27. vamanavirēcanavidhiḥ

Adhikarana atha vamanavirecanavidhirnAma saptaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વમનવિરેચનવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પૂર્વોઽધ્યાયો દોષાઃ શુદ્ધિભિર્નિર્હ્નિયન્ત ઇત્યુક્તમ્| ઇદાનીં તાસાં વમનવિરેચનબસ્ત્યાદિસંજ્ઞિતાનાં નિર્દેશઃ ક્રિયતે| તત્ર વમનવિરેચનયોરેકરૂપત્વાદ્દોષસંસ્થાનક્રમેણૈકેનૈવાધ્યાયેન નિર્ણયઃ ક્રિયતે આથત ઇત્યાદિ|| ૧||

Adhikarana vamanavirecanapariBAShA (2) · Śloka 2

દોષહરણમૂર્ધ્વભાગં વમનાખ્યમ્| અધોભાગં વિરેચ- નાખ્યમ્| ઉભયં વા મલવિરેચનાદ્વિરેચનમિત્યુચ્યતે||૨||

તત્રોર્ધ્વભાગં યદેતદ્દોષહરણં શરીરપૂર્વભાગે પ્રાધાન્યેન દોષનિર્હરણં મુખેન તદ્વમનશબ્દવાચ્યમ્| દ્રવ્યે વમનકારણે કાર્યોપચારાત્| એવં યદધોભાગમપરકાયિકદોષનિર્હરણં ગુદેન તદ્વિરેચનાખ્યમ્| અથવોભયમપિ વમનં વિરેચનં મલરેચનાદ્દોષનિર્હરણાદ્ધેતોર્વિરેચનમિત્યુચ્યતેઽસ્મિઞ્છાસ્ત્રે|| ૨||

Adhikarana vamanavirecanobhayatoharauShadhAnAM kArmukatve yuktiH (3) · Śloka 3

તત્રોષ્ણતીક્ષ્ણસૂક્ષ્મવ્યવાયિવિકાષીણ્યૌષધાનિ સ્વવીર્યેણ હૃદયમુપેત્ય સૌક્ષ્મ્યાદ્ વ્યવાયિત્વાચ્ચ ધમનીરનુસૃત્ય સ્નેહેન મૃદૂકૃત્યાન્તઃશરીરે સ્વેદોષ્મણાઽઽર્દ્રદારુવદ્વિષ્યણ્ણે સ્થૂલાણુસ્રોતોભ્યઃ સકલમપિ દોષસઙ્ઘાતમૌષ્ણ્યાત્પુન- ર્વિષ્યન્દયન્તિ| તૈક્ષ્ણ્યાદ્વિકાષિત્વાચ્ચ વિચ્છિન્દયન્તિ| સ વિષ્યણ્ણવિચ્છિન્નો દોષસઙ્ઘાતઃ પારિપ્લવઃ સ્નેહાક્ત- ભાજનસ્થ ઇવોદકાઞ્જલિરસજ્જન્નનુપ્રસરણભાવાદામા- શયમનુગમ્યોદાનપ્રણુન્નોઽગ્નિવાય્વાત્મકત્વાદુર્ધ્વભાગ- પ્રભાવાચ્ચૌષધસ્યોર્ધ્વં પ્રવર્તતે| સલિલપૃથિવ્યાત્મક- ત્વાદધોભાગપ્રભાવાચ્ચ ઔષધસ્યાધઃ| ઉભયતશ્ચોભય- ગુણાત્મકત્વાદુભયભાગપ્રભાવાચ્ચ||૩||

કથં હિ કોષ્ઠસ્થો દોષ ઊર્ધ્વં પ્રપદ્યતે કથં વાઽધો યાતીત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ નિર્ધારણે| ઉષ્ણત્વાદિગુણયુક્તાન્યૌષધાનિ સકલં દોષસઙ્ઘાતં વિષ્યન્દયન્તિ વિચ્છિન્દયન્તિ| સ વિષ્યણ્ણો વિચ્છિન્નો દોષસઙ્ઘાત ઊર્ધ્વં પ્રપદ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કથં દોષસઙ્ઘાતં વિષ્યન્દયન્તિ વિચ્છિન્દયતિ વેત્યાહ-સ્વવિર્યેણ સ્વશક્ત્યા હૃદયમુપેત્ય પ્રાપ્યાતિસૌક્ષ્મ્યાત્ સૂક્ષ્મસ્રોતઃપ્રવેશિત્વાત્ વ્યાપ્તિશીલત્વાચ્ચ હેતોર્ધમનીઃસ્રોતાંસ્યનુસૃત્ય શરીરેઽન્તઃસ્નેહેન મૃદૂકૃતે સતિ તતઃ સ્વેદોષ્મણા આર્દ્રદારુવદ્વિષ્યણ્ણે સસ્રાવે શરીરે સતિ તાન્યૌષધાન્યૌષ્ણ્યાદ્ધેતોસ્તેભ્યઃ સ્થૂલેભ્યોઽણુભ્યશ્ચ સ્રોતેભ્યો દોષસઙ્ઘાતં વિષ્યન્દયતિ મહાનિન્મે સ્રાવયન્તિ| તૈક્ષ્ણ્યાદ્વિકાષિત્વાચ્ચ હેતોસ્તં દોષસ~ઘ્ઘાતં વિચ્છિન્દયન્તિ વિગતસંહિતં કુર્વન્તિ| કેન પ્રકારેણ ઊર્ધ્વં પ્રવર્તત ઇત્યાહ-સવિષ્યણ્ણવિચ્છિન્ન ઇત્યાદિ| સ દોષસઙ્ઘાતો વિષ્યણ્ણવિચ્છિન્નઃ સન્ પારિપ્લવઃ પરિપ્લવનરૂપઃ| યથા સ્નેહાભ્યક્તે ભાજને ઉદકાઞ્જલિરસઞ્જન્ ન કુત્રચિત્સઙ્ગં પ્રાપ્નુવન્| અનુપ્રસરણભાવાદામાશયમાગમ્યૌષધસ્યાગ્નિવાય્વાત્મકત્વાદૂર્ધ્વભાગદોષાપનયનપ્રભાવાચ્ચ ઉદાનપ્રણુન્ન ઉદાનપ્રેરિતઃ ઊર્ધ્વં મુખેન પ્રતિપદ્યત ઇતિ| એવમૌષધસ્ય સલિલાદ્યાત્મકત્વાદધોભાગપ્રભાવચ્ચ સકલસ્રોતોભ્યો દોષસઙ્ઘાતોઽધઃ પ્રતિપદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ઔષધસ્યોભયયુણાત્મકત્વાદૌષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યાદિતઃ સલિલાત્મકત્વાદિતશ્ચોભયત ઊર્ધ્વમધશ્ચ યુગપદ્દોષસ~ઘ્ઘાતઃ પ્રતિપદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ|| ૩||

Adhikarana vamanavirecanaviShayaviBAgaH (4) · Śloka 4

તત્રોત્કૃષ્ટે શ્લેષ્મણિ પિત્તસંસૃષ્ટે વા તત્સ્થાનગતે વા પિત્તેઽનિલે વા શ્લેષ્મોત્તરે વમનમાચરેત્| પિત્તે તુ વિરેકં શ્લેષ્મસંસૃષ્ટે વા તત્સ્થાનગતે વા શ્લેષ્મણીતિ||૪||

અથાસ્મિન્ વ્યાધૌ દેશે વા વમનવિરેચનમાચરેત્| અસ્મિન્નેતિ પ્રદર્શનાર્થમાહ-તત્રેત્યાદિ| તત્ર કેવલે કફે સ્વસ્થાનસ્થે બૃદ્ધે વમનમાચરેત્| તથા શ્લેષ્મણિ સ્તોકેન પિત્તેન સંસૃષ્ટે વમનમેવ| તથા તસ્ય શ્લેષ્મણઃ સ્થાનં ગતે પિત્તે અનિલે વા શ્લેષ્મોત્તરે સતિ વમનમાચરેત્| એવં કેવલે પિત્તે વિરેચનમાચરેત્| સ્તોકેન શ્લેષ્મણા સંસૃષ્ટે પિત્તે વિરેચનમેવ| તથા પિત્તસ્થાનગતે શ્લેષ્મણિ પ્રભૂતપિત્તે વિરેચનમેવ| કફસ્થાનગતે વા પ્રભૂતે પિત્તે ઇતિ|| ૪||

Adhikarana vamanasAdhyAH vikArAH (5) · Śloka 5

તત્ર વમનસાધ્યા વિષપીતદષ્ટદિગ્ધવિદ્ધવિરુદ્ધાજીર્ણા- ન્નનવજ્વરરાજયક્ષ્માતિસારાધોરક્તપિત્તવિશૂચિકાલસ- કાવિપાકારોચકાપચિગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદમેદોગદગરો- ન્માદાપસ્મારશ્વાસકાસહૃલ્લાસે વીસર્પપ્રમેહકુષ્ઠપાણ્ડુ- વર્ત્મમુખઘ્રાણકપાલરોગકર્ણરોધશોફસ્તન્યદોષાદયો દોષભેદીયોક્તાશ્ચ શ્લેષ્મવ્યાધયો વિશેષેણ એતે હિ પરં વમનેન નાશમુપયાન્તિ| સલિલાપગમનેનાનિષ્પન્નશા- લ્યાદિવત્||૫||

તત્ર વિષપીતાદયો દોષભેદીયોક્તાશ્ચ યે શ્લેષ્મવ્યાધયસ્તે સર્વે વમનસાધ્યાઃ| યદ્યપિ સકલદેહદોષાપનયનાત્સકલરોગપથ્યત્વં વમનસ્ય| તથાઽપ્યેતે યથોદ્દિષ્ટા રોગા વિશેષેણાત્યન્તિકં નાશમુપયાન્તિ| યથા નિષ્પન્ના અર્ધપક્વાઃ શાલ્યાદયઃ કેદારાત્સલિલાપગમનેનાશ્વેવ નશ્યન્તિ તદ્વદેતેઽપિ દોષહરણેન| વિષપીતો યેન સ્વરૂપેણૈવ વિષં પીતમ્| દષ્ટઃ સર્પાદિના| દિગ્ધવિદ્ધો વિષેપ-લિપ્તસાયકાદ્યાહતઃ| મેદોગદાઃ સર્વે મેદોહેતુકા વિકારાઃ| રોગશબ્દસ્ય પાણ્ડ્વાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| સ્તન્યદોષા બાલામયોક્તાઃ| આદિગ્રહણેનાન્યેષાં શ્લેષ્મજાનાં ગ્રહણમ્| શાલિદૃષ્ટાન્તઃ એતેષાં રોગાણામભિનવાનાં વમનયોગ્યતાપ્રદર્શનાર્થમ્|| ૫||

