27. vamanavirēcanavidhiḥ

Adhikarana atha vamanavirecanavidhirnAma saptaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વમનવિરેચનવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana vamanavirecanapariBAShA (2) · Śloka 2

દોષહરણમૂર્ધ્વભાગં વમનાખ્યમ્| અધોભાગં વિરેચ- નાખ્યમ્| ઉભયં વા મલવિરેચનાદ્વિરેચનમિત્યુચ્યતે||૨||

Adhikarana vamanavirecanobhayatoharauShadhAnAM kArmukatve yuktiH (3) · Śloka 3

તત્રોષ્ણતીક્ષ્ણસૂક્ષ્મવ્યવાયિવિકાષીણ્યૌષધાનિ સ્વવીર્યેણ હૃદયમુપેત્ય સૌક્ષ્મ્યાદ્ વ્યવાયિત્વાચ્ચ ધમનીરનુસૃત્ય સ્નેહેન મૃદૂકૃત્યાન્તઃશરીરે સ્વેદોષ્મણાઽઽર્દ્રદારુવદ્વિષ્યણ્ણે સ્થૂલાણુસ્રોતોભ્યઃ સકલમપિ દોષસઙ્ઘાતમૌષ્ણ્યાત્પુન- ર્વિષ્યન્દયન્તિ| તૈક્ષ્ણ્યાદ્વિકાષિત્વાચ્ચ વિચ્છિન્દયન્તિ| સ વિષ્યણ્ણવિચ્છિન્નો દોષસઙ્ઘાતઃ પારિપ્લવઃ સ્નેહાક્ત- ભાજનસ્થ ઇવોદકાઞ્જલિરસજ્જન્નનુપ્રસરણભાવાદામા- શયમનુગમ્યોદાનપ્રણુન્નોઽગ્નિવાય્વાત્મકત્વાદુર્ધ્વભાગ- પ્રભાવાચ્ચૌષધસ્યોર્ધ્વં પ્રવર્તતે| સલિલપૃથિવ્યાત્મક- ત્વાદધોભાગપ્રભાવાચ્ચ ઔષધસ્યાધઃ| ઉભયતશ્ચોભય- ગુણાત્મકત્વાદુભયભાગપ્રભાવાચ્ચ||૩||

Adhikarana vamanavirecanaviShayaviBAgaH (4) · Śloka 4

તત્રોત્કૃષ્ટે શ્લેષ્મણિ પિત્તસંસૃષ્ટે વા તત્સ્થાનગતે વા પિત્તેઽનિલે વા શ્લેષ્મોત્તરે વમનમાચરેત્| પિત્તે તુ વિરેકં શ્લેષ્મસંસૃષ્ટે વા તત્સ્થાનગતે વા શ્લેષ્મણીતિ||૪||

Adhikarana vamanasAdhyAH vikArAH (5) · Śloka 5

તત્ર વમનસાધ્યા વિષપીતદષ્ટદિગ્ધવિદ્ધવિરુદ્ધાજીર્ણા- ન્નનવજ્વરરાજયક્ષ્માતિસારાધોરક્તપિત્તવિશૂચિકાલસ- કાવિપાકારોચકાપચિગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદમેદોગદગરો- ન્માદાપસ્મારશ્વાસકાસહૃલ્લાસે વીસર્પપ્રમેહકુષ્ઠપાણ્ડુ- વર્ત્મમુખઘ્રાણકપાલરોગકર્ણરોધશોફસ્તન્યદોષાદયો દોષભેદીયોક્તાશ્ચ શ્લેષ્મવ્યાધયો વિશેષેણ એતે હિ પરં વમનેન નાશમુપયાન્તિ| સલિલાપગમનેનાનિષ્પન્નશા- લ્યાદિવત્||૫||

