబేత్| అథవా నైష నియమః| సమ్యక్ స్నిగ్ధలక్షణోత్పత్తిరేవ నియమః| అతో యథోక్తాన్నియమాత్ పరం ఊర్ధ్వమచ్ఛః స్నేహః ప్రయుక్తః సాత్మీభవేత్| న శోధనకార్యం కరోతీత్యర్థః|| 33||
Adhikarana sAtmIBUtasnehapraBAvaH (34) · Śloka 34
సాత్మీభూతో హి కురుతే న మలానాముదీరణం||34||
सात्मीभूतो हि कुरुते न मलानामुदीरणम्||३४||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవాచష్టే-సాత్మీభూత ఇత్యాది|| 34||
Adhikarana snehAtiyoge doShaH (35) · Śloka 35
అతియోగేన వా వ్యాధీన్ యథాంబ్వోఘోఽతియోజనాత్| విహత్య సేతుం మృత్కోష్ఠాత్ స్రవతి క్షపయన్ మృదం| స్నేహోఽప్యగ్నిం తథా హత్వా స్రవతి క్షపయంస్తనుం||35||
अतियोगेन वा व्याधीन् यथाम्ब्वोग़ोऽतियोजनात्| विहत्य सेतुं मृत्कोष्ठात् स्रवति क्षपयन् मृदम्| स्नेहोऽप्यग्निं तथा हत्वा स्रवति क्षपयंस्तनुम्||३५||
🔊 Audio coming soon
అథవా శోధనకార్యం కుర్వన్నప్యతియోగేన దేహనాశరూపాన్ వ్యాధీన్ కురుతే| తత్ర దృష్టాంతో యథా అంబ్వోఘో వారివేగోఽతియోజనాత్ సేతుం నిహత్య మృత్కోష్ఠైకదేశాత్ స్రవతి| స్రవంశ్చ మృదం క్షపయేత్| తద్వత్ స్నేహోఽపి సేతుసంస్థానమగ్నిం హత్వా దేహకోష్ఠాత్ స్రవన్మృత్సంస్థానాం తనుం క్షపయేత్|| 35||
Adhikarana samyaksnigdhAsnigdhalakShaNam (36) · Śloka 36
వాతానులోమ్యం దీప్తోఽగ్నిర్వర్చః స్నిగ్ధమసంహతం| మృదుస్నిగ్ధాంగతాగ్లాని స్నేహోద్వేగోఽథ లాఘవం| విమలేంద్రియతా సమ్యక్ స్నిగ్ధే రూక్షే విపర్యయః||36||
वातानुलोम्यं दीप्तोऽग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम्| मृदुस्निग्धाङ्गताग्लानि स्नेहोद्वेगोऽथ लाग़वम्| विमलेन्द्रियता सम्यक् स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः||३६||
🔊 Audio coming soon
సమ్యక్ స్నిగ్ధే పురుషే వాతానులోమ్యాదిలక్షణం భవతి| వర్చః పురీషం| స్నిగ్ధమసంహతం శిథిలం చ| విమలేంద్రియతాంతం సమ్యక్ స్నిగ్ధలక్షణం| రూక్షే పునరస్నిగ్ధే యథోక్తేభ్యో లక్షణేభ్యో యథాస్వం వైపరీత్యమితి స్నేహాయోగలక్షణం|| 36||
Adhikarana atisnigdhalakShaNAni (37) · Śloka 37
పాండ్వామయాంగసదనఘ్రాణవక్త్రగుదస్రవాః| గుదదాహారుచిశ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాతృష్ణాప్రవాహికాః| శుక్తోద్గారభ్రమశ్వాసకాసాః స్నేహాతిసేవనాత్||37||
पाण्ड्वामयाङ्गसदनग़्राणवक्त्रगुदस्रवाः| गुददाहारुचिश्छर्दिमूर्च्छातृष्णाप्रवाहिकाः| शुक्तोद्गारभ्रमश्वासकासाः स्नेहातिसेवनात्||३७||
