9. viruddhānnavijñānīyaḥ

Adhikarana atha viruddhAnnavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિરુદ્ધાન્નવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana grAmyamAMsAnAM madhuguDAdibhiH saha bhakShaNe niShedhaH (2) · Śloka 2

ગ્રામ્યાનૂપૌદકપિશિતાનિ, મધુગુડતિલપયોમાષમૂલકબિસૈર્વિરૂઢધાન્યૈશ્ચ નૈકધ્યમદ્યાત્||૨||

Adhikarana payasA saha matsyabhakShaNe niShedhaH (3) · Śloka 3

વિશેષતઃ પયસા મત્સ્યાન્| ઉભયં હ્યેતન્મધુરસવિપાકિત્વાદભિષ્યન્દિ, શીતોષ્ણવીર્યત્વાત્પરસ્પરં વિરુદ્ધમ્||૩||

Adhikarana payasA saha visheSheNa cilicimasya bhakShaNe niShedhaH cilicimalakShaNa~jca (4) · Śloka 4

તેષ્વપિ વિશેષેણ ચિલિચિમઃ| સ પુનઃ શકલી લોહિતનયનઃ સર્વતો લોહિતરાજિર્લોહિતપ્રભાકરઃ પ્રાયો ભૂમૌ ચરતિ, સોઽત્યભિષ્યન્દિતમત્વાત્ સુતરાં વ્યાધીનુપજનયત્યામવિષં ચ||૪||

Adhikarana sarvamamladravyaM ka~ggvAdayashca payasA saha viruddhyante (5) · Śloka 5

સર્વઞ્ચામ્લં દ્રવમદ્રવં પયસૈકધ્યં વિરુદ્ધમ્| તત ઉત્તરં વા વિરુદ્ધં ફલઞ્ચ કઙ્ગુવરકમકુષ્ઠકુલત્થમાષનિષ્પાવાશ્ચ||૫||

Adhikarana mUlakAdiharitakabhakShaNottaraM payaH na sevyam (6) · Śloka 6

ન મૂલકાદિરહિતં ભક્ષયિત્વા પયઃ સેવ્યં કુષ્ઠાબાધભયાત્||૬||

Adhikarana kShIramadhubhyAM viruddhAni dravyANi (7) · Śloka 7

પૌષ્કરં રૌહિણીકં જાતુકં વા શાકં સહ મધુપયોભ્યાં નાભ્યવહરેત્| તાભ્યાઞ્ચ સહ કપોતાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્||૭||

Adhikarana sarShapatailabhRuShTAni matsyavarAhamAMsAni viruddhAni (8) · Śloka 8

તથા સર્ષપતૈલભૃષ્ટાનાં મત્સ્યબદરાણાં બદરાણિ શ્વાવિદ્વરાહમાંસં ચૈકધ્યં પિત્તેનામમાંસાનિ||૮||

Adhikarana saMyogaviruddhAni (9) · Śloka 9

દધ્ના કુક્કુટં પૃષતં ચ| કુસુમ્ભશાકેનૌરભ્રમ્| સૌવીરકેણ તિલશષ્કુલીઃ| ક્ષીરેણ લવણમ્| મૂલકેન માષસૂપમ્| નવનીતેન મૂલશાકમ્| ઉપોદકાં મૈરેયમાર્દ્વીકાભ્યામ્| પીલૂનિ કરીરૈઃ| બિસૈર્વિરૂઢકાનિ| દધ્ના માષસૂપેન ગુડેન મધુના ઘૃતેન વા લકુચ ફલમ્| દધ્ના તક્રેણ તાલફલેન વા કદલીફલમ્| પિપ્પલીમરિચાભ્યાં, મધુના ગુડેન વા કાકમાચીં||૯||

Adhikarana kAkamAcyA saMskArAdibhirvirodhaH (10) · Śloka 10

તામેવ મત્સ્યપચને શૃઙ્ગિવેરપચને વા ભાજને સિદ્ધામન્યત્ર વા સિદ્ધાં રાત્રિમુષિતામ્||૧૦||

Adhikarana kAMsyabhAjane dasharAtrasthitaM sarpirna sevyam (11) · Śloka 11

કાંસ્યભાજને દશરાત્રોષિતં સર્પિઃ||૧૧||

Adhikarana saMyogasaMskArAdi viruddhAni (12) · Śloka 12

મદ્યદધિમધુભલ્લાતકેષુ ચોષ્ણમ્| તક્રસિદ્ધકાસમ્પિલ્લકો વિરુદ્ધઃ| અઙ્ગારશૂલ્યો ભાસઃ| સુરાકૃસરાપાયસાશ્ચૈકધ્યં વિરુદ્ધાઃ| મધુસર્પિર્વસાતૈલોદકાનિ સમધૃતાનિ દ્વિશસ્ત્રિશઃ સમસ્તાનિ વા| મધુઘૃતે ભિન્નાંશે દિવ્યોદકાનુપાને| મધુપુષ્કરબીજમ્| પદ્મોત્તરિકાશાકં શાર્કરો મૈરેયો મધુ ચ સહોપયુક્તં સર્વે વિરુદ્ધમ્; વાતં ચાતિકોપયતિ| હારિદ્રકઃ સર્ષપતૈલભૃષ્ટો વિરુદ્ધઃ| પિત્તં ચાતિકોપયતિ| પાયસો મન્થાનુપાનો વિરુદ્ધઃ| શ્લેષ્માણં ચાતિકોપયતિ| ઉપોદકા તિલકલ્કસિદ્ધા હેતુરતીસારસ્ય| બલાકા વારુણ્યા કુલ્માષૈશ્ચ વિરુદ્ધા| સૈવ વરાહવસયા પરિભૃષ્ટો સદ્યો વ્યાપાદયતિ| ગોધાલાવતિત્તિરિમયૂરકપિઞ્જલાશ્ચૈરણ્ડદાર્વગ્નિસિદ્ધા એરણ્ડતૈલસમ્મૂર્ચ્છિતાઃ| હારીતમાંસં હરિદ્રશૂલકાવસકં હારિદ્રાગ્નિપ્લુષ્ટં ચ| તદેવ ભસ્મપાંસુપરિધ્વસ્તં સક્ષૌદ્રં ચ| તથા મત્સ્યનિસ્તાલિતસ્નેહસાધિતાઃ પિપ્પલ્યઃ||૧૨||

