9. viruddhānnavijñānīyaḥ

Adhikarana atha viruddhAnnavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ വിരുദ്ധാന്നവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

ആഹാരസ്യ പ്രസക്തത്വാദ്വിരുദ്ധസ്യ ച തസ്യ ഗരസദൃശത്വാത്തത്പ്രസങ്ഗ ഏവേദമുച്യതേ- അഥാത ഇതി|| ൧||

Adhikarana grAmyamAMsAnAM madhuguDAdibhiH saha bhakShaNe niShedhaH (2) · Śloka 2

ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകപിശിതാനി, മധുഗുഡതിലപയോമാഷമൂലകബിസൈര്വിരൂഢധാന്യൈശ്ച നൈകധ്യമദ്യാത്||൨||

ആനൂപാനാം പ്രാണിനാമൌദകാനാം ച ജലജാനാം പിശിതാനി മാംസാനി മാക്ഷികാദിഭിരൈകധ്യം സഹ നാദ്യാത്| ഔദകാനാമാനൂപത്വേऽപി വിരോധപ്രാധാന്യാത്പൃഥഗ്ഗ്രഹണമ്| വിരൂഢധാന്യമങ്കുരിതാനി സസ്യാനി|| ൨||

Adhikarana payasA saha matsyabhakShaNe niShedhaH (3) · Śloka 3

വിശേഷതഃ പയസാ മത്സ്യാന്| ഉഭയം ഹ്യേതന്മധുരസവിപാകിത്വാദഭിഷ്യന്ദി, ശീതോഷ്ണവീര്യത്വാത്പരസ്പരം വിരുദ്ധമ്||൩||

പയസാ ക്ഷീരേണ സഹ വിശേഷാന്മത്സ്യാന്നാദ്യാത്| ഏതദുഭയമഭിഷ്യന്ദി വീര്യവിരുദ്ധം ച|| ൩||

Adhikarana payasA saha visheSheNa cilicimasya bhakShaNe niShedhaH cilicimalakShaNa~jca (4) · Śloka 4

തേഷ്വപി വിശേഷേണ ചിലിചിമഃ| സ പുനഃ ശകലീ ലോഹിതനയനഃ സര്വതോ ലോഹിതരാജിര്ലോഹിതപ്രഭാകരഃ പ്രായോ ഭൂമൌ ചരതി, സോऽത്യഭിഷ്യന്ദിതമത്വാത് സുതരാം വ്യാധീനുപജനയത്യാമവിഷം ച||൪||

തേഷ്വപി മത്സ്യേഷു മധ്യേ വിശേഷേണ ചിലിചിമഃ പയസാ സഹ വിശേഷേണ നാദ്യാത്| സ പുനശ്ചിലിചിമഃ ശകല്യാഖ്യോ ലോഹിതനേത്രഃ സര്വതഃ ശരീരേ ലോഹിതരാജിഃ ശരീരേ ച ലോഹിതശകലസദൃശഃ പ്രായശ്ച ജലനികടഭൂമൌ ചരതി| സോऽത്യഭിഷ്യന്ദിതമത്വാത് സുതരാം വ്യാധീനുപജനയതി| അഭിഷ്യന്ദി മാലിന്യേന സ്രോതസാം സ്രാവകമ്| ആമവിഷം മാത്രാശിതീയേ വക്ഷ്യതേ|| ൪||

Adhikarana sarvamamladravyaM ka~ggvAdayashca payasA saha viruddhyante (5) · Śloka 5

സര്വഞ്ചാമ്ലം ദ്രവമദ്രവം പയസൈകധ്യം വിരുദ്ധമ്| തത ഉത്തരം വാ വിരുദ്ധം ഫലഞ്ച കങ്ഗുവരകമകുഷ്ഠകുലത്ഥമാഷനിഷ്പാവാശ്ച||൫||

സര്വം ചാമ്ലം മദ്യധാന്യാമ്ലാദി പയസാ സഹ തതഃ പയസോ വാ ഉത്തരം വിരുദ്ധമ്| ഫലം ചാന്യരസമപി പയസാ സഹ തതോ വാ ഉത്തരം വിരുദ്ധമ്| കങ്ഗ്വാദയശ്ച പയസാ സഹ തതോ വാ ഉത്തരം വിരുദ്ധാഃ|| ൫||

Adhikarana mUlakAdiharitakabhakShaNottaraM payaH na sevyam (6) · Śloka 6

ന മൂലകാദിരഹിതം ഭക്ഷയിത്വാ പയഃ സേവ്യം കുഷ്ഠാബാധഭയാത്||൬||

മൂലകകുഠേരാദി ഹരിതകം ഭക്ഷയിത്വാ ന പയഃ സേവ്യം, കുഷ്ഠാബാധഭയാത്|| ൬||

Adhikarana kShIramadhubhyAM viruddhAni dravyANi (7) · Śloka 7

പൌഷ്കരം രൌഹിണീകം ജാതുകം വാ ശാകം സഹ മധുപയോഭ്യാം നാഭ്യവഹരേത്| താഭ്യാഞ്ച സഹ കപോതാന് സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടാന്||൭||

പൌഷ്കരാദിശാകം ക്ഷീരമാക്ഷികാഭ്യാം മിശ്രാഭ്യാം സഹ നാഭ്യവഹരേത്| തഥാ സാര്ഷപതൈലേന ഭൃഷ്ടാന് കപോതാംസ്താഭ്യാം മധുക്ഷീരാഭ്യാം സഹ നാഭ്യവഹരേത്|| ൭||

Adhikarana sarShapatailabhRuShTAni matsyavarAhamAMsAni viruddhAni (8) · Śloka 8

തഥാ സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടാനാം മത്സ്യബദരാണാം ബദരാണി ശ്വാവിദ്വരാഹമാംസം ചൈകധ്യം പിത്തേനാമമാംസാനി||൮||

തഥാ സാര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടാനാം മത്സ്യബദരാണാം സമ്ബന്ധീനി മാംസാനി വിരുദ്ധാനി| ബദരാണി ശ്വാവിന്മാംസം വരാഹമാംസേന സഹ വിരുദ്ധമ്|| ൮||

Adhikarana saMyogaviruddhAni (9) · Śloka 9

ദധ്നാ കുക്കുടം പൃഷതം ച| കുസുമ്ഭശാകേനൌരഭ്രമ്| സൌവീരകേണ തിലശഷ്കുലീഃ| ക്ഷീരേണ ലവണമ്| മൂലകേന മാഷസൂപമ്| നവനീതേന മൂലശാകമ്| ഉപോദകാം മൈരേയമാര്ദ്വീകാഭ്യാമ്| പീലൂനി കരീരൈഃ| ബിസൈര്വിരൂഢകാനി| ദധ്നാ മാഷസൂപേന ഗുഡേന മധുനാ ഘൃതേന വാ ലകുച ഫലമ്| ദധ്നാ തക്രേണ താലഫലേന വാ കദലീഫലമ്| പിപ്പലീമരിചാഭ്യാം, മധുനാ ഗുഡേന വാ കാകമാചീം||൯||

അപക്വാന്യപരിപൂര്ണപാകാനി മാംസാനി പിത്തേന സഹ ഭുക്താനി വിരുദ്ധാനി| ദധ്നാ സഹ കുക്കുടോ വിരുദ്ധഃ പൃഷതശ്ച| കുസുമ്ഭശാകേന ഔരഭ്രം മാംസം വിരുദ്ധമ്, ഉരഭ്രോ മേഷഃ| തഥാ സൌവീരേണ കാഞ്ജികേന സഹ തിലശഷ്കുലീ വിരുദ്ധാ| ക്ഷീരേണ സഹ ലവണം വിരുദ്ധമ്| ദധ്യാദീനാമന്യതമേന ലകുച ഫലമ്| പുനശ്ച ദധ്യാദീനാമന്യതമേന കദലീഫലമ്| പിപ്പലീമരിചാഭ്യാം മിശ്രാഭ്യാം കേവലേനൈവ വാ മധുനാഥവാ ഗുഡേന സഹ കാകമാചീം വിരോധാത്ത്യജേത്|| ൯||

Adhikarana kAkamAcyA saMskArAdibhirvirodhaH (10) · Śloka 10

താമേവ മത്സ്യപചനേ ശൃങ്ഗിവേരപചനേ വാ ഭാജനേ സിദ്ധാമന്യത്ര വാ സിദ്ധാം രാത്രിമുഷിതാമ്||൧൦||

തഥാ താമേവ കാകമാചീം ശൃങ്ഗിവേരപചനേ ഭാജനേ മത്സ്യപചനേ വാ സിദ്ധാം പക്വാം കേവലാമപി നാഭ്യവഹരേത്| അന്യസ്മിന് വാ യഥാരുചി ഭാജനേ സിദ്ധാം നിശാമുഷിതാം നാഭ്യവഹരേത്|| ൧൦||

Adhikarana kAMsyabhAjane dasharAtrasthitaM sarpirna sevyam (11) · Śloka 11

കാംസ്യഭാജനേ ദശരാത്രോഷിതം സര്പിഃ||൧൧||

കാംസ്യഭാജനേ ദശരാത്രസ്ഥിതം ഘൃതം നാഭ്യവഹരേത്| യാവദ്ദശരാത്രം താവന്ന വിരോധഃ തതോ വിരോധ ഇത്യര്ഥഃ|| ൧൧||

Adhikarana saMyogasaMskArAdi viruddhAni (12) · Śloka 12

മദ്യദധിമധുഭല്ലാതകേഷു ചോഷ്ണമ്| തക്രസിദ്ധകാസമ്പില്ലകോ വിരുദ്ധഃ| അങ്ഗാരശൂല്യോ ഭാസഃ| സുരാകൃസരാപായസാശ്ചൈകധ്യം വിരുദ്ധാഃ| മധുസര്പിര്വസാതൈലോദകാനി സമധൃതാനി ദ്വിശസ്ത്രിശഃ സമസ്താനി വാ| മധുഘൃതേ ഭിന്നാംശേ ദിവ്യോദകാനുപാനേ| മധുപുഷ്കരബീജമ്| പദ്മോത്തരികാശാകം ശാര്കരോ മൈരേയോ മധു ച സഹോപയുക്തം സര്വേ വിരുദ്ധമ്; വാതം ചാതികോപയതി| ഹാരിദ്രകഃ സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടോ വിരുദ്ധഃ| പിത്തം ചാതികോപയതി| പായസോ മന്ഥാനുപാനോ വിരുദ്ധഃ| ശ്ലേഷ്മാണം ചാതികോപയതി| ഉപോദകാ തിലകല്കസിദ്ധാ ഹേതുരതീസാരസ്യ| ബലാകാ വാരുണ്യാ കുല്മാഷൈശ്ച വിരുദ്ധാ| സൈവ വരാഹവസയാ പരിഭൃഷ്ടോ സദ്യോ വ്യാപാദയതി| ഗോധാലാവതിത്തിരിമയൂരകപിഞ്ജലാശ്ചൈരണ്ഡദാര്വഗ്നിസിദ്ധാ ഏരണ്ഡതൈലസമ്മൂര്ച്ഛിതാഃ| ഹാരീതമാംസം ഹരിദ്രശൂലകാവസകം ഹാരിദ്രാഗ്നിപ്ലുഷ്ടം ച| തദേവ ഭസ്മപാംസുപരിധ്വസ്തം സക്ഷൌദ്രം ച| തഥാ മത്സ്യനിസ്താലിതസ്നേഹസാധിതാഃ പിപ്പല്യഃ||൧൨||

മദ്യാദിഷൂപയുക്തേഷു ഉഷ്ണം സര്വം വിരുദ്ധമ്| തക്രേണ പക്വഃ കമ്പില്ലകോ വിരുദ്ധഃ| അങ്ഗാരേഷു ശൂലേന സംസ്കൃതോ ഭാസഃ പക്ഷീ വിരുദ്ധഃ| സുരാദീംശ്ച പരസ്പരം സഹ നാഭ്യവഹരേത്| മധ്വാദീനാം ദ്വൌ ദ്വൌ വാ ത്രീസ്ത്രീന്വാ സമഘൃതത്വേന സമേന പരസ്പരം പ്രമാണേന നാഭ്യവഹരേത്| സമസ്താനി വാ മധ്വാദീനി സമപ്രമാണാനി നാഭ്യവഹരേത്| തഥാ വിഷധൃതേ അപി മധുഘൃതേ ദിവ്യോദകാനുപാനേ വിരുദ്ധേ| മാക്ഷികം പദ്മബീജം ച സഹ വിരുദ്ധമ്| പദ്മോത്തരികാശാദീനി ച പരസ്പരം വിരുദ്ധാനി, വാതകോപനാനി ച| പദ്മോത്തരികാ കുസുമ്ഭഃ, ശാര്കരമൈരേയൌ മദ്യവിശേഷൌ| ഏകഃ ശര്കരയാ ക്രിയതേ| ദ്വിതീയഃ ഖര്ജ്ജൂരാസവഃ| ഹാരിദ്രഃ സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടോ വിരുദ്ധഃ| ഹാരിദ്രോ നാമ ഭൂപ്രസവഃ കന്ദരൂപഃ| സ ചൈവം പിത്തകോപനഃ പയസാ സംസ്കൃത ഓദനോ മന്ഥാനുപാനോ വിരുദ്ധോऽനിലശ്ലേഷ്മകോപനശ്ച| ഉപോദകാം തിലകല്കേന സിദ്ധാമതീസാരഹേതുത്വാന്നാഭ്യവഹരേത്| ബലാകാ വാരുണ്യാ സുരയാ സഹ വിരുദ്ധാ, കുല്മാഷോ നാതിസ്വിന്നാനി സസ്യാനി| സൈവ ച ബലാകാ സൂകരവസയാ സമന്താത് ബഹുഭൃഷ്ടാ സദ്യ ഏവ മാരയതി| ഗോധാദയശ്ചൈരണ്ഡദാര്വഗ്നിസിദ്ധാസ്തഥാ തേനൈവൈരണ്ഡതൈലേന സഹ മൂര്ച്ഛിതാ ബഹുനാ ഭൃഷ്ടാ ഇത്യര്ഥഃ| ഹാരീതസ്യ പക്ഷിവിശേഷസ്യ മാംസം ഹരിദ്രാദാരുസീസകായാം ശൂലേ ആസക്തം ഹരിദ്രാഗ്നിപക്വം ച വിരുദ്ധമ്| തഥാ തദേവ ഹാരീതമാംസം ഭസ്മനാ പാംസുഭിശ്ച ധ്വസ്തം സത് സമാക്ഷികം വിരുദ്ധമ്| മത്സ്യനിസ്താലനേന സ്നേഹേന യേന മത്സ്യാ നിസ്താലിതാസ്തേന സിദ്ധാഃ പിപ്പല്യോ വിരുദ്ധാഃ|| ൧൨||