🔊 Audio coming soon
స్నేహస్యాతిసేవనాత్ పాండ్వామయాద్యుద్భవః| స్రవశబ్దస్య ఘ్రాణాదినా సమాసః| ప్రవాహికా నిస్తానికా| శుక్తోద్గారో విదగ్ధామ్లోద్గారః| ఇతి స్నేహాతియోగలక్షణం|| 37||
Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (38) · Śloka 38
అమాత్రయాఽహితోఽకాలే మిథ్యాహారవిహారతః| స్నేహః కరోతి శోఫార్శస్తంద్రానిద్రావిసంజ్ఞతాః| కండూకుష్ఠజ్వరోత్క్లేశశూలానాహబలక్షయాన్| జఠరేంద్రియదౌర్బల్యజాడ్యామస్తంభవాగ్గ్రహాన్| తాంస్తాన్స్వదోషహేతూత్థాంపాండ్వాదీంశ్చాతియోజనాత్||38||
अमात्रयाऽहितोऽकाले मिथ्याहारविहारतः| स्नेहः करोति शोफार्शस्तन्द्रानिद्राविसंज्ञताः| कण्डूकुष्ठज्वरोत्क्लेशशूलानाहबलक्षयान्| जठरेन्द्रियदौर्बल्यजाड्यामस्तम्भवाग्ग्रहान्| तांस्तान्स्वदोषहेतूत्थान्पाण्ड्वादींश्चातियोजनात्||३८||
🔊 Audio coming soon
సర్వస్య స్నేహో దోషానపేక్షయా మాత్రయా అప్థ్యశ్చాకాలే చ యుక్తస్తథా మిథ్యాహారవిహారతశ్చ హేతోః స్నేహః శోఫాదీన్ కరోతి| తాంస్తాంశ్చ పూర్వోక్తానపచారానుగుణ్యేన వాతాదిదోషకారణజాన్ వ్యాధీన్ కరోతి| ఉత్క్లేశో దోషాదీనాం వికారః|| 38||
Adhikarana snehavyApadi sAdhanam (39) · Śloka 39
క్షుత్తృష్ణోల్లేఖనస్వేదరూక్షపాన్నభేషజం| తక్రారిష్టఖలోద్దాలయవశ్యామాకకోద్రవాః| పిప్పలీత్రిఫలాక్షౌద్రపథ్యాగోమూత్రగుగ్గులు| యథాస్వం ప్రతిరోగం చ స్నేహవ్యాపది సాధనం||39||
क्षुत्तृष्णोल्लेख़नस्वेदरूक्षपान्नभेषजम्| तक्रारिष्टख़लोद्दालयवश्यामाककोद्रवाः| पिप्पलीत्रिफलाक्षौद्रपथ्यागोमूत्रगुग्गुलु| यथास्वं प्रतिरोगं च स्नेहव्यापदि साधनम्||३९||
🔊 Audio coming soon
అస్యాం చ శోఫాదికాయాం స్నేహవ్యాపది క్షుత్తృడాదిసాధనం చికిత్సా| ఉల్లేఖనం వమనం| రూక్షశబ్దస్య పానాదిత్రయేణ సంబంధః| ఉద్దాలః శాలివిశేషః| తథా యద్దోషానుగుణ్యేన ప్రతిరోగం యద్యస్మిన్ రోగే స్వాధ్యాయోక్తం తదపి సాధనం|| 39||
Adhikarana virUkShaNasya samyakkRutAtikRutalakShaNam (40) · Śloka 40
విరూక్షణే లంఘనవత్ కృతాతికృతలక్షణం||40||
विरूक्षणे लङ्ग़नवत् कृतातिकृतलक्षणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
స్నేహవ్యాపత్సాధనస్య విరూక్షణస్వభావత్వాత్ ప్రసంగేన విరూక్షణస్య సమ్యక్కృతాతికృతలక్షణముచ్యతే| యత్ లంఘనస్య సమ్యక్కృతస్య లక్షణం తద్విరూక్షణస్యాపి| ఏవమతికృతలక్షణం లంఘనవద్ జ్ఞేయం| విరూక్షణాయోగలక్షణం తు స్నేహాయోగలక్షణైరేవోక్తం|
