26. svēdavidhiḥ

Adhikarana athAtaH svedavidhirnAma ShaDviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સ્વેદવિધિર્નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

શોધનપ્રસઙ્ગે સ્નેહ ઉપયુજ્યતે| તેન ચ સ્નિગ્ધે દેહે દોષાણાં માર્દવાય સ્વેદસ્ય પ્રસઙ્ગાત્તત્પરિજ્ઞાનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે-અથાત ઇત્યાદિ|| ૧||

Adhikarana Agneyasvedasya cAturvidhyam (2) · Śloka 2

ચતુર્વિધોઽગ્નિસ્વેદો ભવતિ તાપોપનાહદ્રવોષ્મ ભેદેન||૨||

તત્ર સ્વેદોઽગ્નિકૃતોઽનગ્નિકૃતશ્ચ| તત્રાગ્નિકૃતસ્તાપાદિભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ|| ૨||

Adhikarana tApasvedaH (3) · Śloka 3

તત્ર તાપસ્વેદઃ પાણિકાંસ્યફાલવાલુકાવસ્ત્રઘટિકાદિભિઃ સાક્ષાદગ્નિના ચ પ્રયોક્તવ્યઃ||૩||

તત્ર તાપસ્વેદોઽગ્નિતપ્તૈઃ પાણ્યાદિભિઃ સાક્ષાદવ્યવધાનેનાગ્નિના વા પ્રયોક્તવ્યઃ| કાંસ્યઃ કાંસ્યમયઃ પટ્ટઃ| ફાલઃ શસ્ત્રપટ્ટઃ| બાલુકાઃ સિકતાઃ| ઘટિકાગ્નિતપ્તા ગુલ્માદ્યુચ્છેદયોજ્યા| ઇતિ તાપસ્વેદઃ|| ૩||

Adhikarana upanAhasvedaH (4) · Śloka 4

ઉપનાહસ્વેદસ્તુ સર્વગન્ધધાન્યસર્ષપકિણ્વવચાદેવદારુરા- સ્નૈરણ્ડમૂલમધુકશતાહ્વાસુરાકિટ્ટાદિવાતહરદ્રવ્યચૂર્ણૈર્ય- વગોધૂમશકલૈરાનૂપાસૃક્પિત્તશિરઃ પાદામિષવેશવારૈશ્ચ| તથા શ્લેષ્મસંસૃષ્ટે વાયૌ સુરસાદિભિઃ| પિત્તસંસૃષ્ટે ચ પદ્મકાદિભિઃ| પૃથક્ સહિતૈર્વા ક્ષીરશુક્તધાન્યામ્લલ- વણમસ્તુપ્રગાઢૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સાલ્વલાભિધાનૈ- સ્તૈર્બહુશઃ પ્રદિહ્યોષ્ણવીર્યાપૂતિમૃદુરોમચર્મભિસ્તદ ભાવે ઘન- વાતહરપત્રાવિકકૌશેયૈરુપનદ્ધમઙ્ગમહઃસ્થિતં વિદાહપરિ- હારાર્થં નિશિ મુઞ્ચેત્| દિવા નિશિ બદ્ધમ્| દોષકાલ- બલવશેન વા||૪||

ઉપનાહસ્વેદઃ પુનઃ સર્વગન્ધાદ્યૈઃ| ઉપનાહ ઉષ્ણાપિણ્ડબન્ધઃ| ગન્ધાઃ કુષ્ઠાદયઃ| ધાન્યાન્યુષ્ણવીર્યાણી તિલાદીનિ| કિણ્વં પ્રસિદ્ધમ્| સુરાકિટ્ટં જગલઃ| અન્યેષા વાતહરાણાં દ્રવ્યાણાં શોધનાદિપઠિતાનાં ચૂર્ણૈઃ| યવગોધૂમશકલૈરિત્યશ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈરિત્યર્થઃ| તથાનૂપોદ્ભવૈરસૃક્પિત્તૈઃ| શિરઃપ્રભૃતિભિઃ માંસૈઃ| વેશવારૈશ્ચ| વેશવારઃ સૂક્ષ્મચ્છિન્નં માંસમ્| તથા શ્લેષ્મસંયુક્તે વાયૌ સુરસાદિભિરુપનાહઃ| તથા પિત્તસંસૃષ્ટે વાયૌ પદ્મકાદિભિરેવ સાલ્વલાભિધાનૈરૌષધૈઃ| પુનઃ પુનરઙ્ગં શરીરં પ્રદિહ્ય ચર્મભિર્બદ્ધં વિદાહપરિહાર્થમહોરાત્રમધ્યે દ્વૌ વારૌ મુઞ્ચેત્| કિમ્ભૂતૈઃ સાલ્વલાભિધાનૈરાહ-પૃથગ્ભૂતૈઃ સહિતૈર્વા| ક્ષીરાદિપ્રગાઢૈઃ| પ્રગાઢો ઘનપિષ્ટઃ| તથા સુસ્નિગ્ધૈઃ સ્નેહમિશ્રત્વાત્| સુખોષ્ણૈશ્ચ| એવમ્ભૂતૈઃ સાલ્વલાદિભિર્બહુશોઽનેકવારમઙ્ગં પ્રદિહ્યાલિપ્ય| એવંવિધાનિ પદ્મકાદીન્યેવ સાલ્વલાભિધાનાનિ| ચર્મભિઃ કિમ્ભૂતૈરુષ્ણવીર્યૈરપૂતિભિરદુર્ગન્ધૈર્મૃદુરોમભિશ્ચ| તદભાવે તથાવિધચર્માભાવે ઘનપિષ્ટાનાં નિબિડાનાં વાતહરાનાં દ્રવ્યાણાં માત્રયા સંયુક્તૈઃ પત્રૈઃ| કૌશેયૈરુપનદ્ધમઙ્ગં કસ્મિન્ કાલે મુઞ્ચેત્ આહ-અહઃસ્થિતમઙ્ગલગ્નં નિશિ મુઞ્ચેત્| નિશિ સ્થિતં દિવા મુઞ્ચેત્| દેશકાલદ્યપેક્ષ્ય યથા વિદાહો નોત્પદ્યતે તથા અથવા મુઞ્ચેત્| ઇત્યુપનાહસ્વેદઃ|| ૪||

Adhikarana dvividhaH dravasvedaH (5) · Śloka 5

દ્રવસ્વેદસ્તુ દ્વિવિધઃ| પરિષેકોઽવગાશ્ચ| તત્ર શિગ્રુ- વરણામ્રાતકમૂલકસર્ષપસુરસાર્જકવાસાવંશાશ્મન્તકા- શોકશિરીષાર્કકરઞ્જૈરણ્ડમાલતીપત્ર ભઙ્ગપૂતીકદશમૂ- લાદિવાતહરૈર્દ્રવ્યૈર્મસ્તુસલિલસુરાક્ષીરશુક્તાદિભિર્ક્વ- થિતૈઃ પૂર્વોક્તૈશ્ચ યથાદોષં પૃથક્સહિતૈર્વા કુમ્ભીર્વર્ષ- લિકા પ્રણાલીર્વા પૂરયિત્વા વાતહરસિદ્ધસ્નેહાભ્યક્તમન- ભ્યક્તં વોપવિષ્ટં કિલિઞ્જે વા શયાનમેકાઙ્ગે સર્વાઙ્ગે વા વસ્ત્રાવચ્છન્ને પરિષેચયેત્ તૈરેવાદ્ભિ પૂર્ણે મહતિ કટાહે કુણ્ડે દ્રોણ્યાં વાઽવગાહયેત્||૫||

