9. viruddhānnavijñānīyaḥ

Adhikarana atha viruddhAnnavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિરુદ્ધાન્નવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

આહારસ્ય પ્રસક્તત્વાદ્વિરુદ્ધસ્ય ચ તસ્ય ગરસદૃશત્વાત્તત્પ્રસઙ્ગ એવેદમુચ્યતે- અથાત ઇતિ|| ૧||

Adhikarana grAmyamAMsAnAM madhuguDAdibhiH saha bhakShaNe niShedhaH (2) · Śloka 2

ગ્રામ્યાનૂપૌદકપિશિતાનિ, મધુગુડતિલપયોમાષમૂલકબિસૈર્વિરૂઢધાન્યૈશ્ચ નૈકધ્યમદ્યાત્||૨||

આનૂપાનાં પ્રાણિનામૌદકાનાં ચ જલજાનાં પિશિતાનિ માંસાનિ માક્ષિકાદિભિરૈકધ્યં સહ નાદ્યાત્| ઔદકાનામાનૂપત્વેઽપિ વિરોધપ્રાધાન્યાત્પૃથગ્ગ્રહણમ્| વિરૂઢધાન્યમઙ્કુરિતાનિ સસ્યાનિ|| ૨||

Adhikarana payasA saha matsyabhakShaNe niShedhaH (3) · Śloka 3

વિશેષતઃ પયસા મત્સ્યાન્| ઉભયં હ્યેતન્મધુરસવિપાકિત્વાદભિષ્યન્દિ, શીતોષ્ણવીર્યત્વાત્પરસ્પરં વિરુદ્ધમ્||૩||

પયસા ક્ષીરેણ સહ વિશેષાન્મત્સ્યાન્નાદ્યાત્| એતદુભયમભિષ્યન્દિ વીર્યવિરુદ્ધં ચ|| ૩||

Adhikarana payasA saha visheSheNa cilicimasya bhakShaNe niShedhaH cilicimalakShaNa~jca (4) · Śloka 4

તેષ્વપિ વિશેષેણ ચિલિચિમઃ| સ પુનઃ શકલી લોહિતનયનઃ સર્વતો લોહિતરાજિર્લોહિતપ્રભાકરઃ પ્રાયો ભૂમૌ ચરતિ, સોઽત્યભિષ્યન્દિતમત્વાત્ સુતરાં વ્યાધીનુપજનયત્યામવિષં ચ||૪||

તેષ્વપિ મત્સ્યેષુ મધ્યે વિશેષેણ ચિલિચિમઃ પયસા સહ વિશેષેણ નાદ્યાત્| સ પુનશ્ચિલિચિમઃ શકલ્યાખ્યો લોહિતનેત્રઃ સર્વતઃ શરીરે લોહિતરાજિઃ શરીરે ચ લોહિતશકલસદૃશઃ પ્રાયશ્ચ જલનિકટભૂમૌ ચરતિ| સોઽત્યભિષ્યન્દિતમત્વાત્ સુતરાં વ્યાધીનુપજનયતિ| અભિષ્યન્દિ માલિન્યેન સ્રોતસાં સ્રાવકમ્| આમવિષં માત્રાશિતીયે વક્ષ્યતે|| ૪||

Adhikarana sarvamamladravyaM ka~ggvAdayashca payasA saha viruddhyante (5) · Śloka 5

સર્વઞ્ચામ્લં દ્રવમદ્રવં પયસૈકધ્યં વિરુદ્ધમ્| તત ઉત્તરં વા વિરુદ્ધં ફલઞ્ચ કઙ્ગુવરકમકુષ્ઠકુલત્થમાષનિષ્પાવાશ્ચ||૫||

સર્વં ચામ્લં મદ્યધાન્યામ્લાદિ પયસા સહ તતઃ પયસો વા ઉત્તરં વિરુદ્ધમ્| ફલં ચાન્યરસમપિ પયસા સહ તતો વા ઉત્તરં વિરુદ્ધમ્| કઙ્ગ્વાદયશ્ચ પયસા સહ તતો વા ઉત્તરં વિરુદ્ધાઃ|| ૫||

Adhikarana mUlakAdiharitakabhakShaNottaraM payaH na sevyam (6) · Śloka 6

ન મૂલકાદિરહિતં ભક્ષયિત્વા પયઃ સેવ્યં કુષ્ઠાબાધભયાત્||૬||

મૂલકકુઠેરાદિ હરિતકં ભક્ષયિત્વા ન પયઃ સેવ્યં, કુષ્ઠાબાધભયાત્|| ૬||

Adhikarana kShIramadhubhyAM viruddhAni dravyANi (7) · Śloka 7

પૌષ્કરં રૌહિણીકં જાતુકં વા શાકં સહ મધુપયોભ્યાં નાભ્યવહરેત્| તાભ્યાઞ્ચ સહ કપોતાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્||૭||

પૌષ્કરાદિશાકં ક્ષીરમાક્ષિકાભ્યાં મિશ્રાભ્યાં સહ નાભ્યવહરેત્| તથા સાર્ષપતૈલેન ભૃષ્ટાન્ કપોતાંસ્તાભ્યાં મધુક્ષીરાભ્યાં સહ નાભ્યવહરેત્|| ૭||

Adhikarana sarShapatailabhRuShTAni matsyavarAhamAMsAni viruddhAni (8) · Śloka 8

તથા સર્ષપતૈલભૃષ્ટાનાં મત્સ્યબદરાણાં બદરાણિ શ્વાવિદ્વરાહમાંસં ચૈકધ્યં પિત્તેનામમાંસાનિ||૮||

તથા સાર્ષપતૈલભૃષ્ટાનાં મત્સ્યબદરાણાં સમ્બન્ધીનિ માંસાનિ વિરુદ્ધાનિ| બદરાણિ શ્વાવિન્માંસં વરાહમાંસેન સહ વિરુદ્ધમ્|| ૮||

Adhikarana saMyogaviruddhAni (9) · Śloka 9

દધ્ના કુક્કુટં પૃષતં ચ| કુસુમ્ભશાકેનૌરભ્રમ્| સૌવીરકેણ તિલશષ્કુલીઃ| ક્ષીરેણ લવણમ્| મૂલકેન માષસૂપમ્| નવનીતેન મૂલશાકમ્| ઉપોદકાં મૈરેયમાર્દ્વીકાભ્યામ્| પીલૂનિ કરીરૈઃ| બિસૈર્વિરૂઢકાનિ| દધ્ના માષસૂપેન ગુડેન મધુના ઘૃતેન વા લકુચ ફલમ્| દધ્ના તક્રેણ તાલફલેન વા કદલીફલમ્| પિપ્પલીમરિચાભ્યાં, મધુના ગુડેન વા કાકમાચીં||૯||

અપક્વાન્યપરિપૂર્ણપાકાનિ માંસાનિ પિત્તેન સહ ભુક્તાનિ વિરુદ્ધાનિ| દધ્ના સહ કુક્કુટો વિરુદ્ધઃ પૃષતશ્ચ| કુસુમ્ભશાકેન ઔરભ્રં માંસં વિરુદ્ધમ્, ઉરભ્રો મેષઃ| તથા સૌવીરેણ કાઞ્જિકેન સહ તિલશષ્કુલી વિરુદ્ધા| ક્ષીરેણ સહ લવણં વિરુદ્ધમ્| દધ્યાદીનામન્યતમેન લકુચ ફલમ્| પુનશ્ચ દધ્યાદીનામન્યતમેન કદલીફલમ્| પિપ્પલીમરિચાભ્યાં મિશ્રાભ્યાં કેવલેનૈવ વા મધુનાથવા ગુડેન સહ કાકમાચીં વિરોધાત્ત્યજેત્|| ૯||

Adhikarana kAkamAcyA saMskArAdibhirvirodhaH (10) · Śloka 10

તામેવ મત્સ્યપચને શૃઙ્ગિવેરપચને વા ભાજને સિદ્ધામન્યત્ર વા સિદ્ધાં રાત્રિમુષિતામ્||૧૦||

તથા તામેવ કાકમાચીં શૃઙ્ગિવેરપચને ભાજને મત્સ્યપચને વા સિદ્ધાં પક્વાં કેવલામપિ નાભ્યવહરેત્| અન્યસ્મિન્ વા યથારુચિ ભાજને સિદ્ધાં નિશામુષિતાં નાભ્યવહરેત્|| ૧૦||

Adhikarana kAMsyabhAjane dasharAtrasthitaM sarpirna sevyam (11) · Śloka 11

કાંસ્યભાજને દશરાત્રોષિતં સર્પિઃ||૧૧||

કાંસ્યભાજને દશરાત્રસ્થિતં ઘૃતં નાભ્યવહરેત્| યાવદ્દશરાત્રં તાવન્ન વિરોધઃ તતો વિરોધ ઇત્યર્થઃ|| ૧૧||

Adhikarana saMyogasaMskArAdi viruddhAni (12) · Śloka 12

મદ્યદધિમધુભલ્લાતકેષુ ચોષ્ણમ્| તક્રસિદ્ધકાસમ્પિલ્લકો વિરુદ્ધઃ| અઙ્ગારશૂલ્યો ભાસઃ| સુરાકૃસરાપાયસાશ્ચૈકધ્યં વિરુદ્ધાઃ| મધુસર્પિર્વસાતૈલોદકાનિ સમધૃતાનિ દ્વિશસ્ત્રિશઃ સમસ્તાનિ વા| મધુઘૃતે ભિન્નાંશે દિવ્યોદકાનુપાને| મધુપુષ્કરબીજમ્| પદ્મોત્તરિકાશાકં શાર્કરો મૈરેયો મધુ ચ સહોપયુક્તં સર્વે વિરુદ્ધમ્; વાતં ચાતિકોપયતિ| હારિદ્રકઃ સર્ષપતૈલભૃષ્ટો વિરુદ્ધઃ| પિત્તં ચાતિકોપયતિ| પાયસો મન્થાનુપાનો વિરુદ્ધઃ| શ્લેષ્માણં ચાતિકોપયતિ| ઉપોદકા તિલકલ્કસિદ્ધા હેતુરતીસારસ્ય| બલાકા વારુણ્યા કુલ્માષૈશ્ચ વિરુદ્ધા| સૈવ વરાહવસયા પરિભૃષ્ટો સદ્યો વ્યાપાદયતિ| ગોધાલાવતિત્તિરિમયૂરકપિઞ્જલાશ્ચૈરણ્ડદાર્વગ્નિસિદ્ધા એરણ્ડતૈલસમ્મૂર્ચ્છિતાઃ| હારીતમાંસં હરિદ્રશૂલકાવસકં હારિદ્રાગ્નિપ્લુષ્ટં ચ| તદેવ ભસ્મપાંસુપરિધ્વસ્તં સક્ષૌદ્રં ચ| તથા મત્સ્યનિસ્તાલિતસ્નેહસાધિતાઃ પિપ્પલ્યઃ||૧૨||

મદ્યાદિષૂપયુક્તેષુ ઉષ્ણં સર્વં વિરુદ્ધમ્| તક્રેણ પક્વઃ કમ્પિલ્લકો વિરુદ્ધઃ| અઙ્ગારેષુ શૂલેન સંસ્કૃતો ભાસઃ પક્ષી વિરુદ્ધઃ| સુરાદીંશ્ચ પરસ્પરં સહ નાભ્યવહરેત્| મધ્વાદીનાં દ્વૌ દ્વૌ વા ત્રીસ્ત્રીન્વા સમઘૃતત્વેન સમેન પરસ્પરં પ્રમાણેન નાભ્યવહરેત્| સમસ્તાનિ વા મધ્વાદીનિ સમપ્રમાણાનિ નાભ્યવહરેત્| તથા વિષધૃતે અપિ મધુઘૃતે દિવ્યોદકાનુપાને વિરુદ્ધે| માક્ષિકં પદ્મબીજં ચ સહ વિરુદ્ધમ્| પદ્મોત્તરિકાશાદીનિ ચ પરસ્પરં વિરુદ્ધાનિ, વાતકોપનાનિ ચ| પદ્મોત્તરિકા કુસુમ્ભઃ, શાર્કરમૈરેયૌ મદ્યવિશેષૌ| એકઃ શર્કરયા ક્રિયતે| દ્વિતીયઃ ખર્જ્જૂરાસવઃ| હારિદ્રઃ સર્ષપતૈલભૃષ્ટો વિરુદ્ધઃ| હારિદ્રો નામ ભૂપ્રસવઃ કન્દરૂપઃ| સ ચૈવં પિત્તકોપનઃ પયસા સંસ્કૃત ઓદનો મન્થાનુપાનો વિરુદ્ધોઽનિલશ્લેષ્મકોપનશ્ચ| ઉપોદકાં તિલકલ્કેન સિદ્ધામતીસારહેતુત્વાન્નાભ્યવહરેત્| બલાકા વારુણ્યા સુરયા સહ વિરુદ્ધા, કુલ્માષો નાતિસ્વિન્નાનિ સસ્યાનિ| સૈવ ચ બલાકા સૂકરવસયા સમન્તાત્ બહુભૃષ્ટા સદ્ય એવ મારયતિ| ગોધાદયશ્ચૈરણ્ડદાર્વગ્નિસિદ્ધાસ્તથા તેનૈવૈરણ્ડતૈલેન સહ મૂર્ચ્છિતા બહુના ભૃષ્ટા ઇત્યર્થઃ| હારીતસ્ય પક્ષિવિશેષસ્ય માંસં હરિદ્રાદારુસીસકાયાં શૂલે આસક્તં હરિદ્રાગ્નિપક્વં ચ વિરુદ્ધમ્| તથા તદેવ હારીતમાંસં ભસ્મના પાંસુભિશ્ચ ધ્વસ્તં સત્ સમાક્ષિકં વિરુદ્ધમ્| મત્સ્યનિસ્તાલનેન સ્નેહેન યેન મત્સ્યા નિસ્તાલિતાસ્તેન સિદ્ધાઃ પિપ્પલ્યો વિરુદ્ધાઃ|| ૧૨||

Adhikarana shItoShNanavapurANAdIni sammilitAni na sevyAni (13) · Śloka 13

શીતોષ્ણં નવપુરાણમામપક્વઞ્ચ નૈકમૈકધ્યમદ્યાત્||૧૩||

સામાન્યેન સ્પર્શેન વા વીર્યેણ વા શીતમુષ્ણં ચ સહ નાદ્યાત્| તથા નવં પુરાણં ચ શાલિદ્રવ્યાદિ સહ નાદ્યાત્| આમં પક્વં ચાહારદ્રવ્યં સહ નાદ્યાત્| શીતમુષ્ણેનૈવ| નવં પુરાણેનૈવામં પક્વેર્નૈવ| ઇત્યેકશબ્દાર્થઃ| હરિતકફલાદીનાં તથાવિધોપયોગાદેવ ન વિરોધઃ|| ૧૩||

Adhikarana uShNAbhitaptasya sahasA salilAvagAhAdiniShedhaH (14) · Śloka 14

સલિલાવગાહઃ સહસોષ્ણાભિતપ્તસ્ય ત્વગ્દૃષ્ટ્યોરુપપાતાય| તૃષ્ણાભિપ્રવૃદ્ધયે ચ| તથૈવ ચ પયઃપાનં રક્તપિત્તાય||૧૪||