Adhikarana shItoShNanavapurANAdIni sammilitAni na sevyAni (13) · Śloka 13

ശീതോഷ്ണം നവപുരാണമാമപക്വഞ്ച നൈകമൈകധ്യമദ്യാത്||൧൩||

സാമാന്യേന സ്പര്ശേന വാ വീര്യേണ വാ ശീതമുഷ്ണം ച സഹ നാദ്യാത്| തഥാ നവം പുരാണം ച ശാലിദ്രവ്യാദി സഹ നാദ്യാത്| ആമം പക്വം ചാഹാരദ്രവ്യം സഹ നാദ്യാത്| ശീതമുഷ്ണേനൈവ| നവം പുരാണേനൈവാമം പക്വേര്നൈവ| ഇത്യേകശബ്ദാര്ഥഃ| ഹരിതകഫലാദീനാം തഥാവിധോപയോഗാദേവ ന വിരോധഃ|| ൧൩||

Adhikarana uShNAbhitaptasya sahasA salilAvagAhAdiniShedhaH (14) · Śloka 14

സലിലാവഗാഹഃ സഹസോഷ്ണാഭിതപ്തസ്യ ത്വഗ്ദൃഷ്ട്യോരുപപാതായ| തൃഷ്ണാഭിപ്രവൃദ്ധയേ ച| തഥൈവ ച പയഃപാനം രക്തപിത്തായ||൧൪||

ഉഷ്ണേനാऽऽതപാഗ്ന്യാദിനാ തപ്തസ്യ സഹസാ തത്കാലമേവ സലിലാവഗാഹോ ജലമജ്ജനം ത്വചോ ദൃഷ്ടേശ്ച നാശനം, തൃഷ്ണായാശ്ചാതിവൃദ്ധിം കരോതി തഥൈവോഷ്ണാഭിതപ്തസ്യ സഹസാ പയഃപാനം രക്തപിത്തായ|| ൧൪||

Adhikarana shrAntasya sahasA bhojane doShaH (15) · Śloka 15

ശരീരേണായസ്തസ്യ സഹസാऽഭ്യവഹാരഃ ഛര്ദിഷേ ഗുല്മായ വാ| വാചാ ത്വായസ്തസ്യ സ്വരസാദായ||൧൫||

ശരീരേണായസ്തസ്യ ഉത്പന്നശ്രമസ്യ ഭോജനം ഛര്ദിഷേ ഗുല്മായ വാ| വാചാ തൂത്പന്നശ്രമസ്യ ഭോജനം സ്വരസാദായ ഭവതി|| ൧൫||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (16) · Śloka 16

ഇത്യന്നപാനദ്രവ്യവിരോധൈകദേശോ ബാഹുല്യേനോപയോഗീ കഥിതഃ| ഭേഷജദ്രവ്യാണാന്തു യഥോപദേശമേവ പ്രയോഗേ ന്യായ്യതരഃ| തദ്വിരോധഃ പുനരതിപ്രസങ്ഗഭയാന്നോക്തഃ| ന ച തദ്വിജ്ഞാനമേകാന്തഭദ്രകമ്||൧൬||

ഇത്യനേന പ്രകാരേണാന്നപാനദ്രവ്യാണാം വിരോധൈകദേശഃ കഥിതഃ| യോ ബാഹുല്യേനോപയുജ്യതേ| അന്യത്സ്വയമൂഹ്യമ്| ഭേഷജദ്രവ്യാണാം ഗുഡൂച്യാദീനാം വിദ്യമാനോऽപി വിരോധോऽതിപ്രസങ്ഗഭയോന്നോക്തഃ| നനു ചാജ്ഞാതവിരോധാവിരോധാനാം കഥം തേഷാം പ്രയോഗ ഇത്യാഹ- യഥോപദേശമേവ തേഷാം പ്രയോഗോ ന്യായ്യതരഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി| ഭേഷജദ്രവ്യാണാം യത്ര സ്വബുദ്ധ്യാ സംയോഗകല്പനാ ക്രിയതേ തത്ര ശാസ്ത്രാനുഗമനേന പ്രയോഗോ ന്യായ്യതര ഇതി| ന ച തദ്വിജ്ഞാനം ഭേഷജദ്രവ്യവിരോധവിജ്ഞാനമേകാന്തഭദ്രകം ന ഭദ്രകമേവേത്യര്ഥഃ| യതസ്തേഷാം വിരോധേ ജ്ഞാതേ സംയോഗകല്പനായാം സ്വല്പമതിര്ഭിഷക് കദാചിന്മുഹ്യതി യതോऽവശ്യം കേനചിദംശേന കശ്ചിത് കേനചിദ്വിരുധ്യതേ അതഃ| ഏതച്ച ബുധ്യമാനോ ഭിഷക് ശാസ്ത്രാന്വയിനമപ്യൂഹം കര്തും ന ശക്നോതി| യത്ര തു ശാസ്ത്രം ബഹു പ്രവിശതി തഥാവിധ ഊഹഃ കാര്യ ഏവ| തസ്മാദ്യഥോപദേശമേവ പ്രയോഗോ ന്യായ്യതരഃ| ഊഹോ യഥാശക്തി ശാസ്ത്രാനുഗമനേന കാര്യഃ|| ൧൬||

Adhikarana viruddhadravyalakShaNam (17) · Śloka 17

അപി ച- ഉത്ക്ലേശ്യ ദോഷാന്ന ഹരേത് ദ്രവ്യം യത്തത്സമാസതഃ| വിരുദ്ധം തദ്ധി ധാതൂനാം പ്രത്യനീകതയാ സ്ഥിതമ്||൧൭||

അപി ചേതി സമുച്ചയേ| സമാസതഃ സങ്ക്ഷേപതഃ വിരുദ്ധം കിമിത്യാഹ| ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യ സ്വസ്ഥാനാത്സഞ്ചലയ്യ യത് ദ്രവ്യം നഹരേത് തത്രൈവ നാശനേ ബഹിര്വാ നിര്ഹര്തുമശക്തം തദ്വിരുദ്ധമ്| തദ്ധി ദ്രവ്യം രസാദീനാം ധാതൂനാം പ്രത്യനീകതയാ പ്രതിപക്ഷത്വേന സ്ഥിതമ്|| ൧൭||

Adhikarana virodhaprakArAH (18) · Śloka 18

ബലിനാം മിഥോഗുണാനാം വിഷമതയാ സമതയാऽപ്യുഭയഥാപി| സംസ്കാരാദിവശേന ച ഭവതി നിസര്ഗാദപി വിരോധഃ||൧൮||

തഥാ സര്വശ്ച വിരോധ ഏവമേവം ഭവതി| കഥമിത്യാഹ- സംയോഗിദ്രവ്യഗുണാനാം ബലിനാമുഭയത്രാപി ബലവതാം മിഥഃ പരസ്പരം വിഷമത്വേനാസാദൃശത്വേന വിരോധഃ| തഥാന്യത്ര ബലിനാം സദൃശാനാമപി വിരോധഃ| കേനചിദ് ഗുണേന ബലിനാ സാദൃശ്യാത് കേനചിദസാദൃശ്യാച്ച സംസ്കാരാദിവശേന ചാന്യോऽപി വിരോധോ ഭവതി| ആദിഗ്രഹണേന സംയോഗദേശകാലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| അന്യശ്ച നിസര്ഗാത്സ്വഭാവേനൈവ വിരോധഃ|

Adhikarana virodhaprakArANAmudAharaNAni (19) · Śloka 19

ക്ഷീരം കുലത്ഥൈഃ പനസേന മത്സ്യൈഃ തപ്തം ദധിക്ഷൌദ്രഘൃതേ സമാംശേ| വാര്യൂഷരേ രാത്രിഷു സക്താവശ്ച തോയാന്തരാസ്തേ യവകാസ്തഥാ ച||൧൯||

ഏതേഷാമേവ ക്രമേണോദാഹരണമാഹ| ക്ഷീരം ബലിനാ മധുരവിപാകിത്വേന യുക്തം ശീതവീര്യത്വേന ച കുലത്ഥൈരമ്ലവിപാകൈരുഷ്ണവീര്യൈശ്ച സഹ വിരുദ്ധമിത്യസദൃശഗുണേനോദാഹരണമ്| തഥാ ക്ഷീരം മധുരരസവിപാകം ശീതവീര്യഞ്ച തദ്വിധേനൈവ പനസേന വിരുദ്ധമിതി സദൃശഗുണേനോദാഹരണമ്| തഥാ ക്ഷീരം മധുരരസവിപാകം ച മത്സ്യൈര്മധുരരസവിപാകൈരുഷ്ണവീര്യൈശ്ച വിരുദ്ധമിത്യേകദേശസാദൃശ്യേനൈകദേശാസാദൃശ്യേന ചോദാഹരണമ്| തപ്തം ദധി വിരുദ്ധമിതി സംസ്കാരോദാഹരണമ്| ക്ഷൌദ്രഘൃതേ സമഭാഗേ വിരുദ്ധേ ഇതി മാത്രോദാഹരണമ്| ഊഷരേ സ്ഥിതം വാരി വിരുദ്ധമിതി ദേശോദാഹരണമ്| രാത്രൌ സക്തവോ വിരുദ്ധാ ഇതി കാലോദാഹരണമ്| തേ ച സക്തോവസ്തോയാന്തരിതാ ഇതി സംയോഗവിശേഷോദാഹരണമ്| യവകാസ്തു കേവലാ വിരുദ്ധാ ഇതി സ്വഭാവോദാഹരണമ്|| ൧൯||

Adhikarana kushAgrabuddhInAmetadudAharaNamAtram (20) · Śloka 20

കുശാഗ്രീയധിയാമേതദുദാഹരണമാത്രകമ്| ഉപനീതമലം വിദ്വാന് സര്വത്ര ക്രമതേ യതഃ||൨൦||

കുശാഗ്രീയധിയാം തീക്ഷ്ണബുദ്ധീനാമേതദനന്തരോക്തമുദാഹരണമാത്രമുപനീതമ്| യതോ വിദ്വാന് ശാസ്ത്രജ്ഞഃ തീക്ഷ്ണബുദ്ധിഃ സര്വത്ര ക്രമതേ, സ്വബുദ്ധ്യൈവ സര്വമവഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ|| ൨൦||

Adhikarana viruddhAshane vyApada (21) · Śloka 21

വിസ്ഫോടശോഫമദവിദ്രധിഗുല്മയക്ഷ്മതേജോബലസ്മൃതിമതീന്ദ്രിയചിത്തനാശാന്| കുര്യാദ് വിരുദ്ധമശനം ജ്വരമസ്രപിത്തമഷ്ടൌ ഗദാംശ്ച മഹതോ വിഷവച്ച മൃത്യുമ്||൨൧||

വിരുദ്ധമശനം വിസ്ഫോടാദീന് കുര്യാത്| മതിര്ബുദ്ധിര്വികല്പയോഗ്യാ| ചിത്തം ചേതനാ| മഹതശ്ചാഷ്ടൌ ഗദാന് കുര്യാത്| യഥായോഗം കിഞ്ചിദ്വിരുദ്ധം ശൂലവിഷൂചികാദീംസ്താത്കാലികാന് കരോതി| അന്യദഭ്യാസാദ്യപേക്ഷയാ യക്ഷ്മാദീന് കരോതി| അന്യച്ച സദ്യ ഏവ വിഷവന്മൃത്യും കരോതീതി ഭിഷജാ പരികല്പനീയമ്| വാതവ്യാധ്യശ്മരീകുഷ്ടമേഹോദരഭഗന്ദരാഃ| അര്ശാംസി ഗ്രഹണീത്യഷ്ടൌ മഹാരോഗഃ സുദുസ്തരാഃ|

Adhikarana viruddhAshanajeShu rogeShu pratIkAraH (22) · Śloka 22

തേഷ്വാശു കുര്യാത്സംശുദ്ധിം ശമം വാ തദ്വിരോധിഭിഃ| ദ്രവ്യൈസ്തൈരേവ വാ പൂര്വം ശരീരസ്യാഭിസംസ്കൃതിമ്||൨൨||