Adhikarana avamyAstatra kAraNAni ca (6) · Śloka 6

અવામ્યાસ્તુ ગર્ભિણીસુકુમારાન્યકાર્યવ્યગ્રરૂક્ષરૂક્ષાશ- નપ્રાયાતિદીપ્તાગ્નિભારાધ્વકર્મનિત્યક્લાન્તક્ષતક્ષીણાતિ- સ્થૂલકૃશવૃદ્ધબાલદુર્બલશ્રમભયશોકક્રોધમદમૂર્ચ્છા- ક્ષુત્પિપાસાર્ત્તોપવાસવ્યવાયવ્યાયામાધ્યયનચિન્તાપ્રસક્ત- ચ્છર્દિરૂર્ધ્વરક્તપિત્તવાતાસ્થાપિતાનુવાસિતસંવૃતકોષ્ઠ- દુશ્છર્દિતહૃદ્રોગોદાવર્તમૂત્રાઘાતગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાર્શઃ- સ્વરોપઘાતતિમિરભ્રમાનિલાર્તાર્દિતાક્ષેપકાક્ષિશિરઃ શઙ્ખ- કર્ણપાર્શ્વશૂલિનોઽનાસ્થાપિતશ્ચ કૃમિણકોષ્ઠ ઇતિ| અન્યત્રામગરવિષવિરુદ્ધાભ્યવહારેભ્યઃ શીઘ્રકારિત્વાદે- ષામ્| તત્ર ગર્ભિણ્યા ગર્ભવ્યાપદામગર્ભભ્રંશાચ્ચ દારુણ- રોગપ્રાપ્તિઃ સ્યાત્| સુકુમારસ્ય હૃદયવિકર્ષણાદૂર્ધ્વમધો વા રુધિરપ્રવૃત્તિઃ| અન્યકાર્યવ્યગ્રસ્યૌષધં ન પ્રવર્તતે| કૃચ્છ્રેણ વા પ્રવર્તમાનમયોઽઙ્ગદોષાન્ કુર્યાત્| રૂક્ષસ્ય વાયુરઙ્ગગ્રહણમ્| રૂક્ષાશનપ્રાયસ્ય વાયુના ક્ષપિતદેહત્વાદ્ બલક્ષયઃ સ્યાત્| તથાઽતિદીપ્તાગ્નેરગ્નિબલેન ભારાધ્વ- કર્મનિત્યાનક્લાન્તાનાં ચાયાસેન ક્ષતસ્ય ભૂયઃક્ષણ- નાદ્રક્તાતિપ્રવૃત્તિઃ| ક્ષીણાદીનામૌષધબલાક્ષમત્વાદ્દેહ બલોપરોધોઽન્તઃ ક્ષતભયઞ્ચ| પ્રસક્તચ્છર્દ્યૂર્ધ્વરક્તપિત્તયો- રુદાન ઉત્ક્ષિપ્ય પ્રાણાન્ હરેદ્રક્તં ચાતિપ્રવર્તયેત્| ઊર્ધ્વ- વાતાસ્થાપિતાનુવાસિતાનામૂર્ધ્વં વાતાદિપ્રવૃત્તિઃ| સંવૃત- કોષ્ઠસ્ય દુશ્છર્દિતસ્ય વાતિમાત્રપ્રવાહણાદન્તઃકોષ્ઠે સમુ-ત્ક્લિષ્ટૈર્દોષૈર્વિસર્પસ્તમ્ભજાડ્યવૈચિત્યાનિ મરણં વા| હૃદ્રોગિણો હૃદયોપરોધઃ| ઉદાવર્તાદિભિરર્તાનામર્દિતા- દિભિશ્ચ યથાયથમામયપ્રવૃદ્ધિર્મરણં વા| કૃમિણ કોષ્ઠ- સ્યાસ્થાપનેનાધઃપૂર્વમનિર્હૃતૈઃ કૃમિભિરતિબહુત્વાદ- શોષાનિસ્સરણેન હૃદયમતિકર્ષદ્ભિશ્છર્દિષોઽતિપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્||૬||

ગર્ભિણીસુકુમારાદયઃ કૃમિણકોષ્ઠાન્તા અવામ્યાઃ વમને વર્જયિતવ્યાઃ| અન્યત્રામાદિભ્યઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-ગર્ભિણ્યાદીનામપ્યામાદિષુ વમનં વિધેયમેવ યત એવમાદયઃ શીઘ્રકારિણઃ સ્વં કર્મ મારણાખ્યં શીઘ્રં કુર્વન્તિ| અતો ગર્ભિણ્યાદયોઽપિ વામ્યા એવૈતેષુ| અનાસ્થાપિતશ્વાસૌ કૃમિણકોષ્ઠસ્તથોક્તઃ| સર્વસ્યાસ્થાપિતસ્ય વમનં નિષિદ્ધમ્| કૃમિણકોષ્ઠસ્ય ત્વનાસ્થાપિતસ્ય| સુબોધમન્યત્|| ૬||

Adhikarana garBiNyAdInAM niShedhAntarANi (7) · Śloka 7

ગર્ભિણ્યાદિચિન્તાપ્રસક્તાન્તાશ્ચાત્ર ધૂમાન્તૈઃ પ્રાયઃ સર્વ- કર્મભિર્વક્ષ્યમાણૈઃ પરિહર્તવ્યાઃ| અજીર્ણી તુ સવૈરેવ ચ વમનવર્જ્જૈરામદોષભયાત્| નવજ્વરસ્ય દોષસ્તમ્ભભયા- દિતિ||૭||

ગર્ભિણ્યાદયશ્ચિન્તાપ્રસક્તાન્તાઃ પ્રાયઃ સર્વૈરેવ ધૂમાન્તૈઃ કર્મભિર્વમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનશિરોવિરેચનધૂમૈર્વર્જ્યાઃ| અજીર્ણૌ તુ સર્વૈરેવ વમનવર્જ્યૈઃ| આમદોષભયાત્| તથા ચોક્તમ્-આમસન્નોઽનલો નાલં પક્તુમિત્યાદિ| નવજ્વરશ્ચ વમનવર્જ્યૈર્વર્જ્યઃ| દોષસ્તમ્ભાદિભયાત્|| ૭||

Adhikarana virecanasAdhyA vikArAH (8) · Śloka 8

અથ વિરેચનસાધ્યા જીર્ણજ્વરોર્ધ્વરક્તપિત્તગુલ્મવિદ્રધિ- પ્લીહાર્શોભગન્દરોદરકૃમિણકોષ્ઠમૂત્રાઘાતરેતોયોનિદોષ- વાતશોણિતહલીમકવ્યઙ્ગતિમિરકાચાભિષ્યન્દાક્ષિપાક- ક્ષારાગ્નિદગ્ધદુષ્ટવ્રણશિરઃપક્વાશયશૂલોદાવર્તવિબન્ધ- ચ્છર્દિવિસ્ફોટાદયો વામ્યોક્તાશ્ચ વિષૂચિકાદયો દોષ- ભેદીયોક્તાશ્ચ પિતવ્યાધયઃ વિશેષેણ| એતે હિ પરં વિરે- ચનેન નાશમુપયાન્ત્યગ્ન્યપનયનેનાગ્નિગૃહતાપવત્||૮||

જીર્ણજ્વરાદયોઽપિ વામ્યપ્રકરણપઠિતાશ્ચ વિષૂચિકાલસકાવિપાકાદયો દોષભેદીયોક્તાશ્ચ પિત્તવ્યાધયઃ| એતે સર્વે વિરેચનસાધ્યાઃ| યદ્યપિ દોષહરણેન સર્વે વ્યાધયઃ શમં યાન્તિ, તથાપ્યેતે વિશેષેણ શીઘ્રં શમં યાન્તિ| દૃષ્ટાન્તો યથાગ્નિગેહેઽગ્નાવપનીતે તત્ર સ્થિતોઽગ્નિસઞ્જાતો ભૃશતાપઃ શમં યાતિ તદ્વદેતેઽપિ વ્યાધયોઽગ્ન્યપનયનરૂપેણ વિરેકદોષાપનયનેન દૃષ્ટન્તેન તપ્તવેશ્મદિશા પરિપાકાવસ્થાયાં વિરેકયોગ્યતાં દર્શયતિ|| ૮||

Adhikarana avirecyAstatra kAraNAni ca (9) · Śloka 9

અવિરેચ્યાઃ પુનર્નવજ્વરાતિસાર્યધોરક્તપિત્તક્ષતગુદલઙ્ઘિત- રાત્રિજાગરિતાસ્થાપિતાલ્પાગ્નિરાજયક્ષ્મમદાત્યયાર્તા- ધ્માતસશલ્યાભિહતાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષક્રૂરકોષ્ઠાઃ| તત્ર નવ જ્વરસ્યાવિપક્વાન્ દોષાન્ન નિર્હરેત્| વાતાનેવ ચ કોપયેત્| અતીસાર્યધોરક્તપિત્તયોરતિપ્રવૃત્ત્યા હન્યાત્| ક્ષતગુદસ્ય ગુદે પ્રાણોપરોધકરીં રુજં જનયેત્| લઙ્ઘિતાદયો ભેષજવેગં ન સહેરન્| રાજયક્ષ્માર્તસ્ય ક્ષીણધાતુતયા મલબલત્ત્વમ્| તદભાવાદ્ દેહનાશઃ સ્યાત્| મદાત્યયાર્તસ્ય મદ્યક્ષીણે દેહે વાયુઃ પ્રાણોપરોધાય| આધ્માતસ્ય પુરીષાશયે નિચિતો વાયુર્વિસર્પન્ સહસા તીવ્રતરમાધ્માનં મરણં વા જનયેત્| સશલ્યાભિહતયોઃ ક્ષતે વાયુરાશ્રિતો જીવિતં હિંસ્યાત્| અતિસ્નિગ્ધસ્યાતિયોગો ભવેત્| ક્રૂરકોષ્ઠસ્યૌષધોદ્ધતા દોષા હ્યપ્રવર્તમાના હૃદયશૂલપર્વભેદાનાહચ્છર્દિમૂર્ચ્છાક્લ- માન્ જનયિત્વા પ્રાણાન્ હન્યુઃ| ગર્ભિણ્યાદીનાં પૂર્વોક્ત- દોષઃ સ્યાત્||૯||

નવજ્વરાતિસારાદયઃ ક્રૂરકોષ્ઠાન્તાઃ અવિરેચ્યાઃ| મલબલવત્ત્વં બહુપુરીષત્વમ્| તત્ક્ષયાત્ પુરીષક્ષયાન્નાશઃ| ગર્ભિણ્યાદીનાં પૂર્વોક્તા વમનોક્તા દોષાઃ|| ૯||