ઉષ્ણેનાઽઽતપાગ્ન્યાદિના તપ્તસ્ય સહસા તત્કાલમેવ સલિલાવગાહો જલમજ્જનં ત્વચો દૃષ્ટેશ્ચ નાશનં, તૃષ્ણાયાશ્ચાતિવૃદ્ધિં કરોતિ તથૈવોષ્ણાભિતપ્તસ્ય સહસા પયઃપાનં રક્તપિત્તાય|| ૧૪||

Adhikarana shrAntasya sahasA bhojane doShaH (15) · Śloka 15

શરીરેણાયસ્તસ્ય સહસાઽભ્યવહારઃ છર્દિષે ગુલ્માય વા| વાચા ત્વાયસ્તસ્ય સ્વરસાદાય||૧૫||

શરીરેણાયસ્તસ્ય ઉત્પન્નશ્રમસ્ય ભોજનં છર્દિષે ગુલ્માય વા| વાચા તૂત્પન્નશ્રમસ્ય ભોજનં સ્વરસાદાય ભવતિ|| ૧૫||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (16) · Śloka 16

ઇત્યન્નપાનદ્રવ્યવિરોધૈકદેશો બાહુલ્યેનોપયોગી કથિતઃ| ભેષજદ્રવ્યાણાન્તુ યથોપદેશમેવ પ્રયોગે ન્યાય્યતરઃ| તદ્વિરોધઃ પુનરતિપ્રસઙ્ગભયાન્નોક્તઃ| ન ચ તદ્વિજ્ઞાનમેકાન્તભદ્રકમ્||૧૬||

ઇત્યનેન પ્રકારેણાન્નપાનદ્રવ્યાણાં વિરોધૈકદેશઃ કથિતઃ| યો બાહુલ્યેનોપયુજ્યતે| અન્યત્સ્વયમૂહ્યમ્| ભેષજદ્રવ્યાણાં ગુડૂચ્યાદીનાં વિદ્યમાનોઽપિ વિરોધોઽતિપ્રસઙ્ગભયોન્નોક્તઃ| નનુ ચાજ્ઞાતવિરોધાવિરોધાનાં કથં તેષાં પ્રયોગ ઇત્યાહ- યથોપદેશમેવ તેષાં પ્રયોગો ન્યાય્યતરઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ| ભેષજદ્રવ્યાણાં યત્ર સ્વબુદ્ધ્યા સંયોગકલ્પના ક્રિયતે તત્ર શાસ્ત્રાનુગમનેન પ્રયોગો ન્યાય્યતર ઇતિ| ન ચ તદ્વિજ્ઞાનં ભેષજદ્રવ્યવિરોધવિજ્ઞાનમેકાન્તભદ્રકં ન ભદ્રકમેવેત્યર્થઃ| યતસ્તેષાં વિરોધે જ્ઞાતે સંયોગકલ્પનાયાં સ્વલ્પમતિર્ભિષક્ કદાચિન્મુહ્યતિ યતોઽવશ્યં કેનચિદંશેન કશ્ચિત્ કેનચિદ્વિરુધ્યતે અતઃ| એતચ્ચ બુધ્યમાનો ભિષક્ શાસ્ત્રાન્વયિનમપ્યૂહં કર્તું ન શક્નોતિ| યત્ર તુ શાસ્ત્રં બહુ પ્રવિશતિ તથાવિધ ઊહઃ કાર્ય એવ| તસ્માદ્યથોપદેશમેવ પ્રયોગો ન્યાય્યતરઃ| ઊહો યથાશક્તિ શાસ્ત્રાનુગમનેન કાર્યઃ|| ૧૬||

Adhikarana viruddhadravyalakShaNam (17) · Śloka 17

અપિ ચ- ઉત્ક્લેશ્ય દોષાન્ન હરેત્ દ્રવ્યં યત્તત્સમાસતઃ| વિરુદ્ધં તદ્ધિ ધાતૂનાં પ્રત્યનીકતયા સ્થિતમ્||૧૭||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| સમાસતઃ સઙ્ક્ષેપતઃ વિરુદ્ધં કિમિત્યાહ| દોષાનુત્ક્લેશ્ય સ્વસ્થાનાત્સઞ્ચલય્ય યત્ દ્રવ્યં નહરેત્ તત્રૈવ નાશને બહિર્વા નિર્હર્તુમશક્તં તદ્વિરુદ્ધમ્| તદ્ધિ દ્રવ્યં રસાદીનાં ધાતૂનાં પ્રત્યનીકતયા પ્રતિપક્ષત્વેન સ્થિતમ્|| ૧૭||

Adhikarana virodhaprakArAH (18) · Śloka 18

બલિનાં મિથોગુણાનાં વિષમતયા સમતયાઽપ્યુભયથાપિ| સંસ્કારાદિવશેન ચ ભવતિ નિસર્ગાદપિ વિરોધઃ||૧૮||

તથા સર્વશ્ચ વિરોધ એવમેવં ભવતિ| કથમિત્યાહ- સંયોગિદ્રવ્યગુણાનાં બલિનામુભયત્રાપિ બલવતાં મિથઃ પરસ્પરં વિષમત્વેનાસાદૃશત્વેન વિરોધઃ| તથાન્યત્ર બલિનાં સદૃશાનામપિ વિરોધઃ| કેનચિદ્ ગુણેન બલિના સાદૃશ્યાત્ કેનચિદસાદૃશ્યાચ્ચ સંસ્કારાદિવશેન ચાન્યોઽપિ વિરોધો ભવતિ| આદિગ્રહણેન સંયોગદેશકાલાદીનાં ગ્રહણમ્| અન્યશ્ચ નિસર્ગાત્સ્વભાવેનૈવ વિરોધઃ|

Adhikarana virodhaprakArANAmudAharaNAni (19) · Śloka 19

ક્ષીરં કુલત્થૈઃ પનસેન મત્સ્યૈઃ તપ્તં દધિક્ષૌદ્રઘૃતે સમાંશે| વાર્યૂષરે રાત્રિષુ સક્તાવશ્ચ તોયાન્તરાસ્તે યવકાસ્તથા ચ||૧૯||

એતેષામેવ ક્રમેણોદાહરણમાહ| ક્ષીરં બલિના મધુરવિપાકિત્વેન યુક્તં શીતવીર્યત્વેન ચ કુલત્થૈરમ્લવિપાકૈરુષ્ણવીર્યૈશ્ચ સહ વિરુદ્ધમિત્યસદૃશગુણેનોદાહરણમ્| તથા ક્ષીરં મધુરરસવિપાકં શીતવીર્યઞ્ચ તદ્વિધેનૈવ પનસેન વિરુદ્ધમિતિ સદૃશગુણેનોદાહરણમ્| તથા ક્ષીરં મધુરરસવિપાકં ચ મત્સ્યૈર્મધુરરસવિપાકૈરુષ્ણવીર્યૈશ્ચ વિરુદ્ધમિત્યેકદેશસાદૃશ્યેનૈકદેશાસાદૃશ્યેન ચોદાહરણમ્| તપ્તં દધિ વિરુદ્ધમિતિ સંસ્કારોદાહરણમ્| ક્ષૌદ્રઘૃતે સમભાગે વિરુદ્ધે ઇતિ માત્રોદાહરણમ્| ઊષરે સ્થિતં વારિ વિરુદ્ધમિતિ દેશોદાહરણમ્| રાત્રૌ સક્તવો વિરુદ્ધા ઇતિ કાલોદાહરણમ્| તે ચ સક્તોવસ્તોયાન્તરિતા ઇતિ સંયોગવિશેષોદાહરણમ્| યવકાસ્તુ કેવલા વિરુદ્ધા ઇતિ સ્વભાવોદાહરણમ્|| ૧૯||

Adhikarana kushAgrabuddhInAmetadudAharaNamAtram (20) · Śloka 20

કુશાગ્રીયધિયામેતદુદાહરણમાત્રકમ્| ઉપનીતમલં વિદ્વાન્ સર્વત્ર ક્રમતે યતઃ||૨૦||

કુશાગ્રીયધિયાં તીક્ષ્ણબુદ્ધીનામેતદનન્તરોક્તમુદાહરણમાત્રમુપનીતમ્| યતો વિદ્વાન્ શાસ્ત્રજ્ઞઃ તીક્ષ્ણબુદ્ધિઃ સર્વત્ર ક્રમતે, સ્વબુદ્ધ્યૈવ સર્વમવગચ્છતીત્યર્થઃ|| ૨૦||

Adhikarana viruddhAshane vyApada (21) · Śloka 21

વિસ્ફોટશોફમદવિદ્રધિગુલ્મયક્ષ્મતેજોબલસ્મૃતિમતીન્દ્રિયચિત્તનાશાન્| કુર્યાદ્ વિરુદ્ધમશનં જ્વરમસ્રપિત્તમષ્ટૌ ગદાંશ્ચ મહતો વિષવચ્ચ મૃત્યુમ્||૨૧||

વિરુદ્ધમશનં વિસ્ફોટાદીન્ કુર્યાત્| મતિર્બુદ્ધિર્વિકલ્પયોગ્યા| ચિત્તં ચેતના| મહતશ્ચાષ્ટૌ ગદાન્ કુર્યાત્| યથાયોગં કિઞ્ચિદ્વિરુદ્ધં શૂલવિષૂચિકાદીંસ્તાત્કાલિકાન્ કરોતિ| અન્યદભ્યાસાદ્યપેક્ષયા યક્ષ્માદીન્ કરોતિ| અન્યચ્ચ સદ્ય એવ વિષવન્મૃત્યું કરોતીતિ ભિષજા પરિકલ્પનીયમ્| વાતવ્યાધ્યશ્મરીકુષ્ટમેહોદરભગન્દરાઃ| અર્શાંસિ ગ્રહણીત્યષ્ટૌ મહારોગઃ સુદુસ્તરાઃ|

Adhikarana viruddhAshanajeShu rogeShu pratIkAraH (22) · Śloka 22

તેષ્વાશુ કુર્યાત્સંશુદ્ધિં શમં વા તદ્વિરોધિભિઃ| દ્રવ્યૈસ્તૈરેવ વા પૂર્વં શરીરસ્યાભિસંસ્કૃતિમ્||૨૨||

તેષુ ચ વિરુદ્ધાશનજેષુ વિસ્ફોટાદિષુ રોગેષુ સંશુદ્ધિં, વમનવિરેચનાદિકં કુર્યાત્| અથવા તસ્ય યથાસ્વં રોગકારણસ્ય વિરુદ્ધાશનસ્ય સર્વેર્ગુણૈઃ વિપરીતાનિ યાનિ દ્રવ્યાણિ તૈર્વિસ્ફોટાદીનાં શમમેવ કુર્યાત્| અથવા દેશવિશેષાદ્યપેક્ષયા ભવિષદ્વિરુદ્ધાશનશઙ્કાયાં તૈરેવ ભવિષ્યદ્વિરુદ્ધાશનગુણવિપરીતૈર્દ્રવ્યૈઃ શરીરસ્યાભિસંસ્કૃતિં સંસ્કારમેવ પ્રથમં કુર્યાત્| યથાવિરુદ્ધમપ્યન્નં ગુણૈર્વિપરીતગુણૈઃ સંસ્કારાદ્દેહે દુર્બલં સન્ન રોગાય ભવતીતિ| એતચ્ચસ્મદ્ગુરવો યથાપ્રક્રાન્તશબ્દાર્થપરતન્ત્રાસ્તૈવેરેતિ ચ તદ્વિરુદ્ધાનિ પરામૃશન્તો વમનાદિવત્ પૂર્વં દેહસ્યાભિસંસ્કૃતેરપિવૈદ્યવિધેયતામભિમન્યમાનાશ્ચરકસ્ય બોદ્ધારો વ્યાખ્યાનમભિમન્યન્તે| ભટ્ટારકેણ તુ `તથાવિધૈર્વા દ્રવ્યૈઃ પૂર્વમભિસંસ્કારઃ શરીરસ્ય' ઇત્યસ્ય વાક્યસ્ય વ્યાધ્યુત્પત્ત્યનૈકાન્તિકપ્રદર્શનપરત્વમઙ્ગીકૃત્ય તથાવિધૈરિતિ ચ વિરુદ્ધસમાનિ પરામૃશ્ય વિરુદ્ધૈરેવ પૂર્વસંસ્કારો વ્યાધ્યનુત્પત્તિહેતુરિતિ સાત્મ્યાહારપ્રાયતયા દ્વિતીયોઽપિ પક્ષો ય ઉદ્ભાસિતઃ સોઽસ્માભિરુપેક્ષિત એવ|| ૨૨||

Adhikarana vyAyAmasnigdhAdInAM virodhyapi na bAdhakam (23) · Śloka 23

વ્યાયામસ્નિગ્ધદીપ્તાગ્નિવયસ્થબલશાલિનામ્| વિરોધ્યપિ ન પીડાયૈ સાત્મ્યમલ્પં ચ ભોજનમ્||૨૩||

વ્યાયામેત્યાદિના સાત્મ્યત્વેનૈવ ગતત્વાત્| તથા વ્યાયામદિપ્તગ્ન્યાદિનાં વિરુદ્ધમપિ ભોજનં પીદાયૈ ન ભવતિ| સ્વલ્પકાલોપયુક્તં વ્યાયામેન સ્નિગ્ધેન ચ દીપ્તાગ્નયો યે તેષામ્| અન્યેષાં વ્યાયામીતિ પાઠઃ| તેષાં વ્યાયામવતઃ સ્નિગ્ધસ્ય, દીપ્તગ્નેશ્ચ વયસ્થસ્ય, પ્રત્યગ્રવયસઃ બલશાલિનો બલેન યઃ શ્લાઘતે અતિબલસ્યેત્યર્થઃ| તથા વિરુદ્ધમપન્નં દેશાભ્યાસાદ્યપેક્ષયા સાત્મીબૂતં શરીરે સુખરંપીડાયૈ ન ભવતિ| અલ્પં ચ ભોજનં વિરુદ્ધં પીડાયૈન ભવતિ|| ૨૩||

Adhikarana viruddhopayoge~api roganivRuttau bIjam (24) · Śloka 24

દોષાદિવૈપરીત્યેન હરતે રોગિણાં રુજમ્| એકધ્યં દધિદુગ્ધાદિયોજના ન વિરુધ્યતે| યોગાદિભેદાદ્યદ્યદ્વા પથ્યાનામપ્યપથ્યતા| તદ્ભેદાન્તરતસ્તદ્વદ્વિરોધોઽપિ નિવર્ત્તતે||૨૪||

નનુ ચ પ્રાયેણ હિ રોગે ક્વચિદ્વિરુદ્ધાનામપિ યથેચ્છોપયોગાદ્રોગનિવૃત્તિર્દૃશ્યતે તત્કથમિત્યાહ| દોષાદીનાં દોષદૂષ્યબલકાલાદીનાં અંશસ્વરૂપવિપરીતત્વેન રોગિણો રુજં હરતિ| એકધ્યં સહભાવેન દધિદુગ્ધાદીનાં યોજના ન વિરુધ્યતે| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-કદાચિદ્વિરુદ્ધસ્ય પ્રયુજ્યમાનસ્ય સમુદાયગુણૈર્વિપરીતા રોગદોષગતિરંશાંશિકયા ભવતિ| તત્ર રુજાહરત્વં દૃષ્ટમ્| વિરુદ્ધમપ્યવિરુદ્ધમ્| અથવા યદ્વત્ પથ્યાનામપિ ભાવાનાં સંયોગાદિભેદેનાપથ્યતા દૃશ્યતે તદ્વત્તસ્ય સંયોગાદિના વિરુદ્ધસ્ય ભેદાન્તરેણાધિકસંયોગાદિકૃતેન વિરોધનાશઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સંયોગવિશેષાદ્યથા પથ્યાનામપ્યપથ્યતા દૃષ્ટા તદ્વદ્વિરુદ્ધાનામપ્યન્યસંયોગાદ્વિરોધોઽપિ નિર્વતતે ન ભવતીતિ| તથા હિતમપ્યપથ્યં સાત્મીભૂતં ચ દેહેઽભ્યાસાદિવશાત્તત્કાલ એવ ઉચિતં તદહિતફલત્વાત્ત્યજેત્|| ૨૪||