തേഷു ച വിരുദ്ധാശനജേഷു വിസ്ഫോടാദിഷു രോഗേഷു സംശുദ്ധിം, വമനവിരേചനാദികം കുര്യാത്| അഥവാ തസ്യ യഥാസ്വം രോഗകാരണസ്യ വിരുദ്ധാശനസ്യ സര്വേര്ഗുണൈഃ വിപരീതാനി യാനി ദ്രവ്യാണി തൈര്വിസ്ഫോടാദീനാം ശമമേവ കുര്യാത്| അഥവാ ദേശവിശേഷാദ്യപേക്ഷയാ ഭവിഷദ്വിരുദ്ധാശനശങ്കായാം തൈരേവ ഭവിഷ്യദ്വിരുദ്ധാശനഗുണവിപരീതൈര്ദ്രവ്യൈഃ ശരീരസ്യാഭിസംസ്കൃതിം സംസ്കാരമേവ പ്രഥമം കുര്യാത്| യഥാവിരുദ്ധമപ്യന്നം ഗുണൈര്വിപരീതഗുണൈഃ സംസ്കാരാദ്ദേഹേ ദുര്ബലം സന്ന രോഗായ ഭവതീതി| ഏതച്ചസ്മദ്ഗുരവോ യഥാപ്രക്രാന്തശബ്ദാര്ഥപരതന്ത്രാസ്തൈവേരേതി ച തദ്വിരുദ്ധാനി പരാമൃശന്തോ വമനാദിവത് പൂര്വം ദേഹസ്യാഭിസംസ്കൃതേരപിവൈദ്യവിധേയതാമഭിമന്യമാനാശ്ചരകസ്യ ബോദ്ധാരോ വ്യാഖ്യാനമഭിമന്യന്തേ| ഭട്ടാരകേണ തു `തഥാവിധൈര്വാ ദ്രവ്യൈഃ പൂര്വമഭിസംസ്കാരഃ ശരീരസ്യ' ഇത്യസ്യ വാക്യസ്യ വ്യാധ്യുത്പത്ത്യനൈകാന്തികപ്രദര്ശനപരത്വമങ്ഗീകൃത്യ തഥാവിധൈരിതി ച വിരുദ്ധസമാനി പരാമൃശ്യ വിരുദ്ധൈരേവ പൂര്വസംസ്കാരോ വ്യാധ്യനുത്പത്തിഹേതുരിതി സാത്മ്യാഹാരപ്രായതയാ ദ്വിതീയോऽപി പക്ഷോ യ ഉദ്ഭാസിതഃ സോऽസ്മാഭിരുപേക്ഷിത ഏവ|| ൨൨||

Adhikarana vyAyAmasnigdhAdInAM virodhyapi na bAdhakam (23) · Śloka 23

വ്യായാമസ്നിഗ്ധദീപ്താഗ്നിവയസ്ഥബലശാലിനാമ്| വിരോധ്യപി ന പീഡായൈ സാത്മ്യമല്പം ച ഭോജനമ്||൨൩||

വ്യായാമേത്യാദിനാ സാത്മ്യത്വേനൈവ ഗതത്വാത്| തഥാ വ്യായാമദിപ്തഗ്ന്യാദിനാം വിരുദ്ധമപി ഭോജനം പീദായൈ ന ഭവതി| സ്വല്പകാലോപയുക്തം വ്യായാമേന സ്നിഗ്ധേന ച ദീപ്താഗ്നയോ യേ തേഷാമ്| അന്യേഷാം വ്യായാമീതി പാഠഃ| തേഷാം വ്യായാമവതഃ സ്നിഗ്ധസ്യ, ദീപ്തഗ്നേശ്ച വയസ്ഥസ്യ, പ്രത്യഗ്രവയസഃ ബലശാലിനോ ബലേന യഃ ശ്ലാഘതേ അതിബലസ്യേത്യര്ഥഃ| തഥാ വിരുദ്ധമപന്നം ദേശാഭ്യാസാദ്യപേക്ഷയാ സാത്മീബൂതം ശരീരേ സുഖരംപീഡായൈ ന ഭവതി| അല്പം ച ഭോജനം വിരുദ്ധം പീഡായൈന ഭവതി|| ൨൩||

Adhikarana viruddhopayoge~api roganivRuttau bIjam (24) · Śloka 24

ദോഷാദിവൈപരീത്യേന ഹരതേ രോഗിണാം രുജമ്| ഏകധ്യം ദധിദുഗ്ധാദിയോജനാ ന വിരുധ്യതേ| യോഗാദിഭേദാദ്യദ്യദ്വാ പഥ്യാനാമപ്യപഥ്യതാ| തദ്ഭേദാന്തരതസ്തദ്വദ്വിരോധോऽപി നിവര്ത്തതേ||൨൪||

നനു ച പ്രായേണ ഹി രോഗേ ക്വചിദ്വിരുദ്ധാനാമപി യഥേച്ഛോപയോഗാദ്രോഗനിവൃത്തിര്ദൃശ്യതേ തത്കഥമിത്യാഹ| ദോഷാദീനാം ദോഷദൂഷ്യബലകാലാദീനാം അംശസ്വരൂപവിപരീതത്വേന രോഗിണോ രുജം ഹരതി| ഏകധ്യം സഹഭാവേന ദധിദുഗ്ധാദീനാം യോജനാ ന വിരുധ്യതേ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-കദാചിദ്വിരുദ്ധസ്യ പ്രയുജ്യമാനസ്യ സമുദായഗുണൈര്വിപരീതാ രോഗദോഷഗതിരംശാംശികയാ ഭവതി| തത്ര രുജാഹരത്വം ദൃഷ്ടമ്| വിരുദ്ധമപ്യവിരുദ്ധമ്| അഥവാ യദ്വത് പഥ്യാനാമപി ഭാവാനാം സംയോഗാദിഭേദേനാപഥ്യതാ ദൃശ്യതേ തദ്വത്തസ്യ സംയോഗാദിനാ വിരുദ്ധസ്യ ഭേദാന്തരേണാധികസംയോഗാദികൃതേന വിരോധനാശഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-സംയോഗവിശേഷാദ്യഥാ പഥ്യാനാമപ്യപഥ്യതാ ദൃഷ്ടാ തദ്വദ്വിരുദ്ധാനാമപ്യന്യസംയോഗാദ്വിരോധോऽപി നിര്വതതേ ന ഭവതീതി| തഥാ ഹിതമപ്യപഥ്യം സാത്മീഭൂതം ച ദേഹേऽഭ്യാസാദിവശാത്തത്കാല ഏവ ഉചിതം തദഹിതഫലത്വാത്ത്യജേത്|| ൨൪||

Adhikarana pathyApathyayostyAgashIlanayorvidhiH (25) · Śloka 25

പാദാംശേന ത്യജേത്സാത്മ്യമഹിതം ഹിതമാചരേത്| ഏകാന്തരം തതശ്ചോര്ധ്വം ദ്വ്യന്തരം ത്ര്യന്തരം തഥാ||൨൫||

ഹിതം ചാസാത്മീഭൂതമപ്യാചരേത്| തച്ചാഹിതം സഹസാ ത്യക്തം ഹിതം ച സേവിതം രോഗായ സമ്പദ്യതേ| അത ഉച്യതേ-പാദാംശേനേതി| പാദേന ചതുര്ഥഭാഗേനാപഥ്യം ത്യജേത്| അംശേനൈവ ഭജേത്| അംശോ ഭാഗഃ| സ ച പ്രകരണാത് പാദസ്യൈവ വിജ്ഞേയഃ| തേന പാദേന വാ പാദപാദേന വാ ത്യജേദപഥ്യം തേനൈവ ച പഥ്യം ഭജേത്| കേന ക്രമേണേത്യാഹ-ഏകാന്തരമിത്യാദി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-അപഥ്യാദുചിതാദേകം പാദം ചതുര്ഭാഗം രോഗീ, ബലാദ്യപേക്ഷയാ പാദപാദം വാ പ്രഥമദിവസേ ത്യജേത്| സ ചതുര്ഭാഗഃ പഥ്യാദനുചിതാത് സേവ്യഃ, തതോ ദ്വിതീയേऽഹ്നി സര്വമേവാപഥ്യം തതസ്തൃതീയേऽഹ്നി അപഥ്യസ്യ ത്രയ ഏവ ഭാഗാഃ പഥ്യസ്യൈകോ ഭാഗ ഇത്യേകദിവസാന്തരിതം ചതുര്ഥാദിഷു ദിവസേഷ്വേവമേവ വാ| ഉപയുജ്യമാനചതുര്ഥഭാഗസാത്മീഭാവാത്| തതശ്ചോര്ധ്വം ദ്വ്യന്തരമ്| കിമുക്തം ഭവതി? ചതുര്ഥേ ഭാഗേ പഥ്യസ്യ സാത്മീഭൂതേ അപഥ്യാദുചിതാത് ദ്വിതീയോ ഭാഗസ്ത്യാജ്യഃ| തേനാര്ദ്ധമപഥ്യസ്യാര്ദ്ധം പഥ്യസ്യ തസ്മിന് ദിനേ ഭവതി| ദ്വിതീയേ ദിവസേ സാത്മീഭൂതചതുര്ഭാഗ ഏവ യോജ്യഃ| ഏവം തൃതീയേ ദിവസേ ചതുര്ഥേ പുനരര്ദ്ധമാത്രമേവം ദ്വിദിനാന്തരിതമ്| ഏവം പഞ്ചമാദിദിവസേഷ്വപി| ആ അര്ദ്ധസാത്മീഭാവാത്| തതസ്ത്ര്യന്തരിതമ്| സാത്മീഭൂതേऽര്ദ്ധേ തൃതീയോ ഭാഗേऽപഥ്യാത്ത്യാജ്യഃ, പഥ്യാച്ച സേവ്യഃ| തസ്മിന്ദിനേ പഥ്യസ്യ ഭാഗാസ്ത്രയഃ, അപഥ്യസ്യൈകോ ഭാഗഃ| ദ്വിതീയേ ദിവസേ സാത്മീഭൂതം പഥ്യാപഥ്യയോരര്ദ്ധമര്ദ്ധമ്| ഏവം തൃതീയേ ചതുര്ഥേ ച| പഞ്ചമേ പുനശ്ചതുര്ഥോ ഭാഗോऽപഥ്യസ്യ ഭാഗാസ്ത്രയഃ പഥ്യസ്യേതി ത്ര്യന്തരിതമ്| ഏവം ഷഷ്ഠാദിഷു ദിവസേഷ്വാ ഭാഗത്രയസാത്മീഭാവാത്| തതഃ സര്വമേവ പഥ്യമ്| ഏവമേകദ്വിത്രിദിനാനി ക്രമേണാസാത്മ്യം സാംത്മ്യേനാന്തരയിതവ്യമ്| (൧) അന്യേ മന്യന്തേ-പ്രഥമേ ദിവസേ ഭാഗഃ പഥ്യാത്സേവ്യഃ| ശേഷമപഥ്യമ്| ദ്വിതീയേ സര്വമപഥ്യമ്| തൃതീയേ പുനരേകോ ഭാഗഃ| ഏവം ഭാഗ ഏകാന്തരിതഃ| ചതുര്ഥേ ദ്വൌ| പഞ്ചമേ ഏകഃ| ഷഷ്ഠേ ച സപ്തമേ പുനര്ദ്വൌ ദ്വാവിതി ദ്വ്യന്തരേണ| അഷ്ടമേ ത്രയഃ, നവമേ ദ്വൌ| ദശമേ തദ്വദേകാദശേ ച, ദ്വാദശേ പുനസ്ത്രയ ഇതി ത്ര്യന്തരിതഃ| തതസ്ത്രയോദശാത് പ്രഭൃതി സര്വം പഥ്യമേവേതി| (൨) അന്യേ പുനരന്യഥാ വര്ണയന്തി| യഥാ-അനേനൈവൈകാദിനാ സാത്മ്യമസാത്മ്യേനാന്തരയിതവ്യമ്| തത്ര വിചാരണാദപഥ്യം സാത്മ്യം ഭുഞ്ജാനഃ പഥ്യഭോജനേച്ഛുരേകദിവസമപഥ്യസ്യ ഭാഗത്രയം പഥ്യസ്യ ചൈകോ ഭാഗഃ| ദ്വിതീയേ സര്വമേവാപഥ്യമിത്യേകാന്തരിതമ്| തൃതീയേ ദ്വൌ പഥ്യസ്യ ദ്വാവപ്യപഥ്യസ്യ, ഏവം ചതുര്ഥേऽപി| പഞ്ചമേ പുനരപഥ്യസ്യ ഭാഗത്രയം ചതുര്ഥോ ഭാഗഃ പഥ്യസ്യ, ഏവം ദ്വ്യന്തരമ്| തതഃ ഷഷ്ഠേ ദിവസേ ത്രീന്ഭാഗാന് പഥ്യസ്യ ഏകമപഥ്യസ്യ| ഏവം സപ്തമേऽഷ്ടമേ ച| നവമേ പുനര്ദ്വൌ ദ്വൌ ഭാഗൌ ദശമേ ചതുര്ഥോऽപി പഥ്യസ്യ| തദ്വദേകാദശേ ദ്വാദശേ, ത്രയോദശേ| ചതുര്ദശേ പുനസ്ത്രയോ ഭാഗാഃ പഥ്യസ്യ ഭാഗോऽപഥ്യസ്യ| അതഃ പഞ്ചദശാത് പ്രഭൃതി സര്വം പഥ്യമേവ യോജ്യമ്| അനയോരേവ ച പക്ഷയോര്യുജ്യമാനത്വമേവ മന്യാമഹേ| തഥാ ച ശാസ്ത്രകൃദ്ഭിരേവ ഋതുസന്ധൌ ചതുര്ദ്ദശദിനമാനാ ക്രമസമാപ്തിരിഷ്ടാ| അന്യേ പുനരന്യഥാ വര്ണയന്തി-പ്രഥമേ ദിവസേऽപഥ്യസ്യ ത്രീന്ഭാഗാന് പഥ്യസ്യൈകമ്| ദ്വിതീയേ സര്വമേവാപഥ്യമ്| തൃതീയേ പഥ്യസ്യ ദ്വാവപഥ്യസ്യ ച ദ്വൌ| ചതുര്ഥേ പഥ്യസ്യൈകോ ഭാഗഃ, അപഥ്യസ്യ ഭാഗാസ്ത്രയഃ| പഞ്ചമേऽപ്യേവമേവ| ഷഷ്ഠേ പഥ്യസ്യ ത്രീന് ഭാഗാനപഥ്യസ്യൈകമ്| സപ്തമേ ദ്വൌ ദ്വൌ പഥ്യാപഥ്യയോരേവമഷ്ടമേ നവമേ ച| ദശമാദാരഭ്യ സര്വമേവ പഥ്യമ്|| ൨൫||