દ્રવસ્વેદઃ પરિષેકાવગાહભેદેન દ્વિવિધઃ| તત્ર પરિષેકઃ શિગ્ર્વાદિવાતહરૈર્મસ્તુસલિલાદિદ્રવદ્રવ્યક્વથિતૈઃ| તથા ન કેવલં શિગ્ર્વાદિભિઃ યાવત્ પૂર્વૌક્તૈરુપનાહસ્વેદપઠિતૈઃ સર્વગન્ધાદિભિરેતૈશ્ચ સર્વૈર્યથાદોષં દોષવિશેષાપેક્ષયા કદાચિત્ પૃથગ્ભૂતૈઃ| કદાચિદ્ વિષયવિશેષેણ દ્વિત્રાદિસહિતૈઃ સર્વૈર્વા| તેષાં ક્વાથૈઃ કુમ્ભાદ્યન્યતમં પૂરયિત્વા સ્વેદ્યં પ્રયોજનાપેક્ષયા એકાઙ્ગે શરીરૈકદેશે સર્વાઙ્ગે વા વસ્ત્રેણાવચ્છાદિતે| તેન તથાવિધેન ક્વાથેન પરિષેચયેત્| કિમ્ભૂતં સ્વેદ્યમ્? વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધેન સ્નેહેનાભ્યક્તં દોષાદ્યપેક્ષયાનભ્યક્તં વા તથા આસન ઉપવિષ્ટમ્| કિલિઞ્જે વા શયાનમ્| કુમ્ભીઃ સ્થાલીઃ| વર્ષલિકા આધૂતાઃ| પ્રણાલિકા ઊર્ધ્વતાવિશિષ્ટં ભાણ્ડમ્| કિલિઞ્જં તૃણૈર્બદ્ધા શય્યેતિ પરિષેકઃ| અવગાહઃ પુનસ્તૈરેવ પરિષેકક્વાથૈઃ પૂર્ણે કટાહે કાર્ય ઇત્યુભયથા દ્રવસ્વેદઃ|| ૫||

Adhikarana UShmasvedaH aShTavidhaH (6) · Śloka 6

ઊષ્મસ્વેદઃ પુનરષ્ટધા ભિદ્યતે-પિણ્ડઃ સંસ્તરો નાડી ઘનાશ્મ કુમ્ભી કૂપઃ કુટી જેન્તાકશ્ચ||૬||

ઊષ્મસ્વેદઃ પુનર્વક્ષ્યમાણપિણ્ડાદિભેદેનાષ્ટવિધઃ| ઊષ્મા વાષ્પઃ|

Adhikarana piNDasvedaH (7) · Śloka 7

તત્ર મૃત્કપાલપાષાણલોષ્ટલોહપિણ્ડાનગ્નિવર્ણાન્ સન્દંશેન ગૃહીત્વામ્ભસ્યમ્લે વા નિમ્મજ્જયેત્| તૈરાર્દ્રાવિકવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતૈઃ શ્લેષ્મમેદોભૂયિષ્ઠં સરુજમઙ્ગં ગ્રન્થિમદ્વા સ્વેદયેત્| પાંસુસિકતાગવાદિપુરીષધાન્યબુસપુલાકપલલૈર્વા- ઽમ્લોત્ક્વથિતૈઃ પૂર્વવદ્વેષ્ટિતૈઃ ગવાદિશકૃતાર્દ્રેણ પિણ્ડી- કૃતેનોપનાહદ્રવ્યોત્કારિકાકૃસરમાંસપિણ્ડૈર્વા વાતરોગે- ષ્વિતિ પિણ્ડસ્વેદઃ| સ એવ સઙ્કરાખ્યઃ||૭||

તત્ર મૃત્કપાલપાષાણાદીનગ્નિવર્ણાન્ સન્દંશેનાદાયાયસ્કારતપ્તપિણ્ડગ્રહણયન્ત્રેણ ગૃહીત્વા સ્વેદ્યદોષાદ્યપેક્ષયામ્ભસ્યમ્લે વા કાઞ્જિકશુક્તાદૌ નિમજ્જયેત્| અથ તૈર્નિમજ્જનજાતબાષ્પૈરાર્દ્રેણ ધાન્યામ્લાદિસિક્તેનાવિકવસ્ત્રેણોર્ણપટ્ટેન સમન્તાદ્વેષ્ટિતૈરઙ્ગં દેહં સરુજં રુજાયુક્તં ગ્રન્થિમદ્વા સ્વેદયોગ્યં સ્વેદયેત્| શ્લેષ્મમેદોભૂયિષ્ઠમઙ્ગં સરુજં ગ્રન્થિમદ્વા પાંસ્વાદિભિરમ્લોત્ક્વથિતૈઃ પિણ્ડીભૂતૈઃ પૂર્વવદેવાર્દ્રાવિકવસ્ત્રવેષ્ટિતૈઃ સ્વેદયેત્| અથવા તથાવિધમઙ્ગં ગવાશ્વાદિશકૃતાર્દ્રેણાશુષ્કેણ સ્વેદયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| વાતરોગેશુ વ પુનરુપનાહોત્કારિકાદિભિઃ સ્વેદયેત્| વિકલ્પઃ પૂર્વાપેક્ષઃ| ગવાદિકરીષં ગવાશ્વાદિશકૃત્| પુલાકાખ્યધાન્યવિશેષસ્ય પલાલઃ કક્ષં કેવલેન વા ગવાદ્યન્યતમેન શકૃતા| આદિગ્રહણેનાશ્વગર્દભહસ્ત્યાદીનાં ગ્રહણમ્| ઉપનાહદ્રવ્યોત્કારિકાઃ પૂર્વોક્તાઃ માંસવેશવારાદિકૃતા ઇતિ પિણ્ડસ્વેદઃ પ્રથમસ્તસ્યૈવ ચ પિણ્ડસ્વેદસ્ય સઙ્કર ઇત્યાખ્યા| આખ્યા નામ|| ૭||

Adhikarana saMstarasvedaH (8) · Śloka 8

યથાર્હસ્વેદદ્રવ્યાણિ પિહિતમુખાયાં કુમ્ભ્યાં સમ્યગુપસ્વેદ્ય નિવાતશરણશયનસ્થે કિલિઞ્જે પ્રસ્તીર્યાવિકકૌશેય- વાતહરપત્રાન્યતમોત્તરપ્રચ્છદે રૌરવાજિનપ્રાવારાદિષ્વવ- ચ્છન્નં સ્વેદયેદિતિ સંસ્તરસ્વેદઃ||૮||

સંસ્તર ઉચ્યતે| દોષાદ્યપેક્ષયા યથાર્હં સ્વેદદ્રવ્યાણ્યેરણ્ડમૂલાદીનિ માંસાદીનિ ચ પિહિતમુખાયાં સ્થગિતમુખાયાં નિર્વિવર મુખાયાં ઉખાયાં સ્થાલ્યાં સ્વેદયેત્| સ્વેદસ્ય ચ નિર્વાતે શરણે ગૃહે શયનં કલ્પયેત્| તસ્ય શયનસ્યોપરિ કિલિઞ્જઃ તાન્યુખાસ્વિન્નાન્યૌષધાનિ પ્રસ્તાર્યાણિ| તેષાં ચોપર્યાવિકાદીનામન્યતમેન ઉત્તરપ્રચ્છદં કલ્પનીયમ્| એવં સંસ્તૃતે કિલિઞ્જે સ્થિતં સ્વેદ્યં કૌશેયાદિભિઃ શોભનં કૃત્ત્વોપર્યવચ્છન્નં સ્વેદયેત્| આવિકમૂર્ણાકૃતમ્| કૌશેયં પટ્ટમ્| વાતહરાણામેરણ્ડાદીનાં પત્રાણિ તથોક્તાનિ| રૌરવં પટ્ટવિશેષઃ| ઇતિ સંસ્તરસ્વેદો દ્વિતીય| સંસ્તરણરૂપેણ સ્વેદનાત્|| ૮||