Adhikarana pathyApathyayostyAgashIlanayorvidhiH (25) · Śloka 25

પાદાંશેન ત્યજેત્સાત્મ્યમહિતં હિતમાચરેત્| એકાન્તરં તતશ્ચોર્ધ્વં દ્વ્યન્તરં ત્ર્યન્તરં તથા||૨૫||

હિતં ચાસાત્મીભૂતમપ્યાચરેત્| તચ્ચાહિતં સહસા ત્યક્તં હિતં ચ સેવિતં રોગાય સમ્પદ્યતે| અત ઉચ્યતે-પાદાંશેનેતિ| પાદેન ચતુર્થભાગેનાપથ્યં ત્યજેત્| અંશેનૈવ ભજેત્| અંશો ભાગઃ| સ ચ પ્રકરણાત્ પાદસ્યૈવ વિજ્ઞેયઃ| તેન પાદેન વા પાદપાદેન વા ત્યજેદપથ્યં તેનૈવ ચ પથ્યં ભજેત્| કેન ક્રમેણેત્યાહ-એકાન્તરમિત્યાદિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-અપથ્યાદુચિતાદેકં પાદં ચતુર્ભાગં રોગી, બલાદ્યપેક્ષયા પાદપાદં વા પ્રથમદિવસે ત્યજેત્| સ ચતુર્ભાગઃ પથ્યાદનુચિતાત્ સેવ્યઃ, તતો દ્વિતીયેઽહ્નિ સર્વમેવાપથ્યં તતસ્તૃતીયેઽહ્નિ અપથ્યસ્ય ત્રય એવ ભાગાઃ પથ્યસ્યૈકો ભાગ ઇત્યેકદિવસાન્તરિતં ચતુર્થાદિષુ દિવસેષ્વેવમેવ વા| ઉપયુજ્યમાનચતુર્થભાગસાત્મીભાવાત્| તતશ્ચોર્ધ્વં દ્વ્યન્તરમ્| કિમુક્તં ભવતિ? ચતુર્થે ભાગે પથ્યસ્ય સાત્મીભૂતે અપથ્યાદુચિતાત્ દ્વિતીયો ભાગસ્ત્યાજ્યઃ| તેનાર્દ્ધમપથ્યસ્યાર્દ્ધં પથ્યસ્ય તસ્મિન્ દિને ભવતિ| દ્વિતીયે દિવસે સાત્મીભૂતચતુર્ભાગ એવ યોજ્યઃ| એવં તૃતીયે દિવસે ચતુર્થે પુનરર્દ્ધમાત્રમેવં દ્વિદિનાન્તરિતમ્| એવં પઞ્ચમાદિદિવસેષ્વપિ| આ અર્દ્ધસાત્મીભાવાત્| તતસ્ત્ર્યન્તરિતમ્| સાત્મીભૂતેઽર્દ્ધે તૃતીયો ભાગેઽપથ્યાત્ત્યાજ્યઃ, પથ્યાચ્ચ સેવ્યઃ| તસ્મિન્દિને પથ્યસ્ય ભાગાસ્ત્રયઃ, અપથ્યસ્યૈકો ભાગઃ| દ્વિતીયે દિવસે સાત્મીભૂતં પથ્યાપથ્યયોરર્દ્ધમર્દ્ધમ્| એવં તૃતીયે ચતુર્થે ચ| પઞ્ચમે પુનશ્ચતુર્થો ભાગોઽપથ્યસ્ય ભાગાસ્ત્રયઃ પથ્યસ્યેતિ ત્ર્યન્તરિતમ્| એવં ષષ્ઠાદિષુ દિવસેષ્વા ભાગત્રયસાત્મીભાવાત્| તતઃ સર્વમેવ પથ્યમ્| એવમેકદ્વિત્રિદિનાનિ ક્રમેણાસાત્મ્યં સાંત્મ્યેનાન્તરયિતવ્યમ્| (૧) અન્યે મન્યન્તે-પ્રથમે દિવસે ભાગઃ પથ્યાત્સેવ્યઃ| શેષમપથ્યમ્| દ્વિતીયે સર્વમપથ્યમ્| તૃતીયે પુનરેકો ભાગઃ| એવં ભાગ એકાન્તરિતઃ| ચતુર્થે દ્વૌ| પઞ્ચમે એકઃ| ષષ્ઠે ચ સપ્તમે પુનર્દ્વૌ દ્વાવિતિ દ્વ્યન્તરેણ| અષ્ટમે ત્રયઃ, નવમે દ્વૌ| દશમે તદ્વદેકાદશે ચ, દ્વાદશે પુનસ્ત્રય ઇતિ ત્ર્યન્તરિતઃ| તતસ્ત્રયોદશાત્ પ્રભૃતિ સર્વં પથ્યમેવેતિ| (૨) અન્યે પુનરન્યથા વર્ણયન્તિ| યથા-અનેનૈવૈકાદિના સાત્મ્યમસાત્મ્યેનાન્તરયિતવ્યમ્| તત્ર વિચારણાદપથ્યં સાત્મ્યં ભુઞ્જાનઃ પથ્યભોજનેચ્છુરેકદિવસમપથ્યસ્ય ભાગત્રયં પથ્યસ્ય ચૈકો ભાગઃ| દ્વિતીયે સર્વમેવાપથ્યમિત્યેકાન્તરિતમ્| તૃતીયે દ્વૌ પથ્યસ્ય દ્વાવપ્યપથ્યસ્ય, એવં ચતુર્થેઽપિ| પઞ્ચમે પુનરપથ્યસ્ય ભાગત્રયં ચતુર્થો ભાગઃ પથ્યસ્ય, એવં દ્વ્યન્તરમ્| તતઃ ષષ્ઠે દિવસે ત્રીન્ભાગાન્ પથ્યસ્ય એકમપથ્યસ્ય| એવં સપ્તમેઽષ્ટમે ચ| નવમે પુનર્દ્વૌ દ્વૌ ભાગૌ દશમે ચતુર્થોઽપિ પથ્યસ્ય| તદ્વદેકાદશે દ્વાદશે, ત્રયોદશે| ચતુર્દશે પુનસ્ત્રયો ભાગાઃ પથ્યસ્ય ભાગોઽપથ્યસ્ય| અતઃ પઞ્ચદશાત્ પ્રભૃતિ સર્વં પથ્યમેવ યોજ્યમ્| અનયોરેવ ચ પક્ષયોર્યુજ્યમાનત્વમેવ મન્યામહે| તથા ચ શાસ્ત્રકૃદ્ભિરેવ ઋતુસન્ધૌ ચતુર્દ્દશદિનમાના ક્રમસમાપ્તિરિષ્ટા| અન્યે પુનરન્યથા વર્ણયન્તિ-પ્રથમે દિવસેઽપથ્યસ્ય ત્રીન્ભાગાન્ પથ્યસ્યૈકમ્| દ્વિતીયે સર્વમેવાપથ્યમ્| તૃતીયે પથ્યસ્ય દ્વાવપથ્યસ્ય ચ દ્વૌ| ચતુર્થે પથ્યસ્યૈકો ભાગઃ, અપથ્યસ્ય ભાગાસ્ત્રયઃ| પઞ્ચમેઽપ્યેવમેવ| ષષ્ઠે પથ્યસ્ય ત્રીન્ ભાગાનપથ્યસ્યૈકમ્| સપ્તમે દ્વૌ દ્વૌ પથ્યાપથ્યયોરેવમષ્ટમે નવમે ચ| દશમાદારભ્ય સર્વમેવ પથ્યમ્|| ૨૫||

Adhikarana kramashaH pathyApathyashIlanaparihAraguNAH (26) · Śloka 26

ક્રમેણાનેન સાન્ત્યક્તા દોષાઃ સંવર્ધિતા ગુણાઃ| પ્રભવન્તિ ન પીડાયૈ પ્રાપ્નુવન્તિ સ્થિરાત્મતામ્||૨૬||

ઇત્યનેન ક્રમેણાપથ્યદોષાસ્ત્યક્તાઃ પીડાયૈ ન ભવન્તિ| પથ્યગુણાશ્ચ સંવર્દ્ધિતાઃ સ્થિરાત્મતાં પ્રાપ્નુવન્તિ|| ૨૬||

Adhikarana trayaH upastambhAH (27) · Śloka 27

ત્રિતયં ચૈતદુપસ્તમ્ભનમાહારઃ સ્વપ્નોઽબ્રહ્મચર્યં ચ| એભિર્યુક્તિયુક્તૈરુપાતબ્ધમુપસ્તમ્ભૈઃ શરીરં બલવર્ણોપચયોચિતમનુવર્તતે યાવદાયુઃ સંસ્કારઃ| તત્રાઽઽહાર ઉક્તો વક્ષ્યતે ચ||૨૭||

એતત્પ્રસઙ્ગ એવેદમુચ્યતે| એતત્ત્રયમુપસ્તમ્ભો ધારકં શરીરસ્ય| કિમિત્યાહ-આહારઃ, સ્વપ્નઃ અબ્રહ્મચર્યં ચ| એભિરુપસ્તબ્ધં દેહં શરીરં યુક્ત્યા અન્યૂનાધિકતાઽભિધાનયા યુક્તૈઃ| પ્રકર્ષયુક્તૈર્બલાદિભિઃ સમૃદ્ધમાપૂર્વકર્મસંસ્કારપરિક્ષયાદાયુરનુવર્ત્તતે| તત્રાહારઃ પૂર્વેષ્વધ્યાયેષૂક્તઃ| ઉત્તરે ચાધ્યાયે જ્વરાદિષુ ચ વક્ષ્યતે|| ૨૭||

Adhikarana nidrAyAH svarUpam (28) · Śloka 28

લોકાદિસર્ગપ્રભવા તમોમૂલા તમોમયી| બાહુલ્યાત્તમસો રાત્રૌ નિદ્રા પ્રાયેણ જાયતે||૨૮||

ક્રમપ્રાપ્તઃ સ્વપ્ન ઉચ્યતે| લોકાનામાદિસર્ગે જગદુત્પાત્તિકાલે પ્રભવો યસ્યાઃ સા તથાવિધા| તમઃ કારણાન્મૂલં યસ્યાઃ સા તમોમૂલા| તમોમયી તમસ એવ વિકારઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સર્વથા તમસ્તસ્યાઃ કારણમિતિ| અત એવ સા રાત્રૌ પ્રાયેણોત્પદ્યતે| તમસો નામ મહાગુણસ્ય બાહુલ્યાત્| સા ચ નિદ્રા રાત્રૌ ભવતિ દિવા વા| કેવલમનયા યુક્ત્યા જન્તૂનાવિશતિ|| ૨૮||

Adhikarana nidrAveshAvasthA (29) · Śloka 29

શ્લેષ્માવૃતેષુ સ્રોતસ્સુ શ્રમાદુપરતેષુ ચ| ઇન્દ્રિયેષુ સ્વકર્મભ્યો નિદ્રા વિશતિ દેહિનમ્||૨૯||

કયેત્યાહ-શ્લેષ્માવૃતેષ્વિત્યાદિ| આહારરસવશાત્ શ્લેષ્મણા સ્રોતસ્વાવૃતેષુ નિરુદ્ધેષ્વિન્દ્રિયેષુ ચ સ્વસ્વવિષયગ્રહણકારણાચ્છ્રમાદુપરતેષુ નિવૃત્તેષુ દેહિનં નિદ્રા આવિશતિ|| ૨૯||

Adhikarana svapnAvasthA (30) · Śloka 30

સર્વેન્દ્રિયવ્યુપરતૌ મનોઽનુપરતં યદા| વિષયેભ્યસ્તદા સ્વપ્નં નાનારૂપં પ્રપશ્યતિ||૩૦||

આવિષ્ટાયાં ચ નિદ્રાયાં ઇન્દ્રિયેષુ ચ વિષયેભ્યો નિવૃત્તેષુ મનો યદા સ્વકર્મણો ન નિવૃત્તં, તદા નાનારૂપં સ્વપ્ને પ્રપશ્યતિ દેહી| યદા તુ કારણવશેન મનોઽપિ સ્વકર્મણો નિવૃત્તં ભવતિ, સા સુષુપ્તાવસ્થા| તસ્યાં ન કિઞ્ચિદપિ પશ્યતિ|| ૩૦||

Adhikarana nidrAyAM mAhAtmyam (31) · Śloka 31

નિદ્રાયત્તં સુખં દુઃખં પુષ્ટિઃ કાર્શ્યં બલાબલમ્| વૃષતાં ક્લીબતા જ્ઞાનમજ્ઞાનં જીવિતં ન ચ||૩૧||

તસ્યાશ્ચ નિદ્રાયાઃ સુખાદિકમાયત્તમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સમ્યક્ સેવિતા સુખપુષ્ટિબલવૃષત્વજ્ઞાનજીવિતૈર્યોજયતિ નરમ્| અસમ્યક્ પ્રયુક્તા તુ દુઃખકાર્શ્યાબલત્વક્લીબતાજ્ઞાનૈઃ યોજયતીત્યર્થઃ| વૃષતં સ્ત્રીગમનશક્તિઃ| જ્ઞાનં વૃદ્ધિઃ|| ૩૧||

Adhikarana akAlanidrAdidoShAH (32) · Śloka 32

અકાલેઽતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન ચ નિદ્રા નિવેષિતા| સુખાયુષી પરાત્કુર્યાત્કાલરાત્રિરિવાપરા||૩૨||

એતદેવોચ્યતે-સા નિદ્રા અકાલે વક્ષ્યમાણે તદુપયોગપ્રતિષિદ્ધે કાલે અપિ સ્વલ્પોપસેવિતા, તથા કાલેઽપ્યત્યન્તસેવિતા, સર્વદા વા, નૈવ વા સેવિતા આયુર્જીવિતં પરાકરોતિ નાશયતિ| જીવિતેઽપિ વ્યાધ્યાદિભિઃ સુખં પરાકરોતિ| યથા પરા દ્વિતીયેવ કાલરાત્રિઃ મરણનિશા સુખસ્યાયુષશ્ચ નાશનાત્સાદૃશ્યમ્|| ૩૨||

Adhikarana yuktanidrAyAH guNAH (33) · Śloka 33

સૈવ યુક્તા પુનર્યુઙ્ક્તે નિદ્રાદેહં સુખાયુષા| યોગાભિયોગિનો બુદ્ધિર્નિર્મલાઽતમસા યથા||૩૩||

સૈવ નિદ્રા યુક્તા સમ્યક્ પ્રયોગેણ દેહં સુખેનાયુષા ચ યોજયતિ| યથા યોગે તત્ત્વજ્ઞાનેઽભિયોગિનઃ પુરુષસ્ય નિર્મલા બુદ્ધિરતમસા શુદ્ધસ્વભાવેન સત્ત્વરૂપેણ યોજયતિ| અથવા તમસા કારણેન નિર્મલા સુખાયુષા યોજયતીત્યર્થઃ|| ૩૩||