Adhikarana kramashaH pathyApathyashIlanaparihAraguNAH (26) · Śloka 26

ക്രമേണാനേന സാന്ത്യക്താ ദോഷാഃ സംവര്ധിതാ ഗുണാഃ| പ്രഭവന്തി ന പീഡായൈ പ്രാപ്നുവന്തി സ്ഥിരാത്മതാമ്||൨൬||

ഇത്യനേന ക്രമേണാപഥ്യദോഷാസ്ത്യക്താഃ പീഡായൈ ന ഭവന്തി| പഥ്യഗുണാശ്ച സംവര്ദ്ധിതാഃ സ്ഥിരാത്മതാം പ്രാപ്നുവന്തി|| ൨൬||

Adhikarana trayaH upastambhAH (27) · Śloka 27

ത്രിതയം ചൈതദുപസ്തമ്ഭനമാഹാരഃ സ്വപ്നോऽബ്രഹ്മചര്യം ച| ഏഭിര്യുക്തിയുക്തൈരുപാതബ്ധമുപസ്തമ്ഭൈഃ ശരീരം ബലവര്ണോപചയോചിതമനുവര്തതേ യാവദായുഃ സംസ്കാരഃ| തത്രാऽऽഹാര ഉക്തോ വക്ഷ്യതേ ച||൨൭||

ഏതത്പ്രസങ്ഗ ഏവേദമുച്യതേ| ഏതത്ത്രയമുപസ്തമ്ഭോ ധാരകം ശരീരസ്യ| കിമിത്യാഹ-ആഹാരഃ, സ്വപ്നഃ അബ്രഹ്മചര്യം ച| ഏഭിരുപസ്തബ്ധം ദേഹം ശരീരം യുക്ത്യാ അന്യൂനാധികതാऽഭിധാനയാ യുക്തൈഃ| പ്രകര്ഷയുക്തൈര്ബലാദിഭിഃ സമൃദ്ധമാപൂര്വകര്മസംസ്കാരപരിക്ഷയാദായുരനുവര്ത്തതേ| തത്രാഹാരഃ പൂര്വേഷ്വധ്യായേഷൂക്തഃ| ഉത്തരേ ചാധ്യായേ ജ്വരാദിഷു ച വക്ഷ്യതേ|| ൨൭||

Adhikarana nidrAyAH svarUpam (28) · Śloka 28

ലോകാദിസര്ഗപ്രഭവാ തമോമൂലാ തമോമയീ| ബാഹുല്യാത്തമസോ രാത്രൌ നിദ്രാ പ്രായേണ ജായതേ||൨൮||

ക്രമപ്രാപ്തഃ സ്വപ്ന ഉച്യതേ| ലോകാനാമാദിസര്ഗേ ജഗദുത്പാത്തികാലേ പ്രഭവോ യസ്യാഃ സാ തഥാവിധാ| തമഃ കാരണാന്മൂലം യസ്യാഃ സാ തമോമൂലാ| തമോമയീ തമസ ഏവ വികാരഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-സര്വഥാ തമസ്തസ്യാഃ കാരണമിതി| അത ഏവ സാ രാത്രൌ പ്രായേണോത്പദ്യതേ| തമസോ നാമ മഹാഗുണസ്യ ബാഹുല്യാത്| സാ ച നിദ്രാ രാത്രൌ ഭവതി ദിവാ വാ| കേവലമനയാ യുക്ത്യാ ജന്തൂനാവിശതി|| ൨൮||

Adhikarana nidrAveshAvasthA (29) · Śloka 29

ശ്ലേഷ്മാവൃതേഷു സ്രോതസ്സു ശ്രമാദുപരതേഷു ച| ഇന്ദ്രിയേഷു സ്വകര്മഭ്യോ നിദ്രാ വിശതി ദേഹിനമ്||൨൯||

കയേത്യാഹ-ശ്ലേഷ്മാവൃതേഷ്വിത്യാദി| ആഹാരരസവശാത് ശ്ലേഷ്മണാ സ്രോതസ്വാവൃതേഷു നിരുദ്ധേഷ്വിന്ദ്രിയേഷു ച സ്വസ്വവിഷയഗ്രഹണകാരണാച്ഛ്രമാദുപരതേഷു നിവൃത്തേഷു ദേഹിനം നിദ്രാ ആവിശതി|| ൨൯||

Adhikarana svapnAvasthA (30) · Śloka 30

സര്വേന്ദ്രിയവ്യുപരതൌ മനോऽനുപരതം യദാ| വിഷയേഭ്യസ്തദാ സ്വപ്നം നാനാരൂപം പ്രപശ്യതി||൩൦||

ആവിഷ്ടായാം ച നിദ്രായാം ഇന്ദ്രിയേഷു ച വിഷയേഭ്യോ നിവൃത്തേഷു മനോ യദാ സ്വകര്മണോ ന നിവൃത്തം, തദാ നാനാരൂപം സ്വപ്നേ പ്രപശ്യതി ദേഹീ| യദാ തു കാരണവശേന മനോऽപി സ്വകര്മണോ നിവൃത്തം ഭവതി, സാ സുഷുപ്താവസ്ഥാ| തസ്യാം ന കിഞ്ചിദപി പശ്യതി|| ൩൦||

Adhikarana nidrAyAM mAhAtmyam (31) · Śloka 31

നിദ്രായത്തം സുഖം ദുഃഖം പുഷ്ടിഃ കാര്ശ്യം ബലാബലമ്| വൃഷതാം ക്ലീബതാ ജ്ഞാനമജ്ഞാനം ജീവിതം ന ച||൩൧||

തസ്യാശ്ച നിദ്രായാഃ സുഖാദികമായത്തമ്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-സമ്യക് സേവിതാ സുഖപുഷ്ടിബലവൃഷത്വജ്ഞാനജീവിതൈര്യോജയതി നരമ്| അസമ്യക് പ്രയുക്താ തു ദുഃഖകാര്ശ്യാബലത്വക്ലീബതാജ്ഞാനൈഃ യോജയതീത്യര്ഥഃ| വൃഷതം സ്ത്രീഗമനശക്തിഃ| ജ്ഞാനം വൃദ്ധിഃ|| ൩൧||

Adhikarana akAlanidrAdidoShAH (32) · Śloka 32

അകാലേऽതിപ്രസങ്ഗാച്ച ന ച നിദ്രാ നിവേഷിതാ| സുഖായുഷീ പരാത്കുര്യാത്കാലരാത്രിരിവാപരാ||൩൨||

ഏതദേവോച്യതേ-സാ നിദ്രാ അകാലേ വക്ഷ്യമാണേ തദുപയോഗപ്രതിഷിദ്ധേ കാലേ അപി സ്വല്പോപസേവിതാ, തഥാ കാലേऽപ്യത്യന്തസേവിതാ, സര്വദാ വാ, നൈവ വാ സേവിതാ ആയുര്ജീവിതം പരാകരോതി നാശയതി| ജീവിതേऽപി വ്യാധ്യാദിഭിഃ സുഖം പരാകരോതി| യഥാ പരാ ദ്വിതീയേവ കാലരാത്രിഃ മരണനിശാ സുഖസ്യായുഷശ്ച നാശനാത്സാദൃശ്യമ്|| ൩൨||

Adhikarana yuktanidrAyAH guNAH (33) · Śloka 33

സൈവ യുക്താ പുനര്യുങ്ക്തേ നിദ്രാദേഹം സുഖായുഷാ| യോഗാഭിയോഗിനോ ബുദ്ധിര്നിര്മലാऽതമസാ യഥാ||൩൩||

സൈവ നിദ്രാ യുക്താ സമ്യക് പ്രയോഗേണ ദേഹം സുഖേനായുഷാ ച യോജയതി| യഥാ യോഗേ തത്ത്വജ്ഞാനേऽഭിയോഗിനഃ പുരുഷസ്യ നിര്മലാ ബുദ്ധിരതമസാ ശുദ്ധസ്വഭാവേന സത്ത്വരൂപേണ യോജയതി| അഥവാ തമസാ കാരണേന നിര്മലാ സുഖായുഷാ യോജയതീത്യര്ഥഃ|| ൩൩||

Adhikarana rAtrijAgaraNAdInAM guNAH (34) · Śloka 34

രാത്രൌ ജാഗരണം രൂക്ഷം സ്നിഗ്ധം പ്രസ്വപനം ദിവാ| അരൂക്ഷമനഭിഷ്യന്ദി ത്വാസീനപ്രചലായിതമ്||൩൪||

തസ്യാശ്ച നിദ്രായാഃ കാലേ പ്രയോഗ ഉക്തഃ, തം ച കാലം ദര്ശയതി-രാത്രൌ ജാഗരണം നിദ്രായാ അസേവാ രൂക്ഷം ദേഹേ രൂക്ഷാണാം ഭാവാനാം വൃദ്ധികരമിത്യര്ഥഃ, ഏവം ദിവാ പ്രസ്വപനം സ്നിഗ്ധമ്| ആസീനപ്രചലായിതം ന രൂക്ഷം ന ചാഭിഷ്യന്ദി| ആസീനപ്രചലായിതം ദിവാऽപ്യുപവിഷ്ടസ്യ സ്വല്പാ നിദ്രാ, അഭിഷ്യന്ദി മാലിന്യേന സ്രോതസാം സ്രാവകഃ|| ൩൪||

Adhikarana grIShme divAsvapnaM hitam (35) · Śloka 35

ഗ്രീഷ്മേ വായുചയാദാനരൌക്ഷ്യരാത്ര്യല്പഭാവതഃ| ദിവാസ്വപ്നോ ഹിതോऽന്യസ്മിന് കഫപിത്തകരോ ഹി സഃ||൩൫||

ഗ്രീഷ്മേ തു ദിവാസ്വപ്നം വിഹിതമ്| യതസ്തസ്മിന് കാലേ വായോശ്ചയോ ഭവതി| ആദാനം ച പരിപുഷ്ടം ഭവത്യതോ രൌക്ഷ്യം രാത്ര്യശ്ച നിദ്രാസമാപ്ത്യയോഗ്യാഃ സ്വല്പാ ഭവന്തി| ദിവാസ്വപ്നശ്ച സന്തര്പകഃ| ഗ്രീഷ്മാദന്യസ്മിന് കാലേ ദിവാസ്വപ്നഃ പിത്തശ്ലേഷ്മകരഃ|| ൩൫||

Adhikarana grIShmavarjyeShu RutuShu divAsvApaniShedhaH apavAdashca (36) · Śloka 36

മുക്താऽതിഭാഷ്യയാനാധ്വമദ്യസ്ത്രീഭാരകര്മഭിഃ| ക്രോധശോകഭയൈഃ ക്ലാന്താന് ശ്വാസഹിധ്മാതിസാരിണഃ| വൃദ്ധബാലാബലക്ഷീണക്ഷതതൃട്ച്ഛൂലപീഡിതാന്| അജീര്ണ്യഭിഹതോന്മത്താന്ദിവാസ്വപ്നോചിതാനപി| ധാതുസാമ്യം തഥാ ഹ്യേഷാം ശ്ലേഷ്മാ ചാങ്ഗാനി പുഷ്യതി||൩൬||

ഏഷാം ഹ്യതിഭാഷ്യക്ലാന്താദീനാം ദിവാസ്വപ്നേന ധാതൂനാം വാതാദീനാം ദേഹധാരകാണാം സാമ്യമന്യൂനാധികതാ ഭവതി| ശ്ലേഷ്മാ ചാങ്ഗാനി പുഷ്യതി ഉപചിനോതീത്യര്ഥഃ|| ൩൬||

Adhikarana grIShme~api divAsvApe~ayogyAH (37) · Śloka 37

ബഹുമേദഃ കഫാഃ സ്വപ്യുഃ സ്നേഹനിത്യാശ്ച നാഹനി||൩൭||

ബഹുമേദഃ ശ്ലേഷ്മശരീരാ അപ്യതിസ്നിഗ്ധാഹാരാദിശീലിനശ്ച ഗ്രീഷ്മേऽപ്യഹനി ന സ്വപ്യുഃ|| ൩൭||

Adhikarana rAtriShvapi svapne~anarhAH (38) · Śloka 38

വിഷാര്ത്തഃ കണ്ഠരോഗീ ച നൈവ ജാതു നിശാസ്വപി||൩൮||

വിഷാര്ത്തഃ കണ്ഠരോഗീ ച നിശാസ്വപി ന ജാതുചിത് സ്വപ്യാത്|

Adhikarana ahitanidrayA jAyamAnA rogAH (39) · Śloka 39

ഹലീമകശിരോജാഡ്യസ്തൈമിത്യഗുരുഗാത്രതാഃ| ജ്വരഭ്രമമതിഭ്രംശസ്രോതോരോധാഗ്നിമന്ദതാഃ| ശോഫാരോചനഹൃല്ലാസപീനസാര്ദ്ധാവഭേദകാഃ| കണ്ഡൂരുക്കോഠപിടകാകാസതന്ദ്രാഗലാമയാഃ| വിഷവേഗപ്രവൃത്തിശ്ച ഭവേദഹിതനിദ്രയാ||൩൯||

അഹിതനിദ്രായാ വിരുദ്ധനിദ്രായാഃ സേവനേന ഹലീമകാദീനാമുദ്ഭവഃ| ഇമേ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാഃ| ശിരസോ ജാഡ്യം ഗുരുത്വമിന്ദ്രിയാപാടവം ച| സ്തൈമിത്യം ഗാത്രാണാം നിരുത്സാഹത്വമ്| വിഷാര്തസ്യ നിദ്രയാ വിഷവേഗപ്രവൃത്തിഃ|| ൩൯||