Adhikarana vamanavidhiH (10) · Śloka 10

અથ સાધારણે કાલે સમ્યક્ સ્નિગ્ધસ્વિન્નમનુપહતમાનસં શ્વઃ ચ્છર્દયિતવ્યમિતિ ગ્રામ્યાનૂપૌદક શૃતમાંસરસક્ષીરદ- ધિમાષતિલપલલશાકાદિભિર્દ્રવપ્રાયૈઃ સમુત્ક્લેશિત- શ્લેષ્માણં સુખોષિતં જિર્ણાહારં પૂર્વાહ્ણે સ્નાતાનુલિપ્તં સ્રગ્વિણમહતવાસસં દેવતાઽગ્નિદ્વિજગુરુવૃદ્ધવૈદ્યાનર્ચિત- વન્તં કૃતહોમબલિમઙ્ગલપ્રાયશ્ચિત્તસ્વસ્તિવચનં જાનુસ- મસંસ્તૃતસોપધાનોપાશ્રયાસનોપવિષ્ટં નિરન્નમીષત્સ્નિગ્ધં વા યવાગૂમણ્ડેન ઘૃતમાત્રાં પીતવન્તં ભીરુકૃશબાલવૃદ્ધ- સુકુમારાન્ વા દોષાનુરોધેનાકણ્ઠં પીતક્ષીરતક્રૂયૂષે- ક્ષુમાંસરસમદ્યતુષોદકયવાગૂમણ્ડાન્યતમં નક્ષત્રતિથિ- કરણમુહૂર્તોદયે પ્રશસ્તે યથાવ્યાધિદોષદૂષ્યાદિવિહિતા- મૌષધમાત્રાં મધુસૈન્ધવયુક્તાં સુખોષ્ણાં બ્રાહ્મણપ્રયુક્તા- ભિરાશીર્ભિરભિમન્ત્રિતામ્| પુનશ્ચ બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્કાનિલાનલાઃ| ઋષયઃ સૌષધિગ્રામા ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ પાન્તુ વઃ| રસાયનમિવર્ષીણામમરાણામિવામૃતમ્| સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે| ઔમ્ નમો ભગવતે ભૈષજ્યગુરવે વૈડૂર્યપ્રભરાજાય તથાગતા- યાર્હતે સમ્યક્સમ્બુદ્ધાય| તદ્યથા-ઔમ્ ભૈષજ્યે ભૈષજ્યે મહાભૈષજ્યે ભૈષજ્યસમુદ્ગતે સ્વાહા| ઇત્યેવમભિમન્ત્ર્યોદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખમાતુરં પાયયેત્||૧૦||

અથેત્યાદિના વમનવિરેચનયોરુપયોગવિધાનમાહ| અથેતિ મઙ્ગલે| સાધારણે યથોક્તે કાલે પ્રાઙ્મુખમાતુરમૌષધમાત્રાં પાયયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સાધારણ ઇતિ| સ્વસ્થવૃત્તોપલક્ષણમ્| આતુરવૃત્તે તુ વ્યાધ્યાદિવશાદ્વમનચારેત્| તત્કાલાદ્યનુરૂપેણૈવ વિધાનેન| કિમ્ભૂતમાતુરં પાયયેદિત્યાહ-સમ્યગિત્યાદિ| શ્વઃ ચર્દયિતવ્ય ઇત્યેતેન વમનાત્ પુર્વમેકમહઃ શ્લેષ્મોત્ક્લેશકાન્નપ્રયોગં દર્શયતિ| નિરન્નં તદ્દિવસમકૃતભોજનં વમનં પાયયેત્| અથવા ઈષત્ સ્તોકમાત્રં સ્નિગ્ધમ્| કિમ્ભૂતમિત્યાહ-યવાગૂમણ્ડેન ઘૃતમાત્રાં પીતવન્તમ્| માત્રાશબ્દઃ સ્તોકપાર્યાયઃ| અથવાભીરુકૃશાદીનાતુરાન્ દોષાનુગુણ્યેન ક્ષીરતક્રાદીનામન્યતમં પાયયિત્વા વમનં પાયયેત્| આકણ્ઠગ્રહણં બહુત્વોપલક્ષણાર્થમ્| કામૌષધમાત્રામિત્યાહ-યથાવ્યાધીત્યાદિ| વ્યાધેર્દોષસ્ય દૂષ્યસ્ય ચ યા યસ્ય સ્વેષુ પ્રકરેણેષુ વિહિતા તામ્| તથા મધુના સૈન્ધવેન ચ યુક્તામ્| બ્રાહ્મણપ્રયુક્તાભિર્વેદવિહિતાભિરાશીભિરભિમન્ત્રિતામ્| સ્વસ્થવૃત્તપક્ષે આતુરગ્રહણં તત્કાલાવસ્થયા વ્યાખ્યેયમ્| પુનશ્ચ બ્રહ્મેત્યાદ્યભિમન્ત્રિતાં બ્રહ્મેત્યાદિર્વેદવાદિમન્ત્રઃ| ઔમ્ નમ ઇત્યાદિ સૌગતઃ|| ૧૦||

Adhikarana vamanauShadhapAnottaravidhiH pravRuttavamanavegasya vidhishca (11) · Śloka 11

તતઃ પીતવાનૂરુન્યસ્તભુજો વમનાનુગતમાનસોઽગ્નિતપ્તૈઃ પાણિભિરુપતપ્યમાનો મુહૂર્તમનુપાલયેત્| સ યદા જાની- યાત્ સ્વેદપ્રાદુર્ભાવેન દોષં પ્રવિલયમાપદ્યમાનં, રોમહર્ષેણ વા સ્થાનેભ્યઃ પ્રવિચલિતં, કુક્ષ્યાધ્માનેન ચ કુક્ષિમનુસૃતં ચ ક્રમાત્ હૃદયોપમર્દહૃલ્લાસાસ્યસંસ્રવણૈશ્ચોર્ધ્વમભિ- મુખી ભૂતં સમુપસ્થિતાનેકપ્રતિગ્રાહઃ પાર્શ્વલલાટોપગ્રહેણ નાભિપ્રપીડને પૃષ્ઠપ્રતિલોમમર્દનેન ચ પ્રવૃત્તાવ્યપત્રપણીય- પુરુષો વિવૃત્તોષ્ઠતાલુકણ્ઠો નાતિમહતા વ્યાયામેન વેગા- નુદીરયન્ નાપ્રવૃત્તાન્ ન પ્રવર્ત્તયન્ પ્રવૃતાંશ્ચાનુવર્ત્તયન્ સુપરિલિખિતનખાભ્યામઙ્ગલીભ્યામુત્પલકુમુદૈરણ્ડ- નાલૈર્વા કણ્ઠમભિમૃશન્ વમેન્નાત્યુન્નતો નાત્યવનતો નપા- ર્શ્વાપવૃત્તો વા| તત્રાત્યુન્નતસ્ય પૃષ્ઠહૃદયપીડા ભવતિ| અત્યવનતસ્ય શિરઃકોષ્ઠપીડા, પાર્શ્વાપવૃત્તસ્ય પાર્શ્વ- કોષ્ઠહૃદયોર્ધ્વજત્રુપીડેતિ||૧૧||

તત આતુરો વમનં પીતવાનૂરુન્યસ્તભુજત્વાદિયુક્તો મુહૂર્ત્તં નાડિકાદ્વયમનુપાલયેત્| પ્રતીક્ષેત| સ ચાતુરઃ સ્વેદપ્રાદુર્ભાવાદિના ચિહ્નેનાપનેયદોષાવસ્થં વિશેષં યદા જાનીયાત્| યથોક્તેન તદાઙ્ગુલીભ્યામુત્પલનાલાદિના વા છર્દયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અનેક પ્રતિગ્રાહસ્થાપનાન્નૈકટ્યેન વેગધારણં ભવતિ| પાર્શ્વાદ્યુપગ્રહે પ્રવૃત્તા અવ્યપત્રપણીયાઃ પુરુષા યસ્ય સ તથોક્તઃ| અપત્રપણીયો નિર્યન્ત્રણ ઇત્યર્થઃ| વિવૃતમરુદ્ધમોષ્ઠતાલ્વાદિ યસ્ય સ તથોક્તઃ| સ્વલ્પેન વ્યાયામેનોદીરયન્ સ્વયં પ્રવૃત્તાન્ વેગાન્| સુષ્ઠુ પરિલિખિતે છિન્ને નખે યયોરઙ્ગુલ્યોસ્તાભ્યામ્| ઉન્નતમુર્ધ્વશિરાઃ પાર્શ્વાપવૃત્તં તિર્યક્ શિરાઃ અવનતોઽધઃશિરાઃ|| ૧૧||

Adhikarana doShaBedena vamanadravyaBedaH (12) · Śloka 12

એવં કટુતીક્ષ્ણોષ્ણૈઃ કફે છર્દયેત્| સ્વાદુભિઃ પિત્ત- યુક્તે| અમ્લૈઃ સસ્નેહૈરનિલસંસૃષ્ટે||૧૨||

તત્ર કેવલે શ્લેષ્મણિ કટુતીક્ષ્ણૈરૌષધૈશ્છર્દયેત્| પિત્તયુક્તે શ્લેષ્મણિ સ્વાદુભિર્મધુરૈર્વમનદ્રવ્યૈઃ| વાયુસંસૃષ્ટે શ્લેષ્મણિ અમ્લૈઃ સસ્નેહૈશ્છર્દયેદિતિ સમ્બન્ધઃ|| ૧૨||

Adhikarana vamanavidhiH (13) · Śloka 1

યાવત્ કફચ્છેદઃ કેવલમૌષધપ્રવૃત્તિઃ પિત્તદર્શનં વા||૧||

કિમવધિં છર્દયેદિત્યાહ-યાવદિત્યાદિ| યાવત્ પ્રથમમેવ કફઃ ક્ષીણસ્તાવદ્યત્નેનાઙ્ગુલ્યાદિના છર્દયેત્| અથવા કફચ્છેદાનન્તરં કેવલૌષધપ્રવૃત્તિદર્શનં યાવત્| અથવા તતોઽપ્યનન્તરં યાવત્ પિત્તદર્શનમ્| એતચ્ચ વ્યાધ્યાદિબલાપેક્ષયા|| ૧૩||

Adhikarana hInavegasyauShadhAdi (14) · Śloka 14

હીનવેગસ્તુ પિપ્પલ્યામલકસર્ષપકલ્કલવણોષ્ણોદકૈઃ પુનઃ પુનઃ પ્રવર્તયેત્| પ્રભૂતવમનાસહિષ્ણુદ્વ્યહં ત્ર્યહં વા વિશ્રમ્ય||૧૪||

હીનવેગઃ સ્તોકં પ્રવૃત્તો યો દોષસ્તં પિપ્પલ્યાદ્યુષ્ણોદકૈઃ પુનઃ પુનઃ પ્રવર્તયેત્| યસ્તુ પુરુષઃ સકૃત્ પ્રભૂતં વમનં સોઢું ન શક્નોતિ સ દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા સ્તોકં વમનમુપયુઞ્જીત|| ૧૪||