Adhikarana shItoShNanavapurANAdIni sammilitAni na sevyAni (13) · Śloka 13

શીતોષ્ણં નવપુરાણમામપક્વઞ્ચ નૈકમૈકધ્યમદ્યાત્||૧૩||

Adhikarana uShNAbhitaptasya sahasA salilAvagAhAdiniShedhaH (14) · Śloka 14

સલિલાવગાહઃ સહસોષ્ણાભિતપ્તસ્ય ત્વગ્દૃષ્ટ્યોરુપપાતાય| તૃષ્ણાભિપ્રવૃદ્ધયે ચ| તથૈવ ચ પયઃપાનં રક્તપિત્તાય||૧૪||

Adhikarana shrAntasya sahasA bhojane doShaH (15) · Śloka 15

શરીરેણાયસ્તસ્ય સહસાઽભ્યવહારઃ છર્દિષે ગુલ્માય વા| વાચા ત્વાયસ્તસ્ય સ્વરસાદાય||૧૫||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (16) · Śloka 16

ઇત્યન્નપાનદ્રવ્યવિરોધૈકદેશો બાહુલ્યેનોપયોગી કથિતઃ| ભેષજદ્રવ્યાણાન્તુ યથોપદેશમેવ પ્રયોગે ન્યાય્યતરઃ| તદ્વિરોધઃ પુનરતિપ્રસઙ્ગભયાન્નોક્તઃ| ન ચ તદ્વિજ્ઞાનમેકાન્તભદ્રકમ્||૧૬||

Adhikarana viruddhadravyalakShaNam (17) · Śloka 17

અપિ ચ- ઉત્ક્લેશ્ય દોષાન્ન હરેત્ દ્રવ્યં યત્તત્સમાસતઃ| વિરુદ્ધં તદ્ધિ ધાતૂનાં પ્રત્યનીકતયા સ્થિતમ્||૧૭||

Adhikarana virodhaprakArAH (18) · Śloka 18

બલિનાં મિથોગુણાનાં વિષમતયા સમતયાઽપ્યુભયથાપિ| સંસ્કારાદિવશેન ચ ભવતિ નિસર્ગાદપિ વિરોધઃ||૧૮||

Adhikarana virodhaprakArANAmudAharaNAni (19) · Śloka 19

ક્ષીરં કુલત્થૈઃ પનસેન મત્સ્યૈઃ તપ્તં દધિક્ષૌદ્રઘૃતે સમાંશે| વાર્યૂષરે રાત્રિષુ સક્તાવશ્ચ તોયાન્તરાસ્તે યવકાસ્તથા ચ||૧૯||

Adhikarana kushAgrabuddhInAmetadudAharaNamAtram (20) · Śloka 20

કુશાગ્રીયધિયામેતદુદાહરણમાત્રકમ્| ઉપનીતમલં વિદ્વાન્ સર્વત્ર ક્રમતે યતઃ||૨૦||

Adhikarana viruddhAshane vyApada (21) · Śloka 21

વિસ્ફોટશોફમદવિદ્રધિગુલ્મયક્ષ્મતેજોબલસ્મૃતિમતીન્દ્રિયચિત્તનાશાન્| કુર્યાદ્ વિરુદ્ધમશનં જ્વરમસ્રપિત્તમષ્ટૌ ગદાંશ્ચ મહતો વિષવચ્ચ મૃત્યુમ્||૨૧||

Adhikarana viruddhAshanajeShu rogeShu pratIkAraH (22) · Śloka 22

તેષ્વાશુ કુર્યાત્સંશુદ્ધિં શમં વા તદ્વિરોધિભિઃ| દ્રવ્યૈસ્તૈરેવ વા પૂર્વં શરીરસ્યાભિસંસ્કૃતિમ્||૨૨||

Adhikarana vyAyAmasnigdhAdInAM virodhyapi na bAdhakam (23) · Śloka 23

વ્યાયામસ્નિગ્ધદીપ્તાગ્નિવયસ્થબલશાલિનામ્| વિરોધ્યપિ ન પીડાયૈ સાત્મ્યમલ્પં ચ ભોજનમ્||૨૩||

Adhikarana viruddhopayoge~api roganivRuttau bIjam (24) · Śloka 24

દોષાદિવૈપરીત્યેન હરતે રોગિણાં રુજમ્| એકધ્યં દધિદુગ્ધાદિયોજના ન વિરુધ્યતે| યોગાદિભેદાદ્યદ્યદ્વા પથ્યાનામપ્યપથ્યતા| તદ્ભેદાન્તરતસ્તદ્વદ્વિરોધોઽપિ નિવર્ત્તતે||૨૪||

Adhikarana pathyApathyayostyAgashIlanayorvidhiH (25) · Śloka 25

પાદાંશેન ત્યજેત્સાત્મ્યમહિતં હિતમાચરેત્| એકાન્તરં તતશ્ચોર્ધ્વં દ્વ્યન્તરં ત્ર્યન્તરં તથા||૨૫||