Adhikarana avamyAstatra kAraNAni ca (6) · Śloka 6

અવામ્યાસ્તુ ગર્ભિણીસુકુમારાન્યકાર્યવ્યગ્રરૂક્ષરૂક્ષાશ- નપ્રાયાતિદીપ્તાગ્નિભારાધ્વકર્મનિત્યક્લાન્તક્ષતક્ષીણાતિ- સ્થૂલકૃશવૃદ્ધબાલદુર્બલશ્રમભયશોકક્રોધમદમૂર્ચ્છા- ક્ષુત્પિપાસાર્ત્તોપવાસવ્યવાયવ્યાયામાધ્યયનચિન્તાપ્રસક્ત- ચ્છર્દિરૂર્ધ્વરક્તપિત્તવાતાસ્થાપિતાનુવાસિતસંવૃતકોષ્ઠ- દુશ્છર્દિતહૃદ્રોગોદાવર્તમૂત્રાઘાતગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાર્શઃ- સ્વરોપઘાતતિમિરભ્રમાનિલાર્તાર્દિતાક્ષેપકાક્ષિશિરઃ શઙ્ખ- કર્ણપાર્શ્વશૂલિનોઽનાસ્થાપિતશ્ચ કૃમિણકોષ્ઠ ઇતિ| અન્યત્રામગરવિષવિરુદ્ધાભ્યવહારેભ્યઃ શીઘ્રકારિત્વાદે- ષામ્| તત્ર ગર્ભિણ્યા ગર્ભવ્યાપદામગર્ભભ્રંશાચ્ચ દારુણ- રોગપ્રાપ્તિઃ સ્યાત્| સુકુમારસ્ય હૃદયવિકર્ષણાદૂર્ધ્વમધો વા રુધિરપ્રવૃત્તિઃ| અન્યકાર્યવ્યગ્રસ્યૌષધં ન પ્રવર્તતે| કૃચ્છ્રેણ વા પ્રવર્તમાનમયોઽઙ્ગદોષાન્ કુર્યાત્| રૂક્ષસ્ય વાયુરઙ્ગગ્રહણમ્| રૂક્ષાશનપ્રાયસ્ય વાયુના ક્ષપિતદેહત્વાદ્ બલક્ષયઃ સ્યાત્| તથાઽતિદીપ્તાગ્નેરગ્નિબલેન ભારાધ્વ- કર્મનિત્યાનક્લાન્તાનાં ચાયાસેન ક્ષતસ્ય ભૂયઃક્ષણ- નાદ્રક્તાતિપ્રવૃત્તિઃ| ક્ષીણાદીનામૌષધબલાક્ષમત્વાદ્દેહ બલોપરોધોઽન્તઃ ક્ષતભયઞ્ચ| પ્રસક્તચ્છર્દ્યૂર્ધ્વરક્તપિત્તયો- રુદાન ઉત્ક્ષિપ્ય પ્રાણાન્ હરેદ્રક્તં ચાતિપ્રવર્તયેત્| ઊર્ધ્વ- વાતાસ્થાપિતાનુવાસિતાનામૂર્ધ્વં વાતાદિપ્રવૃત્તિઃ| સંવૃત- કોષ્ઠસ્ય દુશ્છર્દિતસ્ય વાતિમાત્રપ્રવાહણાદન્તઃકોષ્ઠે સમુ-ત્ક્લિષ્ટૈર્દોષૈર્વિસર્પસ્તમ્ભજાડ્યવૈચિત્યાનિ મરણં વા| હૃદ્રોગિણો હૃદયોપરોધઃ| ઉદાવર્તાદિભિરર્તાનામર્દિતા- દિભિશ્ચ યથાયથમામયપ્રવૃદ્ધિર્મરણં વા| કૃમિણ કોષ્ઠ- સ્યાસ્થાપનેનાધઃપૂર્વમનિર્હૃતૈઃ કૃમિભિરતિબહુત્વાદ- શોષાનિસ્સરણેન હૃદયમતિકર્ષદ્ભિશ્છર્દિષોઽતિપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્||૬||

Adhikarana garBiNyAdInAM niShedhAntarANi (7) · Śloka 7

ગર્ભિણ્યાદિચિન્તાપ્રસક્તાન્તાશ્ચાત્ર ધૂમાન્તૈઃ પ્રાયઃ સર્વ- કર્મભિર્વક્ષ્યમાણૈઃ પરિહર્તવ્યાઃ| અજીર્ણી તુ સવૈરેવ ચ વમનવર્જ્જૈરામદોષભયાત્| નવજ્વરસ્ય દોષસ્તમ્ભભયા- દિતિ||૭||

Adhikarana virecanasAdhyA vikArAH (8) · Śloka 8

અથ વિરેચનસાધ્યા જીર્ણજ્વરોર્ધ્વરક્તપિત્તગુલ્મવિદ્રધિ- પ્લીહાર્શોભગન્દરોદરકૃમિણકોષ્ઠમૂત્રાઘાતરેતોયોનિદોષ- વાતશોણિતહલીમકવ્યઙ્ગતિમિરકાચાભિષ્યન્દાક્ષિપાક- ક્ષારાગ્નિદગ્ધદુષ્ટવ્રણશિરઃપક્વાશયશૂલોદાવર્તવિબન્ધ- ચ્છર્દિવિસ્ફોટાદયો વામ્યોક્તાશ્ચ વિષૂચિકાદયો દોષ- ભેદીયોક્તાશ્ચ પિતવ્યાધયઃ વિશેષેણ| એતે હિ પરં વિરે- ચનેન નાશમુપયાન્ત્યગ્ન્યપનયનેનાગ્નિગૃહતાપવત્||૮||