Adhikarana vamanavirecanadravyasvarUpam (15) · Śloka 15

અસાત્મ્યબીભત્સદુર્દર્શદુર્ગન્ધાનિ વમનાનિ વિદધ્યાત્| વિપરીતાનિ તુ વિરેચનાનિ||૧૫||

અસાત્મ્યત્વાદિયુક્તં વમનં વિદધ્યાત્| વિપરીતં વિરેચનમ્| સાત્મ્યં તુ વિરેચનમધ્યાયોપાન્તે પ્રતિષેત્સ્યતે|| ૧૫||

Adhikarana sarveShu vamaneShu madhusaindhavopayogaH (16) · Śloka 16

સર્વૈષુ ચ વમનેષુ સૈન્ધવં મધુ ચ વિદધ્યાત્કફવિલય- નવિચ્છેદનાર્થમ્||૧૬||

સૈન્ધવમધુની વિલયનવિચ્છેદનયોશ્ચ યથાસઙ્ખ્યમ્|| ૧૬||

Adhikarana vamanavegAnAmavekShaNam (17) · Śloka 17

વેગાંશ્ચાસ્ય પ્રતિગ્રાહગતાનવેક્ષેત||૧૭||

સુખાદાગતઃ પ્રતિગાહપ્રાપ્તો વેગ ઉચ્યતે|| ૧૭||

Adhikarana vamanAyogalakShaNaM tajjA vyAdhayashca (18) · Śloka 18

તત્રાપ્રવૃત્તિઃ કેવલસ્ય વા ભેષજસ્ય પ્રવૃત્તિર્વિબન્ધો વા વેગાનામયોગલક્ષણમ્| તતશ્ચારોચકગૌરવાધ્માનકણ્ડૂ સ્ફોટકોઠાલસ્યશૂલપ્રતિશ્યાયલોમહર્ષપ્રસેકશોફશીત- જ્વરાદયઃ||૧૮||

તત્રેત્યાદિના વમનસ્યાયોગાદિલક્ષણમુચ્યતે| અપ્રવૃત્તિરૌષધે પીતે ન કિઞ્ચિત્ પ્રત્યાગચ્છતિ| અથવા વિના દોષેણ કેવલમેવૌષધં પ્રત્યાગચ્છતિ| વેગાનાં વા વિબન્ધઃ સ્વલ્પં સ્વલ્પમાગમનમિતિ વમનાયોગલક્ષણમ્| તતો વમનાયોગાદરોચકગૌરવાદયો જાયન્તે|| ૧૮||

Adhikarana samyagyogalakShaNaM tatPala~jca (19) · Śloka 19

યોગલક્ષણં પુનઃ કાલે ક્રમાત્ કફપિત્તાનિલપ્રવૃત્તિ- ર્નાતિમહતી વ્યથા સ્વયં ચાવસ્થાનં તતશ્ચ સ્વસ્થતા મનઃ- પ્રસાદઃ સ્વરવિશુદ્ધિરરોચકાદિવૈપરીત્યઞ્ચ||૧૯||

સમ્યગ્યોગલક્ષણં પુનઃ ક્રમેણ કફાદિપ્રવૃત્તિઃ કાલે| કાલે ચૌષધપાનં કૃત્વા યથોક્તાન્ મુહૂર્તાદનન્તરમ્| સ્વલ્પા ચાઙ્ગવ્યથા| વેગાનાં ચ સ્વયં રોધઃ સ્તમ્ભનનિરપેક્ષમ્|તત ઇત્યૌષધં કૃતમપેક્ષ્ય સ્વસ્થતા| અરોચકાદીનામયોગરોગાણાં વૈપરીત્યં રુચિલાઘવકોષ્ઠતનુત્વવક્ત્રવૈશદ્યાદિકમ્|

Adhikarana vamanAtiyogalakShaNaM tajjA vyApadashca (20) · Śloka 20

અતિયોગે તુ ફેનિલરક્તચન્દ્રિકોદ્ગમનમ્| તતશ્ચ ક્ષામ- તાસ્વરક્ષયદાહકણ્ઠશોષભ્રમમોહોન્માદમૂર્ચ્છાશિરઃ શૂ- ન્યતાહૃદ્ધૂમાયનગાત્રશૂલસુપ્તિતૃષ્ણોર્ધ્વાનિલપ્રકોપકર્ણ- શૂલાર્દ્દિતવાક્સઙ્ગહનુસંહનનજિહ્વાપ્રવેશનિર્ગમાક્ષિવ્યાવૃ- ત્તિવિસંજ્ઞતાનિદ્રાબલાગ્નિહાનયો ભવન્તિ| જીવશોણિત- પ્રવૃત્ત્યા મરણં વા| એષાં સિદ્ધિષુ સાધનં વક્ષ્યતે||૨૦||

ફેનિલાદ્યુદ્ગમનમતિયોગલક્ષણમ્| તતશ્ચૌષધાત્ પીતાદ્યા ક્ષામતા સાતિયોગાદધિકા ભવતિ| જિહ્વાયા વાયુવશાત્ પ્રવેશો નિર્ગમો વા હાનિશબ્દસ્ય નિદ્રાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| એતે વમનાતિયોગાદ ભવન્તિ| અથવા વમનાતિયોગે જીવાખ્યસ્ય રક્તસ્યાતિપ્રવૃત્ત્યા મરણં ભવતિ| એષાં ચ વમનાતિયોગજાનાં રોગાણાં સાધનં ચિકિત્સિતં સિદ્ધિષુ કલ્પસ્થાને વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધૌ વક્ષ્યતે, વિશેષેણ તુ વમનાતિયોગ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન|| ૨૦||

Adhikarana samyagvAntasyopacAraH (21) · Śloka 21

યોગેન તુ ખલ્વેનં છર્દિતવન્તં સુવિશોધિતપાણિપાદ- મુખં મુહૂર્તમાશ્વાસ્ય ધૂમત્રયસ્યાન્યતમં સામર્થ્યતઃ પાય- યિત્વા પુનરુપસ્પૃષ્ટોદકં સમ્માનિતસુરભિતામ્બૂલં નિવાતા- ગારશય્યાસ્થૈતં સ્નેહોક્તેનાચારવિધિનાનુશિષ્યાત્||૨૧||

એવમાતુરં યોગેન સમ્યગ્યોગેન છર્દિતવન્તં સ્નેહોક્તેનાચારવિધિનાનુશિષ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| ધૂમત્રયસ્યાન્યતમં મૃદુ મધ્યં વિરેચનં વા આતુરાદ્યપેક્ષયા| સ્નેહોક્ત આચાર ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાદિત્યાદિ|| ૨૧||

Adhikarana samyagvAntasyAgnibalAnurodhenAhAravidhiH (22) · Śloka 22

તતોઽગ્નિબલમવેક્ષ્ય ક્ષુધં ચ સાયાહ્ને અપરે વાહ્નિ સુખોદ- કપરિષિક્તઃ પુરાણાનાં રક્તશાલિતણ્ડુલાનાં સુસિદ્ધ- મન્નમસ્નેહલવણકટુકમલ્પસ્નેહલવણકટુકં વા દ્રવ- પ્રાયમુષ્ણોદકાનુપ્રાયં સાયં પ્રાતરુપભુઞ્જાનો વિધિમિ- મમવેક્ષેત પેયાદીનામ્||૨૨||

તતો યદ્યસ્યાતુરસ્યાગ્નિર્બલવાંસ્તતઃ સાયાહ્ને તસ્મિન્નેવાહનિ તં ભોજયેત્| અથ સ્વલ્પબલસ્તતો દ્વિતીયેઽહ્નિ ભોજયેત્| અત્રં રક્તશાલિતણ્ડુલાનાં સમ્બન્ધિ| ઇમં વિધિમવેક્ષેત|| ૨૨||

Adhikarana peyAdikramaH (33) · Śloka 2

પેયં વિલેપીમકૃતં કૃતઞ્ચ યૂષં રસં ત્રીનુભયં તથૈકમ્| ક્રમેણ સેવેત નરોઽન્નકાલાન્પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધઃ|૨|

કથમિત્યાહ-પેયામિત્યાદિ| પ્રધાનશુદ્ધિશુદ્ધો મધ્યશુદ્ધિશુદ્ધોઽવરશુદ્ધિશુદ્ધશ્ચ નરો યથાસઙ્ખ્યેન ત્રીનન્નકાલાનુભયં ચાન્નકાલમેકં ચાન્નકાલં પેયાદીન્ પઞ્ચ ક્રમેણ સેવેત| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-ભોજનં હિ પ્રત્યહમુભયકાલં પ્રતિષ્ઠિતમ્ | તત્ર યઃ પ્રધાનરૂપયા વક્ષ્યમાણલક્ષણયા શુદ્ધ્યા શુદ્ધઃ સ પ્રથમે દિવસે સાયમેકમન્નકાલં પેયામુપયુઞ્જીત| દ્વિતીયે દિવસે દ્વાવન્નકાલૌ પેયામુપયુઞ્જીત| એવં ત્રીનન્નકાલાન્ પેયોપયુક્તા ભવતિ| તતઃ ત્undefined્તુતીયે દિવસે દ્વાવન્નકાલૌ વિલેપીમુપયુઞ્જીત| ચતુર્થે દિવસે પ્રાતરેકમન્નકાલં વિલેપીં સેવેત| એવં ત્રીનન્નકાલાન્ વિલેપ્યુપયુક્તા ભવતિ| ચતુર્થે દિવસે સાયમેકમન્નકાલમકૃતયૂષમુપયુઞ્જીત| પઞ્ચમે દ્વાવન્નકાલાવકૃતયૂષમુપયુઞ્જીત| એવમકૃતો યૂષસ્ત્રીનન્નકાલાનુપયુક્તો ભવતિ| ષષ્ઠે દિવસે દ્વાવન્નકાલૌ કૃતં યૂષમુપયુઞ્જીત| સપ્તમે દિવસે પ્રાતરેકમન્નકાલં કૃતં યૂષમુપયુઞ્જીત| એવં કૃતયૂષસ્ત્રીનન્નકાલાનુપયુક્તો ભવતિ| સપ્તમે સાયમેકમન્નકાલં માંસરસમુપયુઞ્જીત| અષ્ટમે દ્વાવન્નકાલૌ માંસરસં સેવેત| એવં માંસરસસ્ત્રીનન્નકાલાન્ સેવિતો ભવતિ| ઇતિ પ્રધાન શુદ્ધિશુદ્ધસ્ય પેયાદીનાં ક્રમેણ પ્રત્યેકમન્નકાલત્રયસેવને ક્રમઃ| એવં મધ્યશુદ્ધિશુદ્ધેન પેયાદયઃ ક્રમેણ પ્રત્યેકમન્નકાલદ્વયમાસેવ્યાઃ| તથા સ્વલ્પશુદ્ધિશુદ્ધેન પેયાદયઃ ક્રમેણૈકમન્નકાલમાસેવ્યાઃ|| ૩૩||

