26. svēdavidhiḥ

Adhikarana athAtaH svedavidhirnAma ShaDviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સ્વેદવિધિર્નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana Agneyasvedasya cAturvidhyam (2) · Śloka 2

ચતુર્વિધોઽગ્નિસ્વેદો ભવતિ તાપોપનાહદ્રવોષ્મ ભેદેન||૨||

Adhikarana tApasvedaH (3) · Śloka 3

તત્ર તાપસ્વેદઃ પાણિકાંસ્યફાલવાલુકાવસ્ત્રઘટિકાદિભિઃ સાક્ષાદગ્નિના ચ પ્રયોક્તવ્યઃ||૩||

Adhikarana upanAhasvedaH (4) · Śloka 4

ઉપનાહસ્વેદસ્તુ સર્વગન્ધધાન્યસર્ષપકિણ્વવચાદેવદારુરા- સ્નૈરણ્ડમૂલમધુકશતાહ્વાસુરાકિટ્ટાદિવાતહરદ્રવ્યચૂર્ણૈર્ય- વગોધૂમશકલૈરાનૂપાસૃક્પિત્તશિરઃ પાદામિષવેશવારૈશ્ચ| તથા શ્લેષ્મસંસૃષ્ટે વાયૌ સુરસાદિભિઃ| પિત્તસંસૃષ્ટે ચ પદ્મકાદિભિઃ| પૃથક્ સહિતૈર્વા ક્ષીરશુક્તધાન્યામ્લલ- વણમસ્તુપ્રગાઢૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સાલ્વલાભિધાનૈ- સ્તૈર્બહુશઃ પ્રદિહ્યોષ્ણવીર્યાપૂતિમૃદુરોમચર્મભિસ્તદ ભાવે ઘન- વાતહરપત્રાવિકકૌશેયૈરુપનદ્ધમઙ્ગમહઃસ્થિતં વિદાહપરિ- હારાર્થં નિશિ મુઞ્ચેત્| દિવા નિશિ બદ્ધમ્| દોષકાલ- બલવશેન વા||૪||

Adhikarana dvividhaH dravasvedaH (5) · Śloka 5

દ્રવસ્વેદસ્તુ દ્વિવિધઃ| પરિષેકોઽવગાશ્ચ| તત્ર શિગ્રુ- વરણામ્રાતકમૂલકસર્ષપસુરસાર્જકવાસાવંશાશ્મન્તકા- શોકશિરીષાર્કકરઞ્જૈરણ્ડમાલતીપત્ર ભઙ્ગપૂતીકદશમૂ- લાદિવાતહરૈર્દ્રવ્યૈર્મસ્તુસલિલસુરાક્ષીરશુક્તાદિભિર્ક્વ- થિતૈઃ પૂર્વોક્તૈશ્ચ યથાદોષં પૃથક્સહિતૈર્વા કુમ્ભીર્વર્ષ- લિકા પ્રણાલીર્વા પૂરયિત્વા વાતહરસિદ્ધસ્નેહાભ્યક્તમન- ભ્યક્તં વોપવિષ્ટં કિલિઞ્જે વા શયાનમેકાઙ્ગે સર્વાઙ્ગે વા વસ્ત્રાવચ્છન્ને પરિષેચયેત્ તૈરેવાદ્ભિ પૂર્ણે મહતિ કટાહે કુણ્ડે દ્રોણ્યાં વાઽવગાહયેત્||૫||

Adhikarana UShmasvedaH aShTavidhaH (6) · Śloka 6

ઊષ્મસ્વેદઃ પુનરષ્ટધા ભિદ્યતે-પિણ્ડઃ સંસ્તરો નાડી ઘનાશ્મ કુમ્ભી કૂપઃ કુટી જેન્તાકશ્ચ||૬||