Adhikarana rAtrijAgaraNAdInAM guNAH (34) · Śloka 34

રાત્રૌ જાગરણં રૂક્ષં સ્નિગ્ધં પ્રસ્વપનં દિવા| અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ ત્વાસીનપ્રચલાયિતમ્||૩૪||

તસ્યાશ્ચ નિદ્રાયાઃ કાલે પ્રયોગ ઉક્તઃ, તં ચ કાલં દર્શયતિ-રાત્રૌ જાગરણં નિદ્રાયા અસેવા રૂક્ષં દેહે રૂક્ષાણાં ભાવાનાં વૃદ્ધિકરમિત્યર્થઃ, એવં દિવા પ્રસ્વપનં સ્નિગ્ધમ્| આસીનપ્રચલાયિતં ન રૂક્ષં ન ચાભિષ્યન્દિ| આસીનપ્રચલાયિતં દિવાઽપ્યુપવિષ્ટસ્ય સ્વલ્પા નિદ્રા, અભિષ્યન્દિ માલિન્યેન સ્રોતસાં સ્રાવકઃ|| ૩૪||

Adhikarana grIShme divAsvapnaM hitam (35) · Śloka 35

ગ્રીષ્મે વાયુચયાદાનરૌક્ષ્યરાત્ર્યલ્પભાવતઃ| દિવાસ્વપ્નો હિતોઽન્યસ્મિન્ કફપિત્તકરો હિ સઃ||૩૫||

ગ્રીષ્મે તુ દિવાસ્વપ્નં વિહિતમ્| યતસ્તસ્મિન્ કાલે વાયોશ્ચયો ભવતિ| આદાનં ચ પરિપુષ્ટં ભવત્યતો રૌક્ષ્યં રાત્ર્યશ્ચ નિદ્રાસમાપ્ત્યયોગ્યાઃ સ્વલ્પા ભવન્તિ| દિવાસ્વપ્નશ્ચ સન્તર્પકઃ| ગ્રીષ્માદન્યસ્મિન્ કાલે દિવાસ્વપ્નઃ પિત્તશ્લેષ્મકરઃ|| ૩૫||

Adhikarana grIShmavarjyeShu RutuShu divAsvApaniShedhaH apavAdashca (36) · Śloka 36

મુક્તાઽતિભાષ્યયાનાધ્વમદ્યસ્ત્રીભારકર્મભિઃ| ક્રોધશોકભયૈઃ ક્લાન્તાન્ શ્વાસહિધ્માતિસારિણઃ| વૃદ્ધબાલાબલક્ષીણક્ષતતૃટ્ચ્છૂલપીડિતાન્| અજીર્ણ્યભિહતોન્મત્તાન્દિવાસ્વપ્નોચિતાનપિ| ધાતુસામ્યં તથા હ્યેષાં શ્લેષ્મા ચાઙ્ગાનિ પુષ્યતિ||૩૬||

એષાં હ્યતિભાષ્યક્લાન્તાદીનાં દિવાસ્વપ્નેન ધાતૂનાં વાતાદીનાં દેહધારકાણાં સામ્યમન્યૂનાધિકતા ભવતિ| શ્લેષ્મા ચાઙ્ગાનિ પુષ્યતિ ઉપચિનોતીત્યર્થઃ|| ૩૬||

Adhikarana grIShme~api divAsvApe~ayogyAH (37) · Śloka 37

બહુમેદઃ કફાઃ સ્વપ્યુઃ સ્નેહનિત્યાશ્ચ નાહનિ||૩૭||

બહુમેદઃ શ્લેષ્મશરીરા અપ્યતિસ્નિગ્ધાહારાદિશીલિનશ્ચ ગ્રીષ્મેઽપ્યહનિ ન સ્વપ્યુઃ|| ૩૭||

Adhikarana rAtriShvapi svapne~anarhAH (38) · Śloka 38

વિષાર્ત્તઃ કણ્ઠરોગી ચ નૈવ જાતુ નિશાસ્વપિ||૩૮||

વિષાર્ત્તઃ કણ્ઠરોગી ચ નિશાસ્વપિ ન જાતુચિત્ સ્વપ્યાત્|

Adhikarana ahitanidrayA jAyamAnA rogAH (39) · Śloka 39

હલીમકશિરોજાડ્યસ્તૈમિત્યગુરુગાત્રતાઃ| જ્વરભ્રમમતિભ્રંશસ્રોતોરોધાગ્નિમન્દતાઃ| શોફારોચનહૃલ્લાસપીનસાર્દ્ધાવભેદકાઃ| કણ્ડૂરુક્કોઠપિટકાકાસતન્દ્રાગલામયાઃ| વિષવેગપ્રવૃત્તિશ્ચ ભવેદહિતનિદ્રયા||૩૯||

અહિતનિદ્રાયા વિરુદ્ધનિદ્રાયાઃ સેવનેન હલીમકાદીનામુદ્ભવઃ| ઇમે વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ| શિરસો જાડ્યં ગુરુત્વમિન્દ્રિયાપાટવં ચ| સ્તૈમિત્યં ગાત્રાણાં નિરુત્સાહત્વમ્| વિષાર્તસ્ય નિદ્રયા વિષવેગપ્રવૃત્તિઃ|| ૩૯||

Adhikarana atinidrAyAH kAraNam (40) · Śloka 40

અપચ્યમાનો બાહુલ્યાત્સ્રોતાંસ્યાવૃણુતે કફઃ| તતઃ સ્રોતસ્સુ રુદ્ધેષુ જાયતે ગાત્રગૌરવમ્| ગુરુગાત્રસ્ય ચાલસ્યમાલસ્યાદતિનિદ્રતા||૪૦||

અતિનિદ્રાયાઃ કારણમુચ્યતે| બાહુલ્યાત્ કફસ્યાગ્નિઃ કફં પક્તું ન શક્નોતિ| અતઃ સોઽચ્યમાનઃ સ્રોતાંસ્યાવૃણુતે સ્થગયતિ| તતઃ સ્રોતોરોધાત્ ગત્રગૌરવં, ગાત્રગૌરવાદાલસ્યમાલસ્યાદતિનિદ્રાતા|| ૪૦||

Adhikarana atinidrAnAshakAni (41) · Śloka 41

વિરેકઃ કાયશિરસોર્વમનં રક્તમોક્ષણમ્| ધૂમઃ ક્ષુત્તૃડ્વ્યથાહર્ષશોકમૈથુનભીક્રુધઃ| ચિન્તોત્કણ્ઠાઽસુખા શય્યા સત્ત્વૌદાર્યં તમોજયઃ| રૂક્ષાન્નં ચાહિતાં નિદ્રાં વારયન્તિ પ્રસઙ્ગિનીમ્||૪૧||

એતામતિનિદ્રાં પ્રસઙ્ગિનીમનુષક્તાં કાયવિરેકાદીનિ નાશયન્તિ| અસુખા કષ્ટા| ઉત્કૃષ્ટસત્ત્વત્વં સત્વૌદાર્યમ્|| ૪૧||

Adhikarana nidrAnAshe hetavaH (42) · Śloka 42

એત એવ ચ વિજ્ઞેયા નિદ્રાનાશસ્ય હેતવઃ| કાલશીલક્ષયો વ્યાધિર્વૃદ્ધિશ્ચાનિલપિત્તયોઃ||૪૨||

એતાન્યેવ ચ વિરેકાદીનિ સમ્યઙ્ નિદ્રાયા અપિ નાશહેતવઃ| કાલશ્ચ નિદ્રાનાશહેતુઃ યેન પ્રભાતાદૌ સા ન ભવતિ| શીલમભ્યાસઃ તેન યસ્ય યસ્ય યસ્મિન્ કાલે નિદ્રાનિવૃત્તિરભ્યસ્તા તસ્ય તસ્ય તસ્મિન્ કાલે સા ભવતીતિ| તથા ક્ષયો ધાતૂનાં નિદ્રાનાશકારણમ્| વ્યાધિશ્ચાન્યો જ્વરાદિઃ| વાતપિત્તયોશ્ચ વૃદ્ધિઃ|

Adhikarana nidrAnAshAjjAyamAnA rogAH (43) · Śloka 43

નિદ્રાનાશાદઙ્ગમર્દ્દશિરોગૌરવજૃમ્ભિકાઃ| જાડ્યગ્લાનિભ્રમાપક્તિતન્દ્રારોગાશ્ચ વાતજાઃ||૪૩||

તસ્યાશ્ચ સમ્યઙ્ નિદ્રાયા નાશાદઙ્ગમર્દાદ્યુદ્ભવઃ|| ૪૩||

Adhikarana tandrAnidAnAni (44) · Śloka 44

કફોઽલ્પો વાયુનોદ્ધૂતો ધમનીઃ સન્નિરુધ્ય તુ| કુર્યાત્સંજ્ઞાપહાં તન્દ્રાં દારુણાં મોહકારિણીમ્| ઉન્મીલિતવિનિર્ભુગ્ને પરિવર્તિતતારકે| ભવતસ્તત્ર નયને સ્રુતે લુલિતપક્ષ્મણી| અર્દ્ધત્રિરાત્રાત્સા સાધ્યા ન સા સાધ્યા તતઃ પરમ્||૪૪||

કફોઽલ્પઃ ઇત્યાદિ સુબોધમ્|| ૪૪||

Adhikarana rAtrau sAtmyataH nidrAM seveta (45) · Śloka 45

યથાકાલમતો નિદ્રાં રાત્રૌ સેવેત સાત્મ્યતઃ||૪૫||

અતઃ કારણાત્ કાલાનતિક્રમેણ રાત્રૌ નિદ્રાં સેવેત યાદૃશી સાત્મ્યા|| ૪૫||

Adhikarana rAtrau jAgaritasya prAtaH svApavidhiH (46) · Śloka 46

અસાત્મ્યાજ્જાગરાદર્ધં પ્રાતઃ સ્વપ્યાદભુક્તવાન્||૪૬||

અસાત્મ્યે જાગરણે પ્રવૃત્તે પ્રાતર્દિવાઽપ્યર્દ્ધં જાગરણસ્ય સ્વપ્યાત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ યસ્ય રાત્રૌ યામદ્વયં જાગરણં પ્રવૃત્તં તેન દિવા પ્રભાતે યામ એકઃ સ્વપ્તવ્યઃ અભુક્તવતા|| ૪૬||

Adhikarana mandanidrasya upacArAH (47) · Śloka 47

શીલયેન્મન્દનિદ્રસ્તુ ક્ષીરમિક્ષુરસં રસાન્| આનૂપૌદકમાંસાનાં ભક્ષ્યાન્ ગૌડિકપૌષ્ટિકાન્| શાલીન્મદ્યાનિ માષાંશ્ચ કીલાટાન્ માહિષં દધિ| અભ્યઙ્ગોદ્વર્ત્તનસ્નાનમૂર્ધ્વશ્રવણપૂરણમ્| ચક્ષુષસ્તર્પણં લેપઃ શિરસો વદનસ્ય ચ| પ્રવાતે સુરભૌ દેશે સુખાં શય્યાં યથોચિતે| સંવાહનં સ્પર્શસુખં ચિત્તજ્ઞૈરનુજીવિભિઃ| સર્પિઃ ક્ષીરાનુપાનં ચ જીવનીયૈઃ શૃતં પિબેત્| કાન્તાબાહુલતાશ્લેષો નિર્વૃત્તિઃ કૃતકૃત્યતા| મનોઽનુકૂલા વિષયાઃ કામં નિદ્રાસુખપ્રદાઃ||૪૭||

યસ્તુ વિરેકાદિકારણેન વાતકોપેન મન્દનિદ્રઃ ક્ષીરાદીન્ શીલયેત્| તથાઽઽનૂપાનામૌદકાદીનાઞ્ચ માંસાનાં સમ્બન્ધિનો રસાન્ ભક્ષ્યાંશ્ચ ગુડસંસ્કૃતાન્ પિષ્ટશાલિકૃતાંશ્ચ, તથા શાલિયોનીનિ મદ્યાનિ| કિમ્ભૂતાનિ? મદકારણશક્તિયુક્તાનિ| અન્યેષાં શાલિમદ્યાનિ માષાંશ્ચ ઇતિ પાઠઃ| મૂર્ધ્નઃ શિરસસ્તર્પણં સ્નેહપૂરણમ્| તચ્ચ વક્ષ્યતે| શિરસો વદનસ્ય ચ સુસ્નિગ્ધૈર્લેપઃ| પ્રવાતે વાતસંયોગે દેશે| સંવાહનં મર્દનમ્| કિમ્ભૂતમ્? સ્પર્શસુખકરં ન પીડાકરમિત્યર્થઃ| કેન કાર્યમ્? ચિત્તજ્ઞૈરનુજીવિભિઃ તથા જીવનીયૈઃ ઔષધૈઃ શૃતં પક્વં સર્પિઃ પિબેત્| તદનુ ચ ક્ષીરં કેવલમેવ| કાન્તાબાહુલતેત્યાદિ સુબોધમ્|| ૪૭||

Adhikarana brahmacaryAdiyutasya nidrA kAle bhavatyeva,mandanidropacArANAM varjanIyatvenAtideshaH (48) · Śloka 48

બ્રહ્મચર્યરતેર્ગ્રામ્યસુખનિઃ સ્પૃહચેતસઃ| નિદ્રા સન્તોષતૃપ્તસ્ય સ્વં કાલં નાતિવર્ત્તતે| એતાન્યેવ ચ ભૂયિષ્ઠં નિદ્રાલુઃ પરિવર્જયેત્||૪૮||

એતાન્યેવ ચ ક્ષીરાદીનિ નિદ્રાલુઃ પ્રસક્તનિદ્રો ભૂયિષ્ઠં બાહુલ્યેન પરિવર્જયેત્|| ૪૮||

Adhikarana saptavidhAH nidrAH tAsAM vivaraNa~jca (49) · Śloka 49

કાલસ્વભાવામયચિત્તદેહ- ખેદૈઃ કફાગન્તુતમોભવા ચ| નિદ્રા બિભર્તિ પ્રથમા શરીરં પાપ્માઽન્તગા વ્યાધિનિમિત્તમન્યાઃ||૪૯||

કાલસ્વભાવાદિભિઃ સપ્તવિધા નિદ્રા| તત્ર પ્રથમા યા નિદ્રા સા કાલસ્વભાવપ્રભવા શરીરં ધારયતિ| અન્તગા તમોભવા પાપ્મા દુષ્ટા| અન્યા શેષા યા આમયખેદેન, ચિત્તખેદેન, દેહખેદેન, ચામાદિના, શ્લેષ્મપ્રભવા, આગન્તુના શસ્ત્રપ્રહારાદિના જાતા| એતાઃ વ્યાધીનાં નિમિત્તમ્|| ૪૯||

Adhikarana sambhoge niShiddhA strI deshakAlAdi ca (50) · Śloka 50

ગ્રામ્યધર્મપ્રવૃત્તૌ તુ રજસ્વલામનિષ્ટાચારામશસ્તામતિસ્થૂલામતિકૃશાં ગર્ભિણીં સૂતિકામનુત્તાનાં વિકૃતાઙ્ગાં ગણિકામપ્રજસં દુષ્ટયોનિમન્યયોનિમન્યસ્ત્રિયં વિશેષાચ્ચ વયોવર્ણવૃદ્ધાં સગોત્રાં ગુરુમિત્રબન્ધુભૃત્યપત્નીં વર્ણિનીં તથા ચૈત્યચત્વરચતુષ્પથોપવનશ્મશાનાઘાતસલિલૌષધદ્વિજગુરુસુરનૃપાલયેષ્વહનિ ગોસર્ગે મધ્યન્દિનેઽર્દ્ધરાત્રૌ પર્વેષ્વનઙ્ગે પિપાસુરપ્રણીતસઙ્કલ્પો વા ન ગચ્છેત્||૫૦||