Adhikarana peyAdyupacArapraBAvaH (24) · Śloka 2

યથાણુરગ્નિસ્તૃણગોમયાદ્યૈઃ સન્ધુક્ષ્યમાણો ભવતિ ક્રમેણ| મહાસ્થિરઃ સર્વચરસ્તથૈવ શુદ્ધસ્ય પેયાદિભિરન્તરાગ્નિઃ|૨|

કિમનેન પેયાદિક્રમેણ ભવતીત્યાહ-યથેત્યાદિ| યથા બાહ્યોઽગ્નિરણુઃ સ્વલ્પઃ સન્ તૃણગોમયાદ્યૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ ક્રમેણ સન્ધુક્ષ્યમાણો મહાન્ ભવતિ| સ્થિરશ્ચ ભવતિ| સર્વં ચ પક્તું શક્નોતિ| તદ્વચ્છુદ્ધસ્ય શોધનેનાન્તરાગ્નિરલ્પઃ સન્ પેયાદિભિઃ ક્રમેણ ગુરુભિર્મહાન્ સ્થિરઃ સર્વપચશ્ચ ભવતિ|| ૨૪||

Adhikarana vamanavirecanayoH vegAnusAraM vireke mAnatashca jaghanyamadhyapravrashuddhilakShaNam (25) · Śloka 2

જઘાન્યમધ્યપ્રવરે તુ વેગાઃ ચત્વાર ઇષ્ટા વમને ષડષ્ટૌ| દશૈવ તે દ્વિત્રિગુણા વિરેકે પ્રસ્થસ્તથા સ્યાદ્દ્વિચતુર્ગુણશ્ચ||૨||

નનુ પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધ ઇત્યુક્તમ્| અત્ર ન જ્ઞાયતે કા પ્રધાના શુદ્ધિઃ, કા મધ્યા, કાઽવરેતિ| અતો દ્વયોરપિ વમનવિરેચનયોર્વેગસઙ્ખ્યયા માનતઃ પ્રવૃત્તદોષદર્શનતશ્ચ જઘન્યેત્યાદિના શુદ્ધિત્રયસ્ય લક્ષણમુચ્યતે| તત્ર જઘન્યે વમને ચત્વારો વેગા ઇષ્ટ આચાર્યૈઃ | મધ્યે વમને ષડ્ વેગાઃ| પ્રવરે વમનેઽષ્ટૌ વેગાઃ| વિરેકે તુ જઘન્યે વેગાઃ દશેષ્ટાઃ| મધ્યે વિરેકે દ્વિગુણા દશ વિંશતિર્વેગા ઇષ્ટાઃ| પ્રવરે તુ વિરેકે ત્રિગુણા દશ ત્રિંશદ્ વેગા ઇષ્ટાઃ| ઇતિ વમનવિરેચનયોર્વેગસઙ્ખ્ય્યા જઘન્યમધ્યપ્રવરત્વમ્| તથા જઘન્યમધ્યપ્રવરે વિરેકે યથાસઙ્ખ્યેન પ્રસ્થઃ દ્વિગુણશ્ચતુર્ગુણશ્ચ સ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ|| ૨૫||

Adhikarana anyamatena vamanavirekayoH pravarashuddhilakShaNaM, vamane mAnataH jaghanyAdishuddhilakShaNaM vamanavirecanayogalakShaNa~jca (26) · Śloka 1

પિત્તાવસાનં વમનં વિરેકાદર્દ્ધં કફાન્તઞ્ચ વિરેકમાહુઃ|૧|

અન્યે પુનરાચાર્યાઃ પિત્તાવસાનમુત્કૃષ્ટં વમનમાહુઃ| વિરેકાચ્ચ પ્રસ્થપરિમાણેનાર્ધમાહુઃ| તેન જઘન્યે વમનેઽર્ધપ્રસ્થઃ મધ્યે પ્રસ્થઃ| પ્રવરે પ્રસ્થૌ દ્વાવિતિ| તથા કફાન્તં વિરેકમાહુઃ| ત એવમાહુઃ આદાવેવ કફાન્તે વિરેકે પ્રવરત્વમ્|| ૨૬||

Adhikarana vamanavirecanayorvegagaNanAvidhiH (27) · Śloka 1

દ્વિત્રાન્સવિટ્કાનપનીય વેગાન્મેયં વિરેકે વમને તુ પીતમ્||૧||

તત્ર વિરેકે સપુરીષાન્ દ્વિત્રાન્ વેગાનપનીયાન્યન્મેયં પ્રસ્થાદિના| વમને તુ યત્ પરિમાણં પીતં તદપનીય મેયમ્|| ૨૭||

Adhikarana virecanavidhiH (28) · Śloka 28

અથ વમિતવન્તં પુનરેવં સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદ્ય શ્વો વિરેચ- યિતવ્ય ઇતિ સુજરમશ્લેષ્મલં સ્નિગ્ધં ફલામ્લમુષ્ણ- મુષ્ણોદકાનુપાનં જાઙ્ગલરસૌદનં ભોજયેત્| તતઃ સુખો- ષિતં પૂર્વોક્તેન વિધિનાતીતે શ્લેષ્મકાલે નિરન્નં વિભજ્ય કોષ્ઠં યથાર્હૌષધમાત્રાં પાયયેત્| ન ત્વકૃતવમનમન્ય- ત્રાતિક્રૂરકોષ્ઠાત્||૨૮||

અથ વમિતવન્તં વિધિના સંસ્નેહ્ય સંસ્વેદ્ય ચ શ્વ અયમાતુરો વિરેચ્ય ઇતિ રસૌદનં ભોજયેત્| કિમ્ભૂતમિત્યાહ-સુજરમિત્યાદિ| ફલેન દાડિમાદિનામ્લમ્| તતો રસૌદનં ભુક્ત્વા રાત્રૌ સુખેનાનાયાસેનોષિતં પ્રાતર્નિરન્નં શ્લેષ્મકાલે દિનસ્ય પ્રથમત્રિભાગે ગતે કોષ્ઠં મૃદ્વાદિભેદેન વિભજ્ય વિકલ્પ્ય યથાર્હામૌષધમાત્રાં પાયયેત્| પૂર્વોક્તેન ચ વમનોક્તેન મઙ્ગલપૂર્વેણ વિધિના| અકૃતવમનમાતુરં વિરેચનં ન પાયયેત્| ક્રૂરકોષ્ઠમકૃતવમનમેવ વિરેચનં પાયયેત્|| ૨૮||

Adhikarana akRutavamanasya virecanauShadhadAne doShaH (29) · Śloka 29

અકૃતવમનસ્ય હિ શ્લેષ્મણોપહતમૌષધમૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે| ઉરસિ વાવરુદ્ધમવતિષ્ઠતે| તતો નાલં વિરેકાય||૨૯||

કુત એવમિત્યાહ-અકૃતવમનસ્યેત્યાદિ| અકૃતવમનસ્ય સ્નેહાદિના હૃદિ શ્લેષ્માવશ્યમેવ ભવતીતિ| તેન શ્લેષ્મણા ઉપહતં વિરેકૌષધં પીતં મુખેન પ્રત્યાગચ્છતિ| અથવા વક્ષસિ રુદ્ધં વિરેકાય ન પર્યાપ્તં ભવતિ| તૈક્ષ્ણ્યાત્ પર્યાપ્તમપિ વા વિરેકાય|| ૨૯||

Adhikarana krUrakoShThaM varjayitvA samyagviriktasyApi samBAvyA vyApat (30) · Śloka 30

સમ્યગ્વિરિક્તસ્યાપિ ચાધઃ સ્રસ્તઃ શ્લેષ્મા ગ્રહણીં છાદ- યિત્વા ગૌરવમાપાદયતિ પ્રવાહિકાં વા| ન ત્વેષ દોષો- ઽતિક્રૂરકોષ્ઠસ્ય વાય્વાત્મકત્વાત્||૩૦||

તથા વિરિક્તસ્ય શ્લેષ્મા હૃદયાત્ કુક્ષાવપસ્રસ્તો ગ્રહણી ચાદયિત્વ કોષ્ઠગૌરવં પ્રવાહિકાં વાપાદયતિ| ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય તુ વાતકોષ્ઠત્વાત્ શ્લેષ્મા કોષ્ઠે ન કિઞ્ચિચ્છક્નોતિ|| ૩૦||

Adhikarana shleShmakAle virecanaprayoge doShaH (31) · Śloka 31

શ્લેષ્મકાલે ત્વકૃતવમનોક્તદોષાઃ| શૂલાધ્માનગૌર- વાણિ ચ કૃત્વા છર્દિક્ષીણે શ્લેષ્મણ્યપરાહ્ણે રાત્રૌ વા વિરેચયેત્||૩૧||

ય એવાકૃતવમનસ્ય વિરેચનેન દોષ ઉક્તઃ સ એવ કૃતવમનસ્યાપિ શ્લેષ્મકાલપીતેન| અથવા શ્લેષ્મકાલપીતં વિરેચનં શૂલાદીનિ કૃત્વાગ્નિબલાત્ ક્ષીણે શ્લેષ્મણિ સાયાહ્ને રાત્રૌ વા વિરેચયેત્|| ૩૧||

Adhikarana annAvRute virecanadoShaH (32) · Śloka 32

તેનાન્નાવૃતમપિ તુલ્યમ્| છર્દિઞ્ચ પુનસ્તજ્જનયતિ||૩૨||

તેનૈવ શ્લેષ્મકાલપીતેન વિરેચનોનાન્નાવૃતમપિ વિરેચનં તુલ્યમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-યદ્ ભુકે વિરેચનં પીયતે તદન્નાવૃતં વિરેચનં ક્ષીણેઽન્ને સાયાહ્ને રાત્રૌ વા વિરેચયેત્| તદન્નાવૃતં પુનશ્છર્દિ જનયતીતિ શ્લેષ્મકાલપીતાદ્વિશેષઃ|| ૩૨||

Adhikarana aviriktasya shleShmakAle vamanaM deyam (33) · Śloka 33

અવિરિક્તસ્ય તુ શ્લેષ્મકાલે ચ વમનં નિરન્નં યોજ્યમ્| તથોર્ધ્વં સુખેન નિર્હરણાત્||૩૩||

યઃ પુનઃ પૂર્વમવિરિક્તસ્તસ્યાવિરિક્તસ્ય શ્લેષ્મકાલપીતં વમનં સુખેન સ્વકાર્યં કરોતિ|| ૩૩||