Adhikarana avirecyAstatra kAraNAni ca (9) · Śloka 9

અવિરેચ્યાઃ પુનર્નવજ્વરાતિસાર્યધોરક્તપિત્તક્ષતગુદલઙ્ઘિત- રાત્રિજાગરિતાસ્થાપિતાલ્પાગ્નિરાજયક્ષ્મમદાત્યયાર્તા- ધ્માતસશલ્યાભિહતાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષક્રૂરકોષ્ઠાઃ| તત્ર નવ જ્વરસ્યાવિપક્વાન્ દોષાન્ન નિર્હરેત્| વાતાનેવ ચ કોપયેત્| અતીસાર્યધોરક્તપિત્તયોરતિપ્રવૃત્ત્યા હન્યાત્| ક્ષતગુદસ્ય ગુદે પ્રાણોપરોધકરીં રુજં જનયેત્| લઙ્ઘિતાદયો ભેષજવેગં ન સહેરન્| રાજયક્ષ્માર્તસ્ય ક્ષીણધાતુતયા મલબલત્ત્વમ્| તદભાવાદ્ દેહનાશઃ સ્યાત્| મદાત્યયાર્તસ્ય મદ્યક્ષીણે દેહે વાયુઃ પ્રાણોપરોધાય| આધ્માતસ્ય પુરીષાશયે નિચિતો વાયુર્વિસર્પન્ સહસા તીવ્રતરમાધ્માનં મરણં વા જનયેત્| સશલ્યાભિહતયોઃ ક્ષતે વાયુરાશ્રિતો જીવિતં હિંસ્યાત્| અતિસ્નિગ્ધસ્યાતિયોગો ભવેત્| ક્રૂરકોષ્ઠસ્યૌષધોદ્ધતા દોષા હ્યપ્રવર્તમાના હૃદયશૂલપર્વભેદાનાહચ્છર્દિમૂર્ચ્છાક્લ- માન્ જનયિત્વા પ્રાણાન્ હન્યુઃ| ગર્ભિણ્યાદીનાં પૂર્વોક્ત- દોષઃ સ્યાત્||૯||

Adhikarana vamanavidhiH (10) · Śloka 10

અથ સાધારણે કાલે સમ્યક્ સ્નિગ્ધસ્વિન્નમનુપહતમાનસં શ્વઃ ચ્છર્દયિતવ્યમિતિ ગ્રામ્યાનૂપૌદક શૃતમાંસરસક્ષીરદ- ધિમાષતિલપલલશાકાદિભિર્દ્રવપ્રાયૈઃ સમુત્ક્લેશિત- શ્લેષ્માણં સુખોષિતં જિર્ણાહારં પૂર્વાહ્ણે સ્નાતાનુલિપ્તં સ્રગ્વિણમહતવાસસં દેવતાઽગ્નિદ્વિજગુરુવૃદ્ધવૈદ્યાનર્ચિત- વન્તં કૃતહોમબલિમઙ્ગલપ્રાયશ્ચિત્તસ્વસ્તિવચનં જાનુસ- મસંસ્તૃતસોપધાનોપાશ્રયાસનોપવિષ્ટં નિરન્નમીષત્સ્નિગ્ધં વા યવાગૂમણ્ડેન ઘૃતમાત્રાં પીતવન્તં ભીરુકૃશબાલવૃદ્ધ- સુકુમારાન્ વા દોષાનુરોધેનાકણ્ઠં પીતક્ષીરતક્રૂયૂષે- ક્ષુમાંસરસમદ્યતુષોદકયવાગૂમણ્ડાન્યતમં નક્ષત્રતિથિ- કરણમુહૂર્તોદયે પ્રશસ્તે યથાવ્યાધિદોષદૂષ્યાદિવિહિતા- મૌષધમાત્રાં મધુસૈન્ધવયુક્તાં સુખોષ્ણાં બ્રાહ્મણપ્રયુક્તા- ભિરાશીર્ભિરભિમન્ત્રિતામ્| પુનશ્ચ બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્કાનિલાનલાઃ| ઋષયઃ સૌષધિગ્રામા ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ પાન્તુ વઃ| રસાયનમિવર્ષીણામમરાણામિવામૃતમ્| સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે| ઔમ્ નમો ભગવતે ભૈષજ્યગુરવે વૈડૂર્યપ્રભરાજાય તથાગતા- યાર્હતે સમ્યક્સમ્બુદ્ધાય| તદ્યથા-ઔમ્ ભૈષજ્યે ભૈષજ્યે મહાભૈષજ્યે ભૈષજ્યસમુદ્ગતે સ્વાહા| ઇત્યેવમભિમન્ત્ર્યોદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખમાતુરં પાયયેત્||૧૦||

Adhikarana vamanauShadhapAnottaravidhiH pravRuttavamanavegasya vidhishca (11) · Śloka 11

તતઃ પીતવાનૂરુન્યસ્તભુજો વમનાનુગતમાનસોઽગ્નિતપ્તૈઃ પાણિભિરુપતપ્યમાનો મુહૂર્તમનુપાલયેત્| સ યદા જાની- યાત્ સ્વેદપ્રાદુર્ભાવેન દોષં પ્રવિલયમાપદ્યમાનં, રોમહર્ષેણ વા સ્થાનેભ્યઃ પ્રવિચલિતં, કુક્ષ્યાધ્માનેન ચ કુક્ષિમનુસૃતં ચ ક્રમાત્ હૃદયોપમર્દહૃલ્લાસાસ્યસંસ્રવણૈશ્ચોર્ધ્વમભિ- મુખી ભૂતં સમુપસ્થિતાનેકપ્રતિગ્રાહઃ પાર્શ્વલલાટોપગ્રહેણ નાભિપ્રપીડને પૃષ્ઠપ્રતિલોમમર્દનેન ચ પ્રવૃત્તાવ્યપત્રપણીય- પુરુષો વિવૃત્તોષ્ઠતાલુકણ્ઠો નાતિમહતા વ્યાયામેન વેગા- નુદીરયન્ નાપ્રવૃત્તાન્ ન પ્રવર્ત્તયન્ પ્રવૃતાંશ્ચાનુવર્ત્તયન્ સુપરિલિખિતનખાભ્યામઙ્ગલીભ્યામુત્પલકુમુદૈરણ્ડ- નાલૈર્વા કણ્ઠમભિમૃશન્ વમેન્નાત્યુન્નતો નાત્યવનતો નપા- ર્શ્વાપવૃત્તો વા| તત્રાત્યુન્નતસ્ય પૃષ્ઠહૃદયપીડા ભવતિ| અત્યવનતસ્ય શિરઃકોષ્ઠપીડા, પાર્શ્વાપવૃત્તસ્ય પાર્શ્વ- કોષ્ઠહૃદયોર્ધ્વજત્રુપીડેતિ||૧૧||