Adhikarana kramashaH pathyApathyashIlanaparihAraguNAH (26) · Śloka 26

ક્રમેણાનેન સાન્ત્યક્તા દોષાઃ સંવર્ધિતા ગુણાઃ| પ્રભવન્તિ ન પીડાયૈ પ્રાપ્નુવન્તિ સ્થિરાત્મતામ્||૨૬||

Adhikarana trayaH upastambhAH (27) · Śloka 27

ત્રિતયં ચૈતદુપસ્તમ્ભનમાહારઃ સ્વપ્નોઽબ્રહ્મચર્યં ચ| એભિર્યુક્તિયુક્તૈરુપાતબ્ધમુપસ્તમ્ભૈઃ શરીરં બલવર્ણોપચયોચિતમનુવર્તતે યાવદાયુઃ સંસ્કારઃ| તત્રાઽઽહાર ઉક્તો વક્ષ્યતે ચ||૨૭||

Adhikarana nidrAyAH svarUpam (28) · Śloka 28

લોકાદિસર્ગપ્રભવા તમોમૂલા તમોમયી| બાહુલ્યાત્તમસો રાત્રૌ નિદ્રા પ્રાયેણ જાયતે||૨૮||

Adhikarana nidrAveshAvasthA (29) · Śloka 29

શ્લેષ્માવૃતેષુ સ્રોતસ્સુ શ્રમાદુપરતેષુ ચ| ઇન્દ્રિયેષુ સ્વકર્મભ્યો નિદ્રા વિશતિ દેહિનમ્||૨૯||

Adhikarana svapnAvasthA (30) · Śloka 30

સર્વેન્દ્રિયવ્યુપરતૌ મનોઽનુપરતં યદા| વિષયેભ્યસ્તદા સ્વપ્નં નાનારૂપં પ્રપશ્યતિ||૩૦||

Adhikarana nidrAyAM mAhAtmyam (31) · Śloka 31

નિદ્રાયત્તં સુખં દુઃખં પુષ્ટિઃ કાર્શ્યં બલાબલમ્| વૃષતાં ક્લીબતા જ્ઞાનમજ્ઞાનં જીવિતં ન ચ||૩૧||

Adhikarana akAlanidrAdidoShAH (32) · Śloka 32

અકાલેઽતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન ચ નિદ્રા નિવેષિતા| સુખાયુષી પરાત્કુર્યાત્કાલરાત્રિરિવાપરા||૩૨||

Adhikarana yuktanidrAyAH guNAH (33) · Śloka 33

સૈવ યુક્તા પુનર્યુઙ્ક્તે નિદ્રાદેહં સુખાયુષા| યોગાભિયોગિનો બુદ્ધિર્નિર્મલાઽતમસા યથા||૩૩||

Adhikarana rAtrijAgaraNAdInAM guNAH (34) · Śloka 34

રાત્રૌ જાગરણં રૂક્ષં સ્નિગ્ધં પ્રસ્વપનં દિવા| અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ ત્વાસીનપ્રચલાયિતમ્||૩૪||

Adhikarana grIShme divAsvapnaM hitam (35) · Śloka 35

ગ્રીષ્મે વાયુચયાદાનરૌક્ષ્યરાત્ર્યલ્પભાવતઃ| દિવાસ્વપ્નો હિતોઽન્યસ્મિન્ કફપિત્તકરો હિ સઃ||૩૫||

Adhikarana grIShmavarjyeShu RutuShu divAsvApaniShedhaH apavAdashca (36) · Śloka 36

મુક્તાઽતિભાષ્યયાનાધ્વમદ્યસ્ત્રીભારકર્મભિઃ| ક્રોધશોકભયૈઃ ક્લાન્તાન્ શ્વાસહિધ્માતિસારિણઃ| વૃદ્ધબાલાબલક્ષીણક્ષતતૃટ્ચ્છૂલપીડિતાન્| અજીર્ણ્યભિહતોન્મત્તાન્દિવાસ્વપ્નોચિતાનપિ| ધાતુસામ્યં તથા હ્યેષાં શ્લેષ્મા ચાઙ્ગાનિ પુષ્યતિ||૩૬||

Adhikarana grIShme~api divAsvApe~ayogyAH (37) · Śloka 37

બહુમેદઃ કફાઃ સ્વપ્યુઃ સ્નેહનિત્યાશ્ચ નાહનિ||૩૭||

Adhikarana rAtriShvapi svapne~anarhAH (38) · Śloka 38

વિષાર્ત્તઃ કણ્ઠરોગી ચ નૈવ જાતુ નિશાસ્વપિ||૩૮||

Adhikarana ahitanidrayA jAyamAnA rogAH (39) · Śloka 39

હલીમકશિરોજાડ્યસ્તૈમિત્યગુરુગાત્રતાઃ| જ્વરભ્રમમતિભ્રંશસ્રોતોરોધાગ્નિમન્દતાઃ| શોફારોચનહૃલ્લાસપીનસાર્દ્ધાવભેદકાઃ| કણ્ડૂરુક્કોઠપિટકાકાસતન્દ્રાગલામયાઃ| વિષવેગપ્રવૃત્તિશ્ચ ભવેદહિતનિદ્રયા||૩૯||

Adhikarana atinidrAyAH kAraNam (40) · Śloka 40

અપચ્યમાનો બાહુલ્યાત્સ્રોતાંસ્યાવૃણુતે કફઃ| તતઃ સ્રોતસ્સુ રુદ્ધેષુ જાયતે ગાત્રગૌરવમ્| ગુરુગાત્રસ્ય ચાલસ્યમાલસ્યાદતિનિદ્રતા||૪૦||