Adhikarana nADIsvedaH (9) · Śloka 9

પૂર્વવદેવોપસ્વેદ્યોખામુખેઽન્યામુખાં નાડીં મૂલચ્છિદ્રપ્ર- માણાપા્શ્વચ્છિદ્રામુપસન્ધાયાવલિપ્ય ચ પાર્શ્વચ્છિદ્રસ્થયા નાડ્યા શરેષિકાવંશદલકિલિઞ્જકરઞ્જપત્રાન્યતમકૃતયા ગજાગ્રહસ્તસંસ્થાનયા વ્યામદીર્ઘયાઽધ્યર્દ્ધવ્યામદીર્ઘયા વા સ્વાયામચતુર્ભાગાષ્ટભાગપરિણાહમૂલાગ્રસ્રોતસા સર્વતો વાતહરપત્રસંવૃતછિદ્રયા દ્વિસ્ત્રિર્વા વિનમિતયા સુખોપ- વિષ્ટસ્ય સ્વભ્યક્તપ્રાવૃતેઽઙ્ગે બાષ્પમુપહરેત્| બાષ્પો હ્યનૃ- જુગામી વિહતચણ્ડવેગસ્ત્વચમિવિદહન્ સુખં સ્વેદયતીતિ નાડીસ્વેદઃ||૯||

નાડીસ્વેદ ઉચ્યતે| પૂર્વવત્ સંસ્તરસ્વેદવદુપસ્વેદ્યદ્રવદ્રવ્યપૂર્ણાયા ઉખાયા મુખેઽન્યાં દ્વિતીયામુખામુપસન્ધાય તસ્યાઃ પાર્શ્વચ્છિદ્રસ્થયા નાડ્યા સઞ્ચારિણં બાષ્પમુપહરેત્| સ બાષ્પઃ સુખં સ્વેદયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-વાતહરદ્રવદ્રવ્યપૂર્ણામેકામુખાં કારયેત્| તસ્યા અધોઽગ્નિં પ્રજ્વાલયેત્| તસ્યા ઉખાયા ઉપરિ દ્વિતીયોખા કલ્પનીયા| તસ્યાશ્ચોપરિભવાયા અધઃ છિદ્રાણિ દ્વિતીયોખાતો વાષ્પસઞ્ચરણાય કાર્યાણિ| ઉખયોશ્ચ સન્ધિઃ શાલિપિષ્ટાદિના લેપ્યઃ| તસ્યાશ્ચોપરિસ્થિતાયા ઉખાયાઃ પાર્શ્વે દ્વિતીયં વક્ષ્યમાણનાડીમૂલપ્રમાણચ્છિદ્રં કારયેત્| તથા શરેષિકાદિસંસ્તરણરચિતા દૈર્ઘ્યેણ કેવલવ્યામદીર્ઘા સાર્ધવ્યામદીર્ઘા વા નાડી કાર્યા| તસ્યાશ્ચ નાડ્યાઃ સ્વદીર્ઘચતુર્ભાગપ્રમાણ વૃત્તતયા મૂલેઽન્તઃ-સ્રોતઃ કાર્યમ્| સા ચ નાડી યથાક્રમેણ ગજાગ્રહસ્તસદૃશી કાર્યા| યથા સ્વયામાદષ્ટભાગવૃત્તં અગ્રસ્રોતઃ તસ્યા ભવતિ| મૂલસ્રોતસોઽર્ધપરિણાહમગ્રસ્રોતઃ ઇત્યર્થઃ| ગજાગ્રહસ્તસદૃશમુખા નાડી વર્તુલત્વાદઙ્ગનાં નૈવ બાષ્પાયતે| તથાવિધા નાડી ઉપરિતનોખાપાર્શ્વચ્છિદ્રે નિવેશ્યા| તસ્યાશ્ચોખાયાઃ પિહિતમુખત્વાન્નાડીમુખ એવોષ્મા ભવતિ| તસ્યા નાડ્યા ઈષિકાદ્યુદ્ભવત્વાદ્યાનિ છિદ્રાણિ તૈર્બાષ્પનિર્ગમપરિહારાય સર્વતો વાતહરદ્રવ્યપત્રૈર્વેષ્ટનમ્| સા ચ નાડી દ્વૌ વારૌ ત્રીન્ વા વારાન્ વિનમિતા કરભગ્રીવાનુકારેણ કુટિલીકૃતા કાર્યા| તયૈવમ્ભૂતયા નાડ્યા સુખોપવિષ્ટસ્ય પુરુષસ્ય સ્વેદયોગ્યેઽઙ્ગે સ્વભ્યક્તપ્રાવૃત્તે વાષ્પમુપહરેત્| તથાવિધો વાષ્પો હ્યનૃજુગામિત્વાદ્વિહતચણ્ડવેગત્વાત્ત્વચમવિદહન્ સુખં સ્વેદયતીતિ નાડીસ્વેદસ્તૃતીયઃ|| ૯||

Adhikarana ghanAshmasvedaH (10) · Śloka 10

પુરુષાયામમાત્રમધિકં વા ઘનં સમં ચ શિલાતલં ભૂપ્રદેશં વા વાતહરદારુદીપ્તેનાગ્નિના સર્વતસ્તાપયિત્વાઽગ્નિમપો- હ્યોષ્ણોદકામ્લાદિભિરભ્યુક્ષ્ય યથોક્તપ્રચ્છદે સંસ્તરવત્સ્વે- દયેદિતિ ઘનાશ્મસ્વેદઃ||૧૦||

ઘનાશ્મસ્વેદ ઉચ્યતે-પુરુષેત્યાદિ| પુરુષાયામમાત્રં સાર્ધસ્તત્રયમાત્રમતોઽપિ વા કિઞ્ચિદધિકપ્રમાણં શિલાતલં ઘનમભઙ્ગુરં સમમનિમ્નોત્રતમેવંવિધં વા પ્રમાણગુણાભ્યાં ભૂપ્રદેશં સર્વતોદિક્કમુપર્યધશ્ચ વાતહરદાર્વગ્નિના પ્રતાપ્ય અગ્નિમનન્તરમપોહ્યાન્યતઃ કૃત્વા તત્તપ્તં શિલાતલં ભૂપ્રદેશં વા ઉષ્ણોદકેનામ્લાદિભિશ્ચ કાઞ્જિકમૂત્રાદિભિરભિષિચ્ય યથોક્તપ્રચ્છદે પૂર્વોક્તવાતહરપત્રપ્રચ્છદે સંસ્તરસ્વેદોક્તપ્રકારેણ સ્વેદયેદિતિ ઘનાશ્મસ્વેદશ્ચતુર્થઃ|| ૧૦||