Adhikarana pittaprakRuteH snehenAtitIkShNIBUtA- nilatRuShNAyAmupacAraH (41) · Śloka 41
స్నేహేన పైత్తికస్యాగ్నిర్యదా తీవ్రతరీకృతః| స్నేహమాశు జరాం నీత్వా పునరోజోఽభితశ్చరన్| ఉదీరయేత్ సోపసర్గాం పిపాసామస్య బాధికాం| సోఽసూంస్త్యజేద్యద్యుదకం న పిబేదాశు శీతలం| శీతసేకావగాహాన్ వా తత్తృష్ణాపీడితో భజేత్| స్నేహాగ్నినా దహ్యమానః స్వవిషేణైవ పన్నగః||41||
स्नेहेन पैत्तिकस्याग्निर्यदा तीव्रतरीकृतः| स्नेहमाशु जरां नीत्वा पुनरोजोऽभितश्चरन्| उदीरयेत् सोपसर्गां पिपासामस्य बाधिकाम्| सोऽसूंस्त्यजेद्यद्युदकं न पिबेदाशु शीतलम्| शीतसेकावगाहान् वा तत्तृष्णापीडितो भजेत्| स्नेहाग्निना दह्यमानः स्वविषेणैव पन्नगः||४१||
🔊 Audio coming soon
పైత్తికస్య పిత్తప్రకృతేః పురుషస్య యదా స్నేహేనాగ్నిస్తీక్ష్ణతరీకృతో భవతి తదా సోఽగ్నిరాశు స్నేహం జరాం నీత్వా పునరోజసశ్చాభిముఖ్యేన చరన్ తీక్ష్ణత్వాదస్య హి పైత్తికస్య సోపసర్గాం సజ్వరాదిమహారోగాం బాధికాం ప్రాణనాశినీం పిపాసాం తృషముదీరయేత్| స చ తథావిధః పురుషస్తథావిధయా పిపాసయాసూన్ ప్రాణాంస్త్యజేత్ యద్యుదకం శీతలం న పిబేత్| తథావిధస్తృష్ణాపీడితః శీతసేకాదీన్నభజేద్యది తదాసూంస్త్యజేత్| కింభూతస్తృష్ణాపీడిత ఆహ-స్నేహాగ్నినా దహ్యమానః| అత్ర దృష్టాంతో యథా స్వవిశేషాభివృద్ధేన పన్నగో భస్మసాత్ క్రియతే, తద్వత్ స్నేహాగ్నినా పురుషః|| 41||
Adhikarana pittaprakRuteH snehe~ajIrNe tIvratRuShNAyAM copacAraHkaPAnilaprakRuteH samaprakRuteshca tRuShNAyAmupacAraH (42) · Śloka 42
అజీర్ణే బలవత్యా తు శీతైర్దిహ్యాచ్ఛిరోముఖం| ఛర్దయేత్తదశాంతౌ చ పీత్వా శీతోదకం పునః| రూక్షాన్నముల్లిఖేద్ భుక్త్వా.......................... ................................తాదృశ్యాం తు కఫానిలే| సమదోషశ్చ నిఃశేషం స్నేహముష్ణాంబునోద్ధరేత్| తతో దోషాదిబలతః పూర్వోక్తంచ విధిం శ్రయేత్||42||
अजीर्णे बलवत्या तु शीतैर्दिह्याच्छिरोमुख़म्| छर्दयेत्तदशान्तौ च पीत्वा शीतोदकं पुनः| रूक्षान्नमुल्लिख़ेद् भुक्त्वा.......................... ................................तादृश्यां तु कफानिले| समदोषश्च निःशेषं स्नेहमुष्णाम्बुनोद्धरेत्| ततो दोषादिबलतः पूर्वोक्तञ्च विधिं श्रयेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