Adhikarana atinidrAnAshakAni (41) · Śloka 41

વિરેકઃ કાયશિરસોર્વમનં રક્તમોક્ષણમ્| ધૂમઃ ક્ષુત્તૃડ્વ્યથાહર્ષશોકમૈથુનભીક્રુધઃ| ચિન્તોત્કણ્ઠાઽસુખા શય્યા સત્ત્વૌદાર્યં તમોજયઃ| રૂક્ષાન્નં ચાહિતાં નિદ્રાં વારયન્તિ પ્રસઙ્ગિનીમ્||૪૧||

Adhikarana nidrAnAshe hetavaH (42) · Śloka 42

એત એવ ચ વિજ્ઞેયા નિદ્રાનાશસ્ય હેતવઃ| કાલશીલક્ષયો વ્યાધિર્વૃદ્ધિશ્ચાનિલપિત્તયોઃ||૪૨||

Adhikarana nidrAnAshAjjAyamAnA rogAH (43) · Śloka 43

નિદ્રાનાશાદઙ્ગમર્દ્દશિરોગૌરવજૃમ્ભિકાઃ| જાડ્યગ્લાનિભ્રમાપક્તિતન્દ્રારોગાશ્ચ વાતજાઃ||૪૩||

Adhikarana tandrAnidAnAni (44) · Śloka 44

કફોઽલ્પો વાયુનોદ્ધૂતો ધમનીઃ સન્નિરુધ્ય તુ| કુર્યાત્સંજ્ઞાપહાં તન્દ્રાં દારુણાં મોહકારિણીમ્| ઉન્મીલિતવિનિર્ભુગ્ને પરિવર્તિતતારકે| ભવતસ્તત્ર નયને સ્રુતે લુલિતપક્ષ્મણી| અર્દ્ધત્રિરાત્રાત્સા સાધ્યા ન સા સાધ્યા તતઃ પરમ્||૪૪||

Adhikarana rAtrau sAtmyataH nidrAM seveta (45) · Śloka 45

યથાકાલમતો નિદ્રાં રાત્રૌ સેવેત સાત્મ્યતઃ||૪૫||

Adhikarana rAtrau jAgaritasya prAtaH svApavidhiH (46) · Śloka 46

અસાત્મ્યાજ્જાગરાદર્ધં પ્રાતઃ સ્વપ્યાદભુક્તવાન્||૪૬||

Adhikarana mandanidrasya upacArAH (47) · Śloka 47

શીલયેન્મન્દનિદ્રસ્તુ ક્ષીરમિક્ષુરસં રસાન્| આનૂપૌદકમાંસાનાં ભક્ષ્યાન્ ગૌડિકપૌષ્ટિકાન્| શાલીન્મદ્યાનિ માષાંશ્ચ કીલાટાન્ માહિષં દધિ| અભ્યઙ્ગોદ્વર્ત્તનસ્નાનમૂર્ધ્વશ્રવણપૂરણમ્| ચક્ષુષસ્તર્પણં લેપઃ શિરસો વદનસ્ય ચ| પ્રવાતે સુરભૌ દેશે સુખાં શય્યાં યથોચિતે| સંવાહનં સ્પર્શસુખં ચિત્તજ્ઞૈરનુજીવિભિઃ| સર્પિઃ ક્ષીરાનુપાનં ચ જીવનીયૈઃ શૃતં પિબેત્| કાન્તાબાહુલતાશ્લેષો નિર્વૃત્તિઃ કૃતકૃત્યતા| મનોઽનુકૂલા વિષયાઃ કામં નિદ્રાસુખપ્રદાઃ||૪૭||

Adhikarana brahmacaryAdiyutasya nidrA kAle bhavatyeva,mandanidropacArANAM varjanIyatvenAtideshaH (48) · Śloka 48

બ્રહ્મચર્યરતેર્ગ્રામ્યસુખનિઃ સ્પૃહચેતસઃ| નિદ્રા સન્તોષતૃપ્તસ્ય સ્વં કાલં નાતિવર્ત્તતે| એતાન્યેવ ચ ભૂયિષ્ઠં નિદ્રાલુઃ પરિવર્જયેત્||૪૮||

Adhikarana saptavidhAH nidrAH tAsAM vivaraNa~jca (49) · Śloka 49

કાલસ્વભાવામયચિત્તદેહ- ખેદૈઃ કફાગન્તુતમોભવા ચ| નિદ્રા બિભર્તિ પ્રથમા શરીરં પાપ્માઽન્તગા વ્યાધિનિમિત્તમન્યાઃ||૪૯||

Adhikarana sambhoge niShiddhA strI deshakAlAdi ca (50) · Śloka 50

ગ્રામ્યધર્મપ્રવૃત્તૌ તુ રજસ્વલામનિષ્ટાચારામશસ્તામતિસ્થૂલામતિકૃશાં ગર્ભિણીં સૂતિકામનુત્તાનાં વિકૃતાઙ્ગાં ગણિકામપ્રજસં દુષ્ટયોનિમન્યયોનિમન્યસ્ત્રિયં વિશેષાચ્ચ વયોવર્ણવૃદ્ધાં સગોત્રાં ગુરુમિત્રબન્ધુભૃત્યપત્નીં વર્ણિનીં તથા ચૈત્યચત્વરચતુષ્પથોપવનશ્મશાનાઘાતસલિલૌષધદ્વિજગુરુસુરનૃપાલયેષ્વહનિ ગોસર્ગે મધ્યન્દિનેઽર્દ્ધરાત્રૌ પર્વેષ્વનઙ્ગે પિપાસુરપ્રણીતસઙ્કલ્પો વા ન ગચ્છેત્||૫૦||