Adhikarana kumBIsvedaH (11) · Śloka 2

પૂર્વવત્સ્વેદદ્રવ્યાણિ કુમ્ભ્યામુક્ત્વાથ્યાશ્લિષ્યોપવિષ્ટસ્ત- દ્વદૂષ્મણં ગૃહ્ણીયાત્| ભૂમૌ વા તાં નિખાય તદૂર્ધ્વમાસનં શયનં વા નાતિઘનપ્રચ્છદં પરિતઃ પ્રલમ્બમાનકુથાકમ્બ- લગોણિકં નિધાય તત્રસ્થસ્યોષ્માણં ગૃહ્ણતઃ કુમ્ભ્યામગ્નિ- વર્ણાનયોગુડાનુપલાંશ્ચ શનિર્નિમિજ્જયેદિતિ કુમ્ભસ્વેદઃ||૨||

કુમ્ભસ્વેદ ઉચ્યતે-પૂર્વવદિત્યાદિ| પૂર્વવન્નાડીસ્વેદવત્ સ્વેદદ્રવ્યાણિ કુમ્ભ્યામુક્ત્વાથ્ય તાં કુમ્ભીમાશ્લિષ્ય ઉપવિષ્ટઃ સન્ અસ્યાઃ કુમ્ભ્યા ઊષ્માણં ગૃહ્ણીયાદિત્યેકઃ પ્રકારઃ કુમ્ભસ્વેદસ્ય| અથવા વાતહરક્વાથપૂર્ણા કુમ્ભીં ભૂમિં ખનિત્વા નિધાય તસ્યા ઉપરિ શયનં જાનુમાત્રોચ્ચમાસનં વા નિધેયમ્| તસ્મિંશ્ચ નાતિઘનં પ્રચ્છદં કુથાદ્યન્યતમં સર્વતોદિક્કમાભૂમિસંયોગાત્ પ્રલમ્બમાનં કાર્યમ્| તત્ર તસ્મિઞ્છયન આસને વા સ્થિતસ્ય પુરુષસ્યોષ્માણમધઃસ્થિતકુમ્ભીસંક્રાન્તં ગૃહ્ણતરસ્તસ્યાં કુમ્ભ્યાં વાષ્પાપરિક્ષયાય પુનઃ પુનરગ્નિતપ્તાનયઃ પિણ્ડાન્ તપ્તાંશ્ચોપલાન્ નિમજ્જયેદિતિ કુમ્ભીસ્વેદઃ પઞ્ચમઃ|| ૧૧||

Adhikarana kUpasvedaH (12) · Śloka 12

શયનસ્યાધોવિસ્તારદ્વિગુણખાતે કૂપે વાતહરદારુકરીષા- ન્યતરપૂર્ણદગ્ધે વિગતધૂમે સ્વાસ્તીર્ણશયનસ્થં સ્વેદયેદિતિ કૂપસ્વેદઃ||૧૨||

શયનસ્યેત્યાદિના કૂપસ્વેદ ઉચ્યતે| શયનસ્યાધોવિસ્તારાદ્ દ્વિગુણમધઃખાતં કૂપં કૃત્વા વાતહરૈર્દ્રવ્યૈઃ કરીષેણ ગોમયેન ચ પૂર્ણં કૃત્વા તતો વિદગ્ધં કૃત્વા વિગતધૂમં ચ જ્ઞાત્વા તસ્યોપરિસ્થશય્યાયાં તિષ્ઠન્તં સ્વેદયેદિતિ| વિસ્તારસ્ય ચ શયનાન્તસમત્વં સામર્થ્યલભ્યમિતિ કૂપસ્વેદઃ ષષ્ઠઃ|| ૧૨||

Adhikarana kuTIsvedaH (13) · Śloka 13

કુટીં નાત્યુચ્ચવિસ્તારાં વૃત્તામચ્છિદ્રામુપનાહકલ્કઘન- પ્રદિગ્ધકુડ્યાં સર્વતો વિધૂમપ્રદીપ્તખદિરાઙ્ગારપૂર્ણહસન્તિ- કાસમૂહપરિવૃતાં વિધાય તન્મધ્યે ચ શય્યાં તત્રસ્થં સ્વેદયેદિતિ કુટીસ્વેદઃ||૧૩||

કુટીં નાત્યુચ્ચેત્યાદિના કુટીસ્વેદ ઉચ્યતે| નાત્યુચ્ચવિસ્તારાં કુટીં વિધાય તસ્યાશ્ચ કુટ્યા મધ્યે શય્યાં વિધાય તત્રસ્થં પુરુષં સ્વેદયેત્| કિમ્ભૂતાં કુટીમાહ-વૃત્તામન્તઃ કોણરહિતાં છિદ્રૈશ્ચ રહિતામ્| તથા પૂર્વોક્તાનાં ઉપનાહસ્વેદદ્રવ્યાણાં કલ્કેન ઘનપ્રદિગ્ધમભિતઃ કુડ્યં યસ્યાઃ સા તથાવિધા| કિમ્ભૂતાં શય્યાં સર્વતોદિક્કં ખદિરદાર્વઙ્ગાપુર્ણાભિર્વિધૂમાભિર્હસન્તિકાભિરગ્નિશકટીભિઃ પરિવૃતામિતિ કુટીસ્વેદઃ સપ્તમઃ||

Adhikarana jentAkasvedaH (14) · Śloka 14

અથ જેન્તાકં ચિકીર્ષુર્ભૂમિં પરીક્ષેત| પૂર્વસ્યામુત્તરસ્યાં વા દિશિ ગુણવતિ પ્રશસ્તભૂમિભાગે| દેશે કૃષ્ણમૃત્તિકે વા સુવર્ણવર્ણમૃત્તિકે પરિધાપુષ્કરિણ્યાદીનાં જલાશયા- નામન્યતમસ્ય કૂલે| દક્ષિણે પશ્ચિમે વા સુતીર્થે સમ- સુવિભક્તભૂમિભાગે| સપ્તાષ્ટૌ વાઽરત્નીઃ પરિક્રમ્યોદકાત્ પ્રાઙ્મુખમુદઙ્મુખં વાઽભિમુખતીર્થં કૂટાગારં કારયેત્| ઉત્સેધવિસ્તારતઃ પરમરત્નયઃ ષોડશસમન્તાત્સુવૃત્તં મૃત્ક- ર્મસમ્પન્નમનેકવાતાયનમ્| અસ્ય કૂટાગારસ્યન્તઃ સમ- ન્તતો ભિત્તિમરત્નિવિસ્તારોચ્છ્રાયાં પિણ્ડિકાં કારયે- દાકVવાટાત્| મધ્યે ચાસ્ય કૂટાગારસ્ય કિષ્કુમુક્તં દ્વિ- પુરુષપ્રમાણં મૃન્મયં કન્દુસંસ્થાનં બહુસૂક્ષ્મચિછ્દ્રમઙ્ગાર- કોષ્ઠકસ્તમ્ભં સાપિધાનં કારયેત્| તં ચ ખાદિરાણાં અશ્વકર્ણાનાં વા કાષ્ઠાનાં પૂરયિત્વા દીપયેત્| સ યદા જાનીયાત્સાધુદગ્ધાનિ કાષ્ઠાનિ વિગતધૂમાન્યવતપ્તં સર્વમગ્નિના તદગ્નિગૃહં સ્વેદયોગ્યેન ચોષ્મણા યુક્તમિતિ| તત્રૈનં વાતહરાભ્યઙ્ગાભ્યક્તગાત્રં વસ્ત્રાવચ્છન્નં પ્રવેશયેત્| અનુશિષ્યાત્ સૌમ્ય, પ્રવિશ કલ્યાણાયારોગ્યાય ચ| પ્રવિશ્ય ચૈનાં પિણ્ડિકામારુહ્ય પાર્શ્વાપરપાર્શ્વાભ્યાં યથા- સુખં શયીથાઃ| ન ચ ત્વરયા સ્વેદમૂર્ચ્છાપરિતેનાપિ પિણ્ડિકૈષા વિમોક્તવ્યા પ્રાણોચ્છ્રવાસાત્| ભ્રશ્યમાનો હ્યતઃ પિણ્ડિકાવકાશાદ્ દ્વારમનધિગચ્છન્ સ્વેદમૂર્ચ્છા- પરીતતયા સદ્યઃ પ્રાણાન્ જહ્યાઃ| તસ્માત્ પિણ્ડિકા- મેનાં ન કથઞ્ચન મુઞ્ચેથાઃ| ત્વં યદા જાનીયાઃ વિગતા- ભિષ્યન્દમાત્માનં સમ્યક્ પ્રસ્રુતસ્વેદપિચ્છં સર્વસ્રોતો- વિમુક્તં લઘુભુતમપગતવિબન્ધસ્તમ્ભસુપ્તિવેદનાગૌરવ- મિતિ| તતઃ પિણ્ડિકાનુસારેણ દ્વારં પ્રપદ્યેથાઃ| નિષ્ક્રમ્ય ચ ચક્ષુષોઃ પરિપાલનાર્થમતિસ્વિન્નોઽપિ ન સહસા શીતો- દકમનુપ્રવિશેથાઃ| સમ્યક્ સ્વિન્નસ્ત્વપગતસન્તાપક્લમો મુહૂર્તાત્સુખોષ્ણેન વારિણા યથાન્યાયં પરિષિક્તોઽશ્નીયા- દિતિ જેન્તાકસ્વેદઃ||૧૪||