સ્વપ્નમુક્ત્વા ક્રમપ્રાપ્તમબ્રહ્મચર્યમુચ્યતે| અબ્રહ્મચાર્યં સ્ત્રીગમનમ્ ગ્રામ્યધર્મપ્રવૃત્તિરિતિ પર્યાયઃ| તસ્યાં તુ ગ્રામ્યધર્મપ્રવૃત્તૌ પ્રકૃતાયાં રજસ્વલાત્વાદિયુક્તાં નારીં ન ગચ્છેત્| ચૈત્યાદિષુ પ્રદેશેષુ દિવસગોસર્ગાદિષુ ચ કાલેષુ અનઙ્ગઞ્ચ પિપાસાદ્યવસ્થાસુ ચ| રજસ્વલા ઉદક્યા અનિષ્ઠાં રૂપાદિના અપ્રિયાં અનિષ્ટાચારા યા પ્રિયાઽપિ તદ્દ્વિષ્ટમાચરતિ| અશસ્તામ્ હીનાકૃતિજન્મલક્ષણામ્| વિકૃતાઙ્ગાં કૌબ્જવામનત્વાદિજન્મયુક્તામ્| ગણિકાં વેશ્યામ્| અપ્રજસં વન્ધ્યામ્| યસ્યા વા પ્રજા જાતાઽપિ ન જીવતિ| દુષ્ટં વ્યાધિભિર્યોનિર્યસ્યાઃ| અન્યયોનિર્વડવાગર્દભ્યાદિઃ અન્યસ્ત્રી પરસ્ત્રી વિશેષાચ્ચ વયોવર્ણવૃદ્ધાં ન ગચ્છેત્| વર્ણવૃદ્ધા જાત્યધિકા| વયોવૃદ્ધા પ્રસિદ્ધા| સગોત્રામેકગોત્રાં તથા ગુર્વાદિપત્નીં ચ વિશેષાદ્વર્જયેત્| ચૈત્યઃ પ્રસિદ્ધઃ| ગ્રામાદ્બહિર્મહાવૃક્ષશ્ચ ચૈત્યઃ| ચત્વરઃ ત્રિપથમ્| આઘાતનં સૂનાદિનિગ્રહસ્થાનમ્| સલિલાદીનામાલયેનાશ્રયવાચિના સમ્બન્ધઃ| સલિલાલયો નદીતટાકાદિઃ| ઔષધાલયઃ તત્સ્થાનં પર્વતવેષ્માદિઃ યત્ર બહૂન્યૌષધાનિ ભવન્તિ| ગોસર્ગો રાત્રિક્ષયઃ| પર્વદિનં ચતુર્થી, ષષ્ઠી, અષ્ટમી અમાવસ્યા ચ| અનઙ્ગં યોન્યાભિધાનાદઙ્ગાદન્યત્ પાણ્યૂર્વાદિ| અપ્રણીતસઙ્કલ્પો અનુત્પન્નતદિચ્છઃ|| ૫૦||

Adhikarana viparItavyavAyAdInAM niShedhaH (51) · Śloka 51

ન ચ વિપરીતવ્યવાયે યોજયેત્||૫૧||

ન વિપરીતવ્યવાયે ચ સ્ત્રિય કાઞ્ચન યોજયેત્| વિપરીતવ્યવાયઃ સ્ત્રિયાઃ પુરુષકર્મ|| ૫૧||

Adhikarana sambhoge mahAbhogasharIrAdInAM visheShaniShedhaH (52) · Śloka 52

વિશેષેણ ચાતિવ્યાયતાં ગર્ભિણીં નવપ્રસૂતામૃતુમતીં સંવૃતયોનિઞ્ચ||૫૨||

અતિવ્યાયતત્વાદિયુક્તાં તુ વિશેષેણ ન યોજયેત્| અત્રાનૃતુમત્યસઞ્જાતાર્ત્તવા બાલા| ઋતુમતીમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ| અતિવ્યાયતા મહાભોગશરીરા|| ૫૨||

Adhikarana mUrddhAbhighAtaniShedhaH (53) · Śloka 53

મૂર્દ્ધાભિઘાતં ચ પરિહરેત્| ન ચ નિષેકાભિમુખં શુક્રં ધારયેદિતિ||૫૩||

મૈથુને મૂર્ધ્નઃ શિરસોઽભિઘાતં તાડનં વર્જયેત્| તથા વૃક્ષઃપ્રભૃતીનાં દેશાદ્યપેક્ષયા ચ પરિગ્રહઃ|| ૫૩||

Adhikarana vyavAyamAtrA (54) · Śloka 54

મનઃશરીરસ્થિતિમાત્રમેવ વ્યવાયં સેવેત| ન તત્પરઃ સ્યાદિતિ||૫૪||

યાવતા વ્યવાયેન મનસ ઔત્સુક્યં શરીરે ચ શુક્રસ્રુત્યાદિકં ન પશ્યતિ| તાવન્તમેવ વ્યવાયં સેવેત| નૈવ મૈથુનપરઃ સ્યાદિતિ|| ૫૪||

Adhikarana sambhoganiyamAH (55) · Śloka 55

ભવતિ ચાત્ર શ્લેકઃ- વિસ્રબ્ધહૃષ્ટો રહસિ તત્કામસ્તરુણઃ પુમાન્| સમસ્થિતાઙ્ગઃ સુરભિર્મુક્તમૂત્રાદિરવ્યથઃ| નાનાશિતો નાત્યશિતો વૃષ્યાણાં તર્પિતસ્ત્ર્યહમ્| નારીં નારીર્ગુણૈર્યુક્તાં સહપૂર્ણગુણાં વ્રજેત્||૫૫||

ભવતિ ચાત્રેતિ શૈલી| વિસ્રમ્ભાદિયુક્તો નારીં વ્રજેત્| વિસ્રબ્ધઃ સ્વસ્થામનાઃ રહસ્યેકાન્તે| તત્કામો ગમ્યમાનયોષિત્કામઃ ગમનદિવસાત્ પૂર્વં દિવસત્રયં વૃષ્ણૈરાહારૈઃ કૃતતૃપ્તિઃ| કિમ્ભૂતાં નારીં નારીગુણૈર્વાજીકરણાધ્યાયોત્કૈર્યુક્તામ્| તત્ર હિ `તસ્માદ્યા યસ્ય હૃદયમ્' ઇત્યાદિના વક્ષ્યતિ| પૂર્વોક્તૈશ્ચ ગુણૈર્વિસ્રમ્ભાદિભિઃ પુરુષોક્તઃ| કેવલં લિઙ્ગવૈપરીત્યમ્|| ૫૫||

Adhikarana RutuvisheSheNa saMyoge kAlaniyamaH (56) · Śloka 56

દ્વ્યહાદ્વસન્તે તસ્યાન્તે પક્ષાત્તદ્વદ્ ઘનોદયે| સેવેત કામતઃ કામં હેમન્તે શિશિરે બલી||૫૬||

વસન્તે દ્વ્યહાન્નારીં વ્રજેત્ તસ્ય વસન્તસ્યાન્તે ગ્રીષ્મે પક્ષાત્તદ્વત્ ઘનોદયે વર્ષાસુ હેમન્તે શિશિરે ચ બલી બલવાન્ કામતો યથેચ્છં સેવેત| શરદિ ત્વનુક્તાવપિ વસન્તસદૃશબલાદિમત્વાદ્ દ્વ્યહાદેવ નારીં વ્રજેત્| તથા ચ શ્રીવાગ્ભટગ્રન્થ એવ- `દ્વ્યહાવસન્તશરદોઃ' ઇતિ|| ૫૬||

Adhikarana maithunAnantaraM sevanIyAni (57) · Śloka 57

સ્નાનાઙ્ગરાગવ્યજનેન્દુપાદ- માંસાસવક્ષીરરસાન્ રસાલામ્| ભક્ષ્યાન્ સિતાઢ્યાન્ સલિલં સુશીતં સેવેત નિદ્રાઞ્ચ રતાન્તતાન્તઃ||૫૭||

રતાન્તે ચ તાન્તઃ ક્લાન્તઃ સ્નાનાદીન્ સેવેત|| ૫૭||

Adhikarana grAmyadharmottaraM snAnAdisevanasya phalam (58) · Śloka 58

સ્ત્રીસંસર્ગાદ્ધિ સદ્યઃ સ્યાત્ક્લીબતા બલિનામપિ| એવં ચાપ્યાયતે શીઘ્રં તેષાં શુક્રં ચ ધામ ચ||૫૮||

કિમર્થમેતત્ કુર્યાદત આહ- સ્ત્રીસંસર્ગાદિતિ| બલિનામપિ સ્ત્રીસંસર્ગે તત્કાલં ક્લૈબ્યમવશ્યમેવ ભવતિ| અનેન તુ સ્નાનાદિના કૃતેન શીઘ્રમેવ શુક્રમાપ્યાયતે|| ૫૮||

Adhikarana avidhigrAmyadharmasevAyA doShAH (59) · Śloka 59

દુષ્ટ્યાયુરોજઃશુક્રાણાં ક્ષયં મેઢ્રાશ્રયાન્ ગદાન્| વાયોઃ કોપમધર્મં ચ મૂઢઃ પ્રાપ્નોત્યતોઽન્યથા| ઉત્તાનો વેગરોધી વા વૃદ્ધિમેહાશ્મશર્કરાઃ| તિમિરાદિગદોત્પત્તિર્મૂર્દ્ધાદ્યહનનાદ્ ધ્રુવમ્||૫૯||

અતો યથોક્તાદ્વિધાનાદન્યેન નારીં ગચ્છન્મૂઢો દૃષ્ટ્યાદિક્ષયં મેઢ્રરોગાન્ વાતકોપધર્મં ચ પ્રાપ્નોતિ યથાસમ્ભવમ્| તથા સ્ત્રિયાઃ પુરુષાયિતે પુરુષ ઉત્તાનો ગચ્છન્ વાયોર્વૈપરીત્યેનાશુ શુક્રનિર્ગમનાદ્ વૃદ્ધ્યાદીન્ પ્રાપ્નોતિ| યશ્ચાન્યથાપિ શુક્રવેગરોધી સોઽપિ| વૃદ્ધિરાન્ત્રવૃદ્ધિઃ વક્ષોમૂર્દ્ધાદ્યાહનનાત્તિમિરાદીન્ ઊર્ધ્વજત્રુરોગાનુરસઃ શૂલાદીંશ્ચ પ્રાપ્નોતિ| ધ્રુવમાવશ્યકે|| ૫૯||

Adhikarana atimaithune vyApadaH (60) · Śloka 60

ભ્રમક્લમોરુદૌર્બલ્યબલધાત્વિન્દ્રિયક્ષયઃ| અપર્વમરણં ચ સ્યાદ્વિશેષેણાતિમૈથુનાત્||૬૦||

અતિમૈથુનાત્ ભ્રમાદ્યુત્પત્તિઃ| અપર્વમરણમકાલમરણમ્| વિશેષેણોર્વોર્બલહાનિઃ, ઊરુદૌર્બલ્યમ્|| ૬૦||

Adhikarana sambhoge niyamaH (61) · Śloka 61

ન ચોનઃ ષોડશાદ્વર્ષાત્ સપ્તતેઃ પરતો ન ચ| આયુષ્કામો નરઃ સ્ત્રીભિઃ સંયોગં ગન્તુમર્હતિ||૬૧||

આયુર્યોઃ નરઃ કામયતે સ ષોડશાદ્ વર્ષાદધઃ સપ્તતેરૂર્ધ્વં ચ વર્ષેષુ સ્ત્રીભિઃ સંસર્ગે ગન્તું નાર્હતિ|| ૬૧||

Adhikarana bAlyAvasthAyAM sambhoge hAniH (62) · Śloka 62

અતિબાલો હ્યાસમ્પૂર્ણસર્વધાતુઃ સ્ત્રિયં વ્રજન્| ઉપતપ્યેત સહસા તટાકમિવ કાજલમ્||૬૨||

યતઃ ષોડશાદૂનવર્ષ અતિબાલઃ અસમ્પૂર્ણધાતુઃ સહસા સ્ત્રિયો ગચ્છન્નુપતપ્યેત યથા તટાકં કાજલં સ્તોકજલં ઝટિત્યેવ સૂર્યસન્તાપાદિ ભિરુપતપ્યતે શુષ્યતિ તથા|| ૬૨||

Adhikarana vRuddhasya strIgamane hAniH (63) · Śloka 63

શુષ્કં રૂક્ષં યથા કાષ્ઠં જન્તુજગ્ધં વિજર્જરમ્| સ્પૃષ્ટમાશુ વિશીર્યેત તથા વૃદ્ધઃ સ્ત્રિયં વ્રજન્||૬૩||

સપ્તતેરૂર્ધ્વં વૃદ્ધઃ સ્ત્રિયો વ્રજન્ આશુ વિશીર્યેત જટિતિ નશ્યેત| યથા જન્તુભિઃ કૃમિભિર્ભક્ષિતં કાષ્ઠં શુષ્કં રૂક્ષં વિજર્જ્જરમતિપુરાણત્વાન્નષ્ટસ્થૈર્યં સ્પૃષ્ટં નશ્યતીતિ|| ૬૩||

Adhikarana shukraparirakShaNopadeshaH (64) · Śloka 64

કાયસ્ય તેજઃ પરમં હિ શુક્રમાહારસારાદપિ સારભૂતમ્| જિતાત્મના તત્પરિરક્ષણીયં તતો વપુઃ સન્તતિરપ્યુદારા||૬૪||

એવં સ્થિતે જિતાત્મના જિતેન્દ્રિયેણ સતા શુક્રં પરિરક્ષણીયમ્| યતઃ કાયસ્ય શરીરસ્ય શુક્રં શ્રેષ્ઠં તેજઃ| કિમ્ભૂતમ્ તત્? આહારસ્ય સારાદ્રસાખ્યાદપિ સારભૂતં તસ્માદ્રક્ષણીયમ્| અતશ્ચ રક્ષણીયમ્| યતસ્તતઃ શુક્રાદ્રક્ષિતાદ્વપુઃ શરીરં સતેજસ્ત્વાદુદારમુત્કૃષ્ટં ભવતિ|| ૬૪||

Adhikarana tAtkAlikasukhakarANyapramattena sevyAni shAshvatasukha-dAyikAni tu tatpareNa sevyAni (65) · Śloka 65

અપ્રમતો ભજેદ્ભાવાંસ્તદાત્વસુખસંજ્ઞકાન્| સુખોદર્કેષુ સજ્જેત દેહસ્યૈતદલં હિતમ્||૬૫||