Adhikarana koShThatraividhyaM tallakShaNa~jca (34) · Śloka 34

કોષ્ઠસ્તુ ત્રિવિધો ભવતિ-મૃદુઃ ક્રૂરો મધ્યશ્ચ| તત્ર બહુપિત્તો મૃદુઃ| સ વિરિચ્યતે ક્ષીરેક્ષુરસામ્લતક્ર- મસ્તુગુડકૃસરસર્પિર્નવમદ્યોષ્ણોદકપીલુદ્રાક્ષાપૂગફલા- દિભિરપિ| બહુવાતઃ ક્રૂરઃ| સ દુર્વિરેચ્યસ્ત્રિફલાતિ- લ્વકત્રિવૃન્નીલિનીફલાદિભિરપિ| બહુશ્લેષ્મા સમદોષશ્ચ મધ્યઃ| સ સાધારણઃ| યે ચ સ્નિહ્યન્ત્યચ્છપાનેન પ્રાયશઃ ત્રિસપ્તપઞ્ચરાત્રૈરિતિ||૩૪||

કોષ્ઠં વિભજ્યેતુયુક્તં, તત્ર ન જ્ઞાયતે કતિવિધઃ કોષ્ઠઃ કીદૃશશ્ચેત્યાહ-કોષ્ઠસ્ત્વિત્યાદિ| સુબોધમ્| તથા યોઽચ્છપેયસ્નેહેન ત્રિરાત્રેણ સ્નિહ્યતિ સ મૃદુકોષ્ઠઃ| યઃ સપ્તરાત્રેણ સ્નિહ્યતિ સ ક્રૂરઃ| યઃ પઞ્ચરાત્રેણ સ્નિહ્યતિ સ મધ્ય ઇતિ લક્ષણાન્તરમ્|| ૩૪||

Adhikarana doShaBedena virecanadravyaBedaH (35) · Śloka 35

તત્ર કષાયમધુરદ્રવ્યૈઃ પિત્તે વિરેચનમ્| મૂત્રકટુષ્ણૈઃ કફે| સ્નિગ્ધોષ્ણલવણૈર્વાતે||૩૫||

તત્ર કષાયત્વાદિયુક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ પિત્તે વિરેચનં યોજ્યમ્| મૂત્રાદિભિઃ શ્લેષ્મણિ| સ્નિગ્ધત્વાદિયુક્તૈર્વાતે|

Adhikarana virecanauShadhapAnottaramupacAraH (36) · Śloka 3

પીતમાત્ર એવ ચૌષધે છર્દિવિઘાતાય શીતામ્બુના મુખમસ્ય સહસા સિઞ્ચેત્| તતશ્ચોષ્ણોદકેન સોઽન્તર્મુખં વિશો- ધ્યાર્દ્રસુરભિમૃન્માતુલુઙ્ગજમ્બીરસુમનઃ સૌગન્ધિકાદિહ્undefinedૃદ્ય- ગન્ધાનુપજિઘ્રેત્| નિવાતસુખશય્યાસ્થિતશ્ચાવિબન્ધા- ર્થમલ્પાલ્પમુષ્ણોદકમનુકણ્ઠ્યંસ્તન્મના વેગાન્નધારયન્ ઈરયમાણશ્ચ શય્યાસને પ્રતિગ્રાહેઽશીતસ્પૃગ્વરિચ્યેત||૩||

સુબોધમ્| અનુકણ્ઠ્યં સ્તોકમાત્રં પિબન્|| ૩૬||

Adhikarana virecane doShabahirgamanakramaH (37) · Śloka 37

યથા ચ વમને સ્વેદપ્રસેકૌષધકફપિત્તાનિલાઃ ક્રમેણ પ્રવર્તન્તે તથા વિરેચને વાતમૂત્રપુરીષપિત્તકફાઃ પુનશ્ચાન્તે વાયુઃ| દોષાણાં હિ દેહે તથા સન્નિવેશાન્ માર્ગવૈપરીત્યાચ્ચ શોધનયોરિતિ||૩૭||

યથા ચ વમને સ્વેદાદીનિ ક્રમેણ પ્રવર્તન્તે, તદ્વિદ્વિરેચને વાતાદીનિ| કુતોઽયં વમનવિરેચનયોર્દોષનિર્ગમે પરસ્પરવિપરીતઃ ક્રમઃ ઇત્યાહ-દોષાણામિત્યાદિ| મુખેન વમનમૂર્ધ્વભાગનૈકુટ્યાદાદૌ કફં નિર્હરતિ| તતઃ પિત્તમ્| પશ્ચાદનિલમ્| વિરેચનં વૈપરીત્યાદધોભાગનૈકટ્યાદાદાવનિલમ્| મધ્યે પિત્તમ્| અન્તે કફમ્| તત્ર ચ પુનરન્તેઽનિલમપતર્પણાદિતિ વિજ્ઞેયમ્|| ૩૭||

Adhikarana virecanApravRuttAvalpapravRuttau ca vidhiH (38) · Śloka 38

અપ્રવૃત્તૌ તુ ભેષજાત્તેજનાર્થમુષ્ણોદકં પાયયેત્| પાણિ- તાપૈશ્ચ જઠરં સ્વેદયેત્| પ્રવૃત્તે ચ દીપ્તાગ્નેઃ સ્નિગ્ધવપુષા બહુદોષસ્યાલ્પદોષે નૈવ વા પ્રવૃત્તેઽલ્પદોષસ્યાપિ જીર્ણ- ભૈષજ્યસ્યાહઃશેષં બલં ચાપેક્ષ્ય ભૂયો માત્રાં વિદધ્યાત્| ન ત્વજીર્ણૌષધસ્યાતિયોગભયાત્| તદહર્વા ભુક્તવતો- ઽન્યેદ્યુઃ અદૃઢસ્નેહં વ દશરાત્રાદૂર્ધ્વમુપસ્કૃતદેહમવહિતો ભૂયઃ પાયયેત્||૩૮||

વિરેચને ચ વેગાપ્રવૃત્તાવુષ્ણોદકં ચ પાનાય યોજયેત્| જઠરં ચ સ્વેદયેત્| દીપ્તાગ્નેઃ સ્નિગ્ધશરીરસ્ય બહુદોષસ્ય ચૌષધેનાલ્પે દોષે પ્રવૃત્તે નૈવ વા પ્રવૃત્તે યોગ્યં દિવસશેષં દૃષ્ટ્વા બલં ચ પનરૌષધમાત્રાં વિદધ્યાત્| અલ્પદોષસ્યાપિ દીપ્તાગ્નિત્વાદકૃતવિરેક એવ ભેષજે જીર્ણે ભૂયો માત્રાં વિદધ્યાત્| અલ્પદોષસ્ય પુનર્યદ્યજીર્ણ એવૌષધે પુનરૌષધં દીયતે તતો વિરેચનાતિયોગમુત્પાદયતિ| અથવા યસ્ય સપ્રયોજનાય ભૂય ઔષધમાત્રા ન સમ્ભવતિ તસ્યાન્યેદ્યુર્દ્વિતીયેઽહનિ દેયઃ| અથવા અદૃઢસ્નેહમબહુસ્નિગ્ધં માત્રાં દશરાત્રાદૂર્ધ્વં ભૂયઃ પાયયેત્| કીદૃશમુપસ્કૃતદેહં સ્નેહાદિસંસ્કૃતદેહમિત્યર્થઃ| કીદૃશો ભિષક્ પાયયેત્| અવહિતોઽવહિતગ્રહણં પૂર્વાયોગકારણત્યાગાર્થમ્|| ૩૮||

Adhikarana sadAturAdiShu visheShakRutyam (39) · Śloka 39

હ્નીભયત્નોભૈશ્ચ વેગાભિઘાતશીલાઃ પ્રાયશઃ સ્ત્રિયો રાજ- સમીપસ્થા વણિજશ્ચ ભવન્તિ| તસ્માદેતે વેગધારણપ્ર- વૃદ્ધવાતત્વાત્સદાઽઽતુરા દુર્વિરેચ્યાશ્ચ| તાન્ સુસ્નિગ્ધાન્ શોધયેત્| અન્યાનપિ ચાકાલનિર્હારવિહારહારાન્| તત- શ્ચૈષાં સદાતુરત્વાદલ્પોઽપ્યામયો દુઃસાધ્યો ભવતિ| તેષાં પુનઃ ક્રિયાવિધિઃ સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધાવુપદેક્ષ્યતે||૩૯||

હ્નિયા લજ્જયા સ્ત્રિયો ભયેન ચ રાજસમીપસ્થા લોભેન ચ વણિજઃ પ્રાયો વેગાઘાતશીલા ભવન્તિ| અતસ્તેષાં વેગધારણેન પ્રવૃદ્ધવાતત્વાત્ સદાતુરત્વં દુર્વિરેચ્યત્વં ચ| અતસ્તાનતિસ્નિગ્ધાન્ કૃત્વા શોધયેત્| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| ન કેવલં સ્ત્ર્યાદીનેવૈવં શોધયેત્| યાવદન્યાનપ્યેવં શોધયેત્| કાનિત્યાહ-અકાલેત્યાદિ| અકાલેઽપ્રાપ્તેઽતિક્રાન્તે કાલે નિર્હારાદયો યેષાં તે તથોક્તાઃ| નિર્હારો મુત્રાદ્યુત્સર્ગઃ| વિહારશ્ચઙ્ક્રમણાદિઃ| આહારઃ પ્રસિદ્ધઃ| તેષાં સ્ત્ર્યાદીનાં ક્રિયાવિધિઃ| સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધાવધ્યાયે કલ્પસ્થાન ઉપદેક્ષ્યતે|| ૩૯||

Adhikarana virekAyogalakShaNam (40) · Śloka 40

તત્રાસમ્યગ્વિરેકાત્ કુક્ષિહૃદયાવિશુદ્ધિરાધ્માનમરુચિઃ પ્રસેકઃ કફપિત્તોત્ક્લેશછર્દિભ્રમાઃ કણ્ડૂઃ પિટકા વિ- દાહો ગૌરવમગ્નિસાદસ્તન્દ્રા સ્તૈમિત્યં પ્રતિશ્યાયો વાતવિ- ણ્મૂત્રસઙ્ગશ્ચ||૪૦||

તત્રેત્યાદિના વિરેચનસ્યાસમ્યગ્યોગયોગાતિયોગાનાં લક્ષણમાહ| અસમ્યગ્યોગો વિરેચનસ્યાયોગઃ| તેન કુક્ષ્યવિશુદ્ધ્યાદીનાં મૂત્રસઙ્ગાન્તાનામુદ્ભવઃ|| ૪૦||

Adhikarana samyagvirekaPalam (41) · Śloka 41

સમ્યગ્વિરેકાદ્વ્યાધ્યુપશમો યથોક્તવિપર્યયશ્ચ||૪૧||

સમ્યગ્યોગાદ્વિરેચનસાધ્યસ્ય વ્યાધેરુપશમઃ| સ્વસ્થસ્યાપ્યયોગાદિવ્યાધીનાં વૈપરીત્યં કુક્ષિશુદ્ધિરુચિવક્ત્રવૈશદ્યાદિકં ભવતિ|| ૪૧||