અથેત્યાદિના જેન્તાકલક્ષણમુચ્યતે| અથેત્યાનન્તર્યે મઙ્ગલે વા| જેન્તાકસ્વેદં ચિકીર્ષર્વૈદ્યસ્તદ્યોગ્યાં ભૂમિં પરીક્ષેત| પ્રાપ્ય ચોચ્યમાનસમ્ભવાં ભૂમિં તત્ર વાસ્તુકલ્પનયા પૂર્વસ્યાં દિશ્યુત્તરસ્યાં વા વર્તમાનસ્ય પુષ્કરિણ્યાદીનાં જલાશયાનં મધ્યાદન્યતમસ્ય જલાશયસ્ય પૂર્વદિગપેક્ષયા દક્ષિણે પશ્ચિમે વા કૂલે કૂટાગારં કારયેત્| કૂટાગારમિતિ નામ| કિમ્ભૂતે કૂલ આહ-સુતીર્થે શોભનં તીર્થં જલાવરતણસોપાનમાર્ગો યસ્મિન્| તથા સમઃ સુવિભક્તશ્ચ ભૂમિભાગો યસ્મિન્ કૂલે તસ્મિન્ જલાશયકૂલે| ઉદકાત્સપ્તાષ્ટૌ વા અરત્નીરપક્રમ્યાતિક્રમ્ય કૂટાગારં કારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતં કૂટાગારમ્| પ્રાઙ્મુખં પૂર્વાભિમુખદ્વારં ઉદઙ્મુખમુત્તરાભિમુખદ્વારં વા| તચ્ચ કૂટાગારમન્તઃ ઉચ્ચૈસ્ત્વેન વિસ્તારેણ ચ પરમરત્નયઃ ષોડશ| તચ્ચ કાષ્ઠાસમ્ભવાદાતુરાદ્યપેક્ષયા સ્વલ્પમપિ કારયેદિતિ જ્ઞાપનાર્થે પરગ્રહણમ્| ષોડશારત્નીતોઽધિકં ન કાર્યમિત્યર્થઃ| સમન્તાત્સુવૃત્તકુસૂલાકૃતિઃ| મૃત્કર્મણા ભિત્તિલેપાદિના સમ્યક્ સમ્પન્નમ્| અનેકાનિ વાતાયનાનિ ગવાક્ષાણિ યત્ર તત્તથાવિધમ્| તૈર્હિ પ્રથમં ધૂમબાષ્પૌ નિસ્સરતઃ| અસ્ય ચ અથોક્તસ્ય કૂટાગારસ્યાન્તઃ પિણ્ડિકાં કારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ક્વેત્યાહ-સમન્તતો ભિત્તિમ્| કિમ્પ્રમાણમિત્યાહ-અરત્નિવિસ્તારોચ્છ્રયામ્| પ્રસારિતાઙ્ગુલિરુકૂર્પરાદામધ્યમાઙ્ગુલિપ્રાન્તાદ્ધસ્તોઽરત્નિઃ| તેન મિત ઉચ્છ્રાયો વૈપુલ્યં ચ યસ્યાઃ સા તથાવિધા| કિમવધિ તાં કારયેદિત્યાહ-આકવાટાત્| કવાટં દ્વારપક્ષઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ| એકસ્માદ્ દ્વારપક્ષાદારભ્ય ભિત્તિમનુસરન્ અરત્નિવિસ્તારોચ્છ્રાયાં પિણ્ડિકાં કારયેત્| યાવત્ પરિવૃત્ય દ્વિતીયો દ્વારપક્ષઃ| અસ્ય ચ કૂટગારસ્ય મધ્યે કન્દૂસંસ્થાનં મૃન્મયમઙ્ગારકોષ્ઠકસ્તમ્ભં કારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કન્દૂ મૃન્મય્યનુપનદ્ધપટહાકૃતિર્ભવતિ| તં ચ સ્તમ્ભમન્તઃપિણ્ડિકાતઃ કિષ્કુમાત્રં ત્યક્ત્વા મધ્યે ઔન્નત્યેન દ્વિપુરુષપ્રમાણં સપ્તહસ્તમાત્રં કારયેત્| કિષ્કુર્હસ્તચતુષ્ટયમ્| તં ચાઙ્ગારસ્તમ્ભમન્તઃ ખાદિરાણામાશ્વકર્ણાનાં વા કાષ્ઠાનાં પૂરયિત્વા દીપયેત્| તતશ્ચ ભિષગ્યદા સાધુ દગ્ધાનિ કાષ્ઠાનીત્યેવમાદિ જાનીયાત્ તદા તમાતુરં વાતહરાભ્યઙ્ગાભ્યક્તગાત્રં તસ્મિન્ કૂટાગારે પિહિતવાતાયનત્વાત્ સ્વેદયોગ્યે પ્રવેશયન્નનુશિષ્યાત્| કિમિત્યાહ-સૌમ્યેત્યાદિ| સૌમ્યેત્યામન્ત્રણમ્| કલ્યાણાયારોગ્યાય ચેત્યાશીર્વાદઃ| હે સૌમ્ય| અસ્મિન્ કૂટાગારેઽન્તઃપ્રવિશ્ય પિણ્ડકામધિરુહ્ય તસ્યાં પિણ્ડ્લિકાયાં ત્વં પાર્શ્વપરપાર્શ્વાભ્યાં યથાસુખં શયીથાઃ| ત્વયા ચ સૌમ્ય સ્વેદમૂર્ચ્છોપતપ્તેનાપિ પિણ્ડિકૈષા ન મોક્તવ્યા| યતઃ પિણ્ડિકાવકાશાદતો ભ્રશ્યન્ સ્વેદમૂર્ચ્છાપરીતત્વેન ચ દ્વારં પ્રાપ્તુમશક્નુવન્ ભવાનત્રૈવ પ્રાણાન્ જહ્યાત્| તતઃ પિણ્ડિકાં કથઞ્ચન ન મુઞ્ચેત્| સ ચાતુરો યદા વિગતાભિષ્યન્દત્વાદિયુક્તમાત્માનં જાનીયાત્| તતોઽનન્તરં પિણ્ડિકાનુસારેણ દ્વારં પ્રતિપદ્યેત્| વિગતાભિષ્યન્દં વિચ્છિન્નાસ્રાવમ્| સમ્યક્સ્રુતે સ્વેદપિચ્છે યતસ્તં તથાવિધમ્| તતશ્ચ દ્વારાન્નિષ્ક્રમ્યાતિસ્વિન્નોઽપિ સ્વેદાતિયોગયુક્તોઽપિ સહસા જટિતિ શીતોદકં ન પ્રવિશેત્| ચક્ષુષોઃ પરિપાલકત્વાત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ| સ્વેદાતિયોગરોગોદ્ભવસ્તમ્ભનાય ચક્ષુષઃ પ્રતિઘાતભયાદ્ જતિતિ શીતોદકમનન્તરોક્તવ્યાધ્યાદિસ્તમ્ભનં ન પ્રવિશેત્| તસ્માત્ સ્વેદાતિયોગે શીતોદકં પ્રવિશેન્ન તુ જટિતિ| સ્વેદસમ્યગ્યોગે તુ મુહૂર્તમાત્રેણાપગતસ્વેદતા પક્લમઃ સન્ સુખોષ્ણેન વારિણા યથાન્યાયં પરિષિક્તઃ સ્નાતઃ યથોચિતમાહારમશ્નીયાત્| ઉષ્ણામ્બુનાધઃ કાયસ્યેત્યાદિસ્નાનન્યાયઃ| ઇતિ જેન્તાકસ્વેદ ઉક્તઃ|| ૧૪||