Adhikarana viparItavyavAyAdInAM niShedhaH (51) · Śloka 51

ન ચ વિપરીતવ્યવાયે યોજયેત્||૫૧||

Adhikarana sambhoge mahAbhogasharIrAdInAM visheShaniShedhaH (52) · Śloka 52

વિશેષેણ ચાતિવ્યાયતાં ગર્ભિણીં નવપ્રસૂતામૃતુમતીં સંવૃતયોનિઞ્ચ||૫૨||

Adhikarana mUrddhAbhighAtaniShedhaH (53) · Śloka 53

મૂર્દ્ધાભિઘાતં ચ પરિહરેત્| ન ચ નિષેકાભિમુખં શુક્રં ધારયેદિતિ||૫૩||

Adhikarana vyavAyamAtrA (54) · Śloka 54

મનઃશરીરસ્થિતિમાત્રમેવ વ્યવાયં સેવેત| ન તત્પરઃ સ્યાદિતિ||૫૪||

Adhikarana sambhoganiyamAH (55) · Śloka 55

ભવતિ ચાત્ર શ્લેકઃ- વિસ્રબ્ધહૃષ્ટો રહસિ તત્કામસ્તરુણઃ પુમાન્| સમસ્થિતાઙ્ગઃ સુરભિર્મુક્તમૂત્રાદિરવ્યથઃ| નાનાશિતો નાત્યશિતો વૃષ્યાણાં તર્પિતસ્ત્ર્યહમ્| નારીં નારીર્ગુણૈર્યુક્તાં સહપૂર્ણગુણાં વ્રજેત્||૫૫||

Adhikarana RutuvisheSheNa saMyoge kAlaniyamaH (56) · Śloka 56

દ્વ્યહાદ્વસન્તે તસ્યાન્તે પક્ષાત્તદ્વદ્ ઘનોદયે| સેવેત કામતઃ કામં હેમન્તે શિશિરે બલી||૫૬||

Adhikarana maithunAnantaraM sevanIyAni (57) · Śloka 57

સ્નાનાઙ્ગરાગવ્યજનેન્દુપાદ- માંસાસવક્ષીરરસાન્ રસાલામ્| ભક્ષ્યાન્ સિતાઢ્યાન્ સલિલં સુશીતં સેવેત નિદ્રાઞ્ચ રતાન્તતાન્તઃ||૫૭||

Adhikarana grAmyadharmottaraM snAnAdisevanasya phalam (58) · Śloka 58

સ્ત્રીસંસર્ગાદ્ધિ સદ્યઃ સ્યાત્ક્લીબતા બલિનામપિ| એવં ચાપ્યાયતે શીઘ્રં તેષાં શુક્રં ચ ધામ ચ||૫૮||

Adhikarana avidhigrAmyadharmasevAyA doShAH (59) · Śloka 59

દુષ્ટ્યાયુરોજઃશુક્રાણાં ક્ષયં મેઢ્રાશ્રયાન્ ગદાન્| વાયોઃ કોપમધર્મં ચ મૂઢઃ પ્રાપ્નોત્યતોઽન્યથા| ઉત્તાનો વેગરોધી વા વૃદ્ધિમેહાશ્મશર્કરાઃ| તિમિરાદિગદોત્પત્તિર્મૂર્દ્ધાદ્યહનનાદ્ ધ્રુવમ્||૫૯||

Adhikarana atimaithune vyApadaH (60) · Śloka 60

ભ્રમક્લમોરુદૌર્બલ્યબલધાત્વિન્દ્રિયક્ષયઃ| અપર્વમરણં ચ સ્યાદ્વિશેષેણાતિમૈથુનાત્||૬૦||

Adhikarana sambhoge niyamaH (61) · Śloka 61

ન ચોનઃ ષોડશાદ્વર્ષાત્ સપ્તતેઃ પરતો ન ચ| આયુષ્કામો નરઃ સ્ત્રીભિઃ સંયોગં ગન્તુમર્હતિ||૬૧||

Adhikarana bAlyAvasthAyAM sambhoge hAniH (62) · Śloka 62

અતિબાલો હ્યાસમ્પૂર્ણસર્વધાતુઃ સ્ત્રિયં વ્રજન્| ઉપતપ્યેત સહસા તટાકમિવ કાજલમ્||૬૨||

Adhikarana vRuddhasya strIgamane hAniH (63) · Śloka 63

શુષ્કં રૂક્ષં યથા કાષ્ઠં જન્તુજગ્ધં વિજર્જરમ્| સ્પૃષ્ટમાશુ વિશીર્યેત તથા વૃદ્ધઃ સ્ત્રિયં વ્રજન્||૬૩||

Adhikarana shukraparirakShaNopadeshaH (64) · Śloka 64

કાયસ્ય તેજઃ પરમં હિ શુક્રમાહારસારાદપિ સારભૂતમ્| જિતાત્મના તત્પરિરક્ષણીયં તતો વપુઃ સન્તતિરપ્યુદારા||૬૪||

Adhikarana tAtkAlikasukhakarANyapramattena sevyAni shAshvatasukha-dAyikAni tu tatpareNa sevyAni (65) · Śloka 65

અપ્રમતો ભજેદ્ભાવાંસ્તદાત્વસુખસંજ્ઞકાન્| સુખોદર્કેષુ સજ્જેત દેહસ્યૈતદલં હિતમ્||૬૫||