Adhikarana doShaBedena vamanadravyaBedaH (12) · Śloka 12

એવં કટુતીક્ષ્ણોષ્ણૈઃ કફે છર્દયેત્| સ્વાદુભિઃ પિત્ત- યુક્તે| અમ્લૈઃ સસ્નેહૈરનિલસંસૃષ્ટે||૧૨||

Adhikarana vamanavidhiH (13) · Śloka 1

યાવત્ કફચ્છેદઃ કેવલમૌષધપ્રવૃત્તિઃ પિત્તદર્શનં વા||૧||

Adhikarana hInavegasyauShadhAdi (14) · Śloka 14

હીનવેગસ્તુ પિપ્પલ્યામલકસર્ષપકલ્કલવણોષ્ણોદકૈઃ પુનઃ પુનઃ પ્રવર્તયેત્| પ્રભૂતવમનાસહિષ્ણુદ્વ્યહં ત્ર્યહં વા વિશ્રમ્ય||૧૪||

Adhikarana vamanavirecanadravyasvarUpam (15) · Śloka 15

અસાત્મ્યબીભત્સદુર્દર્શદુર્ગન્ધાનિ વમનાનિ વિદધ્યાત્| વિપરીતાનિ તુ વિરેચનાનિ||૧૫||

Adhikarana sarveShu vamaneShu madhusaindhavopayogaH (16) · Śloka 16

સર્વૈષુ ચ વમનેષુ સૈન્ધવં મધુ ચ વિદધ્યાત્કફવિલય- નવિચ્છેદનાર્થમ્||૧૬||

Adhikarana vamanavegAnAmavekShaNam (17) · Śloka 17

વેગાંશ્ચાસ્ય પ્રતિગ્રાહગતાનવેક્ષેત||૧૭||

Adhikarana vamanAyogalakShaNaM tajjA vyAdhayashca (18) · Śloka 18

તત્રાપ્રવૃત્તિઃ કેવલસ્ય વા ભેષજસ્ય પ્રવૃત્તિર્વિબન્ધો વા વેગાનામયોગલક્ષણમ્| તતશ્ચારોચકગૌરવાધ્માનકણ્ડૂ સ્ફોટકોઠાલસ્યશૂલપ્રતિશ્યાયલોમહર્ષપ્રસેકશોફશીત- જ્વરાદયઃ||૧૮||

Adhikarana samyagyogalakShaNaM tatPala~jca (19) · Śloka 19

યોગલક્ષણં પુનઃ કાલે ક્રમાત્ કફપિત્તાનિલપ્રવૃત્તિ- ર્નાતિમહતી વ્યથા સ્વયં ચાવસ્થાનં તતશ્ચ સ્વસ્થતા મનઃ- પ્રસાદઃ સ્વરવિશુદ્ધિરરોચકાદિવૈપરીત્યઞ્ચ||૧૯||

Adhikarana vamanAtiyogalakShaNaM tajjA vyApadashca (20) · Śloka 20

અતિયોગે તુ ફેનિલરક્તચન્દ્રિકોદ્ગમનમ્| તતશ્ચ ક્ષામ- તાસ્વરક્ષયદાહકણ્ઠશોષભ્રમમોહોન્માદમૂર્ચ્છાશિરઃ શૂ- ન્યતાહૃદ્ધૂમાયનગાત્રશૂલસુપ્તિતૃષ્ણોર્ધ્વાનિલપ્રકોપકર્ણ- શૂલાર્દ્દિતવાક્સઙ્ગહનુસંહનનજિહ્વાપ્રવેશનિર્ગમાક્ષિવ્યાવૃ- ત્તિવિસંજ્ઞતાનિદ્રાબલાગ્નિહાનયો ભવન્તિ| જીવશોણિત- પ્રવૃત્ત્યા મરણં વા| એષાં સિદ્ધિષુ સાધનં વક્ષ્યતે||૨૦||

Adhikarana samyagvAntasyopacAraH (21) · Śloka 21

યોગેન તુ ખલ્વેનં છર્દિતવન્તં સુવિશોધિતપાણિપાદ- મુખં મુહૂર્તમાશ્વાસ્ય ધૂમત્રયસ્યાન્યતમં સામર્થ્યતઃ પાય- યિત્વા પુનરુપસ્પૃષ્ટોદકં સમ્માનિતસુરભિતામ્બૂલં નિવાતા- ગારશય્યાસ્થૈતં સ્નેહોક્તેનાચારવિધિનાનુશિષ્યાત્||૨૧||