స్నేహే త్వజీర్ణే బలవత్యాం తృషి పైత్తికస్య శీతైరౌషధైః శిరోముఖం దిహ్యాత్| తం చాజీర్ణం స్నేహం ఛర్దయేత్| ఏవమపి తస్యాస్తృషోఽశాంతౌ స్నేహే ఛర్దితేఽపి శీతోదకం పీత్వా రూక్షాన్నం చ భుక్త్వా పునరుల్లిఖేత్| ఛర్దయేదితి పైత్తికస్య తృట్సాధనం| కఫానిలే పునస్తాదృశ్యామతిమాత్రాయాం తృష్యుష్ణాంబునా నిఃశేషం స్నేహముద్ధరేత్ వమేదిత్యర్థః| సమదోషశ్చ తథైవ వమేత్ తతః స్నేహే వాంతే దోషదూష్యాదిబలాపేక్షయా పూర్వోక్తం లాఘవే జాతే సత్యన్నాదిం విధిం చరేత్|| 42||
Adhikarana pitte sarpiHpAnanirNayaH (43) · Śloka 43
న సర్పిః కేవలం పిత్తే పేయం సామే విశేషతః| సర్వం హ్యనురుజం దేహం హత్వా సంజ్ఞా చ మారయేత్||43||
न सर्पिः केवलं पित्ते पेयं सामे विशेषतः| सर्वं ह्यनुरुजं देहं हत्वा संज्ञा च मारयेत्||४३||
🔊 Audio coming soon
స్నేహనిర్ణయప్రసంగేనాహ-సర్పిరిత్యాది| పిత్తే తు కేవలే కేవలమచ్ఛం సర్పిర్న పేయం| సామే తు పిత్తే విశేషతః కేవలః న పేయం| కుతః ? యథాసంఖ్యేన హేతుద్వయముచ్యతే| కేవలం పిత్తే సర్పిషి పీతే పిత్తం స్నేహసహాయం సత్ సర్వం దేహమనువ్రజేత్ తతశ్చాధికం రోగస-మీరణా| సామే పిత్తే పీతం సామం స్నేహసహాయం పిత్తం స్రోతః-పిధానేన సంజ్ఞాం హత్వా మారయేత్| ఇదం చ శోధ్యపిత్తాశయం పిత్తఘ్నాస్త ఇతి శమనీయం| తేన గ్రంథవిరోధో న భవతి| పిత్తే కేవలమిష్యత ఇత్యేతచ్చోపపన్నం భవతి| చశబ్దో హేతుసముచ్చయే|| 43||
Adhikarana snehanAnantaraM virekavamanasevanavidhiH (44) · Śloka 44
స్నిగ్ధద్రవోష్ణధన్వోత్థరసభుక్స్వేదమాచరేత్| స్నిగ్ధస్త్ర్యహం స్థితః కుర్యాద్విరేకం వమనం పునః| ఏకాహం దినమన్యచ్చ కఫముత్క్లేశ్య తత్కరైః| తిలమాషదధిక్షీరగుడమత్స్యరసాదిభిః||44||
स्निग्धद्रवोष्णधन्वोत्थरसभुक्स्वेदमाचरेत्| स्निग्धस्त्र्यहं स्थितः कुर्याद्विरेकं वमनं पुनः| एकाहं दिनमन्यच्च कफमुत्क्लेश्य तत्करैः| तिलमाषदधिक्षीरगुडमत्स्यरसादिभिः||४४||
🔊 Audio coming soon
ఏవమనంతరేణ ప్రకారేణ స్నిగ్ధః సన్ యదా వమనేన వినా విరేకమేవ కారణవశేన కరోతి తదాఽభ్యక్తస్నేహః సన్ త్ర్యహం స్థితో విరేకం కుర్యాత్| కింభూతః కిం కుర్వన్ త్ర్యహం స్థితః| స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తమాంసరసభుక్ తథా స్వేదమాచరన్ యదా తు స్నేహాదనంతరం వమనమేవోపయుంక్తే| తదా స్నిగ్ధః సన్ ద్వ్యహం స్థితో వమనం కుర్యాత్| కథం ద్వ్యహం స్థితః| ఏకాహమనేనైవ ప్రకారేణ స్నిగ్ధద్రవోష్ణధన్వోత్థరసభుక్ స్వేదమాచరన్ స్థితః| అన్యచ్చ ద్వితీయం దినం కఫముత్క్లేశ్య స్థితః కేనోత్క్లేశ్య తత్కరైః కఫకరైః| కైరిత్యాహ-తిలేత్యాదిభిః|| 44||