Adhikarana piNDasvedaH (7) · Śloka 7

તત્ર મૃત્કપાલપાષાણલોષ્ટલોહપિણ્ડાનગ્નિવર્ણાન્ સન્દંશેન ગૃહીત્વામ્ભસ્યમ્લે વા નિમ્મજ્જયેત્| તૈરાર્દ્રાવિકવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતૈઃ શ્લેષ્મમેદોભૂયિષ્ઠં સરુજમઙ્ગં ગ્રન્થિમદ્વા સ્વેદયેત્| પાંસુસિકતાગવાદિપુરીષધાન્યબુસપુલાકપલલૈર્વા- ઽમ્લોત્ક્વથિતૈઃ પૂર્વવદ્વેષ્ટિતૈઃ ગવાદિશકૃતાર્દ્રેણ પિણ્ડી- કૃતેનોપનાહદ્રવ્યોત્કારિકાકૃસરમાંસપિણ્ડૈર્વા વાતરોગે- ષ્વિતિ પિણ્ડસ્વેદઃ| સ એવ સઙ્કરાખ્યઃ||૭||

Adhikarana saMstarasvedaH (8) · Śloka 8

યથાર્હસ્વેદદ્રવ્યાણિ પિહિતમુખાયાં કુમ્ભ્યાં સમ્યગુપસ્વેદ્ય નિવાતશરણશયનસ્થે કિલિઞ્જે પ્રસ્તીર્યાવિકકૌશેય- વાતહરપત્રાન્યતમોત્તરપ્રચ્છદે રૌરવાજિનપ્રાવારાદિષ્વવ- ચ્છન્નં સ્વેદયેદિતિ સંસ્તરસ્વેદઃ||૮||

Adhikarana nADIsvedaH (9) · Śloka 9

પૂર્વવદેવોપસ્વેદ્યોખામુખેઽન્યામુખાં નાડીં મૂલચ્છિદ્રપ્ર- માણાપા્શ્વચ્છિદ્રામુપસન્ધાયાવલિપ્ય ચ પાર્શ્વચ્છિદ્રસ્થયા નાડ્યા શરેષિકાવંશદલકિલિઞ્જકરઞ્જપત્રાન્યતમકૃતયા ગજાગ્રહસ્તસંસ્થાનયા વ્યામદીર્ઘયાઽધ્યર્દ્ધવ્યામદીર્ઘયા વા સ્વાયામચતુર્ભાગાષ્ટભાગપરિણાહમૂલાગ્રસ્રોતસા સર્વતો વાતહરપત્રસંવૃતછિદ્રયા દ્વિસ્ત્રિર્વા વિનમિતયા સુખોપ- વિષ્ટસ્ય સ્વભ્યક્તપ્રાવૃતેઽઙ્ગે બાષ્પમુપહરેત્| બાષ્પો હ્યનૃ- જુગામી વિહતચણ્ડવેગસ્ત્વચમિવિદહન્ સુખં સ્વેદયતીતિ નાડીસ્વેદઃ||૯||

Adhikarana ghanAshmasvedaH (10) · Śloka 10

પુરુષાયામમાત્રમધિકં વા ઘનં સમં ચ શિલાતલં ભૂપ્રદેશં વા વાતહરદારુદીપ્તેનાગ્નિના સર્વતસ્તાપયિત્વાઽગ્નિમપો- હ્યોષ્ણોદકામ્લાદિભિરભ્યુક્ષ્ય યથોક્તપ્રચ્છદે સંસ્તરવત્સ્વે- દયેદિતિ ઘનાશ્મસ્વેદઃ||૧૦||

Adhikarana kumBIsvedaH (11) · Śloka 2

પૂર્વવત્સ્વેદદ્રવ્યાણિ કુમ્ભ્યામુક્ત્વાથ્યાશ્લિષ્યોપવિષ્ટસ્ત- દ્વદૂષ્મણં ગૃહ્ણીયાત્| ભૂમૌ વા તાં નિખાય તદૂર્ધ્વમાસનં શયનં વા નાતિઘનપ્રચ્છદં પરિતઃ પ્રલમ્બમાનકુથાકમ્બ- લગોણિકં નિધાય તત્રસ્થસ્યોષ્માણં ગૃહ્ણતઃ કુમ્ભ્યામગ્નિ- વર્ણાનયોગુડાનુપલાંશ્ચ શનિર્નિમિજ્જયેદિતિ કુમ્ભસ્વેદઃ||૨||