Adhikarana hitAhArasevane~api rogodbhave kAraNam (66) · Śloka 66

પ્રજ્ઞાપરાધોઽસાત્મ્યાર્થસંયોગઃ કાલવૈકૃતમ્| હિતેઽપિ રતમાહારે યોજયન્ત્યામયૈર્નરમ્||૬૬||

Adhikarana ahitAhArAsevane~api rogAsambhave kAraNam (67) · Śloka 67

નાપથ્યસેવનં સદ્યઃ પ્રબાધન્તે તદા મલાઃ| પ્રકોપં પ્રતિવિઘ્નન્તિ ભિન્નૈર્દૂષ્યાદિભિર્યદા| ન ચ સર્વોપચારોઽપિ સર્વદા સર્વદોષકૃત્| ન હિ સર્વાણ્યપથ્યાનિ તુલ્યદોષાણિ નૈવ ચ| સર્વે તુલ્યબલા દોષા ન સર્વાણિ વપૂંષિ ચ| વ્યાધિક્શમત્વે શક્તાનિ...................||૬૭||

Adhikarana apathyasyApathyatamatve bhAve kAraNam (68) · Śloka 68

....................યતોઽપથ્યં તદેવ તુ| ગચ્છત્યપથ્યતમતાં તુલ્યદોષાદિવર્દ્ધિતમ્||૬૮||

Adhikarana bahubhiH kAraNaiH prakupitAnAM doShANAmAshukAritvam (69) · Śloka 69

ત એવ ચ પુનર્દોષા હેતુભિર્બહુભિશ્ચિતાઃ| મિથે વિરુદ્ધા બલિનો દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ| સર્વે સમપ્રકુપિતાઃ પ્રાપ્યાલ્પમપિ કારણમ્| પ્રાણાયતનમાશ્રિત્ય ગમ્ભીરાઃ સર્વમાર્ગગાઃ| દેહેઽહિતોચિતે તે સ્યુશ્ચિરાદપ્યાશુકારિણઃ||૬૯||

Adhikarana keShA~jcidahitAhArAdibhirapi sAtmyatvAdi (70) · Śloka 70

અહિતાન્યપિ ચાન્યેષામભ્યાસાદુપશેરતે| દોષાશ્ચૈષાં ક્ષયં યાન્તિ કર્મવાતાતપાદિભિઃ||૭૦||

Adhikarana bhinnAhArAdimatAmapi bahUnAmekarogotpattau hetuH (71) · Śloka 71

ભિનાહારાવયઃસાત્મ્યપ્રકૃતીનાં સમં ભવેત્| એકો વિકૃવાય્વાદિયુગપત્સેવનાદ્ગદઃ||૭૧||

Adhikarana vAtAdInAM vikRutau kAraNAni (72) · Śloka 72

વાતાદીનાં તુ વિકૃતિર્વિકૃતાદ્ગ્રહચારતઃ| ભૌમાન્તરિક્ષદિવ્યેભ્ય ઉત્પાતેભ્યશ્ચ જાયતે||૭૨||

Adhikarana vikRutagrahacArAdisambhavahetuH (73) · Śloka 73

સમ્ભવઃ પુનરેતેષાં કર્મણઃ સામુદાયિકાત્||૭૩||

Adhikarana duShTavAyorlakShaNam (74) · Śloka 74

દુષ્ટો વાયુરભિષ્યન્દી સ્તિમિતોઽત્યૂષ્ણશીતલઃ| કુણ્ડલી ભૈરવરવઃ પરુષોઽનાર્ત્તવો બલી| અન્યોન્યવ્યાહતગતિઃ પાંસુબાષ્પવિષાન્વિતઃ||૭૪||

Adhikarana duShTajalalakShaNam (75) · Śloka 75

રસવર્ણાદિવિકૃતમપક્રાન્તવિહઙ્ગમમ્| નિન્દિતપ્રભવં તોયમુપક્ષીણજલાશયમ્||૭૫||

Adhikarana duShTadeshalakShaNam (76) · Śloka 76

મક્ષિકામૂષિકાવ્યાલબહૂત્પાતપ્રદૂષિતઃ| દેશોઽપથ્યાન્નબહુલો નષ્ટધર્મમહૌષધિઃ||૭૬||

Adhikarana duShTakAlalakShaNam (77) · Śloka 77

કાલશ્ચ વિપરીતોઽતિહીનલિઙ્ગો યથાયથમ્||૭૭||

Adhikarana duShTavAtAdInAmuttaramahitatvam (78) · Śloka 78

એતે દુષ્પરિહારત્વાદહિતાયોત્તરોત્તરમ્||૭૮||

Adhikarana vikRutavAtAdisambhave pratIkAraH (79) · Śloka 79

યેષામનિયતં કર્મ તસ્મિન્ કાલે સુદારુણે| કર્મ પઞ્ચવિધં તેષાં યોજ્યં તદ્વદ્રસાયનમ્| શસ્યતે દેહવૃદ્ધિશ્ચ ભેષજૈઃ પૂર્વમુદ્ધૃતૈઃ| બ્રહ્મચર્યં દયા દાનં સદાચારરતિઃ શમઃ| સદ્ધર્મઃ સત્કથા પૂજા દેવર્ષીણાં જિતાત્મનામ્| દેશાનામવિપન્નાનાં સાધૂનાં ચ નિષેવણમ્| દૈવવ્યપાશ્રયં ચેષ્ટં કર્મ જીવિતરક્ષણમ્||૭૯||