Adhikarana mAMsalAdiShu snehanAtpUrvaM rUkShaNam (45) · Śloka 45
మాంసలా మేదురా భూరిశ్లేష్మాణో విషమాగ్నయః| స్నేహోచితాశ్చ యే స్నేహ్యాస్తాన్ పూర్వం రూక్షయేత్తతః| సంస్నేహ్య శోధయేదేవం స్నేహవ్యాపన్న జాయతే| అలం మలానీరయితుం స్నేహశ్చాసాత్మ్యతాం గతః||45||
मांसला मेदुरा भूरिश्लेष्माणो विषमाग्नयः| स्नेहोचिताश्च ये स्नेह्यास्तान् पूर्वं रूक्षयेत्ततः| संस्नेह्य शोधयेदेवं स्नेहव्यापन्न जायते| अलं मलानीरयितुं स्नेहश्चासात्म्यतां गतः||४५||
🔊 Audio coming soon
మాంసలత్వాదియుక్తాః పురుషా యే శోధ్యత్వేన స్నేహ్యాః తాన్ స్నేహాత్ పూర్వం రూక్షయేత్| తతో రూక్షయిత్వాఽనంతరం చ సంస్నేహ్య శోధయేత్| కిమేవం సతి భవతి| ఇదం భవతి-మాంసలాదీనాం స్నేహస్య సదృశత్వాద్యా స్నేహవ్యాపదాశంక్యతే సా న జాయతే| తథా రూక్షస్య స్నేహః ప్రయుక్తః అసాత్మ్యత్వాన్మలానీరయితుం శోధయితుమలం పర్యాప్తో భవతీతి ఫలద్వయం|| 45||
Adhikarana sadyaH snehanayogAstadarhAshca (46) · Śloka 46
బాలవృద్ధాదిషు స్నేహపరిహారాసహిష్ణుషు| యోగానిమాననుద్వేగాన్ సద్యః స్నేహాన్ ప్రయోజయేత్| ప్రభూతమాంసనిష్క్వాథాన్ జాంగలానూపజాన్ రసాన్| స్నేహభృష్టేషు వా తేషు యవాగూం వాఽతిసంహతాం| తిలచూర్ణం చ సస్నేహం ఫాణితం కృసరం తథా| తిలకాంబలికం భూరిస్నేహం సర్పిష్మతీమపి| పేయాం సుఖోష్ణాం క్షైరేయీం పాత్రే వా ససితాఘృతే| సర్పిర్లవణయుక్తం వా సద్యః దుగ్ధం తథా పయః| పేయాం చ పంచప్రసృతాం స్నేహైస్తండులపంచమైః| పాయసం మాషమిశ్రం చ బహుస్నేహసమాయుతం| తైలశుంఠీగుడరసం జీర్ణే మాంసరసాశినః| స్నేహం వైకం సురాఽచ్ఛేన దధ్నో వా సగుడం సరం| వసాం వరాహజాం సర్పిః పిప్పలీం లవణం తిలాన్| పిప్పలీం లవణం స్నేహాంశ్చతురో దధిమస్తుకం| దధ్నా సిద్ధం వ్యోషగర్భం ధాత్రీద్రాక్షారసే ఘృతం| యవకోలకులత్థాంబుక్షారక్షీరసురాదధి| ఘృతం చ సిద్ధం తుల్యాంశం సద్యః స్నేహనముత్తమం| సిద్ధాంశ్చ చతురః స్నేహాన్ బదరత్రిఫలారసైః| యోనిశుక్రామయహరాన్ సద్యః స్నేహాన్ ప్రయోజయేత్| లవణోపహితాః స్నేహాః స్నేహయంత్యచిరాన్నరం| తద్ధి విష్యంద్యరూక్షం చ సూక్ష్మముష్ణం వ్యవాయి చ||46||