Adhikarana kUpasvedaH (12) · Śloka 12

શયનસ્યાધોવિસ્તારદ્વિગુણખાતે કૂપે વાતહરદારુકરીષા- ન્યતરપૂર્ણદગ્ધે વિગતધૂમે સ્વાસ્તીર્ણશયનસ્થં સ્વેદયેદિતિ કૂપસ્વેદઃ||૧૨||

Adhikarana kuTIsvedaH (13) · Śloka 13

કુટીં નાત્યુચ્ચવિસ્તારાં વૃત્તામચ્છિદ્રામુપનાહકલ્કઘન- પ્રદિગ્ધકુડ્યાં સર્વતો વિધૂમપ્રદીપ્તખદિરાઙ્ગારપૂર્ણહસન્તિ- કાસમૂહપરિવૃતાં વિધાય તન્મધ્યે ચ શય્યાં તત્રસ્થં સ્વેદયેદિતિ કુટીસ્વેદઃ||૧૩||

Adhikarana jentAkasvedaH (14) · Śloka 14

અથ જેન્તાકં ચિકીર્ષુર્ભૂમિં પરીક્ષેત| પૂર્વસ્યામુત્તરસ્યાં વા દિશિ ગુણવતિ પ્રશસ્તભૂમિભાગે| દેશે કૃષ્ણમૃત્તિકે વા સુવર્ણવર્ણમૃત્તિકે પરિધાપુષ્કરિણ્યાદીનાં જલાશયા- નામન્યતમસ્ય કૂલે| દક્ષિણે પશ્ચિમે વા સુતીર્થે સમ- સુવિભક્તભૂમિભાગે| સપ્તાષ્ટૌ વાઽરત્નીઃ પરિક્રમ્યોદકાત્ પ્રાઙ્મુખમુદઙ્મુખં વાઽભિમુખતીર્થં કૂટાગારં કારયેત્| ઉત્સેધવિસ્તારતઃ પરમરત્નયઃ ષોડશસમન્તાત્સુવૃત્તં મૃત્ક- ર્મસમ્પન્નમનેકવાતાયનમ્| અસ્ય કૂટાગારસ્યન્તઃ સમ- ન્તતો ભિત્તિમરત્નિવિસ્તારોચ્છ્રાયાં પિણ્ડિકાં કારયે- દાકVવાટાત્| મધ્યે ચાસ્ય કૂટાગારસ્ય કિષ્કુમુક્તં દ્વિ- પુરુષપ્રમાણં મૃન્મયં કન્દુસંસ્થાનં બહુસૂક્ષ્મચિછ્દ્રમઙ્ગાર- કોષ્ઠકસ્તમ્ભં સાપિધાનં કારયેત્| તં ચ ખાદિરાણાં અશ્વકર્ણાનાં વા કાષ્ઠાનાં પૂરયિત્વા દીપયેત્| સ યદા જાનીયાત્સાધુદગ્ધાનિ કાષ્ઠાનિ વિગતધૂમાન્યવતપ્તં સર્વમગ્નિના તદગ્નિગૃહં સ્વેદયોગ્યેન ચોષ્મણા યુક્તમિતિ| તત્રૈનં વાતહરાભ્યઙ્ગાભ્યક્તગાત્રં વસ્ત્રાવચ્છન્નં પ્રવેશયેત્| અનુશિષ્યાત્ સૌમ્ય, પ્રવિશ કલ્યાણાયારોગ્યાય ચ| પ્રવિશ્ય ચૈનાં પિણ્ડિકામારુહ્ય પાર્શ્વાપરપાર્શ્વાભ્યાં યથા- સુખં શયીથાઃ| ન ચ ત્વરયા સ્વેદમૂર્ચ્છાપરિતેનાપિ પિણ્ડિકૈષા વિમોક્તવ્યા પ્રાણોચ્છ્રવાસાત્| ભ્રશ્યમાનો હ્યતઃ પિણ્ડિકાવકાશાદ્ દ્વારમનધિગચ્છન્ સ્વેદમૂર્ચ્છા- પરીતતયા સદ્યઃ પ્રાણાન્ જહ્યાઃ| તસ્માત્ પિણ્ડિકા- મેનાં ન કથઞ્ચન મુઞ્ચેથાઃ| ત્વં યદા જાનીયાઃ વિગતા- ભિષ્યન્દમાત્માનં સમ્યક્ પ્રસ્રુતસ્વેદપિચ્છં સર્વસ્રોતો- વિમુક્તં લઘુભુતમપગતવિબન્ધસ્તમ્ભસુપ્તિવેદનાગૌરવ- મિતિ| તતઃ પિણ્ડિકાનુસારેણ દ્વારં પ્રપદ્યેથાઃ| નિષ્ક્રમ્ય ચ ચક્ષુષોઃ પરિપાલનાર્થમતિસ્વિન્નોઽપિ ન સહસા શીતો- દકમનુપ્રવિશેથાઃ| સમ્યક્ સ્વિન્નસ્ત્વપગતસન્તાપક્લમો મુહૂર્તાત્સુખોષ્ણેન વારિણા યથાન્યાયં પરિષિક્તોઽશ્નીયા- દિતિ જેન્તાકસ્વેદઃ||૧૪||