Adhikarana samyagvAntasyAgnibalAnurodhenAhAravidhiH (22) · Śloka 22

તતોઽગ્નિબલમવેક્ષ્ય ક્ષુધં ચ સાયાહ્ને અપરે વાહ્નિ સુખોદ- કપરિષિક્તઃ પુરાણાનાં રક્તશાલિતણ્ડુલાનાં સુસિદ્ધ- મન્નમસ્નેહલવણકટુકમલ્પસ્નેહલવણકટુકં વા દ્રવ- પ્રાયમુષ્ણોદકાનુપ્રાયં સાયં પ્રાતરુપભુઞ્જાનો વિધિમિ- મમવેક્ષેત પેયાદીનામ્||૨૨||

Adhikarana peyAdikramaH (33) · Śloka 2

પેયં વિલેપીમકૃતં કૃતઞ્ચ યૂષં રસં ત્રીનુભયં તથૈકમ્| ક્રમેણ સેવેત નરોઽન્નકાલાન્પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધઃ|૨|

Adhikarana peyAdyupacArapraBAvaH (24) · Śloka 2

યથાણુરગ્નિસ્તૃણગોમયાદ્યૈઃ સન્ધુક્ષ્યમાણો ભવતિ ક્રમેણ| મહાસ્થિરઃ સર્વચરસ્તથૈવ શુદ્ધસ્ય પેયાદિભિરન્તરાગ્નિઃ|૨|

Adhikarana vamanavirecanayoH vegAnusAraM vireke mAnatashca jaghanyamadhyapravrashuddhilakShaNam (25) · Śloka 2

જઘાન્યમધ્યપ્રવરે તુ વેગાઃ ચત્વાર ઇષ્ટા વમને ષડષ્ટૌ| દશૈવ તે દ્વિત્રિગુણા વિરેકે પ્રસ્થસ્તથા સ્યાદ્દ્વિચતુર્ગુણશ્ચ||૨||

Adhikarana anyamatena vamanavirekayoH pravarashuddhilakShaNaM, vamane mAnataH jaghanyAdishuddhilakShaNaM vamanavirecanayogalakShaNa~jca (26) · Śloka 1

પિત્તાવસાનં વમનં વિરેકાદર્દ્ધં કફાન્તઞ્ચ વિરેકમાહુઃ|૧|

Adhikarana vamanavirecanayorvegagaNanAvidhiH (27) · Śloka 1

દ્વિત્રાન્સવિટ્કાનપનીય વેગાન્મેયં વિરેકે વમને તુ પીતમ્||૧||

Adhikarana virecanavidhiH (28) · Śloka 28

અથ વમિતવન્તં પુનરેવં સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદ્ય શ્વો વિરેચ- યિતવ્ય ઇતિ સુજરમશ્લેષ્મલં સ્નિગ્ધં ફલામ્લમુષ્ણ- મુષ્ણોદકાનુપાનં જાઙ્ગલરસૌદનં ભોજયેત્| તતઃ સુખો- ષિતં પૂર્વોક્તેન વિધિનાતીતે શ્લેષ્મકાલે નિરન્નં વિભજ્ય કોષ્ઠં યથાર્હૌષધમાત્રાં પાયયેત્| ન ત્વકૃતવમનમન્ય- ત્રાતિક્રૂરકોષ્ઠાત્||૨૮||

Adhikarana akRutavamanasya virecanauShadhadAne doShaH (29) · Śloka 29

અકૃતવમનસ્ય હિ શ્લેષ્મણોપહતમૌષધમૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે| ઉરસિ વાવરુદ્ધમવતિષ્ઠતે| તતો નાલં વિરેકાય||૨૯||

Adhikarana krUrakoShThaM varjayitvA samyagviriktasyApi samBAvyA vyApat (30) · Śloka 30

સમ્યગ્વિરિક્તસ્યાપિ ચાધઃ સ્રસ્તઃ શ્લેષ્મા ગ્રહણીં છાદ- યિત્વા ગૌરવમાપાદયતિ પ્રવાહિકાં વા| ન ત્વેષ દોષો- ઽતિક્રૂરકોષ્ઠસ્ય વાય્વાત્મકત્વાત્||૩૦||

Adhikarana shleShmakAle virecanaprayoge doShaH (31) · Śloka 31

શ્લેષ્મકાલે ત્વકૃતવમનોક્તદોષાઃ| શૂલાધ્માનગૌર- વાણિ ચ કૃત્વા છર્દિક્ષીણે શ્લેષ્મણ્યપરાહ્ણે રાત્રૌ વા વિરેચયેત્||૩૧||

Adhikarana annAvRute virecanadoShaH (32) · Śloka 32

તેનાન્નાવૃતમપિ તુલ્યમ્| છર્દિઞ્ચ પુનસ્તજ્જનયતિ||૩૨||

Adhikarana aviriktasya shleShmakAle vamanaM deyam (33) · Śloka 33

અવિરિક્તસ્ય તુ શ્લેષ્મકાલે ચ વમનં નિરન્નં યોજ્યમ્| તથોર્ધ્વં સુખેન નિર્હરણાત્||૩૩||