Adhikarana ativirekajavyApadaH (42) · Śloka 42

અતિવિરેકાત્તુ કેવલં દોષરહિતમુદકં રક્તં વા મેદો- માંસધાવનોપમં કૃષ્ણં વા પ્રવર્તતે| પરિકર્તિકા હૃદયોદ્વેષ્ટેનં ગુદનિસ્સરણં નયનપ્રવેશઃ પિપીલિકાસઞ્ચાર ઇવાઙ્ગે વમ- નાતિયોગતુલ્યતા ચ||૪૨||

વિરેચનાતિયોગાત્તુ દોષપ્રવૃત્ત્યનન્તરં દોષરહિતસ્ય કેવલસ્યોદકસ્ય રક્તસ્ય વા મેદોમાંસધાવનતુલ્યસ્ય કૃષ્ણસ્ય વા પ્રવૃત્તિઃ| પરિકર્તિકાદયો વમનાતિયોગોક્તાશ્ચ વ્યાધયો ક્ષામતાસ્વરક્ષયાદયો જાયન્તે|| ૪૨||

Adhikarana samyagvirikte vidhiH (43) · Śloka 43

સમ્યગ્વિરિક્તં ચૈનં વમનોક્તેન ધૂમવર્જ્યેન વિધિનોપપા- દયેત્| અથ વમિતવાનિવ ક્રમેણાન્નાન્યુપયુઞ્જાનઃ પ્રકૃતિ- ભોજનમાગચ્છેદિતિ||૪૩||

એનં પુરુષં યોગેન યથોક્તલક્ષણેન વિરિક્તં વમનોક્તેન વિધિનોપચરેત્| અત્ર ધૂમો વર્જ્ય ઇતિ વિશેષઃ| યચ્ચ વમિતસ્ય પેયાદ્યન્નગણોપયોગક્રમેણ પ્રકૃતિભોજનાગમનુમુક્તં તદ્વિરિક્તસ્યાપિ વિધેયમ્|

Adhikarana vamanavirecanayoryogyAvasthA (44) · Śloka 44

ભવતિ ચાત્ર- જીર્ણાઽન્ને વમનં યોજ્યં કફે જીર્ણે વિરેચનમ્||૪૪||

ભવતિ ચાત્રેતિ ગદ્યબન્ધોપસંહારે રીતિઃ| હ્યસ્તનેઽન્ને જીર્ણે વમનં દેયમ્| શ્લેષ્મણિ ચ જીર્ણે વિરેચનમ્| તૈનેતદુક્તં ભવતિ- વમનં જીર્ણેઽન્ને હ્યસ્તને દેયં શ્લેષ્મણિ ચ સ્થિત એવ દેયમ્| વિરેચનં પુનરન્ને શ્લેષ્મણિ ચ જીર્ણે દેયમિતિ|| ૪૪||

Adhikarana pItauShadhasya mandAgnitvAdau la~gGanam (45) · Śloka 45

મન્દવહ્નિમસંશદ્ધુમક્ષામં દોષદુર્બલમ્| અદૃષ્ટજીર્ણલિઙ્ગઞ્ચ લ~ઘ્ઘયેત્ પીતભેષજમ્| સ્નેહસ્વેદૌષધોત્ક્લેશસઙ્ગૈરિતિ ન બાધ્યતે||૪૫||

વમનાય વિરેચનાય ચ પીતૌષધં મન્દાગ્નિમસંશુદ્ધમપ્રવૃત્તદોષમક્ષામં દોષૈર્દુષ્ટૈર્હીનબલમદૃષ્ટજીર્ણૌષધલક્ષણં ચ તં તદહર્લઙ્ઘયેત્ આ જીર્ણલિઙ્ગાત્| એતાવતા હિ સ્નેહોત્ક્લેશાદિભિરાતુરો ન બાધ્યતે|| ૪૫||

Adhikarana peyAderagnivardhakatvampeyAnarhatarpaNArhAH (46) · Śloka 46

સંશોધનાસ્રવિસ્રાવસ્નેહયોજનલઙ્ઘનૈઃ| યાત્યગ્નિર્મન્દતાં તસ્માત્ ક્રમં પેયાદિમાચરેત્| સ્રુતાલ્પપિત્તશ્લેષ્માણં મદ્યપં વાતપૈત્તિકમ્| પેયાં ન પાયયેત્તેષાં તર્પણાદિક્રમો હિતઃ||૪૬||

સંશોધનેત્યાદિના પ્રસઙ્ગેન યથોક્તસ્ય પેયાદિક્રમસ્ય વિષયં દર્શયતિ| તત્ર સંશોધને પ્રવૃત્તે યસ્ય પિત્તશ્લેષ્માણૌ અલ્પૌ સ્રુતૌ દેહાવસ્થિતૌ| યશ્ચ સ્વભાવેન મદ્યપો યશ્ચ પ્રકૃત્યા વાતપૈત્તિકસ્તાન્ પેયાં ન પાપયેત્| તેષાં હિ તર્પણાદિક્રમો હિતઃ| પેયાસ્થાને તર્પણા દેયા ઇત્યર્થઃ| તર્પણા લાજસક્તવઃ|| ૪૬||

Adhikarana apakvapacyamAnavamanavirecanayoreva doShasaMshodhakatvam (47) · Śloka 47

અપક્વં વમનં દોષાણ્ પચ્યમાનં વિરેચનમ્| નિર્હરેદ્વમનસ્યાતઃ પાકં ન પ્રતિપાલયેત્||૪૭||

તથા વૈદ્યો વમનસ્ય પાકાવસ્થાં ન પ્રતિપાલયેત્| અયોગે શીઘ્રમેવ પ્રતિક્રિયાં કુર્યાદિત્યર્થઃ| વિરેચને તુ પાકાવસ્થાં પ્રતિપાલયેદેવ| કુત ઇત્યાહ-અપક્વમિત્યાદિ| સુબોધમ્|

Adhikarana vamanavirecanayorviparIta- gatayorupacAraH (48) · Śloka 48

ઊર્ધ્વાધોરેચનં યુક્તં વૈપરીત્યેન જાયતે| યદા તદા છર્દયતઃ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા| પાદૌ શીતેન ચોર્ધ્વાઙ્ગં વિપરીતં વિરેચને||૪૮||

ઊર્ધ્વરેચનં વમનં યુક્તં સદ્યદા કેનચિત્ કારણેન વૈપરીત્યેન વિરેચનતયા જાયતે| તથાઽધારેચનં વિરેચનં યદા કુતશ્ચિન્નિમિત્તાદ્વૈપરિત્યેન વમનત્વેન જાયતે તદા વિરેચનેન વૈપરીત્યાચ્છર્દયત ઉષ્ણેન વારિણા પાદૌ સિઞ્ચેત્ શીતેન ચોર્ધ્વાઙ્ગં સિઞ્ચેત્| યદા તુ વમને વૈપરીત્યાદ્વિરેકસ્તદા વિરિચ્યતઃ પુર્વવિપરીતં કાર્યં પાદૌ શીતોદકેન સિઞ્ચેદુષ્ણોદકેન ચોર્ધ્વાઙ્ગમિત્યર્થઃ|| ૪૮||

Adhikarana doShapAkajAte svayaM vireke AhAravidhAnam (49) · Śloka 49

દુર્બલો બહુદોષશ્ચ દોષપાકેન યઃ સ્વયમ્| વિરિચ્યતે ભેદનીયૈર્ભોજ્યૈસ્તમુપપાદયેત્||૪૯||

દૌબલયાદિયુક્તો દોષપાકેન યઃ સ્વયં વિરિચ્યતે| તં ભેદનીયૈરાહારૈરુપપાદયેત્| ન તસ્મૈ વિરેચનમૌષધં દેયં નાપિ સ્તમ્ભનમિત્યર્થઃ|| ૪૯||

Adhikarana durbalAdiShu mRudbalpashodhanauShadha vidhistatra hetushca (3) · Śloka 3

દુર્બલઃ શોધિતઃ પૂર્વમલ્પદોષઃ કૃશો નરઃ| અપરિજ્ઞાતકોષ્ઠશ્ચ પિબેન્મૃદ્વલ્પમૌષધમ્| વરં તદસકૃત્ પીતમન્યથા સંશયાવહમ્||૩||

Adhikarana durbalasya bahucaladoShasya stokaM stokaM shodhanavidhiralpadoShasya shamanauShadhavidhishca (2) · Śloka 2

હરેદ્બહૂંશ્ચલાન્ દોષાનલ્પાનલ્પાન્ પુનઃ પુનઃ| દુર્બલસ્ય મૃદુદ્રવ્યૈરલ્પાન્ સંશમયેત્તુ તાન્||૨||

Adhikarana bahudoShANAmanirharaNe vyApat (50) · Śloka 50

ક્લેશયન્તિ ચિરં તે હિ હન્યુર્વૈનમનિર્હૃતાઃ||૫૦||

દુર્બલઃ સન્ પૂર્વં શુદ્ધઃ તથાલ્પદોષસ્તથા કૃશઃ તથા મૃદ્વાદિવિશેષેણાપરિજ્ઞાતકોષ્ઠઃ સ મૃદ્વલ્પં ચૌષધં પિબેત્| યતસ્તદૌષધં પ્રયોજનાપેક્ષાયામસકૃદનેકવારં પીતં વરમ્| ન ત્વન્યથા સકૃત્ સંશયાવહં પીતં વરમતિયોગભયાત્| તથા દુર્બલસ્ય ચલાન્ દોષાન્ બહૂન્ પ્રભૂતાન્ સતઃ સ્તોકં કૃત્વા મૃદુભિર્દ્રવ્યૈર્હરેત્ પુનઃ પુનઃ| તાંસ્તુ દુર્બલસ્ય ચલાન્ દોષાન્ અલ્પાન્ સતઃ અનિર્હૃતાનેવ શમનૈઃ શમયેત્| યતસ્તે દોષા બહવઃ પ્રચલિતા એનમાતુરમનિર્હૃતાઃ સન્તશ્ચિરં વ્યાધિભિઃ ક્લેશયન્તિ| હન્યુરેવ વા|

Adhikarana mandAgnikrUrakoShThayoH shodhane purvakRutyam (51) · Śloka 51

મન્દાગ્નિં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ સક્ષારલવણૈર્ઘૃતૈઃ| સન્ધુક્ષિતાગ્નિં વિજિતકફવાતં ચ શોધયેત્||૫૧||

મન્દાગ્નિં પુરુષં શોધનપ્રસઙ્ગે સતિ સક્ષારૈશ્ચ ઘૃતૈર્યથોક્તૈઃ સન્ધુક્ષિતાગ્નિં વિજિતશ્લેષ્માણં ચ શોધયેત્| તથા ક્રૂરકોષ્ઠં સલવણૈર્ઘૃતૈઃ સન્ધુક્ષિતાગ્નિં વિજિતવાતં ચ શોધયેત્|| ૫૧||