ઇદં કર્તવ્યતાપ્રસઙ્ગેનોચ્યતે| તદાત્વસુખસજ્ઞકાન્ ભાવાનપ્રમત્તં ભજેત્| તદાત્વસુખસંજ્ઞકાન્ યે તદાત્વે દૃષ્ટં એવ તત્કાલં સુખફલા યોષિદાહારદયસ્તે ભાવાઃ અપ્રમત્તાદિના સતા સેવ્યાઃ| યતો દૃષ્ટાદૃષ્ટ્યોર્દુઃખકર્ત્તૃત્વેન ન વિરુધ્યન્તે યે તદાત્વસુખાસ્તેષાં વસ્તુતો દુઃખાનામેવ સુખબુદ્ધિર્લોકસ્યેતિ જ્ઞાપયતિ સંજ્ઞાગ્રહણેન| તથા સુખોદર્કેષુ સદ્યો દુઃખાદેષ્વપિ અદૃષ્ટસુખફલેષુ સજ્જેત તાત્પર્યમાશ્રયેત તપોદાનાદિષુ| એતદુભયં દેહસ્ય હિતત્વે પર્યાપ્તમ્|| ૬૫||

Adhikarana hitAhArasevane~api rogodbhave kAraNam (66) · Śloka 66

પ્રજ્ઞાપરાધોઽસાત્મ્યાર્થસંયોગઃ કાલવૈકૃતમ્| હિતેઽપિ રતમાહારે યોજયન્ત્યામયૈર્નરમ્||૬૬||

તસ્માત્ પ્રજ્ઞાપરાધાદિ નરમામયૈર્વ્યાધિભિર્યોજયતિ| પ્રજ્ઞાપરાધો દિનચર્યોક્તાચારવ્યતિક્રમઃ| તથાઽસાત્મ્યૈરનુચિતૈઃ શબ્દાદિભિરિદ્રિયાર્થૈઃ સંયોગઃ| કાલસ્ય ચ વિકૃતત્વં વિષમત્વં વા| યથાપ્રાપ્તત્વાદ્વિપરીતસ્વરૂપત્વમ્| કિમ્ભૂતં નરમિત્યાહ- હિતેઽપ્યાહારે રતમહિતસ્ય ત્વાહારસ્ય રોગકૃત્ત્વં સ્થિમેવેત્યપિ શબ્દસ્યાર્થઃ|| ૬૬||

Adhikarana ahitAhArAsevane~api rogAsambhave kAraNam (67) · Śloka 67

નાપથ્યસેવનં સદ્યઃ પ્રબાધન્તે તદા મલાઃ| પ્રકોપં પ્રતિવિઘ્નન્તિ ભિન્નૈર્દૂષ્યાદિભિર્યદા| ન ચ સર્વોપચારોઽપિ સર્વદા સર્વદોષકૃત્| ન હિ સર્વાણ્યપથ્યાનિ તુલ્યદોષાણિ નૈવ ચ| સર્વે તુલ્યબલા દોષા ન સર્વાણિ વપૂંષિ ચ| વ્યાધિક્શમત્વે શક્તાનિ...................||૬૭||

નનુ ચૈવં હિ દૃષ્ટં યથા અપથ્યં સેવિતં ન ચ રોગ ઉત્પન્નઃ| તત્ કથમિત્યુચ્યતે| અપથ્યસેવિનં પુરુષં મલા વાતાદયઃ સદ્ય એવ તદા ન બાધન્તે યદા ભિન્નૈર્વિસદૃશૈર્દૂષ્યદેશાદિભિઃ પ્રકોપે વિઘ્નન્તિ| યથા પિત્તકોપકારણે આનૂપદેશે સેવિતે ઝટિતિ વ્યાધિર્નોત્પદ્યતે| યદા તુ દૂષ્યાદીનાં સાદૃશ્યાત્ મલાનાં કોપે વિઘ્નો ન ભવતિ તદાવશ્યં સદ્ય એવ બાધન્તે| અતશ્ચ સદ્યો ન બાધન્તે મલાઃ| યતો ન સર્વાપચારોઽપથ્યસેવનં સર્વદૈવ સર્વદોષકરઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- કિશ્ચ્દપચારઃ કદાચિદ્દોષવિશેષહેતુઃ| દૂષ્યાસાદૃશ્યાત્| યતો ન હિ સર્વાણ્યપથ્યાનિ તુલ્યદોષાણિ એકદોષહેતૂનિ| તથા હિ - યેનાપથ્યં શ્લેષ્મકારણં સેવિતં તસ્ય તસ્મિન્નાહારાદાવવશ્યં તદ્વિપરીતદોષકારણમપિ સમ્ભવતિ| યેન સ ન તથા કુપ્યતિ| યતશ્ચ સર્વે દોષા ન સદૃશબલાઃ| કશ્ચિદ્ધીનબલો બલાધિકેન રુદ્ધકોપો ન કુપ્યતિ ન ચ સર્વાણિ વપૂંષિ વ્યાધિક્ષમત્વે શક્તાનિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- બહુરપિ દોષઃ કુપિતો વ્યાધિક્ષમે દેહે ન લક્ષ્યતે| પીડાકરણાશક્તત્વાત્|| ૬૭||

Adhikarana apathyasyApathyatamatve bhAve kAraNam (68) · Śloka 68

....................યતોઽપથ્યં તદેવ તુ| ગચ્છત્યપથ્યતમતાં તુલ્યદોષાદિવર્દ્ધિતમ્||૬૮||

તથા તુલ્યૈર્દૂષ્યાદિભિરુપબૃંહિતમપથ્યં યતોઽપથ્યતમતાં ગચ્છન્તિ બલાત્| એતદુક્તં ભવતિ- વિસદૃશૈર્દૂષ્યાદિભિર્યુક્તમપથ્યં કદાચિદ્દોષકરં ન ભવતિ| તુલ્યાઃ સદૃશદૂષ્યાદયઃ| યથા શ્લેષ્મપ્રકૃતેર્મન્દાગ્નેરલ્પબલસ્ય સ્વલ્પસત્ત્વસ્ય સ્નિગ્ધાદિસાત્મ્યસ્ય સ્નિગ્ધગુર્વાદિપ્રકુપિતેન કફેન વસન્તે મેદસો દૂષણમ્| અત્રૈકદ્વિત્રાણાં દૂષ્યાદીનાં સાદૃશ્યાસાદૃશ્યયોઃ કાર્યકર્ત્તૃત્વે ગુરુલાઘવં કલ્પનીયમ્|| ૬૮||

Adhikarana bahubhiH kAraNaiH prakupitAnAM doShANAmAshukAritvam (69) · Śloka 69

ત એવ ચ પુનર્દોષા હેતુભિર્બહુભિશ્ચિતાઃ| મિથે વિરુદ્ધા બલિનો દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ| સર્વે સમપ્રકુપિતાઃ પ્રાપ્યાલ્પમપિ કારણમ્| પ્રાણાયતનમાશ્રિત્ય ગમ્ભીરાઃ સર્વમાર્ગગાઃ| દેહેઽહિતોચિતે તે સ્યુશ્ચિરાદપ્યાશુકારિણઃ||૬૯||

ત એવ ચ વાતાદયો દોષા યે અપથ્યહેતવસ્તે ચિરાદપિ સ્વલ્પમપિ કારણમાસાદ્યાપથ્યોચિતે દેહે આશુકારિણો વ્યાધીનાં મારણાત્મકેન કર્મણા ભવન્તિ| કિમ્ભૂતાઃ? હેતુભિઃ કારણૈઃ શીતગુર્વાદિભિર્બહુભિશ્ચિતાઃ સઞ્ચિતા મિથઃ પરસ્પરેણ વિરુદ્ધાસ્તથા બલવન્તો દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનો બહુકાલસ્થિતાઃ સર્વે ચ સમમેકકાલં પ્રકુપિતાઃ પ્રાણાયતનં પ્રાણસ્થાનં હૃદયાદિકમાશ્રિત્ય પ્રકુપિતા ગમ્ભીરા અન્તસ્સરાઃ સર્વમાર્ગગા અશેષસ્રોતોવ્યાપિનઃ|| ૬૯||

Adhikarana keShA~jcidahitAhArAdibhirapi sAtmyatvAdi (70) · Śloka 70

અહિતાન્યપિ ચાન્યેષામભ્યાસાદુપશેરતે| દોષાશ્ચૈષાં ક્ષયં યાન્તિ કર્મવાતાતપાદિભિઃ||૭૦||

અન્યેષાં ચાહિતાન્યપિ અભ્યાસાદુપશયવન્તિ ભવન્તિ| ઉપશયઃ સાત્મ્યં દેહસુખકર્ત્તૃત્વમ્| નનુ ચ તદહિતં વાતાદિકોપેન કથં રોગં ન કરોતિ? ઉચ્યતે- તેષામહિતોચિતાનાં દોષાઃ કર્મભિર્દ્ધાવનલઙ્ઘનાદિભિર્વાતાતપાદિભિશ્ચ ક્ષયમાયાન્તિ| પ્રતિદિનં વૃદ્ધાઃ પ્રતિદિનમેવ ક્ષીયન્તે|| ૭૦||

Adhikarana bhinnAhArAdimatAmapi bahUnAmekarogotpattau hetuH (71) · Śloka 71

ભિનાહારાવયઃસાત્મ્યપ્રકૃતીનાં સમં ભવેત્| એકો વિકૃવાય્વાદિયુગપત્સેવનાદ્ગદઃ||૭૧||

નનુ ચૈવમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ ભિન્નેષુ ભિન્નબલેષુ ભિન્નકાલેષુ ચ દોષદૂષ્યાદિષુ બહૂનામેકરોગોત્પત્તિઃ સમકાલં દૃષ્ટા તત્ કથમિત્યુચ્યતે- ભિન્નાહારેત્યાદિ| ભિન્ના વિસદૃશા આહારદયો યેષાં તે તથાવિધાઃ તેષાં સમમેકકાલં ય એકો ગદઃ સ વિકૃતાનાં વાય્વાદીનાં સેવનાત્|| ૭૧||

Adhikarana vAtAdInAM vikRutau kAraNAni (72) · Śloka 72

વાતાદીનાં તુ વિકૃતિર્વિકૃતાદ્ગ્રહચારતઃ| ભૌમાન્તરિક્ષદિવ્યેભ્ય ઉત્પાતેભ્યશ્ચ જાયતે||૭૨||

કથં તેષાં વાતાદીનાં તથાવિધા વિકૃતિરુચ્યતે| વિકૃતાત્ ગ્રહાણાં રાશિગમનાત્| ભૌમાદિભ્યશ્ચોત્પાતેભ્યઃ| ભૂમૌ જાતો ભૌમઃ| એવં દિવિ સ્વર્ગે અન્તરિક્ષે ચ|| ૭૨||

Adhikarana vikRutagrahacArAdisambhavahetuH (73) · Śloka 73

સમ્ભવઃ પુનરેતેષાં કર્મણઃ સામુદાયિકાત્||૭૩||

એતેષાં ચ વિકૃતગ્રહચારભૌમોત્પાતાદીનાં સામુદાયિકાત્ પૂર્વકૃતાત્સમ્પ્રતિ કૃતાચ્ચ મિશ્રીભૂતાત્ કર્મણઃ સમ્ભવઃ| પૂર્વે કૃતેન તસ્મિન્ કાલે પુરુષસ્ય પ્રાપ્તફલેન સામ્પ્રતિકેન ચ પૂજ્યપૂજાવ્યતિક્રમેણ ચ|| ૭૩||

Adhikarana duShTavAyorlakShaNam (74) · Śloka 74

દુષ્ટો વાયુરભિષ્યન્દી સ્તિમિતોઽત્યૂષ્ણશીતલઃ| કુણ્ડલી ભૈરવરવઃ પરુષોઽનાર્ત્તવો બલી| અન્યોન્યવ્યાહતગતિઃ પાંસુબાષ્પવિષાન્વિતઃ||૭૪||

નનુ દુષ્ટાનાં વાતાદીનાં દોષકારણત્વમુક્તમ્| કે ચ તે ઇતિ ન જ્ઞાયન્તે| અતો લક્ષણાર્થમુચ્યતે| દુષ્ટો વાયુરભિષ્યન્દી માલિન્યેન સ્રોતસાં સ્રાવકઃ| સ્તિમિતઃ અવેગવાનત્યુષ્ણો ભવત્યતિશીતો વા કુણ્ડલ્યાવર્ત્તવાન્ ભૈરવરવો ભીષણશબ્દઃ| પરુષસ્તથાનાર્ત્તવઃ આર્તવાદ્વિપરીતઃ બલી બલવાન્ અન્યોન્યં પરસ્પરં દિગ્વિશેષેણ વ્યાહતગતી રુદ્ધમાર્ગઃ પાંસ્વાદ્યન્વિતશ્ચેતિ દુષ્તવાતલક્ષણમ્|| ૭૪||

Adhikarana duShTajalalakShaNam (75) · Śloka 75

રસવર્ણાદિવિકૃતમપક્રાન્તવિહઙ્ગમમ્| નિન્દિતપ્રભવં તોયમુપક્ષીણજલાશયમ્||૭૫||

તોયં દુષ્ટં રસવિકૃત્યાદિયુક્તં નિન્દિતાત્ કુસ્તિતાદ્યેશાદેઃ પ્રભવો યસ્ય તન્નિન્દિતપ્રભવં અથવા નિન્દિતાનાં ક્રિમ્યાદીનાં પ્રભવો યતઃ સ નિન્દિતપ્રભવઃ|| ૭૫||

Adhikarana duShTadeshalakShaNam (76) · Śloka 76

મક્ષિકામૂષિકાવ્યાલબહૂત્પાતપ્રદૂષિતઃ| દેશોઽપથ્યાન્નબહુલો નષ્ટધર્મમહૌષધિઃ||૭૬||

દેશો દુષ્ટો મક્ષિકાદપ્રદૂષિતો ભવતિ| અત્ર ચ ભૂયિષ્ઠમપથ્યાન્યન્નાનિ ભવન્તિ|| ૭૬||

Adhikarana duShTakAlalakShaNam (77) · Śloka 77

કાલશ્ચ વિપરીતોઽતિહીનલિઙ્ગો યથાયથમ્||૭૭||

કાલશ્ચ દુષ્ટો યથાપ્રાપ્તર્તુસ્વરૂપવિવક્ષયા વિપરીતલિઙ્ગોઽતિલિઙ્ગો હીનલિઙ્ગશ્ચ|| ૭૭||

Adhikarana duShTavAtAdInAmuttaramahitatvam (78) · Śloka 78

એતે દુષ્પરિહારત્વાદહિતાયોત્તરોત્તરમ્||૭૮||

એતે દુષ્ટા વાતાદયઃ ઉત્તરોત્તરમહિતાઃ| યો યસ્માદુત્તરઃ સ તસ્માદહિતઃ| કથમાહ- ઉત્તરોત્તરમેવ દુષ્પરિહારત્વાદ્વાતોઽપિ દુષ્પરિહારઃ| સોઽપિ કદાચિત્ પરિહર્તું શક્યતે વેશ્મપ્રવેશાદિના| તતોઽપિ જલં દુષ્પરિહારમ્| અન્નપાનાદ્યુપયોગાત્| તતોઽપિ દેશો વિના દેશાન્તરમુપાયાભાવાત્| તતોઽપિ કાલઃ અન્યદેશગમનાદ્યુપાયાસમ્ભવાત્ સર્વગત્વાત્ કાલસ્ય|| ૭૮||

Adhikarana vikRutavAtAdisambhave pratIkAraH (79) · Śloka 79

યેષામનિયતં કર્મ તસ્મિન્ કાલે સુદારુણે| કર્મ પઞ્ચવિધં તેષાં યોજ્યં તદ્વદ્રસાયનમ્| શસ્યતે દેહવૃદ્ધિશ્ચ ભેષજૈઃ પૂર્વમુદ્ધૃતૈઃ| બ્રહ્મચર્યં દયા દાનં સદાચારરતિઃ શમઃ| સદ્ધર્મઃ સત્કથા પૂજા દેવર્ષીણાં જિતાત્મનામ્| દેશાનામવિપન્નાનાં સાધૂનાં ચ નિષેવણમ્| દૈવવ્યપાશ્રયં ચેષ્ટં કર્મ જીવિતરક્ષણમ્||૭૯||