Adhikarana AkAlikaRutucaryAnusaraNam (80) · Śloka 80

હેમન્તાદિષુ કુર્વીત સ્વં સ્વં ચાકાલિકેષ્વપિ| વિધિં તચ્છીલનં યસ્માચ્છીતાદિદ્વન્દ્વકારિતમ્| ઋતુચર્યાદિશીતોષ્ણવૃષ્ટિદોષપ્રતિક્રિયા| અતએવ ચ ચર્યાયાંહેમન્તશિશિરે સમે||૮૦||

Adhikarana AyuSho yuktyapekShatvamsarvaprANabhRutAM nityamAyuryuktimapekShate| (81) · Śloka 81

દૈવે પુરુષકારે ચ સ્થિતં તસ્ય બલાબલમ્||૮૧||

Adhikarana daivapuruShakArayorlakShaNam (82) · Śloka 82

અન્યજન્મકૃતં કર્મ દૈવં પૌરુષમૈહિકમ્||૮૨||

Adhikarana daivapuruShakarmaNastraividhyam (83) · Śloka 83

વિદ્યાત્તે કર્મણી ત્રેધા શ્રેષ્ઠમધ્યાવરત્વતઃ||૮૩||

Adhikarana daivapuruShakArayoryuktyA dIrghAyustvAdisambhavaH (84) · Śloka 84

તયોરુદારયોર્યુક્તિર્દીર્ઘસ્ય સુસુખસ્ય ચ| નિયતસ્યાયુષો હેતુર્વિપરીતસ્ય ચાપરા| મધ્યા મધ્યસ્ય મિશ્રસ્ય સંકીર્ણા...........................||૮૪||

Adhikarana balIyena pauruSheNa durbalaM daivamupahanyate (85) · Śloka 85

..................................શૃણુ ચાપરમ્| દૈવં પુરુષકારેણ દુર્બલં હ્યુપહન્યતે| તથા દૈવેન બલિના પૌરુષં કર્મ દુર્બલમ્||૮૫||

Adhikarana keShA~jcinmatenAyuShorniyatapramANam (86) · Śloka 86

દૃષ્ટ્વા યદેકે મન્યન્તે નિયતં માનમાયુષઃ||૮૬||

Adhikarana daivasya karmaNaH dvaividhyam (87) · Śloka 87

કર્મ કિઞ્ચિત્ક્વચિત્કાલે વિપાકનિયતં મહત્| કિઞ્ચિચ્ચ કાલનિયતં પ્રત્યયૈઃ પ્રતિબોધ્યતે||૮૭||

Adhikarana mRutyordvaividhyam (88) · Śloka 88

એવં ચ દ્વિવિધો મૃત્યુઃ કાલાકાલવિભેદતઃ| અકાલમૃત્યુપરિહારાયૈવ હિતાહિતોપદેશઃ ઉપદિષ્ટસ્તતશ્ચૈષ હિતાહિતવિધિક્રમઃ||૮૮||

Adhikarana vedavAdInAM matena kAlagantumRutyuvicAraH (89) · Śloka 89

એકોત્તરં મૃત્યુશતં બ્રુવતે વેદવાદિનઃ| તત્રૈકઃ કાલસંયુક્તઃ શેષાસ્ત્વાગન્તવઃ સ્મૃતાઃ||૮૯||

Adhikarana AyuShaH upAyApekShatve pramANam (90) · Śloka 90

શ્યેનાદિના ચ યાગેન ભ્રાતૃવ્યસ્ય તથા ચ તૈઃ| દીર્ઘશ્રવસસોમાદ્યૈર્વિહિતશ્ચાત્મનો વધઃ| આયુષ્કામસ્ય તત્પ્રાપ્તિસ્તથેષ્ટ્યા મિત્રવિન્દયા| સર્વસ્માદેવ ચાત્માનં ગોપાયેદીદૃશી સ્મૃતિઃ||૯૦||

Adhikarana saugatamatena maraNasya cAturvidhyam (91) · Śloka 91

તથા મરણૌદ્દિષ્ટં સૌગતાનાં ચતુર્વિધમ્||૯૧||

Adhikarana niyatAyuShAmapathyasevayA rogitvaM aniyatAyuShAM tu mRutyureva (92) · Śloka 92

વિષમાપરિહારેણ જાયતે નિયતાયુષામ્||૯૨||

Adhikarana apathyasevayA mRutyureva (93) · Śloka 93

ધ્રુવં રોગિત્વમન્યેષાં મૃત્યુરેવ ત્વપર્વણિ| અકાણ્ડે શસ્ત્રઘાતાદ્યૈઃ પ્રત્યક્ષો મૃત્યુરન્યથા||૯૩||