Adhikarana atinidrAyAH kAraNam (40) · Śloka 40

അപച്യമാനോ ബാഹുല്യാത്സ്രോതാംസ്യാവൃണുതേ കഫഃ| തതഃ സ്രോതസ്സു രുദ്ധേഷു ജായതേ ഗാത്രഗൌരവമ്| ഗുരുഗാത്രസ്യ ചാലസ്യമാലസ്യാദതിനിദ്രതാ||൪൦||

അതിനിദ്രായാഃ കാരണമുച്യതേ| ബാഹുല്യാത് കഫസ്യാഗ്നിഃ കഫം പക്തും ന ശക്നോതി| അതഃ സോऽച്യമാനഃ സ്രോതാംസ്യാവൃണുതേ സ്ഥഗയതി| തതഃ സ്രോതോരോധാത് ഗത്രഗൌരവം, ഗാത്രഗൌരവാദാലസ്യമാലസ്യാദതിനിദ്രാതാ|| ൪൦||

Adhikarana atinidrAnAshakAni (41) · Śloka 41

വിരേകഃ കായശിരസോര്വമനം രക്തമോക്ഷണമ്| ധൂമഃ ക്ഷുത്തൃഡ്വ്യഥാഹര്ഷശോകമൈഥുനഭീക്രുധഃ| ചിന്തോത്കണ്ഠാऽസുഖാ ശയ്യാ സത്ത്വൌദാര്യം തമോജയഃ| രൂക്ഷാന്നം ചാഹിതാം നിദ്രാം വാരയന്തി പ്രസങ്ഗിനീമ്||൪൧||

ഏതാമതിനിദ്രാം പ്രസങ്ഗിനീമനുഷക്താം കായവിരേകാദീനി നാശയന്തി| അസുഖാ കഷ്ടാ| ഉത്കൃഷ്ടസത്ത്വത്വം സത്വൌദാര്യമ്|| ൪൧||

Adhikarana nidrAnAshe hetavaH (42) · Śloka 42

ഏത ഏവ ച വിജ്ഞേയാ നിദ്രാനാശസ്യ ഹേതവഃ| കാലശീലക്ഷയോ വ്യാധിര്വൃദ്ധിശ്ചാനിലപിത്തയോഃ||൪൨||

ഏതാന്യേവ ച വിരേകാദീനി സമ്യങ് നിദ്രായാ അപി നാശഹേതവഃ| കാലശ്ച നിദ്രാനാശഹേതുഃ യേന പ്രഭാതാദൌ സാ ന ഭവതി| ശീലമഭ്യാസഃ തേന യസ്യ യസ്യ യസ്മിന് കാലേ നിദ്രാനിവൃത്തിരഭ്യസ്താ തസ്യ തസ്യ തസ്മിന് കാലേ സാ ഭവതീതി| തഥാ ക്ഷയോ ധാതൂനാം നിദ്രാനാശകാരണമ്| വ്യാധിശ്ചാന്യോ ജ്വരാദിഃ| വാതപിത്തയോശ്ച വൃദ്ധിഃ|

Adhikarana nidrAnAshAjjAyamAnA rogAH (43) · Śloka 43

നിദ്രാനാശാദങ്ഗമര്ദ്ദശിരോഗൌരവജൃമ്ഭികാഃ| ജാഡ്യഗ്ലാനിഭ്രമാപക്തിതന്ദ്രാരോഗാശ്ച വാതജാഃ||൪൩||

തസ്യാശ്ച സമ്യങ് നിദ്രായാ നാശാദങ്ഗമര്ദാദ്യുദ്ഭവഃ|| ൪൩||

Adhikarana tandrAnidAnAni (44) · Śloka 44

കഫോऽല്പോ വായുനോദ്ധൂതോ ധമനീഃ സന്നിരുധ്യ തു| കുര്യാത്സംജ്ഞാപഹാം തന്ദ്രാം ദാരുണാം മോഹകാരിണീമ്| ഉന്മീലിതവിനിര്ഭുഗ്നേ പരിവര്തിതതാരകേ| ഭവതസ്തത്ര നയനേ സ്രുതേ ലുലിതപക്ഷ്മണീ| അര്ദ്ധത്രിരാത്രാത്സാ സാധ്യാ ന സാ സാധ്യാ തതഃ പരമ്||൪൪||

കഫോऽല്പഃ ഇത്യാദി സുബോധമ്|| ൪൪||

Adhikarana rAtrau sAtmyataH nidrAM seveta (45) · Śloka 45

യഥാകാലമതോ നിദ്രാം രാത്രൌ സേവേത സാത്മ്യതഃ||൪൫||

അതഃ കാരണാത് കാലാനതിക്രമേണ രാത്രൌ നിദ്രാം സേവേത യാദൃശീ സാത്മ്യാ|| ൪൫||

Adhikarana rAtrau jAgaritasya prAtaH svApavidhiH (46) · Śloka 46

അസാത്മ്യാജ്ജാഗരാദര്ധം പ്രാതഃ സ്വപ്യാദഭുക്തവാന്||൪൬||

അസാത്മ്യേ ജാഗരണേ പ്രവൃത്തേ പ്രാതര്ദിവാऽപ്യര്ദ്ധം ജാഗരണസ്യ സ്വപ്യാത്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി യസ്യ രാത്രൌ യാമദ്വയം ജാഗരണം പ്രവൃത്തം തേന ദിവാ പ്രഭാതേ യാമ ഏകഃ സ്വപ്തവ്യഃ അഭുക്തവതാ|| ൪൬||

Adhikarana mandanidrasya upacArAH (47) · Śloka 47

ശീലയേന്മന്ദനിദ്രസ്തു ക്ഷീരമിക്ഷുരസം രസാന്| ആനൂപൌദകമാംസാനാം ഭക്ഷ്യാന് ഗൌഡികപൌഷ്ടികാന്| ശാലീന്മദ്യാനി മാഷാംശ്ച കീലാടാന് മാഹിഷം ദധി| അഭ്യങ്ഗോദ്വര്ത്തനസ്നാനമൂര്ധ്വശ്രവണപൂരണമ്| ചക്ഷുഷസ്തര്പണം ലേപഃ ശിരസോ വദനസ്യ ച| പ്രവാതേ സുരഭൌ ദേശേ സുഖാം ശയ്യാം യഥോചിതേ| സംവാഹനം സ്പര്ശസുഖം ചിത്തജ്ഞൈരനുജീവിഭിഃ| സര്പിഃ ക്ഷീരാനുപാനം ച ജീവനീയൈഃ ശൃതം പിബേത്| കാന്താബാഹുലതാശ്ലേഷോ നിര്വൃത്തിഃ കൃതകൃത്യതാ| മനോऽനുകൂലാ വിഷയാഃ കാമം നിദ്രാസുഖപ്രദാഃ||൪൭||

യസ്തു വിരേകാദികാരണേന വാതകോപേന മന്ദനിദ്രഃ ക്ഷീരാദീന് ശീലയേത്| തഥാऽऽനൂപാനാമൌദകാദീനാഞ്ച മാംസാനാം സമ്ബന്ധിനോ രസാന് ഭക്ഷ്യാംശ്ച ഗുഡസംസ്കൃതാന് പിഷ്ടശാലികൃതാംശ്ച, തഥാ ശാലിയോനീനി മദ്യാനി| കിമ്ഭൂതാനി? മദകാരണശക്തിയുക്താനി| അന്യേഷാം ശാലിമദ്യാനി മാഷാംശ്ച ഇതി പാഠഃ| മൂര്ധ്നഃ ശിരസസ്തര്പണം സ്നേഹപൂരണമ്| തച്ച വക്ഷ്യതേ| ശിരസോ വദനസ്യ ച സുസ്നിഗ്ധൈര്ലേപഃ| പ്രവാതേ വാതസംയോഗേ ദേശേ| സംവാഹനം മര്ദനമ്| കിമ്ഭൂതമ്? സ്പര്ശസുഖകരം ന പീഡാകരമിത്യര്ഥഃ| കേന കാര്യമ്? ചിത്തജ്ഞൈരനുജീവിഭിഃ തഥാ ജീവനീയൈഃ ഔഷധൈഃ ശൃതം പക്വം സര്പിഃ പിബേത്| തദനു ച ക്ഷീരം കേവലമേവ| കാന്താബാഹുലതേത്യാദി സുബോധമ്|| ൪൭||

Adhikarana brahmacaryAdiyutasya nidrA kAle bhavatyeva,mandanidropacArANAM varjanIyatvenAtideshaH (48) · Śloka 48

ബ്രഹ്മചര്യരതേര്ഗ്രാമ്യസുഖനിഃ സ്പൃഹചേതസഃ| നിദ്രാ സന്തോഷതൃപ്തസ്യ സ്വം കാലം നാതിവര്ത്തതേ| ഏതാന്യേവ ച ഭൂയിഷ്ഠം നിദ്രാലുഃ പരിവര്ജയേത്||൪൮||

ഏതാന്യേവ ച ക്ഷീരാദീനി നിദ്രാലുഃ പ്രസക്തനിദ്രോ ഭൂയിഷ്ഠം ബാഹുല്യേന പരിവര്ജയേത്|| ൪൮||

Adhikarana saptavidhAH nidrAH tAsAM vivaraNa~jca (49) · Śloka 49

കാലസ്വഭാവാമയചിത്തദേഹ- ഖേദൈഃ കഫാഗന്തുതമോഭവാ ച| നിദ്രാ ബിഭര്തി പ്രഥമാ ശരീരം പാപ്മാऽന്തഗാ വ്യാധിനിമിത്തമന്യാഃ||൪൯||

കാലസ്വഭാവാദിഭിഃ സപ്തവിധാ നിദ്രാ| തത്ര പ്രഥമാ യാ നിദ്രാ സാ കാലസ്വഭാവപ്രഭവാ ശരീരം ധാരയതി| അന്തഗാ തമോഭവാ പാപ്മാ ദുഷ്ടാ| അന്യാ ശേഷാ യാ ആമയഖേദേന, ചിത്തഖേദേന, ദേഹഖേദേന, ചാമാദിനാ, ശ്ലേഷ്മപ്രഭവാ, ആഗന്തുനാ ശസ്ത്രപ്രഹാരാദിനാ ജാതാ| ഏതാഃ വ്യാധീനാം നിമിത്തമ്|| ൪൯||

Adhikarana sambhoge niShiddhA strI deshakAlAdi ca (50) · Śloka 50

ഗ്രാമ്യധര്മപ്രവൃത്തൌ തു രജസ്വലാമനിഷ്ടാചാരാമശസ്താമതിസ്ഥൂലാമതികൃശാം ഗര്ഭിണീം സൂതികാമനുത്താനാം വികൃതാങ്ഗാം ഗണികാമപ്രജസം ദുഷ്ടയോനിമന്യയോനിമന്യസ്ത്രിയം വിശേഷാച്ച വയോവര്ണവൃദ്ധാം സഗോത്രാം ഗുരുമിത്രബന്ധുഭൃത്യപത്നീം വര്ണിനീം തഥാ ചൈത്യചത്വരചതുഷ്പഥോപവനശ്മശാനാഘാതസലിലൌഷധദ്വിജഗുരുസുരനൃപാലയേഷ്വഹനി ഗോസര്ഗേ മധ്യന്ദിനേऽര്ദ്ധരാത്രൌ പര്വേഷ്വനങ്ഗേ പിപാസുരപ്രണീതസങ്കല്പോ വാ ന ഗച്ഛേത്||൫൦||

സ്വപ്നമുക്ത്വാ ക്രമപ്രാപ്തമബ്രഹ്മചര്യമുച്യതേ| അബ്രഹ്മചാര്യം സ്ത്രീഗമനമ് ഗ്രാമ്യധര്മപ്രവൃത്തിരിതി പര്യായഃ| തസ്യാം തു ഗ്രാമ്യധര്മപ്രവൃത്തൌ പ്രകൃതായാം രജസ്വലാത്വാദിയുക്താം നാരീം ന ഗച്ഛേത്| ചൈത്യാദിഷു പ്രദേശേഷു ദിവസഗോസര്ഗാദിഷു ച കാലേഷു അനങ്ഗഞ്ച പിപാസാദ്യവസ്ഥാസു ച| രജസ്വലാ ഉദക്യാ അനിഷ്ഠാം രൂപാദിനാ അപ്രിയാം അനിഷ്ടാചാരാ യാ പ്രിയാऽപി തദ്ദ്വിഷ്ടമാചരതി| അശസ്താമ് ഹീനാകൃതിജന്മലക്ഷണാമ്| വികൃതാങ്ഗാം കൌബ്ജവാമനത്വാദിജന്മയുക്താമ്| ഗണികാം വേശ്യാമ്| അപ്രജസം വന്ധ്യാമ്| യസ്യാ വാ പ്രജാ ജാതാऽപി ന ജീവതി| ദുഷ്ടം വ്യാധിഭിര്യോനിര്യസ്യാഃ| അന്യയോനിര്വഡവാഗര്ദഭ്യാദിഃ അന്യസ്ത്രീ പരസ്ത്രീ വിശേഷാച്ച വയോവര്ണവൃദ്ധാം ന ഗച്ഛേത്| വര്ണവൃദ്ധാ ജാത്യധികാ| വയോവൃദ്ധാ പ്രസിദ്ധാ| സഗോത്രാമേകഗോത്രാം തഥാ ഗുര്വാദിപത്നീം ച വിശേഷാദ്വര്ജയേത്| ചൈത്യഃ പ്രസിദ്ധഃ| ഗ്രാമാദ്ബഹിര്മഹാവൃക്ഷശ്ച ചൈത്യഃ| ചത്വരഃ ത്രിപഥമ്| ആഘാതനം സൂനാദിനിഗ്രഹസ്ഥാനമ്| സലിലാദീനാമാലയേനാശ്രയവാചിനാ സമ്ബന്ധഃ| സലിലാലയോ നദീതടാകാദിഃ| ഔഷധാലയഃ തത്സ്ഥാനം പര്വതവേഷ്മാദിഃ യത്ര ബഹൂന്യൌഷധാനി ഭവന്തി| ഗോസര്ഗോ രാത്രിക്ഷയഃ| പര്വദിനം ചതുര്ഥീ, ഷഷ്ഠീ, അഷ്ടമീ അമാവസ്യാ ച| അനങ്ഗം യോന്യാഭിധാനാദങ്ഗാദന്യത് പാണ്യൂര്വാദി| അപ്രണീതസങ്കല്പോ അനുത്പന്നതദിച്ഛഃ|| ൫൦||