અસ્મિંશ્ચોપહતવાતાદિસમ્ભવે કાલે સુદારુણે પઞ્ચવિધં કર્મ પ્રયોજ્યં પ્રતિઘાતાર્થમુચ્યતે| એષાં પુરુષાણાં તસ્મિન્ દુષ્ટે કાલે સુદારુણે પૂર્વકૃતં કર્માનિયતફલદાયિ તેષાં પઞ્ચવિધં વમનાદિકર્મ યોજ્યમ્| નિયતફલદાયિના તુ કર્મણા કેષાઞ્ચિદૌષધાદય ઉપાયાઃ કુણ્ઠીભવન્ત્યેવ| પૂર્વકૃતસ્ય કર્મણો નિયતાનિયતત્વેન દ્વૈવિધ્યમસ્મિન્નેવાધ્યાયે વક્ષ્યતે| તેષાં તસ્મિન્નેવ કાલે રસાયનં યોજ્યમ્| ભેષજાનિ પૂર્વોદ્ધૃતાનિ યાન્યનુપહતકાલગૃહીતાનિ| તસ્મિન્ કાલે એજીવિતરક્ષણાય દૈવવ્યપાશ્રયં કર્મ બલ્યુપહારમણિમન્ત્રાદિકં બ્રહ્મચર્યાદિકં ચ શસ્યતે| અવિપન્નાનામદુષ્ટાનાં દેશાનામ્|| ૭૯||

Adhikarana AkAlikaRutucaryAnusaraNam (80) · Śloka 80

હેમન્તાદિષુ કુર્વીત સ્વં સ્વં ચાકાલિકેષ્વપિ| વિધિં તચ્છીલનં યસ્માચ્છીતાદિદ્વન્દ્વકારિતમ્| ઋતુચર્યાદિશીતોષ્ણવૃષ્ટિદોષપ્રતિક્રિયા| અતએવ ચ ચર્યાયાંહેમન્તશિશિરે સમે||૮૦||

તથાકાલિકેષુ વિપરીતર્તુપ્રસઙ્ગોદ્ભૂતેષુ હેમન્તાદિષુ સ્વં સ્વમાત્મીયં વિધિં કુર્યાત્| યતસ્તસ્ય વિધેઃ શીલને શીતાદીનાં શીતોષ્ણવર્ષાણાં દ્વન્દ્વ ઉપતાપઃ પુરુષં કારયતિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- જ્યેષ્ઠાષાઢયોરન્યયોર્વા માસયોઃ ગ્રીષ્માદિસ્વલક્ષણપ્રસઙ્ગે હેમન્તાદિસ્વલક્ષણં દૃશ્યતે| તત્ર તસ્યાગન્તોર્હેમન્તાદિકસ્ય ચર્યાં સેવેત| યતો યૈષા ઋતુ ચર્યાધ્યાયકથિતા હેમન્તાદિષુ ચર્યા સા ન યથેચ્છમેવ ક્રિયતે| કિં તર્હિ? શીતાદિદોષપ્રતી કારાર્થમ્| તેન યસ્મિન્નેવ માસે શીતાદયસ્તસ્મિન્નેવ સા ચર્યા સેવ્યા| એતદેવોચ્યતે-ઋતુચર્યેત્યાદિના| શીતાદિદોષપ્રતીકારા ઋતુચર્યોક્તા ન માસમાત્રમાશ્રિત્ય| એતસ્મિન્નર્થ ઉપપત્તિરુચ્યતે-અત એવ ચેત્યાદિ| હેમન્તશિશિરયોરત એવ શીતદોષસદૃશ્યાચ્ચર્યાપિ સદૃશ્યેવોક્તા||૮૦||

Adhikarana AyuSho yuktyapekShatvamsarvaprANabhRutAM nityamAyuryuktimapekShate| (81) · Śloka 81

દૈવે પુરુષકારે ચ સ્થિતં તસ્ય બલાબલમ્||૮૧||

આયુષો રક્ષણવસ્તુનઃ પ્રકૃતત્વાદિદમુચ્યતે- સર્વેષાં પ્રાણભૃતાં શરીરિણામાયુર્નિત્યમુભયકર્મબલવત્વાદ્બલવત્વરૂપામપેક્ષતે યુક્તિમ્| એષ ચ પૂર્વો ગ્રન્થો યથોત્તરગ્રન્થેન સવિસ્તરમુચ્યતે| દૈવે પુરુષકૃતે વા કર્મણિ બલવતિ તદાઽઽયુષોઽપિ બલવત્વમ્| તસ્યાબલત્વેઽપ્યાયુષોઽપ્યબલવત્વમ્|| ૮૧||

Adhikarana daivapuruShakArayorlakShaNam (82) · Śloka 82

અન્યજન્મકૃતં કર્મ દૈવં પૌરુષમૈહિકમ્||૮૨||

સુબોધમ્|| ૮૨||

Adhikarana daivapuruShakarmaNastraividhyam (83) · Śloka 83

વિદ્યાત્તે કર્મણી ત્રેધા શ્રેષ્ઠમધ્યાવરત્વતઃ||૮૩||

તે ચ દૈવપુરુષકર્મણી આયુષો હેતુભૂતે પ્રત્યેકં શ્રેષ્ઠમધ્યાવરત્વેન ત્રિપ્રકારે|| ૮૩||

Adhikarana daivapuruShakArayoryuktyA dIrghAyustvAdisambhavaH (84) · Śloka 84

તયોરુદારયોર્યુક્તિર્દીર્ઘસ્ય સુસુખસ્ય ચ| નિયતસ્યાયુષો હેતુર્વિપરીતસ્ય ચાપરા| મધ્યા મધ્યસ્ય મિશ્રસ્ય સંકીર્ણા...........................||૮૪||

તયોર્દૈવપુરુષકર્મણોરુદારયોઃ શ્રેષ્ઠયોર્યા યુક્તિઃ સા નિયતકાલસ્ય દીર્ઘસ્ય ચાયુષો હેતુઃ| તયોશ્ચ હીનયોરપરા યુક્તિરેતદ્વિપરીતસ્યાયુષો હેતુઃ| તયોશ્ચ મધ્યા યુક્તિર્મધ્યસ્યાયુષો હેતુઃ સંકીર્ણા યુક્તિર્યત્ર એકસ્ય કર્મણો બલવત્વમન્યસ્ય મધ્યત્વમબલત્વં વા| એવં મધ્યત્વાબલવત્વે અપિ| સા સંકીર્ણા સંકીર્ણસ્ય લક્ષણસંકરયુક્તસ્યાયુષો હેતુઃ|| ૮૪||

Adhikarana balIyena pauruSheNa durbalaM daivamupahanyate (85) · Śloka 85

..................................શૃણુ ચાપરમ્| દૈવં પુરુષકારેણ દુર્બલં હ્યુપહન્યતે| તથા દૈવેન બલિના પૌરુષં કર્મ દુર્બલમ્||૮૫||

નનુ દ્વે બલવત્વાબલવત્વયુક્તે એકત્ર વિરોધાત્ કથં ફલદાયિનો અત ઉચ્યતે- પુરુષકારેણ દાનાદિના બલવતા અબલં દૈવં કર્મોપહન્યતે| દૈવેન બલિના પૌરુષબલમુપહન્યતે|| ૮૫||

Adhikarana keShA~jcinmatenAyuShorniyatapramANam (86) · Śloka 86

દૃષ્ટ્વા યદેકે મન્યન્તે નિયતં માનમાયુષઃ||૮૬||

યદ્દૈવં કર્મ બલવદ્ દૃષ્ટ્વા એકે આયુર્નિયતપ્રમાણં મન્યન્તે તેઽપ્યેવં બ્રુવન્તિ| યથા પ્રાપ્તોપાયા અપિ મ્રિયમાણા દૃષ્ટાસ્તસ્માન્નિયતમાયુઃ| એતચ્ચ પૌરુષસ્ય બલવતા દૈવેનોપઘાતાત્|

Adhikarana daivasya karmaNaH dvaividhyam (87) · Śloka 87

કર્મ કિઞ્ચિત્ક્વચિત્કાલે વિપાકનિયતં મહત્| કિઞ્ચિચ્ચ કાલનિયતં પ્રત્યયૈઃ પ્રતિબોધ્યતે||૮૭||

તચ્ચ દૈવં કર્મ દ્વિવિધં મહત્વાન્નિયતફલમલ્પત્વાચ્ચનિયતફલમ્| તચ્ચ પૌરુષૈઃ કર્મભિઃ પ્રતિબોધકૈઃ ફલદાનેન નિયમ્યતે|| ૮૭||

Adhikarana mRutyordvaividhyam (88) · Śloka 88

એવં ચ દ્વિવિધો મૃત્યુઃ કાલાકાલવિભેદતઃ| અકાલમૃત્યુપરિહારાયૈવ હિતાહિતોપદેશઃ ઉપદિષ્ટસ્તતશ્ચૈષ હિતાહિતવિધિક્રમઃ||૮૮||

એવં ચ કર્મણો દ્વૈવિધ્યાન્નિયતાનિયતફલરૂપાત્કાલાકાલભેદેન મૃત્યુરપિ દ્વિવિધઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- અનિયતફલેન કર્મણા મૃત્યુરકાલજ ઉપદિષ્ટો નિયતફલેન કાલજ ઇતિ| અતશ્ચ કારણાન્મૃત્યુદ્વૈવિધ્યાદસ્મિન્નાયુર્વેદે હિતાહિતવિધિરુપદિષ્ટઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- નિયતફલકર્મજસ્ય મૃત્યોરાયુર્વેદમકારણમ્| અનિયતફલસ્ય તૂત્પત્તિરક્ષણાર્થં હિતાહિતજ્ઞાનહેતુત્ત્વેનાયુર્વેદ ઉપયુજ્યત એવ|| ૮૮||

Adhikarana vedavAdInAM matena kAlagantumRutyuvicAraH (89) · Śloka 89

એકોત્તરં મૃત્યુશતં બ્રુવતે વેદવાદિનઃ| તત્રૈકઃ કાલસંયુક્તઃ શેષાસ્ત્વાગન્તવઃ સ્મૃતાઃ||૮૯||

તથા ચ્ અવેદવાદિન એકોત્તરં મૃત્યુશતં બ્રુવતે| તત્રૈકઃ કાલજઃ| શતમાગન્તવઃ| તૈશ્ચ વેદવાદિભિઃ આયુષો વૃદ્ધિનાશહેતૂ ચોક્તૌ|

Adhikarana AyuShaH upAyApekShatve pramANam (90) · Śloka 90

શ્યેનાદિના ચ યાગેન ભ્રાતૃવ્યસ્ય તથા ચ તૈઃ| દીર્ઘશ્રવસસોમાદ્યૈર્વિહિતશ્ચાત્મનો વધઃ| આયુષ્કામસ્ય તત્પ્રાપ્તિસ્તથેષ્ટ્યા મિત્રવિન્દયા| સર્વસ્માદેવ ચાત્માનં ગોપાયેદીદૃશી સ્મૃતિઃ||૯૦||

તથા ચ તૈઃ શ્યેનાદિના ચ યાગેન ભ્રાતૃવ્યસ્ય શત્રોર્વધો વિહિતઃ| દીર્ઘશ્રવસસોમાદિના ચાત્મનો વધસ્તૈર્વિહિતઃ| આયુષ્કામસ્ય પુરુષસ્ય તત્પ્રાપ્તિરાયુષ્પ્રાપ્તિસ્તૈર્વેદવાદિભિઃ મિત્રવિન્દાભિધયેષ્ટ્યા વિહિતા| સર્વસ્માદેવ ચાત્માનં ગોપાયેદ્રક્ષેદિતિ તેષાં સ્મૃતિઃ| યદિ ચોપાયાપેક્ષિણ્યાયુષઃ સ્થિતિર્ન સ્યાત્તદૈતત્સર્વં ન સમ્ભવેત્|| ૯૦||

Adhikarana saugatamatena maraNasya cAturvidhyam (91) · Śloka 91

તથા મરણૌદ્દિષ્ટં સૌગતાનાં ચતુર્વિધમ્||૯૧||

તથા સૌગતાનાં બૌદ્ધદર્શનસ્થિતાનાં તત્સિદ્ધાન્તજ્ઞૈશ્ચતુર્વિધં મરણમુદ્દિષ્ટમ્| તચ્ચ તત એવ જ્ઞાતવ્યમ્|| ૯૧||

Adhikarana niyatAyuShAmapathyasevayA rogitvaM aniyatAyuShAM tu mRutyureva (92) · Śloka 92

વિષમાપરિહારેણ જાયતે નિયતાયુષામ્||૯૨||

એવં સ્થિતે એતન્નિશ્ચિતં નિયતાયુષાં પુંસાં વિષમસ્યાહારવિહારાદેરપરિહારેણ ધ્રુવમવશ્યં રોગિત્વં જાયતે|| ૯૨||

Adhikarana apathyasevayA mRutyureva (93) · Śloka 93

ધ્રુવં રોગિત્વમન્યેષાં મૃત્યુરેવ ત્વપર્વણિ| અકાણ્ડે શસ્ત્રઘાતાદ્યૈઃ પ્રત્યક્ષો મૃત્યુરન્યથા||૯૩||

અન્યેષાં ચાનિયતાયુષાં વિષમાપરિહારેણાપર્વણ્યકાલે મૃત્યુર્જાયતે| અથવા કિમનયા અકાલમૃત્યુસાધનપરિકલ્પનયા| અકાણ્ડે અકાલે શસ્ત્રઘાતાદ્યૈઃ પ્રત્યક્ષ એવ મૃત્યુઃ દૃષ્ટઃ|| ૯૩||

Adhikarana akAlamRutyusadbhAve pramANam (94) · Śloka 94

ઉદ્ભ્રાન્તચણ્ડમાતઙ્ગતુરઙ્ગાદિસમાગમમ્| આરાતિદુષ્ટવાય્વાદિસાહસાહિતભોજનમ્| વર્જયેદિતિ ન બ્રૂયુર્મુનયો દિવ્યચક્ષુષઃ| દૈવવ્યપાશ્રયાદીંશ્ચ રસાયનવિધીંસ્તથા| ન વા તેઽપિ યથાકામમાયુષઃ સ્થિતિમાપ્નુયુઃ| અહિસિંહગજાદિભ્યો વિદુષાં ન ભયં ભવેત્| મિથ્યાપ્રાકારદુર્ગાણિ મિથ્યામારણરક્ષણમ્| આયુષ્કામસ્ય મિથ્યૈવ પરદારાદિવર્જનમ્| મન્ત્રદેવતયાહૂતા નાચક્ષીરન્ મહાહયઃ| વિષસુપ્તપ્રબુદ્ધસ્થા ભાવાભાવૌ તદાયુષઃ| સંન્યાસરોહિણીકાદિગ્રસ્તસ્ય સહસા ભવેત્| ઉપેક્ષયા ન મરણં જીવિતં વા ચિકિત્સયા| પ્રત્યહં નૃસહસ્રસ્ય યુદ્ધેઽન્યોન્યમભિઘ્નતઃ| સાધુવૃત્તસ્ય ચાતુલ્યા ન ભવેદાયુષઃ સ્થિતિઃ| નાયુધૈર્દ્વિષમિન્દ્રાદ્યા નૌષધૈરાર્તમશ્વિનૌ| ઉપક્રમેરન્ ન ભવેદકાલમરણં યદિ| ઘટાનામામપક્વાનાં પાલનાપરિપાલનૈઃ| ચિરાલ્પકાલવર્તિત્વં ચિત્રસ્થાનાં ચ દૃશ્યતે| ઇત્યત્યન્તપ્રસિદ્ધેઽપિ સિદ્ધે સર્વાગમૈરપિ| દૃષ્ટેઽપ્યકાલમરણે વિચિકિત્સેત્કથં બુધઃ||૯૪||