Adhikarana koShThatraividhyaM tallakShaNa~jca (34) · Śloka 34

કોષ્ઠસ્તુ ત્રિવિધો ભવતિ-મૃદુઃ ક્રૂરો મધ્યશ્ચ| તત્ર બહુપિત્તો મૃદુઃ| સ વિરિચ્યતે ક્ષીરેક્ષુરસામ્લતક્ર- મસ્તુગુડકૃસરસર્પિર્નવમદ્યોષ્ણોદકપીલુદ્રાક્ષાપૂગફલા- દિભિરપિ| બહુવાતઃ ક્રૂરઃ| સ દુર્વિરેચ્યસ્ત્રિફલાતિ- લ્વકત્રિવૃન્નીલિનીફલાદિભિરપિ| બહુશ્લેષ્મા સમદોષશ્ચ મધ્યઃ| સ સાધારણઃ| યે ચ સ્નિહ્યન્ત્યચ્છપાનેન પ્રાયશઃ ત્રિસપ્તપઞ્ચરાત્રૈરિતિ||૩૪||

Adhikarana doShaBedena virecanadravyaBedaH (35) · Śloka 35

તત્ર કષાયમધુરદ્રવ્યૈઃ પિત્તે વિરેચનમ્| મૂત્રકટુષ્ણૈઃ કફે| સ્નિગ્ધોષ્ણલવણૈર્વાતે||૩૫||

Adhikarana virecanauShadhapAnottaramupacAraH (36) · Śloka 3

પીતમાત્ર એવ ચૌષધે છર્દિવિઘાતાય શીતામ્બુના મુખમસ્ય સહસા સિઞ્ચેત્| તતશ્ચોષ્ણોદકેન સોઽન્તર્મુખં વિશો- ધ્યાર્દ્રસુરભિમૃન્માતુલુઙ્ગજમ્બીરસુમનઃ સૌગન્ધિકાદિહ્undefinedૃદ્ય- ગન્ધાનુપજિઘ્રેત્| નિવાતસુખશય્યાસ્થિતશ્ચાવિબન્ધા- ર્થમલ્પાલ્પમુષ્ણોદકમનુકણ્ઠ્યંસ્તન્મના વેગાન્નધારયન્ ઈરયમાણશ્ચ શય્યાસને પ્રતિગ્રાહેઽશીતસ્પૃગ્વરિચ્યેત||૩||

Adhikarana virecane doShabahirgamanakramaH (37) · Śloka 37

યથા ચ વમને સ્વેદપ્રસેકૌષધકફપિત્તાનિલાઃ ક્રમેણ પ્રવર્તન્તે તથા વિરેચને વાતમૂત્રપુરીષપિત્તકફાઃ પુનશ્ચાન્તે વાયુઃ| દોષાણાં હિ દેહે તથા સન્નિવેશાન્ માર્ગવૈપરીત્યાચ્ચ શોધનયોરિતિ||૩૭||

Adhikarana virecanApravRuttAvalpapravRuttau ca vidhiH (38) · Śloka 38

અપ્રવૃત્તૌ તુ ભેષજાત્તેજનાર્થમુષ્ણોદકં પાયયેત્| પાણિ- તાપૈશ્ચ જઠરં સ્વેદયેત્| પ્રવૃત્તે ચ દીપ્તાગ્નેઃ સ્નિગ્ધવપુષા બહુદોષસ્યાલ્પદોષે નૈવ વા પ્રવૃત્તેઽલ્પદોષસ્યાપિ જીર્ણ- ભૈષજ્યસ્યાહઃશેષં બલં ચાપેક્ષ્ય ભૂયો માત્રાં વિદધ્યાત્| ન ત્વજીર્ણૌષધસ્યાતિયોગભયાત્| તદહર્વા ભુક્તવતો- ઽન્યેદ્યુઃ અદૃઢસ્નેહં વ દશરાત્રાદૂર્ધ્વમુપસ્કૃતદેહમવહિતો ભૂયઃ પાયયેત્||૩૮||

Adhikarana sadAturAdiShu visheShakRutyam (39) · Śloka 39

હ્નીભયત્નોભૈશ્ચ વેગાભિઘાતશીલાઃ પ્રાયશઃ સ્ત્રિયો રાજ- સમીપસ્થા વણિજશ્ચ ભવન્તિ| તસ્માદેતે વેગધારણપ્ર- વૃદ્ધવાતત્વાત્સદાઽઽતુરા દુર્વિરેચ્યાશ્ચ| તાન્ સુસ્નિગ્ધાન્ શોધયેત્| અન્યાનપિ ચાકાલનિર્હારવિહારહારાન્| તત- શ્ચૈષાં સદાતુરત્વાદલ્પોઽપ્યામયો દુઃસાધ્યો ભવતિ| તેષાં પુનઃ ક્રિયાવિધિઃ સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધાવુપદેક્ષ્યતે||૩૯||