Adhikarana tApAdInAM doShavesheShe prayoganirdeshaH (15) · Śloka 15

તેષાં વિશેષતસ્તાપોષ્મસ્વેદૌ કફે પ્રયોજયેત્| ઉપ- નાહમનિલે કિઞ્ચિત્પિત્તસંસૃષ્ટેઽન્યતરસ્મિન્ દ્રવમિતિ||૧૫||

Adhikarana anagnisvedaH (16) · Śloka 16

અનાગ્નેયં પુનર્મેદઃકફાવૃતે વાયૌ| નિવાતસદનગુરુ- પ્રાવરણબહુમદ્યપાનવ્યાયામક્ષુદાતપનિયુદ્ધાધ્વભારભર- ણામર્ષભયૈઃ| ઉપનાહઞ્ચ પિત્તાન્વયે પૂર્વોક્તેનૈવ વિધિના- ઽગ્નિરહિતમિતિ||૧૬||

Adhikarana svedavidhiH (17) · Śloka 17

ભવતિ ચાત્ર- નિવાતેઽન્તર્બહિઃસ્નિગ્ધો જીર્ણાન્નઃ સ્વેદમાચરેત્| વ્યાધિવ્યાધિતદેશર્ત્તુવશાન્મધ્યવરાવરમ્| કફાર્તો રૂક્ષણં રૂક્ષો રૂક્ષસ્નિગ્ધં કફાનિલે| આમાશયગતે વાયૌ કફે પક્વાશયાશિશ્રિતે| રૂક્ષપૂર્વં તથા સ્નેહપૂર્વં સ્થાનાનુરોધતઃ| અલ્પં વઙ્ક્ષણયોઃ સ્વલ્પં દૃઙ્મુષ્કહૃદયે ન વા| પદ્મોત્પલાદિભિઃ સક્તુપિણ્ડ્યા વાઽઽચ્છાદ્ય ચક્ષુષી| શીતૈર્મુક્તાવલીપદ્મકુમુદોત્પલભાજનૈઃ| મુહુઃ કરૈશ્ચ તોયાર્દ્રૈઃ સ્વિદ્યતો હૃદયં સ્પૃશેત્||૧૭||

Adhikarana samyaksvinnalakShaNaM tatra kRutya~jca (18) · Śloka 18

શીતશૂલક્ષયે સ્વિન્નો જાતેઽઙ્ગાનાં ચ માર્દવે| સ્યાચ્છનૈર્મૃદિતઃ સ્નાતસ્તતઃ સ્નેહવિધિં ભજેત્||૧૮||

Adhikarana svedAtiyogalakShaNantatropacArashca (19) · Śloka 19

પિત્તાસ્રકોપતૃણ્મૂર્ચ્છાસ્વરાઙ્ગસદનભ્રમાઃ| સન્ધિપીડાજ્વરઃ શ્યાવરક્તમણ્ડલદર્શનમ્| સ્વેદાતિયોગાચ્છર્દિશ્ચ તત્ર સ્તમ્ભનમૌષધમ્| વિષક્ષારાગ્ન્યતીસારચ્છર્દિમોહાતુરેષુ ચ||૧૯||