Adhikarana viparItavyavAyAdInAM niShedhaH (51) · Śloka 51

ന ച വിപരീതവ്യവായേ യോജയേത്||൫൧||

ന വിപരീതവ്യവായേ ച സ്ത്രിയ കാഞ്ചന യോജയേത്| വിപരീതവ്യവായഃ സ്ത്രിയാഃ പുരുഷകര്മ|| ൫൧||

Adhikarana sambhoge mahAbhogasharIrAdInAM visheShaniShedhaH (52) · Śloka 52

വിശേഷേണ ചാതിവ്യായതാം ഗര്ഭിണീം നവപ്രസൂതാമൃതുമതീം സംവൃതയോനിഞ്ച||൫൨||

അതിവ്യായതത്വാദിയുക്താം തു വിശേഷേണ ന യോജയേത്| അത്രാനൃതുമത്യസഞ്ജാതാര്ത്തവാ ബാലാ| ഋതുമതീമിതി കേചിത് പഠന്തി| അതിവ്യായതാ മഹാഭോഗശരീരാ|| ൫൨||

Adhikarana mUrddhAbhighAtaniShedhaH (53) · Śloka 53

മൂര്ദ്ധാഭിഘാതം ച പരിഹരേത്| ന ച നിഷേകാഭിമുഖം ശുക്രം ധാരയേദിതി||൫൩||

മൈഥുനേ മൂര്ധ്നഃ ശിരസോऽഭിഘാതം താഡനം വര്ജയേത്| തഥാ വൃക്ഷഃപ്രഭൃതീനാം ദേശാദ്യപേക്ഷയാ ച പരിഗ്രഹഃ|| ൫൩||

Adhikarana vyavAyamAtrA (54) · Śloka 54

മനഃശരീരസ്ഥിതിമാത്രമേവ വ്യവായം സേവേത| ന തത്പരഃ സ്യാദിതി||൫൪||

യാവതാ വ്യവായേന മനസ ഔത്സുക്യം ശരീരേ ച ശുക്രസ്രുത്യാദികം ന പശ്യതി| താവന്തമേവ വ്യവായം സേവേത| നൈവ മൈഥുനപരഃ സ്യാദിതി|| ൫൪||

Adhikarana sambhoganiyamAH (55) · Śloka 55

ഭവതി ചാത്ര ശ്ലേകഃ- വിസ്രബ്ധഹൃഷ്ടോ രഹസി തത്കാമസ്തരുണഃ പുമാന്| സമസ്ഥിതാങ്ഗഃ സുരഭിര്മുക്തമൂത്രാദിരവ്യഥഃ| നാനാശിതോ നാത്യശിതോ വൃഷ്യാണാം തര്പിതസ്ത്ര്യഹമ്| നാരീം നാരീര്ഗുണൈര്യുക്താം സഹപൂര്ണഗുണാം വ്രജേത്||൫൫||

ഭവതി ചാത്രേതി ശൈലീ| വിസ്രമ്ഭാദിയുക്തോ നാരീം വ്രജേത്| വിസ്രബ്ധഃ സ്വസ്ഥാമനാഃ രഹസ്യേകാന്തേ| തത്കാമോ ഗമ്യമാനയോഷിത്കാമഃ ഗമനദിവസാത് പൂര്വം ദിവസത്രയം വൃഷ്ണൈരാഹാരൈഃ കൃതതൃപ്തിഃ| കിമ്ഭൂതാം നാരീം നാരീഗുണൈര്വാജീകരണാധ്യായോത്കൈര്യുക്താമ്| തത്ര ഹി `തസ്മാദ്യാ യസ്യ ഹൃദയമ്' ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യതി| പൂര്വോക്തൈശ്ച ഗുണൈര്വിസ്രമ്ഭാദിഭിഃ പുരുഷോക്തഃ| കേവലം ലിങ്ഗവൈപരീത്യമ്|| ൫൫||

Adhikarana RutuvisheSheNa saMyoge kAlaniyamaH (56) · Śloka 56

ദ്വ്യഹാദ്വസന്തേ തസ്യാന്തേ പക്ഷാത്തദ്വദ് ഘനോദയേ| സേവേത കാമതഃ കാമം ഹേമന്തേ ശിശിരേ ബലീ||൫൬||

വസന്തേ ദ്വ്യഹാന്നാരീം വ്രജേത് തസ്യ വസന്തസ്യാന്തേ ഗ്രീഷ്മേ പക്ഷാത്തദ്വത് ഘനോദയേ വര്ഷാസു ഹേമന്തേ ശിശിരേ ച ബലീ ബലവാന് കാമതോ യഥേച്ഛം സേവേത| ശരദി ത്വനുക്താവപി വസന്തസദൃശബലാദിമത്വാദ് ദ്വ്യഹാദേവ നാരീം വ്രജേത്| തഥാ ച ശ്രീവാഗ്ഭടഗ്രന്ഥ ഏവ- `ദ്വ്യഹാവസന്തശരദോഃ' ഇതി|| ൫൬||

Adhikarana maithunAnantaraM sevanIyAni (57) · Śloka 57

സ്നാനാങ്ഗരാഗവ്യജനേന്ദുപാദ- മാംസാസവക്ഷീരരസാന് രസാലാമ്| ഭക്ഷ്യാന് സിതാഢ്യാന് സലിലം സുശീതം സേവേത നിദ്രാഞ്ച രതാന്തതാന്തഃ||൫൭||

രതാന്തേ ച താന്തഃ ക്ലാന്തഃ സ്നാനാദീന് സേവേത|| ൫൭||

Adhikarana grAmyadharmottaraM snAnAdisevanasya phalam (58) · Śloka 58

സ്ത്രീസംസര്ഗാദ്ധി സദ്യഃ സ്യാത്ക്ലീബതാ ബലിനാമപി| ഏവം ചാപ്യായതേ ശീഘ്രം തേഷാം ശുക്രം ച ധാമ ച||൫൮||

കിമര്ഥമേതത് കുര്യാദത ആഹ- സ്ത്രീസംസര്ഗാദിതി| ബലിനാമപി സ്ത്രീസംസര്ഗേ തത്കാലം ക്ലൈബ്യമവശ്യമേവ ഭവതി| അനേന തു സ്നാനാദിനാ കൃതേന ശീഘ്രമേവ ശുക്രമാപ്യായതേ|| ൫൮||

Adhikarana avidhigrAmyadharmasevAyA doShAH (59) · Śloka 59

ദുഷ്ട്യായുരോജഃശുക്രാണാം ക്ഷയം മേഢ്രാശ്രയാന് ഗദാന്| വായോഃ കോപമധര്മം ച മൂഢഃ പ്രാപ്നോത്യതോऽന്യഥാ| ഉത്താനോ വേഗരോധീ വാ വൃദ്ധിമേഹാശ്മശര്കരാഃ| തിമിരാദിഗദോത്പത്തിര്മൂര്ദ്ധാദ്യഹനനാദ് ധ്രുവമ്||൫൯||

അതോ യഥോക്താദ്വിധാനാദന്യേന നാരീം ഗച്ഛന്മൂഢോ ദൃഷ്ട്യാദിക്ഷയം മേഢ്രരോഗാന് വാതകോപധര്മം ച പ്രാപ്നോതി യഥാസമ്ഭവമ്| തഥാ സ്ത്രിയാഃ പുരുഷായിതേ പുരുഷ ഉത്താനോ ഗച്ഛന് വായോര്വൈപരീത്യേനാശു ശുക്രനിര്ഗമനാദ് വൃദ്ധ്യാദീന് പ്രാപ്നോതി| യശ്ചാന്യഥാപി ശുക്രവേഗരോധീ സോऽപി| വൃദ്ധിരാന്ത്രവൃദ്ധിഃ വക്ഷോമൂര്ദ്ധാദ്യാഹനനാത്തിമിരാദീന് ഊര്ധ്വജത്രുരോഗാനുരസഃ ശൂലാദീംശ്ച പ്രാപ്നോതി| ധ്രുവമാവശ്യകേ|| ൫൯||

Adhikarana atimaithune vyApadaH (60) · Śloka 60

ഭ്രമക്ലമോരുദൌര്ബല്യബലധാത്വിന്ദ്രിയക്ഷയഃ| അപര്വമരണം ച സ്യാദ്വിശേഷേണാതിമൈഥുനാത്||൬൦||

അതിമൈഥുനാത് ഭ്രമാദ്യുത്പത്തിഃ| അപര്വമരണമകാലമരണമ്| വിശേഷേണോര്വോര്ബലഹാനിഃ, ഊരുദൌര്ബല്യമ്|| ൬൦||

Adhikarana sambhoge niyamaH (61) · Śloka 61

ന ചോനഃ ഷോഡശാദ്വര്ഷാത് സപ്തതേഃ പരതോ ന ച| ആയുഷ്കാമോ നരഃ സ്ത്രീഭിഃ സംയോഗം ഗന്തുമര്ഹതി||൬൧||

ആയുര്യോഃ നരഃ കാമയതേ സ ഷോഡശാദ് വര്ഷാദധഃ സപ്തതേരൂര്ധ്വം ച വര്ഷേഷു സ്ത്രീഭിഃ സംസര്ഗേ ഗന്തും നാര്ഹതി|| ൬൧||

Adhikarana bAlyAvasthAyAM sambhoge hAniH (62) · Śloka 62

അതിബാലോ ഹ്യാസമ്പൂര്ണസര്വധാതുഃ സ്ത്രിയം വ്രജന്| ഉപതപ്യേത സഹസാ തടാകമിവ കാജലമ്||൬൨||

യതഃ ഷോഡശാദൂനവര്ഷ അതിബാലഃ അസമ്പൂര്ണധാതുഃ സഹസാ സ്ത്രിയോ ഗച്ഛന്നുപതപ്യേത യഥാ തടാകം കാജലം സ്തോകജലം ഝടിത്യേവ സൂര്യസന്താപാദി ഭിരുപതപ്യതേ ശുഷ്യതി തഥാ|| ൬൨||

Adhikarana vRuddhasya strIgamane hAniH (63) · Śloka 63

ശുഷ്കം രൂക്ഷം യഥാ കാഷ്ഠം ജന്തുജഗ്ധം വിജര്ജരമ്| സ്പൃഷ്ടമാശു വിശീര്യേത തഥാ വൃദ്ധഃ സ്ത്രിയം വ്രജന്||൬൩||

സപ്തതേരൂര്ധ്വം വൃദ്ധഃ സ്ത്രിയോ വ്രജന് ആശു വിശീര്യേത ജടിതി നശ്യേത| യഥാ ജന്തുഭിഃ കൃമിഭിര്ഭക്ഷിതം കാഷ്ഠം ശുഷ്കം രൂക്ഷം വിജര്ജ്ജരമതിപുരാണത്വാന്നഷ്ടസ്ഥൈര്യം സ്പൃഷ്ടം നശ്യതീതി|| ൬൩||

Adhikarana shukraparirakShaNopadeshaH (64) · Śloka 64

കായസ്യ തേജഃ പരമം ഹി ശുക്രമാഹാരസാരാദപി സാരഭൂതമ്| ജിതാത്മനാ തത്പരിരക്ഷണീയം തതോ വപുഃ സന്തതിരപ്യുദാരാ||൬൪||

ഏവം സ്ഥിതേ ജിതാത്മനാ ജിതേന്ദ്രിയേണ സതാ ശുക്രം പരിരക്ഷണീയമ്| യതഃ കായസ്യ ശരീരസ്യ ശുക്രം ശ്രേഷ്ഠം തേജഃ| കിമ്ഭൂതമ് തത്? ആഹാരസ്യ സാരാദ്രസാഖ്യാദപി സാരഭൂതം തസ്മാദ്രക്ഷണീയമ്| അതശ്ച രക്ഷണീയമ്| യതസ്തതഃ ശുക്രാദ്രക്ഷിതാദ്വപുഃ ശരീരം സതേജസ്ത്വാദുദാരമുത്കൃഷ്ടം ഭവതി|| ൬൪||

Adhikarana tAtkAlikasukhakarANyapramattena sevyAni shAshvatasukha-dAyikAni tu tatpareNa sevyAni (65) · Śloka 65

അപ്രമതോ ഭജേദ്ഭാവാംസ്തദാത്വസുഖസംജ്ഞകാന്| സുഖോദര്കേഷു സജ്ജേത ദേഹസ്യൈതദലം ഹിതമ്||൬൫||