Adhikarana akAlamRutyusadbhAve pramANam (94) · Śloka 94

ઉદ્ભ્રાન્તચણ્ડમાતઙ્ગતુરઙ્ગાદિસમાગમમ્| આરાતિદુષ્ટવાય્વાદિસાહસાહિતભોજનમ્| વર્જયેદિતિ ન બ્રૂયુર્મુનયો દિવ્યચક્ષુષઃ| દૈવવ્યપાશ્રયાદીંશ્ચ રસાયનવિધીંસ્તથા| ન વા તેઽપિ યથાકામમાયુષઃ સ્થિતિમાપ્નુયુઃ| અહિસિંહગજાદિભ્યો વિદુષાં ન ભયં ભવેત્| મિથ્યાપ્રાકારદુર્ગાણિ મિથ્યામારણરક્ષણમ્| આયુષ્કામસ્ય મિથ્યૈવ પરદારાદિવર્જનમ્| મન્ત્રદેવતયાહૂતા નાચક્ષીરન્ મહાહયઃ| વિષસુપ્તપ્રબુદ્ધસ્થા ભાવાભાવૌ તદાયુષઃ| સંન્યાસરોહિણીકાદિગ્રસ્તસ્ય સહસા ભવેત્| ઉપેક્ષયા ન મરણં જીવિતં વા ચિકિત્સયા| પ્રત્યહં નૃસહસ્રસ્ય યુદ્ધેઽન્યોન્યમભિઘ્નતઃ| સાધુવૃત્તસ્ય ચાતુલ્યા ન ભવેદાયુષઃ સ્થિતિઃ| નાયુધૈર્દ્વિષમિન્દ્રાદ્યા નૌષધૈરાર્તમશ્વિનૌ| ઉપક્રમેરન્ ન ભવેદકાલમરણં યદિ| ઘટાનામામપક્વાનાં પાલનાપરિપાલનૈઃ| ચિરાલ્પકાલવર્તિત્વં ચિત્રસ્થાનાં ચ દૃશ્યતે| ઇત્યત્યન્તપ્રસિદ્ધેઽપિ સિદ્ધે સર્વાગમૈરપિ| દૃષ્ટેઽપ્યકાલમરણે વિચિકિત્સેત્કથં બુધઃ||૯૪||

Adhikarana kAlAkAlamRutyulakShaNamatra dRuShTAntashca (95) · Śloka 95

ગુણવદ્ભિષગાદીનાં સમ્ભવે સમ્ભવેત્તુ યઃ| મૃત્યું તં કાલજં પ્રાહુરિતરં તદ્વિપર્યયે| યથા રથે વાહ્યમાનો ન્યાયેન ક્રમશઃ ક્ષયમ્| યાયાદાત્મવતામાયુસ્તથાઽન્યેષાં વિપર્યયઃ| શુચિતૈલદશો દીપઃ કીટવાતાદ્યપીડિતઃ| દીપ્તિમાન્ વર્તતે સમ્યગ્યથૈવાસ્નેહસંક્ષયાત્| સ એવાતો યથા ચ સ્યાદ્વિપરીતો વિપર્યયે| હિતાહિતોપચારેણ તથૈવ પુરુષો ધ્રુવમ્||૯૫||

Adhikarana sharIralakShaNasyAvashyakatA (96) · Śloka 96

સર્વમન્યત્ પરિત્યજ્ય શરીરં પાલયેદતઃ| તદભાવે હિ ભાવાનાં સર્વાભાવઃ શરીરિણામ્| નગરી નગરસ્યેવ રથસ્યેવ રથી તથા| સ્વશરીરસ્ય મેધાવી કૃત્યેષ્વવહિતો ભવેત્||૯૬||

Adhikarana hitAshanopadeshaH (97) · Śloka 97

આહારકલ્પનાહેતૂન્ સ્વ ભાવાદીન્| સમીક્ષ્ય હિતમશ્નીયાદ્દેહો હ્યાહારસમ્ભવઃ||૯૭||

Adhikarana vegA na dhAryAH (98) · Śloka 98

ભીલજ્જાયન્ત્રણાલોભહર્ષશોકવશં ગતઃ| ન જાતુ ધારયેદ્વે ગાંસ્તદ્ધિ સર્વાપદાસ્પદમ્||૯૮||

Adhikarana hitAbhyAsinAmakAle na balAdihAniH (99) · Śloka 99

હિતમભ્યસ્યતઃ પુંસો નાકાલે કાલદંષ્ટ્રયા| સઞ્ચાયતે પરામર્શો બલોત્સાહેન્દ્રિયાયુષામ્||૯૯||

Adhikarana ahitaparityAginaH rogasambhave~api sAdhUnAmAnRuNyaM bhavati (100) · Śloka 100

અહિતાન્યપિ સન્ત્યજ્ય દોષમપ્યાપ્નુયાદ્યદિ| તથાપ્યાનૃણ્યમાયાતિ સાધૂનામાત્મવાનિતિ||૧૦૦||

Adhikarana daivAdaparihAryarogasambhave na shocitavyam (101) · Śloka 101

યચ્ચ રોગસમુત્થાનં ન શક્યમિહ કેનચિત્| પરહિર્તું ન તત્ પ્રાપ્ય શોચિતવ્યં મનીષિણા||૧૦૧||

Adhikarana sadAcArasevinAM jIvitamamRutopamam (102) · Śloka 102

હિતાહારવિહારાણાં સદાચારનિષેવિણામ્| લોકદ્વયવ્યપેક્ષાણાં જીવિતં હ્યમૃતાયતે||૧૦૨||

Adhikarana grAmyasukhAdilolupasya jIvitamanarthakam (103) · Śloka 103

ગૃધ્નુર્ગ્રામ્યસુખે વશ્યઃ ક્લેશાનાં હતસત્પથઃ| મૂઢો જીવત્યનર્થાય દુર્ગતિં પરિબૃંહયન્||૧૦૩||

Adhikarana cira~jjIvitukAmena kartavyam (104) · Śloka 104

વિદુષાઽન્તઃશરીરસ્થાન્નિત્યં સન્નિહિતાનરીન્| જિત્વા વર્જ્યાનિ વર્જ્યાનિ ચિરં જીવિતુમિચ્છતા||૧૦૪||

Adhikarana dhImatA ashubhaphaladaM karma na kAryam (9) · Śloka 9

તદાત્વે ચાનુબન્ધે વા તસ્માત્ કર્મશુભોદયમ્| સ્મરન્નાત્રેયવચસો ન ધીમાન્ કર્તુમર્હતિ||૧૦૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વિરુદ્ધાન્નવિજ્ઞાનીયો નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||