Adhikarana tApAdInAM doShavesheShe prayoganirdeshaH (15) · Śloka 15

તેષાં વિશેષતસ્તાપોષ્મસ્વેદૌ કફે પ્રયોજયેત્| ઉપ- નાહમનિલે કિઞ્ચિત્પિત્તસંસૃષ્ટેઽન્યતરસ્મિન્ દ્રવમિતિ||૧૫||

તેષાં ચાનન્તરોક્તાનાં સ્વેદાનાં મધ્યે તાપસ્વેદ ઉષ્મસ્વેદશ્ચ કફેઽધિકે પ્રયોજ્યૌ| ઉપનાહનામા સ્વેદોઽનિલે વાયાવધિકે યોજ્યઃ| અન્યતરસ્મિન્ પ્રાકૃતે કફેઽનિલે વા કિઞ્ચિત્ સ્તોકેન પિત્તેન સંસૃષ્ટે દ્રવસ્સ્વેદો યોજ્યઃ| ઇત્યાગ્નેયાઃ સ્વેદાઃ| એતેષ્વગ્નિના યોગઃ|| ૧૫||

Adhikarana anagnisvedaH (16) · Śloka 16

અનાગ્નેયં પુનર્મેદઃકફાવૃતે વાયૌ| નિવાતસદનગુરુ- પ્રાવરણબહુમદ્યપાનવ્યાયામક્ષુદાતપનિયુદ્ધાધ્વભારભર- ણામર્ષભયૈઃ| ઉપનાહઞ્ચ પિત્તાન્વયે પૂર્વોક્તેનૈવ વિધિના- ઽગ્નિરહિતમિતિ||૧૬||

અનાગ્નેયોઽગ્નિયોગં વિના શક્ત્યૈવ સ્વેદયતિ| તં ચ મેદસા કફેન વાવૃતે વાયૌ પ્રયોજયેત્| સ ચાનાગ્નેયો નિવાતસદનાદિભિર્ભવતિ| નિવાતસદનં નિષિદ્ધવાયુપ્રવેશં વેશ્મ| નિયુદ્ધં બાહુયુદ્ધમસિધનુષ્કાણ્ડાદિના| તથાવિધ એવ વાયૌ પિત્તાન્વયે પિત્તમિશ્રેઽનન્તરોક્તમુપનાહમગ્નિસંસ્કારરહિતં યોજયેત્|| ૧૬||

Adhikarana svedavidhiH (17) · Śloka 17

ભવતિ ચાત્ર- નિવાતેઽન્તર્બહિઃસ્નિગ્ધો જીર્ણાન્નઃ સ્વેદમાચરેત્| વ્યાધિવ્યાધિતદેશર્ત્તુવશાન્મધ્યવરાવરમ્| કફાર્તો રૂક્ષણં રૂક્ષો રૂક્ષસ્નિગ્ધં કફાનિલે| આમાશયગતે વાયૌ કફે પક્વાશયાશિશ્રિતે| રૂક્ષપૂર્વં તથા સ્નેહપૂર્વં સ્થાનાનુરોધતઃ| અલ્પં વઙ્ક્ષણયોઃ સ્વલ્પં દૃઙ્મુષ્કહૃદયે ન વા| પદ્મોત્પલાદિભિઃ સક્તુપિણ્ડ્યા વાઽઽચ્છાદ્ય ચક્ષુષી| શીતૈર્મુક્તાવલીપદ્મકુમુદોત્પલભાજનૈઃ| મુહુઃ કરૈશ્ચ તોયાર્દ્રૈઃ સ્વિદ્યતો હૃદયં સ્પૃશેત્||૧૭||

ભવતિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ| નિવાતે દેશે સ્વેદમાચરેત્| કિમ્ભૂતઃ અન્તઃસ્નેહપાનેન બહિશ્ચાભ્યઙ્ગાદિના સ્નિગ્ધઃ| તથા જીર્ણાન્નઃ| યસ્ય હ્યસ્તનમન્નં જીર્ણમ્| કિમ્ભૂતં સ્વેદમાચરેદિત્યાહ-વ્યાધીત્યાદિના| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-વ્યાધ્યપેક્ષયા, વ્યાધિતાપેક્ષયા, દેશાપેક્ષયા, ૠત્વપેક્ષયા ચ| યથાવિધ એવ યોગ્યો મધ્યો વા| વર ઉત્કૃષ્ટો વા અવરોઽલ્પો વા સ્વેદસ્તમાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| તથા યઃ પુરુષઃ કફેનાર્તઃ સ રૂક્ષઃ સન્ સ્વેદમાચરેત્| ન ત્વન્તર્બહિઃસ્નિગ્ધઃ| કિમ્ભૂતં સ્વેદમાહ-રૂક્ષણં કફાર્તે સ્વેદાદૌ સ્નેહો ન યોજ્યઃ| નાપિ સ્નિગ્ધસ્વેદઃ| તથા કફાનિલે વાતશ્લેષ્મણિ રૂક્ષસ્નિગ્ધં સ્વેદમાચરેદ્યઃ કેનચિદંશેન રૂક્ષઃ કેનચિત્ સ્નિગ્ધસ્તમિતિ| અથવા પર્યાયેણ રૂક્ષસ્નિગ્ધમ્| તથા આમાશયગતે વાયૌ કફે ચ પક્વાશયગતે યથાસઙ્ખ્યેન રૂક્ષપૂર્વં સ્નિગ્ધપૂર્વં ચ સ્વેદમાચરેદિતિ સમ્બધ્યતે| તેનૈદુક્તં ભવતિ-આમાશયગતે વાયાવાદૌ રૂક્ષસ્વેદ આચરણીયઃ| પશ્ચાત્ સ્નિગ્ધઃ| તથા કફે પક્વાશયગતે આદૌ સ્નિગ્ધસ્વેદઃ પશ્ચાદ્રૂક્ષ ઇતિ| કુત એવં નિયમ ઇત્યાહ-સ્થાનાનુરોધતઃ વાયુર્હ્યામાશય આગન્તુઃ| તચ્ચ સ્થાનં શ્લેષ્મણઃ| અતસ્તદનુરોધાત્ તત્રાદૌ રૂક્ષણમેવ યોજ્યમ્| એતદ્વિપરીતં કફે યોજ્યમ્| અલ્પં વઙ્ક્ષણયોઃ સ્વેદમાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| દૃષ્ટૌ નેત્રે મુષ્કહૃદયયોશ્ચ સ્વલ્પમત્યન્તેનાલ્પં સ્વેદમાચરેત્| નૈવ વા સર્વસર્વિકયા હૃદાદિષુ સ્વેદમાચરેત્| તથા પદ્મોત્પલાદિભિઃ સ્વભાવશીતૈઃ સક્તુપિણ્ડ્યા વા ચક્ષુષી આચ્છાદ્ય સ્વેદમાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| તથા સર્વસ્ય સ્વિદ્યતો મુક્તાવલ્યાદિભિઃ શીતસંસ્કારેણ શીતતરૈર્હૃદયં સંસ્પૃશેત|| ૧૭||