ഇദം കര്തവ്യതാപ്രസങ്ഗേനോച്യതേ| തദാത്വസുഖസജ്ഞകാന് ഭാവാനപ്രമത്തം ഭജേത്| തദാത്വസുഖസംജ്ഞകാന് യേ തദാത്വേ ദൃഷ്ടം ഏവ തത്കാലം സുഖഫലാ യോഷിദാഹാരദയസ്തേ ഭാവാഃ അപ്രമത്താദിനാ സതാ സേവ്യാഃ| യതോ ദൃഷ്ടാദൃഷ്ട്യോര്ദുഃഖകര്ത്തൃത്വേന ന വിരുധ്യന്തേ യേ തദാത്വസുഖാസ്തേഷാം വസ്തുതോ ദുഃഖാനാമേവ സുഖബുദ്ധിര്ലോകസ്യേതി ജ്ഞാപയതി സംജ്ഞാഗ്രഹണേന| തഥാ സുഖോദര്കേഷു സദ്യോ ദുഃഖാദേഷ്വപി അദൃഷ്ടസുഖഫലേഷു സജ്ജേത താത്പര്യമാശ്രയേത തപോദാനാദിഷു| ഏതദുഭയം ദേഹസ്യ ഹിതത്വേ പര്യാപ്തമ്|| ൬൫||

Adhikarana hitAhArasevane~api rogodbhave kAraNam (66) · Śloka 66

പ്രജ്ഞാപരാധോऽസാത്മ്യാര്ഥസംയോഗഃ കാലവൈകൃതമ്| ഹിതേऽപി രതമാഹാരേ യോജയന്ത്യാമയൈര്നരമ്||൬൬||

തസ്മാത് പ്രജ്ഞാപരാധാദി നരമാമയൈര്വ്യാധിഭിര്യോജയതി| പ്രജ്ഞാപരാധോ ദിനചര്യോക്താചാരവ്യതിക്രമഃ| തഥാऽസാത്മ്യൈരനുചിതൈഃ ശബ്ദാദിഭിരിദ്രിയാര്ഥൈഃ സംയോഗഃ| കാലസ്യ ച വികൃതത്വം വിഷമത്വം വാ| യഥാപ്രാപ്തത്വാദ്വിപരീതസ്വരൂപത്വമ്| കിമ്ഭൂതം നരമിത്യാഹ- ഹിതേऽപ്യാഹാരേ രതമഹിതസ്യ ത്വാഹാരസ്യ രോഗകൃത്ത്വം സ്ഥിമേവേത്യപി ശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|| ൬൬||

Adhikarana ahitAhArAsevane~api rogAsambhave kAraNam (67) · Śloka 67

നാപഥ്യസേവനം സദ്യഃ പ്രബാധന്തേ തദാ മലാഃ| പ്രകോപം പ്രതിവിഘ്നന്തി ഭിന്നൈര്ദൂഷ്യാദിഭിര്യദാ| ന ച സര്വോപചാരോऽപി സര്വദാ സര്വദോഷകൃത്| ന ഹി സര്വാണ്യപഥ്യാനി തുല്യദോഷാണി നൈവ ച| സര്വേ തുല്യബലാ ദോഷാ ന സര്വാണി വപൂംഷി ച| വ്യാധിക്ശമത്വേ ശക്താനി...................||൬൭||

നനു ചൈവം ഹി ദൃഷ്ടം യഥാ അപഥ്യം സേവിതം ന ച രോഗ ഉത്പന്നഃ| തത് കഥമിത്യുച്യതേ| അപഥ്യസേവിനം പുരുഷം മലാ വാതാദയഃ സദ്യ ഏവ തദാ ന ബാധന്തേ യദാ ഭിന്നൈര്വിസദൃശൈര്ദൂഷ്യദേശാദിഭിഃ പ്രകോപേ വിഘ്നന്തി| യഥാ പിത്തകോപകാരണേ ആനൂപദേശേ സേവിതേ ഝടിതി വ്യാധിര്നോത്പദ്യതേ| യദാ തു ദൂഷ്യാദീനാം സാദൃശ്യാത് മലാനാം കോപേ വിഘ്നോ ന ഭവതി തദാവശ്യം സദ്യ ഏവ ബാധന്തേ| അതശ്ച സദ്യോ ന ബാധന്തേ മലാഃ| യതോ ന സര്വാപചാരോऽപഥ്യസേവനം സര്വദൈവ സര്വദോഷകരഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- കിശ്ച്ദപചാരഃ കദാചിദ്ദോഷവിശേഷഹേതുഃ| ദൂഷ്യാസാദൃശ്യാത്| യതോ ന ഹി സര്വാണ്യപഥ്യാനി തുല്യദോഷാണി ഏകദോഷഹേതൂനി| തഥാ ഹി - യേനാപഥ്യം ശ്ലേഷ്മകാരണം സേവിതം തസ്യ തസ്മിന്നാഹാരാദാവവശ്യം തദ്വിപരീതദോഷകാരണമപി സമ്ഭവതി| യേന സ ന തഥാ കുപ്യതി| യതശ്ച സര്വേ ദോഷാ ന സദൃശബലാഃ| കശ്ചിദ്ധീനബലോ ബലാധികേന രുദ്ധകോപോ ന കുപ്യതി ന ച സര്വാണി വപൂംഷി വ്യാധിക്ഷമത്വേ ശക്താനി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- ബഹുരപി ദോഷഃ കുപിതോ വ്യാധിക്ഷമേ ദേഹേ ന ലക്ഷ്യതേ| പീഡാകരണാശക്തത്വാത്|| ൬൭||

Adhikarana apathyasyApathyatamatve bhAve kAraNam (68) · Śloka 68

....................യതോऽപഥ്യം തദേവ തു| ഗച്ഛത്യപഥ്യതമതാം തുല്യദോഷാദിവര്ദ്ധിതമ്||൬൮||

തഥാ തുല്യൈര്ദൂഷ്യാദിഭിരുപബൃംഹിതമപഥ്യം യതോऽപഥ്യതമതാം ഗച്ഛന്തി ബലാത്| ഏതദുക്തം ഭവതി- വിസദൃശൈര്ദൂഷ്യാദിഭിര്യുക്തമപഥ്യം കദാചിദ്ദോഷകരം ന ഭവതി| തുല്യാഃ സദൃശദൂഷ്യാദയഃ| യഥാ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതേര്മന്ദാഗ്നേരല്പബലസ്യ സ്വല്പസത്ത്വസ്യ സ്നിഗ്ധാദിസാത്മ്യസ്യ സ്നിഗ്ധഗുര്വാദിപ്രകുപിതേന കഫേന വസന്തേ മേദസോ ദൂഷണമ്| അത്രൈകദ്വിത്രാണാം ദൂഷ്യാദീനാം സാദൃശ്യാസാദൃശ്യയോഃ കാര്യകര്ത്തൃത്വേ ഗുരുലാഘവം കല്പനീയമ്|| ൬൮||

Adhikarana bahubhiH kAraNaiH prakupitAnAM doShANAmAshukAritvam (69) · Śloka 69

ത ഏവ ച പുനര്ദോഷാ ഹേതുഭിര്ബഹുഭിശ്ചിതാഃ| മിഥേ വിരുദ്ധാ ബലിനോ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധിനഃ| സര്വേ സമപ്രകുപിതാഃ പ്രാപ്യാല്പമപി കാരണമ്| പ്രാണായതനമാശ്രിത്യ ഗമ്ഭീരാഃ സര്വമാര്ഗഗാഃ| ദേഹേऽഹിതോചിതേ തേ സ്യുശ്ചിരാദപ്യാശുകാരിണഃ||൬൯||

ത ഏവ ച വാതാദയോ ദോഷാ യേ അപഥ്യഹേതവസ്തേ ചിരാദപി സ്വല്പമപി കാരണമാസാദ്യാപഥ്യോചിതേ ദേഹേ ആശുകാരിണോ വ്യാധീനാം മാരണാത്മകേന കര്മണാ ഭവന്തി| കിമ്ഭൂതാഃ? ഹേതുഭിഃ കാരണൈഃ ശീതഗുര്വാദിഭിര്ബഹുഭിശ്ചിതാഃ സഞ്ചിതാ മിഥഃ പരസ്പരേണ വിരുദ്ധാസ്തഥാ ബലവന്തോ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധിനോ ബഹുകാലസ്ഥിതാഃ സര്വേ ച സമമേകകാലം പ്രകുപിതാഃ പ്രാണായതനം പ്രാണസ്ഥാനം ഹൃദയാദികമാശ്രിത്യ പ്രകുപിതാ ഗമ്ഭീരാ അന്തസ്സരാഃ സര്വമാര്ഗഗാ അശേഷസ്രോതോവ്യാപിനഃ|| ൬൯||

Adhikarana keShA~jcidahitAhArAdibhirapi sAtmyatvAdi (70) · Śloka 70

അഹിതാന്യപി ചാന്യേഷാമഭ്യാസാദുപശേരതേ| ദോഷാശ്ചൈഷാം ക്ഷയം യാന്തി കര്മവാതാതപാദിഭിഃ||൭൦||

അന്യേഷാം ചാഹിതാന്യപി അഭ്യാസാദുപശയവന്തി ഭവന്തി| ഉപശയഃ സാത്മ്യം ദേഹസുഖകര്ത്തൃത്വമ്| നനു ച തദഹിതം വാതാദികോപേന കഥം രോഗം ന കരോതി? ഉച്യതേ- തേഷാമഹിതോചിതാനാം ദോഷാഃ കര്മഭിര്ദ്ധാവനലങ്ഘനാദിഭിര്വാതാതപാദിഭിശ്ച ക്ഷയമായാന്തി| പ്രതിദിനം വൃദ്ധാഃ പ്രതിദിനമേവ ക്ഷീയന്തേ|| ൭൦||

Adhikarana bhinnAhArAdimatAmapi bahUnAmekarogotpattau hetuH (71) · Śloka 71

ഭിനാഹാരാവയഃസാത്മ്യപ്രകൃതീനാം സമം ഭവേത്| ഏകോ വികൃവായ്വാദിയുഗപത്സേവനാദ്ഗദഃ||൭൧||

നനു ചൈവമനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ ഭിന്നേഷു ഭിന്നബലേഷു ഭിന്നകാലേഷു ച ദോഷദൂഷ്യാദിഷു ബഹൂനാമേകരോഗോത്പത്തിഃ സമകാലം ദൃഷ്ടാ തത് കഥമിത്യുച്യതേ- ഭിന്നാഹാരേത്യാദി| ഭിന്നാ വിസദൃശാ ആഹാരദയോ യേഷാം തേ തഥാവിധാഃ തേഷാം സമമേകകാലം യ ഏകോ ഗദഃ സ വികൃതാനാം വായ്വാദീനാം സേവനാത്|| ൭൧||

Adhikarana vAtAdInAM vikRutau kAraNAni (72) · Śloka 72

വാതാദീനാം തു വികൃതിര്വികൃതാദ്ഗ്രഹചാരതഃ| ഭൌമാന്തരിക്ഷദിവ്യേഭ്യ ഉത്പാതേഭ്യശ്ച ജായതേ||൭൨||

കഥം തേഷാം വാതാദീനാം തഥാവിധാ വികൃതിരുച്യതേ| വികൃതാത് ഗ്രഹാണാം രാശിഗമനാത്| ഭൌമാദിഭ്യശ്ചോത്പാതേഭ്യഃ| ഭൂമൌ ജാതോ ഭൌമഃ| ഏവം ദിവി സ്വര്ഗേ അന്തരിക്ഷേ ച|| ൭൨||

Adhikarana vikRutagrahacArAdisambhavahetuH (73) · Śloka 73

സമ്ഭവഃ പുനരേതേഷാം കര്മണഃ സാമുദായികാത്||൭൩||

ഏതേഷാം ച വികൃതഗ്രഹചാരഭൌമോത്പാതാദീനാം സാമുദായികാത് പൂര്വകൃതാത്സമ്പ്രതി കൃതാച്ച മിശ്രീഭൂതാത് കര്മണഃ സമ്ഭവഃ| പൂര്വേ കൃതേന തസ്മിന് കാലേ പുരുഷസ്യ പ്രാപ്തഫലേന സാമ്പ്രതികേന ച പൂജ്യപൂജാവ്യതിക്രമേണ ച|| ൭൩||

Adhikarana duShTavAyorlakShaNam (74) · Śloka 74

ദുഷ്ടോ വായുരഭിഷ്യന്ദീ സ്തിമിതോऽത്യൂഷ്ണശീതലഃ| കുണ്ഡലീ ഭൈരവരവഃ പരുഷോऽനാര്ത്തവോ ബലീ| അന്യോന്യവ്യാഹതഗതിഃ പാംസുബാഷ്പവിഷാന്വിതഃ||൭൪||

നനു ദുഷ്ടാനാം വാതാദീനാം ദോഷകാരണത്വമുക്തമ്| കേ ച തേ ഇതി ന ജ്ഞായന്തേ| അതോ ലക്ഷണാര്ഥമുച്യതേ| ദുഷ്ടോ വായുരഭിഷ്യന്ദീ മാലിന്യേന സ്രോതസാം സ്രാവകഃ| സ്തിമിതഃ അവേഗവാനത്യുഷ്ണോ ഭവത്യതിശീതോ വാ കുണ്ഡല്യാവര്ത്തവാന് ഭൈരവരവോ ഭീഷണശബ്ദഃ| പരുഷസ്തഥാനാര്ത്തവഃ ആര്തവാദ്വിപരീതഃ ബലീ ബലവാന് അന്യോന്യം പരസ്പരം ദിഗ്വിശേഷേണ വ്യാഹതഗതീ രുദ്ധമാര്ഗഃ പാംസ്വാദ്യന്വിതശ്ചേതി ദുഷ്തവാതലക്ഷണമ്|| ൭൪||

Adhikarana duShTajalalakShaNam (75) · Śloka 75

രസവര്ണാദിവികൃതമപക്രാന്തവിഹങ്ഗമമ്| നിന്ദിതപ്രഭവം തോയമുപക്ഷീണജലാശയമ്||൭൫||

തോയം ദുഷ്ടം രസവികൃത്യാദിയുക്തം നിന്ദിതാത് കുസ്തിതാദ്യേശാദേഃ പ്രഭവോ യസ്യ തന്നിന്ദിതപ്രഭവം അഥവാ നിന്ദിതാനാം ക്രിമ്യാദീനാം പ്രഭവോ യതഃ സ നിന്ദിതപ്രഭവഃ|| ൭൫||