રસાયનવિધિના તે ચ મુનયો મત્તમાતઙ્ગસમાગમાદિવર્જનેન દૈવવ્યપાશ્રયાદિસેવનેન ચ યથાકામં યથેચ્છમાયુષઃ સ્થિતિં નાપ્નુયુઃ| યદ્યકાલમરણં ન સ્યાત્ સર્પાદિતશ્ચ વિદુષાં ભયં ન ભવેત્| શત્રુભ્ય આત્મનો રક્ષણાર્થં પ્રાકારદુર્ગાદીનિ નિરર્થકાનિ ભવેયુઃ| તથા મહાઽહયો વાસુકિપ્રભૃતયો વિષેણ સુપ્તે તતો મન્ત્રેણ પ્રબુદ્ધે પુરુષે સ્થિતાઃ મન્ત્રદેવતયાહૂતાઃ સન્તસ્તથા તથાવિધાઃ પુરુષાયુષો ભાવાભાવૌ નાચક્ષીરન્| તથા સંન્યાસરોહિણિકાદિમહારોગગ્રસ્તસ્ય પુરુષસ્ય વૈદ્યોપેક્ષયા સહસા ઝટિત્યેવ મરણં ન ભવેચ્ચિકિત્સયા જીવિતં વા ન ભવેત્| કાલમરણસ્ય નિયતત્વાત્ તથા પ્રતિદિવસં પુરુષસહસ્રસ્ય યુગે અન્યોન્યં પરસ્પરેણાભિઘ્નતઃ શસ્ત્રૈઃ પ્રહરતઃ સાધુવૃત્તસ્ય ચ નૃસહસ્રસ્યાકાલમરણાભાવે અતુલ્યા વિસદૃશી સ્થિતિર્ન ભવેત્, તુલ્યા ભવેત્| ન ચ તુલ્યા યસ્માત્ દૃષ્ટં યુધ્યન્નૃસહસ્રં નશ્યત્ સાધુવૃત્તં ચ જીવત્| તથા યદિ ચાકાલમરણં ન ભવેત્, તત ઇન્દ્રાદ્યા દેવતાઃ શત્રુમાયુધૈર્મારયિતું નોપક્રમેરન્નારભેરન્| આર્ત્તં પીડિતઞ્ચ યથાર્થદૃશાવશ્વિનૌ સ્વાસ્થ્યાયૌષધૈર્નોપક્રમેયાતાં યદ્યકાલમરણં ન સ્યાત્| તથાઽઽમાનામપિ ઘટાનાં પાલનેન ચિરકાલવૃત્તિત્વં દૃષ્ટં, અપાલનેન ચ પક્વાનામપ્યલ્પકાલવર્ત્તિત્વં દૃષ્ટં, તદ્વત્ ચિત્તત્રસ્થાનામપિ ભાવાનાં ચિરાલ્પકાલવર્ત્તિત્વં દૃષ્ટં પાલનાપરિપાલનૈઃ| અનેન પ્રકારેણાત્યન્તં પ્રસિદ્ધેઽકાલમરણે સર્વાગમૈશ્ચ સિદ્ધે બુધઃ કથં વિચિકિત્સેત્? તેન યે આચાર્યા નિયતમાનમાયુષ આહુઃ તે દૈવસ્યાબલવત્વાત્પુરુષકારબાધાયાં ન તુ સર્વથા નિયતત્વમ્|| ૯૪||

Adhikarana kAlAkAlamRutyulakShaNamatra dRuShTAntashca (95) · Śloka 95

ગુણવદ્ભિષગાદીનાં સમ્ભવે સમ્ભવેત્તુ યઃ| મૃત્યું તં કાલજં પ્રાહુરિતરં તદ્વિપર્યયે| યથા રથે વાહ્યમાનો ન્યાયેન ક્રમશઃ ક્ષયમ્| યાયાદાત્મવતામાયુસ્તથાઽન્યેષાં વિપર્યયઃ| શુચિતૈલદશો દીપઃ કીટવાતાદ્યપીડિતઃ| દીપ્તિમાન્ વર્તતે સમ્યગ્યથૈવાસ્નેહસંક્ષયાત્| સ એવાતો યથા ચ સ્યાદ્વિપરીતો વિપર્યયે| હિતાહિતોપચારેણ તથૈવ પુરુષો ધ્રુવમ્||૯૫||

નનુ કથં કાલજો મૃત્યુર્જ્ઞાયતે? અતસ્તલ્લક્ષણમુચ્યતે| ગુણવતાં ભિષગાદીનાં સમ્ભવે યો મૃત્યુઃ સમ્ભવેત્ ઉત્પદ્યેત સ કાલજઃ| ગુણા દક્ષાદયઃ| ભિષગાદીનામિત્યત્રાદિગ્રહણં શેષપાદત્રયોપલક્ષણાર્થમ્| તસ્ય કાલજસ્ય મૃત્યુર્લક્ષણવૈપરીત્યાદકાલજઃ| દૃષ્ટાન્તપૂર્વમકાલમૃત્યુકારણલક્ષણાર્થમાહ- યથા રથ ઇત્યાદિ| રથો યથા સમભૂભાગયોજનાદિના ન્યાયેન વાહ્યમાનઃ ક્રમેણ સ્વે કાલેઽવશ્યમેવ ક્ષયં યાયાત્ એવમાત્મવતાં હિતસેવાહિતપરિહારશીલિનામાયુઃ| તથા અન્યેષામનાત્મવતાં વિપર્યયઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- યથા ન્યાયેન વાહ્યમાનો રથઃ ક્રમેણ ક્ષયં યાતિ એવમાત્મવતામપિ ક્રમેણાયુઃ ક્ષયં યાતિ| યથા તથા રથઃ અન્યાયેન વિષમમાર્ગયોજનાદિના યુગપત્ક્ષયં યાત્યેવમનાત્મવતાં પ્રમાદિનામાયુર્યુગપદેવ ક્ષયં યાતિ ઇત્યર્થઃ| તથા શુચિ નિર્મલં તૈલં દશા ચ યસ્મિન્ દીપે સ કીટાદ્યપીડિતો યથૈવ સ્નેહપરિક્ષયો યાવત્ સમ્યગ્દીપ્તિમાન્ વર્તતે તદ્વદ્ધિતોપચારેણ પુરુષઃ| એતદ્વિપર્યયે અશુચિતૈલદશત્વે કીટાદિપીડિતત્વે ચ સ એવ ચ દીપો વિપરીતો ન દીપ્તિમાન્ સ્નેહે તિષ્ઠત્યપિ સ્યાત્તથૈવ પુરુષઃ અહિતોપચારેણ ધ્રુવમવશ્યમેવ વિજ્ઞેયઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- શુચિતૈલદશઃ કીટાદ્યપીડિતશ્ચ દીપઃ યથા દીપ્તિમાન્ વર્તતે, સ્નેહક્ષયેન તુ ક્ષયં યાત્યેવં પુરુષઃ અપ્રમત્તોઽપ્યાયુષઃ ક્ષયાત્ ક્ષયં યાતિ નિયતાયુરપિ| તથાઽક્ષીણે સ્નેહેઽપિ યથા દીપો વાતાદિપીડિતત્વાત્ ક્ષયં યાતિ એવમહિતોપચારેણાપિ પુરુષ આયુષ્યક્ષીણેઽપિ નિયતાયુરહિતોપચારેણ ધ્રુવં અવશ્યમ્|| ૯૫||

Adhikarana sharIralakShaNasyAvashyakatA (96) · Śloka 96

સર્વમન્યત્ પરિત્યજ્ય શરીરં પાલયેદતઃ| તદભાવે હિ ભાવાનાં સર્વાભાવઃ શરીરિણામ્| નગરી નગરસ્યેવ રથસ્યેવ રથી તથા| સ્વશરીરસ્ય મેધાવી કૃત્યેષ્વવહિતો ભવેત્||૯૬||

ઇતિ જ્ઞાત્વાઽન્યત્સર્વં પરિત્યજ્ય બુધઃ શરીરમેવ પાલયેત્| યતઃ શરીરિણાં તસ્ય શરીરસ્યાભાવે સર્વપદાર્થાનાં દૃષ્ટાદૃષ્ટપ્રયોજનાનામભાવઃ| અન્યત્ સુબોધમ્|| ૯૬||

Adhikarana hitAshanopadeshaH (97) · Śloka 97

આહારકલ્પનાહેતૂન્ સ્વ ભાવાદીન્| સમીક્ષ્ય હિતમશ્નીયાદ્દેહો હ્યાહારસમ્ભવઃ||૯૭||

તથાઽહારસ્ય કલ્પનાયાં યે હેતવઃ સ્વભાવસંસ્કારમાત્રાદયસ્તાન્ વિશેષેણ સમીક્ષ્ય હિતમશ્નીયાદાયુષ્કામઃ| યતો દેહ આહારસમ્ભવઃ|| ૯૭||

Adhikarana vegA na dhAryAH (98) · Śloka 98

ભીલજ્જાયન્ત્રણાલોભહર્ષશોકવશં ગતઃ| ન જાતુ ધારયેદ્વે ગાંસ્તદ્ધિ સર્વાપદાસ્પદમ્||૯૮||

તથા ભીલજ્જાદીનાં વશં ગતો વેગાન્ મૂત્રાદીન્ ન કદાચિદ્ધારયેત્| એતદુક્તં ભવતિ- ભીલજ્જાદીનાં વેગધારણહેતૂનાં વશં ગત્વાવેગાન્ન ઘારયેત્| તદ્ધિ વેગાધારણં સર્વાસામાપદામાસ્પદં સ્થાનમ્| હિશબ્દોયસ્માદર્થે|| ૯૮||

Adhikarana hitAbhyAsinAmakAle na balAdihAniH (99) · Śloka 99

હિતમભ્યસ્યતઃ પુંસો નાકાલે કાલદંષ્ટ્રયા| સઞ્ચાયતે પરામર્શો બલોત્સાહેન્દ્રિયાયુષામ્||૯૯||

ઇત્યનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ હિતમભ્યસ્યતઃ પુરુષસ્યાકાલે બલાદીનાં કાલદંષ્ટ્રયા પરામર્શો ન જાયતે સાકાલદંષ્ટ્રા ન બાધ્ગત બિત્યર્થઃ|| ૯૯||

Adhikarana ahitaparityAginaH rogasambhave~api sAdhUnAmAnRuNyaM bhavati (100) · Śloka 100

અહિતાન્યપિ સન્ત્યજ્ય દોષમપ્યાપ્નુયાદ્યદિ| તથાપ્યાનૃણ્યમાયાતિ સાધૂનામાત્મવાનિતિ||૧૦૦||

નનુ હિતોપચારપરસ્યાપિ રોગાદ્યભિભવો દૃષ્ટઃ સ કથમિત્યુચ્યતે અહિતાનિ પરિજ્ઞાયમાનાનિ ત્યક્તવા દૈવાદ્યદિ પુરુષો દોષમાપ્નુયાત્ તથાપ્યાત્મવાનિતિ સાધૂનામનૃણો ભવતિ|| ૧૦૦||

Adhikarana daivAdaparihAryarogasambhave na shocitavyam (101) · Śloka 101

યચ્ચ રોગસમુત્થાનં ન શક્યમિહ કેનચિત્| પરહિર્તું ન તત્ પ્રાપ્ય શોચિતવ્યં મનીષિણા||૧૦૧||

યચ્ચ દૈવકરણાં સમુત્થાનં તત્પ્રાપ્ય મનીષિણા પણ્ડિતેન ન શોચયિતવ્યમપરિહાર્થત્વાત્|| ૧૦૧||

Adhikarana sadAcArasevinAM jIvitamamRutopamam (102) · Śloka 102

હિતાહારવિહારાણાં સદાચારનિષેવિણામ્| લોકદ્વયવ્યપેક્ષાણાં જીવિતં હ્યમૃતાયતે||૧૦૨||

કિઞ્ચિદિદમુચ્યતે- ય હિતમાહારં વિહારં ચ સેવન્તે સતાં સાધૂનામાચારં શીલં ચ સેવન્તે અયં લોકઃ પરલોકશ્ચૈવં ભવતીતિ યે બુદ્ધ્યા કલ્પયન્તિ તેષાં જીવિતમેવામૃત્વમાચરતિ હિતત્વાત્|| ૧૦૨||

Adhikarana grAmyasukhAdilolupasya jIvitamanarthakam (103) · Śloka 103

ગૃધ્નુર્ગ્રામ્યસુખે વશ્યઃ ક્લેશાનાં હતસત્પથઃ| મૂઢો જીવત્યનર્થાય દુર્ગતિં પરિબૃંહયન્||૧૦૩||

યસ્તુ મૂઢો ગ્રામ્યસુખે ઐન્દ્રિયકે સુખૈકગૃધ્નુરતૃપ્તઃ ક્લેશાનાં ચ રાગલોભાદીનાં વશ્યઃ સ દુર્ગતિમેવ વર્ધયન્ અનર્થાયૈવ જીવતિ| તથા હતસ્ત્યક્તસ્સત્પથઃ સાધૂનાં પન્થા યેન|| ૧૦૩||

Adhikarana cira~jjIvitukAmena kartavyam (104) · Śloka 104

વિદુષાઽન્તઃશરીરસ્થાન્નિત્યં સન્નિહિતાનરીન્| જિત્વા વર્જ્યાનિ વર્જ્યાનિ ચિરં જીવિતુમિચ્છતા||૧૦૪||

તસ્માદ્વિદુષા પણ્ડિતેનાન્તશ્શરીસ્થાન્નિત્યસન્નિહિતાન્ રાગાદીનરીન્ જિત્વા દિનચર્યિક્તાન્યત્રોક્તાનિ ચ વર્જ્યાનિ ન સેવ્યાનિ|| ૧૦૪||

Adhikarana dhImatA ashubhaphaladaM karma na kAryam (9) · Śloka 9

તદાત્વે ચાનુબન્ધે વા તસ્માત્ કર્મશુભોદયમ્| સ્મરન્નાત્રેયવચસો ન ધીમાન્ કર્તુમર્હતિ||૧૦૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વિરુદ્ધાન્નવિજ્ઞાનીયો નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||

યસ્ય ચિરં જીવિતુમિચ્છા તેનેત્યનન્તરોક્તસ્ય આત્રેયસ્ય વચસઃ સ્મરન્ અશુભોદયં કર્મ ધીમાન્ પણ્ડિતઃ કર્તું નાર્હતિ| કીદૃશમશુભોદયં તદાત્વે અશુભોદયં તત્કાલોપભોગ્યાશુભફલકારણમનુબન્ધે વાઽન્યસ્મિન્ કાલે વાઽશુભફલકારણમિતિ|| ૧૦૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને નવમોઽધ્યાયઃ||૯||