Adhikarana svedana-stamBana-sAmAnyalakShaNam (20) · Śloka 20

સ્વેદનં ગુરુ તીક્ષ્ણોષ્ણં પ્રાયઃ સ્તમ્ભનમન્યથા| દ્રવસ્થિરસરસ્નિગ્ધરૂક્ષસૂક્ષ્મં ચ ભેષજમ્| સ્વેદનં સ્તમ્ભનં શ્લક્ષ્ણરૂક્ષસૂક્ષ્મસરદ્રવમ્| પ્રાયસ્તિક્તં કષાયં ચ મધુરં ચ સમાસતઃ||૨૦||

Adhikarana samyakstamBitAtistamBitalakShaNAni (21) · Śloka 21

સ્તમ્ભિતઃ સ્યાદ્બલે લબ્ધે યથોક્તામયસઙ્ક્ષયાત્| સ્તમ્ભત્વક્સ્નાયુસઙ્કોચકમ્પહૃદ્વાગ્ધનુગ્રહૈઃ| પાદૌષ્ઠત્વક્કરૈઃ શ્યાવૈરતિસ્તમ્ભિતમાદિશેત્||૨૧||

Adhikarana asvedyAsteShAmevAtyayike mRudusvedavidhishca (22) · Śloka 22

ન સ્વેદયેદતિસ્થૂલરૂક્ષદુર્બલમૂર્ચ્છિતાન્| સ્તમ્ભનીયક્ષતક્ષીણક્ષામમદ્યવિકારિણઃ| તિમિરોદરવીસર્પકુષ્ઠશોષાઢ્યરોગિણઃ| પીતદુગ્ધદધિસ્નેહમધૂન્ કૃતવિરેચનાન્| ભ્રષ્ટદગ્ધગુદગ્લાનિક્રોધશોકભયાર્દિતાન્| ક્ષુત્તૃષ્ણાકામલાપાણ્ડુમેહિનઃ પિત્તપીડિતન્| ગર્ભિણી પુષ્પિતાં સૂતાં મૃદુ વાત્યયિકે ગદે||૨૨||

Adhikarana svedyaH (23) · Śloka 23

શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયહિધ્માધ્માનવિબન્ધિષુ| સ્વરભેદાનિલવ્યાધિપક્ષાઘાતાપતાનકે| અ~હ્ગ્ગમર્દકટીપા્શ્વપૃષ્ઠકુક્ષિહનુગ્રહે| મહત્ત્વે મુષ્કયોઃ ખલ્યામાયામે વાતકણ્ટકે| મૂત્રકૃચ્છ્રાર્બુદગ્રન્થિશુક્રાઘાતાઢ્યમારુતે| વેપથુશ્વયથુસ્વાપસ્તમ્ભજૃમ્ભાઙ્ગગૌરવે| કર્ણમન્યાશિરઃ કોષ્ઠજઙ્ઘાપાદોરુરુક્ષુ ચ| સ્વેદં યથાયથાં કુર્યાત્તદૌષધવિભાગતઃ||૨૩||

Adhikarana svedanottaravidhiH (24) · Śloka 24

સ્વિન્નોઽન્નં પથ્યમશ્નીયાદ્ દોષરોગાનુરોધતઃ| તદહઃ સ્વિન્નસર્વાઙ્ગો વ્યાયામં સુતરાં ત્યજેત્||૨૪||

Adhikarana samyaksvinnalakShaNaM (25) · Śloka 25

અગ્નેર્દીપ્તિં માર્દવં ત્વક્પ્રસાદં ભક્તશ્રદ્ધાં સ્રોતસાં નિર્મલત્વમ્| કુર્યાત્ સ્વેદો જાડ્યતન્દ્રાપહારં સ્તબ્ધાન્ સન્ધીંશ્ચેષ્ટયત્યાશુ ચાસ્ય||૨૫||

Adhikarana snehottarasvedasya Palam (26-27) · Śloka 27

સ્નેહક્લિન્નાઃ કોષ્ઠગા ધાતુગા વા| સ્રોતોલીના યે ચ શાખાસ્થિસાંસ્થાઃ| દોષાઃ સ્વેદૈસ્તે દ્રવ્Zઇકૃત્ય કોષ્ઠં નીતાઃ સમ્યક્ શુદ્ધિભિર્નિર્હ્નિયન્તે||૨૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સ્વેદવિધિર્નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||