Adhikarana rUkShavirekAtpUrvaM bastyAdividhistatra hetushca (52) · Śloka 52

રૂક્ષબહ્વનિલક્રૂરકોષ્ઠવ્યાયામશીલિનામ્| દીપ્તાગ્નીનાં ચ ભૈષજ્યમવિરેચ્યૈવ જીર્યતિ| તેભ્યો બસ્તિં પુરો દદ્યાત્તતઃ સ્નિગ્ધં વિરેચનમ્| શકૃન્નિર્હૃત્ય વા કિઞ્ચિત્તીક્ષ્ણાભિઃ ફલવર્તિભિઃ| પ્રવૃત્તં હિ મલં સ્નિગ્ધો વિરેકો નિર્હરેત્સુખમ્||૫૨||

રૂક્ષત્વાદિયુક્તાનાં વિરેચનં ભૈષજ્યમવિરેચ્યૈવ જરાં યાતિ| અતસ્તેષાં પ્રથમં બસ્તિં દત્ત્વા સ્નિગ્ધં વિરેચનં દેયમ્| અથવા તેષાં તીક્ષ્ણાભિઃ ફલવર્તિભિઃ કિઞ્ચિત્ પુરીષં નિર્હૃત્ય સ્નિગ્ધં વિરેચનં દેયમિતિ સમ્બન્ધઃ| યતઃ ફલવર્તિભિર્બસ્તિના વા પ્રવૃત્તં મલં સ્નિગ્ધો વિરેકઃ સુખં નિર્હરેત્|| ૫૨||

Adhikarana IShatsnehapUrvakaM saMshodhyAH (53) · Śloka 53

વિષાભિઘાતપિટકાકુષ્ઠશોફવિસર્પિણઃ| કામલાપાણ્ડુમેહાર્તાન્નાતિસ્નિગ્ધાન્ વિશોધયેત્||૫૩||

વિષાદિમન્તઃ કામલાદ્યાર્તાશ્ચ નાતિસ્નિગ્ધાન્ વિશોધયેત્| સ્તોકસ્નિગ્ધાન્ વિશોધયેદિત્યર્થઃ|| ૫૩||

Adhikarana sarveShu snehavirecanavidhiH susnigdheShu tu rUkShavirecanavidhiH (54) · Śloka 54

સર્વાન્ સ્નેહવિરેકૈશ્ચ રૂક્ષૈસ્તુ સ્નેહભાવિતાન્||૫૪||

એતાન્ સર્વાન્ વિશોધ્ય વ્યાધ્યાર્તાન્ સ્નેહવિરેચનૈઃ શોધયેત્| સ્નેહભાવિતદેહાન્ વા રૂક્ષૈરેવ વિરેચનૈઃ શોધયેત્| સ્નેહભાતિદેહો યેષાં સઞ્ચિતસ્નેહસંસ્કારો દેહસ્ય વિદ્યતે|| ૫૪||

Adhikarana vamanAdInAM madhye madhye sneha svedau sarvAnte snehashca (55) · Śloka 55

કર્મણાં વમનાદીનાં પુનરપ્યન્તરેઽન્તરે| સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયુઞ્જીત સ્નેહમન્તે બલાય ચ||૫૫||

તથા વમનાદીનાં વમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનશિરોવિરેચનાનામન્તરેઽન્તરે મધ્યે મધ્યે સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયુઞ્જીત| અન્તે ચ બલાર્થં સ્નેહમુપયુઞ્જીત|| ૫૫||

Adhikarana svedAdyutkliShTadoShasyaiva sushodhyatvamatra dRuShTAntashca (56) · Śloka 56

ઊષાદિભિર્યથોત્ક્લેશ્ય હ્નિયતે વાસસો મલઃ| તથૈવ વપુષઃ સ્નેહસ્વેદમાષતિલાદિભિઃ||૫૬||

કુતઃ કિમર્થં સ્નેહસ્વેદૌ યુઞ્જીતેત્યાહ-ઊષેત્યાદિ| યથા વાસસઃ ઊષાદિભિરુત્ક્લેશ્ય મલો હ્નિયતે તદ્વદ્વપુષઃ સ્નેહાદિભિર્હ્નિયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ઊષા સ્યાત્ ક્ષારમૃત્તિકા|| ૫૬||

Adhikarana snehasvedarahitashodhane vyApat (57) · Śloka 57

સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય કુર્યાત્સંશોધનં તુ યઃ| દારુશુષ્કમિવાનામે શરીરં તસ્ય દીર્યતે||૫૭||

અન્યચ્ચ સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય યસ્તુ સંશોધનં કુર્યાત્ તસ્ય શરીરં દીર્યતે નશ્યતિ| યથા શુષ્કં દાર્વાનમને|| ૫૭||

Adhikarana tIkShNavirecananirUhalakShaNam (58) · Śloka 58

સુખં ક્ષિપ્રં મહાવેગમસક્તં યત્ પ્રવર્તતે| નાતિગ્લાનિકરં નાપિ હૃદિ પાયૌ ચ રુક્કરમ્| અન્તરાશયગં ક્લિન્નં કૃત્સ્નં દોષં નિરસ્યતિ| વિરેચનં નિરૂહં વા તત્તીક્ષ્ણમિતિ નિર્દિશેત્||૫૮||

વિરેચનં નિરૂહો વા યત્ સુખં ક્ષિપ્રાદિયોગેન કૃત્સ્નં દોષં નિરસ્યતિ તત્તીક્ષ્ણમુચ્યતે|| ૫૮||

Adhikarana bheShajasya tIkShNaprAptau hetuH (59) · Śloka 59

જલાગ્નિકીટૈરસ્પૃષ્ટં દેશકાલગુણાન્વિતમ્| નવં માત્રાધિકં કિઞ્ચિત્તુલ્યવીર્યૈઃ સુભાવિતમ્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય તીક્ષ્ણત્વં યાતિ ભેષજમ્| અતો વિપર્યયે મન્દં મન્દતાં ચ પ્રપદ્યતે||૫૯||

નનુ તીક્ષ્ણત્વં કથં યાતીત્યાહ-જલાગ્નીત્યાદિ| જલાદિભિરસ્પૃષ્સ્ટં યોગ્યે દેશે કાલે ચ જાતં ગુણૈશ્ચ પૂર્ણં તુલ્યવીર્યૈઃ સાધુ ભાવિતં તીક્ષ્ણત્વં યાતીતિ સમ્બન્ધઃ| અતો યથોક્તૈસ્તીક્ષ્ણલક્ષણૈર્વિપર્યયે સતિ મન્દં જ્ઞેયમ્| તૈક્ષ્ણયહેતુવિપર્યયાચ્ચ ભેષજં મન્દતાં પ્રપદ્યતે| સુખં ક્ષિપ્રમિત્યાદિ તીક્ષ્ણલક્ષણં સર્વમપિ| જલાગ્ન્યસ્પૃષ્ટાદિસ્તૈક્ષ્ણ્યહેતુસ્તયોર્વૈપરીત્યે મધ્યમ્|

Adhikarana tIkShNAdivyAdhiShu tIkShNAdiBeShajaM kramAddeyam (60) · Śloka 60

તીક્ષ્ણો મધ્યો મૃદુર્વ્યાધિઃ સર્વમધ્યાલ્પલક્ષણઃ| બલાપેક્ષં હિતં તેષુ મધ્યં મૃદુ ક્રમાત્||૬૦||

ત્રિવિધભેષજપ્રદર્શનપ્રસઙ્ગેનોચ્યતે-તીક્ષ્ણ ઇત્યાદિ| યો વ્યાધિઃ સ્વનિદાનોક્તૈર્લક્ષણૈઃ સમ્પુર્ણઃ સ તીક્ષ્ણઃ| યો મધ્યલક્ષણઃ સ મધ્યો વ્યાધિઃ| સ્વલ્પલક્ષણો મૃદુરિતિ| તત્ર તીક્ષ્ણવ્યાધેસ્તીક્ષ્ણમૌષધં દેયમ્| મધ્યં મધ્યસ્ય| મૃદુર્મૃદોરિતિ| એતચ્ચાતુરબલાપેક્ષયા યોજ્યમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સ્વલ્પતીક્ષ્ણવ્યાધેરપિ તીક્ષ્ણં ન યોજ્યમિતિ સર્વત્ર વ્યભિચારઃ|| ૬૦||

Adhikarana sAtyashodhanauShadhaniShedhastatra hetushca (61) · Śloka 61

અપ્રવર્ત્ત્ય મલાન્ દ્રવ્યં સાત્મીભૂતં હિ જીર્યતિ| વમનં વા વિરેકં વા તસ્માત્સાત્મ્યં ન યોજયેત્||૬૧||

તથા વમનં ભવતુ વિરેકો વા ભવતુ યદ્યસ્ય સાત્મ્યમાહારરૂપેણાભ્યસ્તં તદ્વમનાય વિરેચનાય વા ન યોજ્યમ્| યતઃ સાત્મીભૂતં દ્રવ્યં મલાનપ્રવર્ત્ત્યૈવ જીર્યતિ|| ૬૧||

Adhikarana shAstravidhinA saMshodhanaM sevyameva (62) · Śloka 62

વિભ્રંશો વિષવત્સમ્યગ્યોગો યસ્યામૃતોપમઃ| કાલેઽવશ્યં પ્રયોજ્યઞ્ચ યસ્માદ્યત્નેન તત્પિબેત્||૬૨||

તચ્ચ શોધનં શાસ્ત્રોક્તેન વિધાનેનાવહિતઃ પિબેત્| યતસ્તસ્ય શોધનસ્ય વિભ્રંશો વિપરીતા સેવા વિષવત્| સમ્યગ્યોગશ્ચ યસ્યામૃતોપમઃ| નનુ કદાચિદુપેક્ષ્ય ઇત્યત આહ-કાલેઽવશ્યં પ્રયોજ્યઞ્ચ વ્યાધિભયાત્|| ૬૨||

Adhikarana samyagupAsyamAnashodhanaPalam (63-64) · Śloka 64

બુદ્ધિપ્રસાદં બલમિન્દ્રિયાણાં ધાતુસ્થિરત્વં જ્વલનસ્ય દીપ્તિમ્| ચિરાચ્ચ પાકં વયસઃ કરોતિ સંશોધનં સમ્યગુપાસ્યમાનમ્||૬૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વમનવિરેચનવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૬૪||

ઉપસંહરન્નાહ-બુદ્ધિપ્રસાદમિત્યાદિ| સંશોધનં સમ્યક્ સાધુ કૃત્વા ઉપાસ્યમાનસેવ્યમાનં બુદ્ધિપ્રસાદાદિકં કરોતિ|| ૬૩|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