Adhikarana virekAyogalakShaNam (40) · Śloka 40

તત્રાસમ્યગ્વિરેકાત્ કુક્ષિહૃદયાવિશુદ્ધિરાધ્માનમરુચિઃ પ્રસેકઃ કફપિત્તોત્ક્લેશછર્દિભ્રમાઃ કણ્ડૂઃ પિટકા વિ- દાહો ગૌરવમગ્નિસાદસ્તન્દ્રા સ્તૈમિત્યં પ્રતિશ્યાયો વાતવિ- ણ્મૂત્રસઙ્ગશ્ચ||૪૦||

Adhikarana samyagvirekaPalam (41) · Śloka 41

સમ્યગ્વિરેકાદ્વ્યાધ્યુપશમો યથોક્તવિપર્યયશ્ચ||૪૧||

Adhikarana ativirekajavyApadaH (42) · Śloka 42

અતિવિરેકાત્તુ કેવલં દોષરહિતમુદકં રક્તં વા મેદો- માંસધાવનોપમં કૃષ્ણં વા પ્રવર્તતે| પરિકર્તિકા હૃદયોદ્વેષ્ટેનં ગુદનિસ્સરણં નયનપ્રવેશઃ પિપીલિકાસઞ્ચાર ઇવાઙ્ગે વમ- નાતિયોગતુલ્યતા ચ||૪૨||

Adhikarana samyagvirikte vidhiH (43) · Śloka 43

સમ્યગ્વિરિક્તં ચૈનં વમનોક્તેન ધૂમવર્જ્યેન વિધિનોપપા- દયેત્| અથ વમિતવાનિવ ક્રમેણાન્નાન્યુપયુઞ્જાનઃ પ્રકૃતિ- ભોજનમાગચ્છેદિતિ||૪૩||

Adhikarana vamanavirecanayoryogyAvasthA (44) · Śloka 44

ભવતિ ચાત્ર- જીર્ણાઽન્ને વમનં યોજ્યં કફે જીર્ણે વિરેચનમ્||૪૪||

Adhikarana pItauShadhasya mandAgnitvAdau la~gGanam (45) · Śloka 45

મન્દવહ્નિમસંશદ્ધુમક્ષામં દોષદુર્બલમ્| અદૃષ્ટજીર્ણલિઙ્ગઞ્ચ લ~ઘ્ઘયેત્ પીતભેષજમ્| સ્નેહસ્વેદૌષધોત્ક્લેશસઙ્ગૈરિતિ ન બાધ્યતે||૪૫||

Adhikarana peyAderagnivardhakatvampeyAnarhatarpaNArhAH (46) · Śloka 46

સંશોધનાસ્રવિસ્રાવસ્નેહયોજનલઙ્ઘનૈઃ| યાત્યગ્નિર્મન્દતાં તસ્માત્ ક્રમં પેયાદિમાચરેત્| સ્રુતાલ્પપિત્તશ્લેષ્માણં મદ્યપં વાતપૈત્તિકમ્| પેયાં ન પાયયેત્તેષાં તર્પણાદિક્રમો હિતઃ||૪૬||

Adhikarana apakvapacyamAnavamanavirecanayoreva doShasaMshodhakatvam (47) · Śloka 47

અપક્વં વમનં દોષાણ્ પચ્યમાનં વિરેચનમ્| નિર્હરેદ્વમનસ્યાતઃ પાકં ન પ્રતિપાલયેત્||૪૭||

Adhikarana vamanavirecanayorviparIta- gatayorupacAraH (48) · Śloka 48

ઊર્ધ્વાધોરેચનં યુક્તં વૈપરીત્યેન જાયતે| યદા તદા છર્દયતઃ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા| પાદૌ શીતેન ચોર્ધ્વાઙ્ગં વિપરીતં વિરેચને||૪૮||

Adhikarana doShapAkajAte svayaM vireke AhAravidhAnam (49) · Śloka 49

દુર્બલો બહુદોષશ્ચ દોષપાકેન યઃ સ્વયમ્| વિરિચ્યતે ભેદનીયૈર્ભોજ્યૈસ્તમુપપાદયેત્||૪૯||

Adhikarana durbalAdiShu mRudbalpashodhanauShadha vidhistatra hetushca (3) · Śloka 3

દુર્બલઃ શોધિતઃ પૂર્વમલ્પદોષઃ કૃશો નરઃ| અપરિજ્ઞાતકોષ્ઠશ્ચ પિબેન્મૃદ્વલ્પમૌષધમ્| વરં તદસકૃત્ પીતમન્યથા સંશયાવહમ્||૩||

Adhikarana durbalasya bahucaladoShasya stokaM stokaM shodhanavidhiralpadoShasya shamanauShadhavidhishca (2) · Śloka 2

હરેદ્બહૂંશ્ચલાન્ દોષાનલ્પાનલ્પાન્ પુનઃ પુનઃ| દુર્બલસ્ય મૃદુદ્રવ્યૈરલ્પાન્ સંશમયેત્તુ તાન્||૨||

Adhikarana bahudoShANAmanirharaNe vyApat (50) · Śloka 50

ક્લેશયન્તિ ચિરં તે હિ હન્યુર્વૈનમનિર્હૃતાઃ||૫૦||

Adhikarana mandAgnikrUrakoShThayoH shodhane purvakRutyam (51) · Śloka 51

મન્દાગ્નિં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ સક્ષારલવણૈર્ઘૃતૈઃ| સન્ધુક્ષિતાગ્નિં વિજિતકફવાતં ચ શોધયેત્||૫૧||