Adhikarana samyaksvinnalakShaNaM tatra kRutya~jca (18) · Śloka 18

શીતશૂલક્ષયે સ્વિન્નો જાતેઽઙ્ગાનાં ચ માર્દવે| સ્યાચ્છનૈર્મૃદિતઃ સ્નાતસ્તતઃ સ્નેહવિધિં ભજેત્||૧૮||

સ્વેદસ્ય સમ્યગ્યોગાતિયોગલક્ષણં ચિકિર્ષુરિદમાહ-શીતશૂલેત્યાદિ| શીતે શૂલે ચ ક્ષીયમાણે માર્દવે ચાઙ્ગાનાં જાતે પુરુષઃ સમ્યક્ સ્વિન્નઃ સ્યાદિતિ સમ્યગ્યોગઃ| એવંવિધે લક્ષણેઽધિગતેઽનન્તરં પુરુષો મૃદિતઃ સ્નાતઃ સન્ ઉષ્ણોદકોપચારીત્યાદિકં સ્નેહવિધિં ભજેત્|| ૧૮||

Adhikarana svedAtiyogalakShaNantatropacArashca (19) · Śloka 19

પિત્તાસ્રકોપતૃણ્મૂર્ચ્છાસ્વરાઙ્ગસદનભ્રમાઃ| સન્ધિપીડાજ્વરઃ શ્યાવરક્તમણ્ડલદર્શનમ્| સ્વેદાતિયોગાચ્છર્દિશ્ચ તત્ર સ્તમ્ભનમૌષધમ્| વિષક્ષારાગ્ન્યતીસારચ્છર્દિમોહાતુરેષુ ચ||૧૯||

સ્વેદસ્યાઽતિયોગાત્તુ પિત્તાસ્રકોપાદયો ભવન્તિ| સદનશબ્દઃ સ્વરાઙ્ગાભ્યાં સમ્બધ્યતે| શ્યાવાનિ રક્તાનિ ચ મણ્ડલાન્યગ્રત આતુરઃ પશ્યતિ| તત્ર સ્વેદાતિયોગરોગોદ્ભવે વક્ષ્યમાણં સ્તમ્ભનમૌષધં ભવતિ| ન કેવલં સ્વેદાતિયોગે સ્તમ્ભનમૌષધં યાવદ્વિષાદ્યાતુરેઽપિ સ્તમ્ભનમૌષધમ્| આતુરગ્રહણમેતદ્રોગપ્રસક્ત્યુપલક્ષણાર્થમ્| તથા ચામાતિસારે સ્તમ્ભનસ્યાપથ્યત્વં વક્ષ્યતિ|

Adhikarana svedana-stamBana-sAmAnyalakShaNam (20) · Śloka 20

સ્વેદનં ગુરુ તીક્ષ્ણોષ્ણં પ્રાયઃ સ્તમ્ભનમન્યથા| દ્રવસ્થિરસરસ્નિગ્ધરૂક્ષસૂક્ષ્મં ચ ભેષજમ્| સ્વેદનં સ્તમ્ભનં શ્લક્ષ્ણરૂક્ષસૂક્ષ્મસરદ્રવમ્| પ્રાયસ્તિક્તં કષાયં ચ મધુરં ચ સમાસતઃ||૨૦||

સ્વેદનમિત્યાદિના સ્વેદનસ્તમ્ભનયોઃ સામાન્યેન લક્ષણં કરોતિ| યદ્ ગુરુ તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ તત્સર્વં સ્વેદનં ભવતિ| અતોઽન્યથૈતદ્વિપર્યયેણ લઘુ મન્દં શીતં ચ સર્વં સ્તમ્ભનં ભવતિ| તથા દ્રવાતિયુક્તં ભેષજં સ્વેદનમ્| શ્લક્ષ્ણત્વાદિયુક્તં સ્તમ્ભનં સરરૂક્ષસૂક્ષ્મદ્રવાણાં સંસ્કારયોગાદિવશેનોભયરૂપત્વમ્| તથા યત્કિઞ્ચિન્મધુરં તિક્તં કષાયં ચ તત્ સ્તમ્ભનમ્| પ્રાયોગ્રહણં ક્વચિત્ વ્યભિચારપ્રદર્શર્નાર્થમિતિ સમાસતઃ સઙ્ક્ષેપતઃ સ્તમ્ભનલક્ષણમ્|

Adhikarana samyakstamBitAtistamBitalakShaNAni (21) · Śloka 21

સ્તમ્ભિતઃ સ્યાદ્બલે લબ્ધે યથોક્તામયસઙ્ક્ષયાત્| સ્તમ્ભત્વક્સ્નાયુસઙ્કોચકમ્પહૃદ્વાગ્ધનુગ્રહૈઃ| પાદૌષ્ઠત્વક્કરૈઃ શ્યાવૈરતિસ્તમ્ભિતમાદિશેત્||૨૧||

અનન્તરં પ્રાસઙ્ગિકસ્ય સ્તમ્ભનસ્ય સમ્યગ્યોગાતિયોગલક્ષણમુચ્યતે-સ્તમ્ભિત ઇત્યાદિ| બલે લબ્ધે સ્તમ્ભ્યાનાં ચામયાનાં પરિક્ષયે સ્તમ્ભનસમ્યગ્યોગો વિજ્ઞેયઃ| અઙ્ગસ્તમ્ભત્વક્સઙ્કોચાદિભિઃ સ્તમ્ભનાતિયોગો વિજ્ઞેયઃ|| ૨૧||

Adhikarana asvedyAsteShAmevAtyayike mRudusvedavidhishca (22) · Śloka 22

ન સ્વેદયેદતિસ્થૂલરૂક્ષદુર્બલમૂર્ચ્છિતાન્| સ્તમ્ભનીયક્ષતક્ષીણક્ષામમદ્યવિકારિણઃ| તિમિરોદરવીસર્પકુષ્ઠશોષાઢ્યરોગિણઃ| પીતદુગ્ધદધિસ્નેહમધૂન્ કૃતવિરેચનાન્| ભ્રષ્ટદગ્ધગુદગ્લાનિક્રોધશોકભયાર્દિતાન્| ક્ષુત્તૃષ્ણાકામલાપાણ્ડુમેહિનઃ પિત્તપીડિતન્| ગર્ભિણી પુષ્પિતાં સૂતાં મૃદુ વાત્યયિકે ગદે||૨૨||