बालवृद्धादिषु स्नेहपरिहारासहिष्णुषु| योगानिमाननुद्वेगान् सद्यः स्नेहान् प्रयोजयेत्| प्रभूतमांसनिष्क्वाथान् जाङ्गलानूपजान् रसान्| स्नेहभृष्टेषु वा तेषु यवागूं वाऽतिसंहताम्| तिलचूर्णं च सस्नेहं फाणितं कृसरं तथा| तिलकाम्बलिकं भूरिस्नेहं सर्पिष्मतीमपि| पेयां सुख़ोष्णां क्षैरेयीं पात्रे वा ससिताघृते| सर्पिर्लवणयुक्तं वा सद्यः दुग्धं तथा पयः| पेयां च पञ्चप्रसृतां स्नेहैस्तण्डुलपञ्चमैः| पायसं माषमिश्रं च बहुस्नेहसमायुतम्| तैलशुण्ठीगुडरसं जीर्णे मांसरसाशिनः| स्नेहं वैकं सुराऽच्छेन दध्नो वा सगुडं सरम्| वसां वराहजां सर्पिः पिप्पलीं लवणं तिलान्| पिप्पलीं लवणं स्नेहांश्चतुरो दधिमस्तुकम्| दध्ना सिद्धं व्योषगर्भं धात्रीद्राक्षारसे घृतम्| यवकोलकुलत्थाम्बुक्षारक्षीरसुरादधि| घृतं च सिद्धं तुल्यांशं सद्यः स्नेहनमुत्तमम्| सिद्धांश्च चतुरः स्नेहान् बदरत्रिफलारसैः| योनिशुक्रामयहरान् सद्यः स्नेहान् प्रयोजयेत्| लवणोपहिताः स्नेहाः स्नेहयन्त्यचिरान्नरम्| तद्धि विष्यन्द्यरूक्षं च सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च||४६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర బాలవృద్ధాదిషు పూర్వం బృంహణస్నేహవిషయపఠితేశు తథా యే స్నేహే ప్రయుజ్యమానే వర్జ్యపరిహారం కర్తుం న శక్నువంతి తేషు చ సద్యః స్నేహాఖ్యాన్ యోగాన్ ప్రయోజయేత్| కే త ఇత్యాహ-ప్రభుతేత్యాది| జాంగలసత్త్వజానానూపసత్త్వజాంశ్చ మాంసరసాన్యథాయోగ్యం| కింభూతాన్ ప్రభూతమాంసనిష్క్వాథాన్| అథవా తేష్వనంతరోక్తేషు రసేషు స్నేహేన ఘృతాదినా భృష్టేషు సత్స్వధికరణభూతేషు తేషు యవాగూం సిద్ధాం| కింభూతాం నాతిసంహతాం నాతిఘనాం| తథా సస్నేహఫాణితస్తిలచూర్ణః| ఫాణితః క్షుద్రగుడః| తథా కృసరః తిలమిశ్రా విలేపీ| తథేతి సస్నేహఫాణితేత్యర్థః| తథోక్తలక్షణం| కాంబలికం తిలకృతం యద్ భూరిస్నేహం| క్షైరేయీం వా పేయాం సర్పిష్మతీం సఘృతాం సుఖోష్ణాం చ| అపీతి సముచ్చయే| తథా శర్కరాఘృతసహితే పాత్రే సద్యోదుగ్ధం పయః ససర్పిర్లవణం| ఏతైర్యుక్తే వా పాత్రే సద్యోదుగ్ధం పయః| తథా పంచప్రసృతాఖ్యా పేయా స్నేహైశ్చతుర్భిః ప్రసృతసమ్మితైః పంచమేన చ తావతా తండులేన కృతా| అథవా పయసా సిద్ధం బహుస్నేహసమాయుతం మాషమిశ్రమోదనం| తథా సర్పిరాదిభ్య ఏకమన్యతమం తైలశుంఠీగుడయుతం సురాచ్ఛేన పీతం సద్యఃస్నేహనం| కింభూతస్య పురుషస్య స్నేహనమాహ| తస్మిన్యోగే జీర్ణే మాంసరసాశినః| అథవా దధ్నః సరః సగుడః| తథా వరాహవసా సర్పిరాదిచతుష్టయయుక్తా యోగః| తథా చత్వారః స్నేహాః పిప్పలీలవణదధిమస్తుయుక్తా యోగః| తథా