Adhikarana rUkShavirekAtpUrvaM bastyAdividhistatra hetushca (52) · Śloka 52

રૂક્ષબહ્વનિલક્રૂરકોષ્ઠવ્યાયામશીલિનામ્| દીપ્તાગ્નીનાં ચ ભૈષજ્યમવિરેચ્યૈવ જીર્યતિ| તેભ્યો બસ્તિં પુરો દદ્યાત્તતઃ સ્નિગ્ધં વિરેચનમ્| શકૃન્નિર્હૃત્ય વા કિઞ્ચિત્તીક્ષ્ણાભિઃ ફલવર્તિભિઃ| પ્રવૃત્તં હિ મલં સ્નિગ્ધો વિરેકો નિર્હરેત્સુખમ્||૫૨||

Adhikarana IShatsnehapUrvakaM saMshodhyAH (53) · Śloka 53

વિષાભિઘાતપિટકાકુષ્ઠશોફવિસર્પિણઃ| કામલાપાણ્ડુમેહાર્તાન્નાતિસ્નિગ્ધાન્ વિશોધયેત્||૫૩||

Adhikarana sarveShu snehavirecanavidhiH susnigdheShu tu rUkShavirecanavidhiH (54) · Śloka 54

સર્વાન્ સ્નેહવિરેકૈશ્ચ રૂક્ષૈસ્તુ સ્નેહભાવિતાન્||૫૪||

Adhikarana vamanAdInAM madhye madhye sneha svedau sarvAnte snehashca (55) · Śloka 55

કર્મણાં વમનાદીનાં પુનરપ્યન્તરેઽન્તરે| સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયુઞ્જીત સ્નેહમન્તે બલાય ચ||૫૫||

Adhikarana svedAdyutkliShTadoShasyaiva sushodhyatvamatra dRuShTAntashca (56) · Śloka 56

ઊષાદિભિર્યથોત્ક્લેશ્ય હ્નિયતે વાસસો મલઃ| તથૈવ વપુષઃ સ્નેહસ્વેદમાષતિલાદિભિઃ||૫૬||

Adhikarana snehasvedarahitashodhane vyApat (57) · Śloka 57

સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય કુર્યાત્સંશોધનં તુ યઃ| દારુશુષ્કમિવાનામે શરીરં તસ્ય દીર્યતે||૫૭||

Adhikarana tIkShNavirecananirUhalakShaNam (58) · Śloka 58

સુખં ક્ષિપ્રં મહાવેગમસક્તં યત્ પ્રવર્તતે| નાતિગ્લાનિકરં નાપિ હૃદિ પાયૌ ચ રુક્કરમ્| અન્તરાશયગં ક્લિન્નં કૃત્સ્નં દોષં નિરસ્યતિ| વિરેચનં નિરૂહં વા તત્તીક્ષ્ણમિતિ નિર્દિશેત્||૫૮||

Adhikarana bheShajasya tIkShNaprAptau hetuH (59) · Śloka 59

જલાગ્નિકીટૈરસ્પૃષ્ટં દેશકાલગુણાન્વિતમ્| નવં માત્રાધિકં કિઞ્ચિત્તુલ્યવીર્યૈઃ સુભાવિતમ્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય તીક્ષ્ણત્વં યાતિ ભેષજમ્| અતો વિપર્યયે મન્દં મન્દતાં ચ પ્રપદ્યતે||૫૯||

Adhikarana tIkShNAdivyAdhiShu tIkShNAdiBeShajaM kramAddeyam (60) · Śloka 60

તીક્ષ્ણો મધ્યો મૃદુર્વ્યાધિઃ સર્વમધ્યાલ્પલક્ષણઃ| બલાપેક્ષં હિતં તેષુ મધ્યં મૃદુ ક્રમાત્||૬૦||

Adhikarana sAtyashodhanauShadhaniShedhastatra hetushca (61) · Śloka 61

અપ્રવર્ત્ત્ય મલાન્ દ્રવ્યં સાત્મીભૂતં હિ જીર્યતિ| વમનં વા વિરેકં વા તસ્માત્સાત્મ્યં ન યોજયેત્||૬૧||

Adhikarana shAstravidhinA saMshodhanaM sevyameva (62) · Śloka 62

વિભ્રંશો વિષવત્સમ્યગ્યોગો યસ્યામૃતોપમઃ| કાલેઽવશ્યં પ્રયોજ્યઞ્ચ યસ્માદ્યત્નેન તત્પિબેત્||૬૨||

Adhikarana samyagupAsyamAnashodhanaPalam (63-64) · Śloka 64

બુદ્ધિપ્રસાદં બલમિન્દ્રિયાણાં ધાતુસ્થિરત્વં જ્વલનસ્ય દીપ્તિમ્| ચિરાચ્ચ પાકં વયસઃ કરોતિ સંશોધનં સમ્યગુપાસ્યમાનમ્||૬૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વમનવિરેચનવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૬૪||