ન સ્વેદયેદિત્યાદિના સ્વેદપ્રતિષેધ ઉચ્યતે| યઃ સ્તમ્ભનીયત્વેનોક્તઃ સ ન સ્વેદ્યઃ| મદ્યવિકારો મદાત્યયોક્તો ધ્વંસકવિક્ષયાદિઃ| આઢ્યરોગો વાતશોણિતમ્| પીતા દુગ્ધાદયો યૈસ્તત્કાલમજીર્ણે દુગ્ધાદૌ સ્વેદો વર્જનીયઃ| કૃતવિરેચનસ્યાબલલાભાત્ સ્વેદો ન યોજ્યઃ| તથા ભ્રષ્ટગુદાન્ દગ્ધગુદાંશ્ચ ક્ષારાદિના ન સ્વેદયેત્| અતિસ્થૂલાદયઃ સૂતાન્તાઃ ન સ્વેદ્યા ઇતિ યદ્યપ્યુક્તં તથાપ્યાત્યયિકે વિષૂચિકાદૌ સ્વેદાર્હે ગદે અતિસ્થૂલાદીન્ મૃદુ સ્વેદયેત્|| ૨૨||

Adhikarana svedyaH (23) · Śloka 23

શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયહિધ્માધ્માનવિબન્ધિષુ| સ્વરભેદાનિલવ્યાધિપક્ષાઘાતાપતાનકે| અ~હ્ગ્ગમર્દકટીપા્શ્વપૃષ્ઠકુક્ષિહનુગ્રહે| મહત્ત્વે મુષ્કયોઃ ખલ્યામાયામે વાતકણ્ટકે| મૂત્રકૃચ્છ્રાર્બુદગ્રન્થિશુક્રાઘાતાઢ્યમારુતે| વેપથુશ્વયથુસ્વાપસ્તમ્ભજૃમ્ભાઙ્ગગૌરવે| કર્ણમન્યાશિરઃ કોષ્ઠજઙ્ઘાપાદોરુરુક્ષુ ચ| સ્વેદં યથાયથાં કુર્યાત્તદૌષધવિભાગતઃ||૨૩||

શ્વાસકાસાદયસ્ત્વવશ્યં સ્વેદ્યાઃ| એષાં શ્વાસકાસાદીનાં યથાયથં સ્વેદં કુર્યાત્| કથં આહ-તદૌષધવિભાગતઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-યદા શ્વાસે સ્વેદ ઉપયુજ્યતે તદા શ્વાસોક્તૈરેવૌષધૈઃ સ્વેદ ઉપયોજ્યઃ| એવં કાસાદીનામપિ સ્વૈઃ સ્વૈરૌષધૈર્વાચ્યમ્| ગ્રહશબ્દસ્ય કટ્યાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| શુક્રાઘાતઃ શુક્રરોધઃ| રુક્શબ્દસ્ય કર્ણાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ|| ૨૩||

Adhikarana svedanottaravidhiH (24) · Śloka 24

સ્વિન્નોઽન્નં પથ્યમશ્નીયાદ્ દોષરોગાનુરોધતઃ| તદહઃ સ્વિન્નસર્વાઙ્ગો વ્યાયામં સુતરાં ત્યજેત્||૨૪||

એતેષુ ચ સ્વેદ્યેષુ વ્યાધિષુ સ્વિન્નઃ સન્ પથ્યમન્નમશ્નીયાદિત્યર્થઃ| તથા યશ્ચ જેન્તાકાદિના સર્વાઙ્ગસ્વિન્નઃ સન્ તદહઃ સ્વેદોપયોગદિવસમેકં સુતરાં વ્યાયામં વર્જયેત્| અન્યેષ્વપ્યહસ્સુ આબલલાભાદ્ વ્યાયામત્યાગપ્રદર્શનાર્થં સુતરાં ગ્રહણમ્|

Adhikarana samyaksvinnalakShaNaM (25) · Śloka 25

અગ્નેર્દીપ્તિં માર્દવં ત્વક્પ્રસાદં ભક્તશ્રદ્ધાં સ્રોતસાં નિર્મલત્વમ્| કુર્યાત્ સ્વેદો જાડ્યતન્દ્રાપહારં સ્તબ્ધાન્ સન્ધીંશ્ચેષ્ટયત્યાશુ ચાસ્ય||૨૫||

અગ્નેરિત્યાદિના સ્વેદપ્રભાવકથનમ્| સર્વઃ સ્વેદોઽગ્નિદીપ્ત્યાદિકં કુર્યાત્તથા જાડ્યાપહારં તન્દ્રાપહારં ચ સ્વેદઃ કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| તથા સ્તબ્ધાન્ વાતાદિના કૂર્પરાદીન્ સ્વેદ આશ્વેવ ચેષ્ટયતિ ક્રિયાસુ વ્યાપારયતીત્યર્થઃ|| ૨૫||

Adhikarana snehottarasvedasya Palam (26-27) · Śloka 27

સ્નેહક્લિન્નાઃ કોષ્ઠગા ધાતુગા વા| સ્રોતોલીના યે ચ શાખાસ્થિસાંસ્થાઃ| દોષાઃ સ્વેદૈસ્તે દ્રવ્Zઇકૃત્ય કોષ્ઠં નીતાઃ સમ્યક્ શુદ્ધિભિર્નિર્હ્નિયન્તે||૨૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સ્વેદવિધિર્નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||

સ્નેહેત્યાદિનાઽધ્યાયમુપસંહરન્નુત્તરાધ્યાયસ્યોપોદ્ઘાતં કરોત્યસ્મિન્ પ્રસઙ્ગે સ્વેદઃ કિમર્થમુક્ત ઇતિ ચાહ-સ્નેહક્લિન્ના ઇત્યાદિ| યે દોષા વાતાદયઃ કોષ્ઠે મહાસ્રોતસિ સ્થિતા ધાતુષુ વા રક્તાદિષુ ગતાઃ સ્વેભ્યઃ સ્થાનેભ્યસ્તથા યે સ્રોતઃ સંલીનાસ્તથા યે ચ શાખાસ્થિષુ બાહ્વાદિનલિકાસ્થિષુ સ્થિતાસ્તે સર્વે અનન્તરોક્તપ્રકારાવહિતેન સ્નેહક્લિન્નાઃ સ્રુતિયોગ્યત્વમાપાદિતાઃ સન્તો યથોક્તેન સ્વેદેન દ્રવીકૃત્ય શાખાદિભ્યઃ કોષ્ઠં નીતાઃ તતઃ કોષ્ઠાદ્ વક્ષ્યમાણાદિભિઃ શુદ્ધિભિર્નિર્હ્નિયન્તે| શાખાસ્થિગ્રહણં તત્સ્થેષુ દોષેષ્વત્યન્તસ્વેદયોગ્યતાપ્રતિપત્ત્યર્થમ્| અથવા ધાતુગા યે વૃદ્ધ્યા કોષ્ઠાદ્ ધાતુષુ ગતાઃ| શાખાસ્થા યે ધાતુષ્વેવ સ્થિતાઃ કોપં યાતાઃ| અત્રાપ્યસ્થિગ્રહણં પ્રાધાન્યાર્થમ્| તસ્માદનેન સ્વેદસ્ય દોષાણાં દ્રવીકૃત્ય કોષ્ઠાનયનં પ્રયોજનમુક્તમ્|| ૨૬|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