ధాత్ర్యా ద్రాక్షాయాశ్చ మిశ్రితే రసే దధ్నా వ్యోషగర్భం ఘృతం సిద్ధం యోగః| అత్ర దధ్నః సహార్థే తృతీయావిధానాత్ స్నేహసమత్వాత్ ధాత్రీద్రాక్షారసయోః ప్రత్యేకం స్నేహసమత్వం యోగః| తథా యవాదిక్వథితామ్లాదిసమాంశసిద్ధం యోగః| ఏతద్ ఘృతముత్తమం సద్యఃస్నేహనం| తథా చతురః స్నేహాన్| అభిష్యంది స్రోతసాం స్రావకం| అరూక్షత్వాదిగుణయుక్తం చ| సూక్ష్మం సూక్ష్మస్రోతఃప్రవేశిత్వాత్| వ్యవాయి దేహమఖిలం వ్యాప్య పాకాయ కల్పతే|| 46||
Adhikarana kuShThAdiShu snehanArthaM guDAdInAM niShedhaH triPalAdInAM vidhishca (47) · Śloka 47
గుడానూపామిషక్షీరతిలమాషసురాదధి| కుష్ఠశోఫప్రమేహేషు స్నేహార్థం న ప్రకల్పయేత్| త్రిఫలాపిప్పలీపథ్యాగుగ్గుల్వాదివిపాచితాన్| స్నేహాన్ యథాస్వమేతేషాం యోజయేదవికారిణః| క్షీణానాం త్వామయైరగ్నిదేహసంధుక్షణక్షమాన్||47||
गुडानूपामिषक्षीरतिलमाषसुरादधि| कुष्ठशोफप्रमेहेषु स्नेहार्थं न प्रकल्पयेत्| त्रिफलापिप्पलीपथ्यागुग्गुल्वादिविपाचितान्| स्नेहान् यथास्वमेतेषां योजयेदविकारिणः| क्षीणानां त्वामयैरग्निदेहसन्धुक्षणक्षमान्||४७||
🔊 Audio coming soon
కుష్ఠాదిషు స్నేహప్రసంగే గుడాది స్నేహనాRర్థం న ప్రకల్పయేత్| కేనతర్హి తాన్ స్నేహయేదిత్యాహ-త్రిఫలేత్యాది| ఏతేషాం కుష్ఠాదీనాం యథాస్వమధ్యాయేషు పథ్యత్వేనోక్తౌస్త్రిఫలాదిభిరవికారిణః స్నేహాన్ సిద్ధాన్ ప్రయోజయేత్| తథా ఆమయైర్వ్యాధిభిః క్షీణానాం నరాణాం స్నేహనార్థమగ్నిదేహసంధుక్షణక్షమాన్ వర్ధనక్షమాన్ స్నేహాన్ యోజయేదితి సంబంధః|| 47||
Adhikarana snehAByAsasya Palam (3) · Śloka 3
దీప్తాంతరాగ్నిః పరిశుద్ధకోష్ఠః ప్రత్యగ్రధాతుః బలవర్ణయుక్తః| దృఢేందిర్యో మందజరః శతాయుః స్నేహోపసేవీ పురుషః ప్రదిష్టః| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే స్నేహవిధిర్నామ పంచవింశోఽధ్యాయః||3||
दीप्तान्तराग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुः बलवर्णयुक्तः| दृढेन्दिर्यो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषः प्रदिष्टः| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने स्नेहविधिर्नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
ఉపసంహరతి-యోఽభ్యాసేన స్నేహముపసేవతే స దీప్తాంతరాగ్నిత్వాదిగుణయుక్తో భవతీతి ప్రదిష్ట ఆగమవిద్భిరితి|| 48|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే పంచవింశోఽధ్యాయః