Adhikarana duShTadeshalakShaNam (76) · Śloka 76

മക്ഷികാമൂഷികാവ്യാലബഹൂത്പാതപ്രദൂഷിതഃ| ദേശോऽപഥ്യാന്നബഹുലോ നഷ്ടധര്മമഹൌഷധിഃ||൭൬||

ദേശോ ദുഷ്ടോ മക്ഷികാദപ്രദൂഷിതോ ഭവതി| അത്ര ച ഭൂയിഷ്ഠമപഥ്യാന്യന്നാനി ഭവന്തി|| ൭൬||

Adhikarana duShTakAlalakShaNam (77) · Śloka 77

കാലശ്ച വിപരീതോऽതിഹീനലിങ്ഗോ യഥായഥമ്||൭൭||

കാലശ്ച ദുഷ്ടോ യഥാപ്രാപ്തര്തുസ്വരൂപവിവക്ഷയാ വിപരീതലിങ്ഗോऽതിലിങ്ഗോ ഹീനലിങ്ഗശ്ച|| ൭൭||

Adhikarana duShTavAtAdInAmuttaramahitatvam (78) · Śloka 78

ഏതേ ദുഷ്പരിഹാരത്വാദഹിതായോത്തരോത്തരമ്||൭൮||

ഏതേ ദുഷ്ടാ വാതാദയഃ ഉത്തരോത്തരമഹിതാഃ| യോ യസ്മാദുത്തരഃ സ തസ്മാദഹിതഃ| കഥമാഹ- ഉത്തരോത്തരമേവ ദുഷ്പരിഹാരത്വാദ്വാതോऽപി ദുഷ്പരിഹാരഃ| സോऽപി കദാചിത് പരിഹര്തും ശക്യതേ വേശ്മപ്രവേശാദിനാ| തതോऽപി ജലം ദുഷ്പരിഹാരമ്| അന്നപാനാദ്യുപയോഗാത്| തതോऽപി ദേശോ വിനാ ദേശാന്തരമുപായാഭാവാത്| തതോऽപി കാലഃ അന്യദേശഗമനാദ്യുപായാസമ്ഭവാത് സര്വഗത്വാത് കാലസ്യ|| ൭൮||

Adhikarana vikRutavAtAdisambhave pratIkAraH (79) · Śloka 79

യേഷാമനിയതം കര്മ തസ്മിന് കാലേ സുദാരുണേ| കര്മ പഞ്ചവിധം തേഷാം യോജ്യം തദ്വദ്രസായനമ്| ശസ്യതേ ദേഹവൃദ്ധിശ്ച ഭേഷജൈഃ പൂര്വമുദ്ധൃതൈഃ| ബ്രഹ്മചര്യം ദയാ ദാനം സദാചാരരതിഃ ശമഃ| സദ്ധര്മഃ സത്കഥാ പൂജാ ദേവര്ഷീണാം ജിതാത്മനാമ്| ദേശാനാമവിപന്നാനാം സാധൂനാം ച നിഷേവണമ്| ദൈവവ്യപാശ്രയം ചേഷ്ടം കര്മ ജീവിതരക്ഷണമ്||൭൯||

അസ്മിംശ്ചോപഹതവാതാദിസമ്ഭവേ കാലേ സുദാരുണേ പഞ്ചവിധം കര്മ പ്രയോജ്യം പ്രതിഘാതാര്ഥമുച്യതേ| ഏഷാം പുരുഷാണാം തസ്മിന് ദുഷ്ടേ കാലേ സുദാരുണേ പൂര്വകൃതം കര്മാനിയതഫലദായി തേഷാം പഞ്ചവിധം വമനാദികര്മ യോജ്യമ്| നിയതഫലദായിനാ തു കര്മണാ കേഷാഞ്ചിദൌഷധാദയ ഉപായാഃ കുണ്ഠീഭവന്ത്യേവ| പൂര്വകൃതസ്യ കര്മണോ നിയതാനിയതത്വേന ദ്വൈവിധ്യമസ്മിന്നേവാധ്യായേ വക്ഷ്യതേ| തേഷാം തസ്മിന്നേവ കാലേ രസായനം യോജ്യമ്| ഭേഷജാനി പൂര്വോദ്ധൃതാനി യാന്യനുപഹതകാലഗൃഹീതാനി| തസ്മിന് കാലേ ഏജീവിതരക്ഷണായ ദൈവവ്യപാശ്രയം കര്മ ബല്യുപഹാരമണിമന്ത്രാദികം ബ്രഹ്മചര്യാദികം ച ശസ്യതേ| അവിപന്നാനാമദുഷ്ടാനാം ദേശാനാമ്|| ൭൯||

Adhikarana AkAlikaRutucaryAnusaraNam (80) · Śloka 80

ഹേമന്താദിഷു കുര്വീത സ്വം സ്വം ചാകാലികേഷ്വപി| വിധിം തച്ഛീലനം യസ്മാച്ഛീതാദിദ്വന്ദ്വകാരിതമ്| ഋതുചര്യാദിശീതോഷ്ണവൃഷ്ടിദോഷപ്രതിക്രിയാ| അതഏവ ച ചര്യായാംഹേമന്തശിശിരേ സമേ||൮൦||

തഥാകാലികേഷു വിപരീതര്തുപ്രസങ്ഗോദ്ഭൂതേഷു ഹേമന്താദിഷു സ്വം സ്വമാത്മീയം വിധിം കുര്യാത്| യതസ്തസ്യ വിധേഃ ശീലനേ ശീതാദീനാം ശീതോഷ്ണവര്ഷാണാം ദ്വന്ദ്വ ഉപതാപഃ പുരുഷം കാരയതി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- ജ്യേഷ്ഠാഷാഢയോരന്യയോര്വാ മാസയോഃ ഗ്രീഷ്മാദിസ്വലക്ഷണപ്രസങ്ഗേ ഹേമന്താദിസ്വലക്ഷണം ദൃശ്യതേ| തത്ര തസ്യാഗന്തോര്ഹേമന്താദികസ്യ ചര്യാം സേവേത| യതോ യൈഷാ ഋതു ചര്യാധ്യായകഥിതാ ഹേമന്താദിഷു ചര്യാ സാ ന യഥേച്ഛമേവ ക്രിയതേ| കിം തര്ഹി? ശീതാദിദോഷപ്രതീ കാരാര്ഥമ്| തേന യസ്മിന്നേവ മാസേ ശീതാദയസ്തസ്മിന്നേവ സാ ചര്യാ സേവ്യാ| ഏതദേവോച്യതേ-ഋതുചര്യേത്യാദിനാ| ശീതാദിദോഷപ്രതീകാരാ ഋതുചര്യോക്താ ന മാസമാത്രമാശ്രിത്യ| ഏതസ്മിന്നര്ഥ ഉപപത്തിരുച്യതേ-അത ഏവ ചേത്യാദി| ഹേമന്തശിശിരയോരത ഏവ ശീതദോഷസദൃശ്യാച്ചര്യാപി സദൃശ്യേവോക്താ||൮൦||

Adhikarana AyuSho yuktyapekShatvamsarvaprANabhRutAM nityamAyuryuktimapekShate| (81) · Śloka 81

ദൈവേ പുരുഷകാരേ ച സ്ഥിതം തസ്യ ബലാബലമ്||൮൧||

ആയുഷോ രക്ഷണവസ്തുനഃ പ്രകൃതത്വാദിദമുച്യതേ- സര്വേഷാം പ്രാണഭൃതാം ശരീരിണാമായുര്നിത്യമുഭയകര്മബലവത്വാദ്ബലവത്വരൂപാമപേക്ഷതേ യുക്തിമ്| ഏഷ ച പൂര്വോ ഗ്രന്ഥോ യഥോത്തരഗ്രന്ഥേന സവിസ്തരമുച്യതേ| ദൈവേ പുരുഷകൃതേ വാ കര്മണി ബലവതി തദാऽऽയുഷോऽപി ബലവത്വമ്| തസ്യാബലത്വേऽപ്യായുഷോऽപ്യബലവത്വമ്|| ൮൧||

Adhikarana daivapuruShakArayorlakShaNam (82) · Śloka 82

അന്യജന്മകൃതം കര്മ ദൈവം പൌരുഷമൈഹികമ്||൮൨||

സുബോധമ്|| ൮൨||

Adhikarana daivapuruShakarmaNastraividhyam (83) · Śloka 83

വിദ്യാത്തേ കര്മണീ ത്രേധാ ശ്രേഷ്ഠമധ്യാവരത്വതഃ||൮൩||

തേ ച ദൈവപുരുഷകര്മണീ ആയുഷോ ഹേതുഭൂതേ പ്രത്യേകം ശ്രേഷ്ഠമധ്യാവരത്വേന ത്രിപ്രകാരേ|| ൮൩||

Adhikarana daivapuruShakArayoryuktyA dIrghAyustvAdisambhavaH (84) · Śloka 84

തയോരുദാരയോര്യുക്തിര്ദീര്ഘസ്യ സുസുഖസ്യ ച| നിയതസ്യായുഷോ ഹേതുര്വിപരീതസ്യ ചാപരാ| മധ്യാ മധ്യസ്യ മിശ്രസ്യ സംകീര്ണാ...........................||൮൪||

തയോര്ദൈവപുരുഷകര്മണോരുദാരയോഃ ശ്രേഷ്ഠയോര്യാ യുക്തിഃ സാ നിയതകാലസ്യ ദീര്ഘസ്യ ചായുഷോ ഹേതുഃ| തയോശ്ച ഹീനയോരപരാ യുക്തിരേതദ്വിപരീതസ്യായുഷോ ഹേതുഃ| തയോശ്ച മധ്യാ യുക്തിര്മധ്യസ്യായുഷോ ഹേതുഃ സംകീര്ണാ യുക്തിര്യത്ര ഏകസ്യ കര്മണോ ബലവത്വമന്യസ്യ മധ്യത്വമബലത്വം വാ| ഏവം മധ്യത്വാബലവത്വേ അപി| സാ സംകീര്ണാ സംകീര്ണസ്യ ലക്ഷണസംകരയുക്തസ്യായുഷോ ഹേതുഃ|| ൮൪||

Adhikarana balIyena pauruSheNa durbalaM daivamupahanyate (85) · Śloka 85

..................................ശൃണു ചാപരമ്| ദൈവം പുരുഷകാരേണ ദുര്ബലം ഹ്യുപഹന്യതേ| തഥാ ദൈവേന ബലിനാ പൌരുഷം കര്മ ദുര്ബലമ്||൮൫||

നനു ദ്വേ ബലവത്വാബലവത്വയുക്തേ ഏകത്ര വിരോധാത് കഥം ഫലദായിനോ അത ഉച്യതേ- പുരുഷകാരേണ ദാനാദിനാ ബലവതാ അബലം ദൈവം കര്മോപഹന്യതേ| ദൈവേന ബലിനാ പൌരുഷബലമുപഹന്യതേ|| ൮൫||

Adhikarana keShA~jcinmatenAyuShorniyatapramANam (86) · Śloka 86

ദൃഷ്ട്വാ യദേകേ മന്യന്തേ നിയതം മാനമായുഷഃ||൮൬||

യദ്ദൈവം കര്മ ബലവദ് ദൃഷ്ട്വാ ഏകേ ആയുര്നിയതപ്രമാണം മന്യന്തേ തേऽപ്യേവം ബ്രുവന്തി| യഥാ പ്രാപ്തോപായാ അപി മ്രിയമാണാ ദൃഷ്ടാസ്തസ്മാന്നിയതമായുഃ| ഏതച്ച പൌരുഷസ്യ ബലവതാ ദൈവേനോപഘാതാത്|

Adhikarana daivasya karmaNaH dvaividhyam (87) · Śloka 87

കര്മ കിഞ്ചിത്ക്വചിത്കാലേ വിപാകനിയതം മഹത്| കിഞ്ചിച്ച കാലനിയതം പ്രത്യയൈഃ പ്രതിബോധ്യതേ||൮൭||

തച്ച ദൈവം കര്മ ദ്വിവിധം മഹത്വാന്നിയതഫലമല്പത്വാച്ചനിയതഫലമ്| തച്ച പൌരുഷൈഃ കര്മഭിഃ പ്രതിബോധകൈഃ ഫലദാനേന നിയമ്യതേ|| ൮൭||

Adhikarana mRutyordvaividhyam (88) · Śloka 88

ഏവം ച ദ്വിവിധോ മൃത്യുഃ കാലാകാലവിഭേദതഃ| അകാലമൃത്യുപരിഹാരായൈവ ഹിതാഹിതോപദേശഃ ഉപദിഷ്ടസ്തതശ്ചൈഷ ഹിതാഹിതവിധിക്രമഃ||൮൮||

ഏവം ച കര്മണോ ദ്വൈവിധ്യാന്നിയതാനിയതഫലരൂപാത്കാലാകാലഭേദേന മൃത്യുരപി ദ്വിവിധഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- അനിയതഫലേന കര്മണാ മൃത്യുരകാലജ ഉപദിഷ്ടോ നിയതഫലേന കാലജ ഇതി| അതശ്ച കാരണാന്മൃത്യുദ്വൈവിധ്യാദസ്മിന്നായുര്വേദേ ഹിതാഹിതവിധിരുപദിഷ്ടഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- നിയതഫലകര്മജസ്യ മൃത്യോരായുര്വേദമകാരണമ്| അനിയതഫലസ്യ തൂത്പത്തിരക്ഷണാര്ഥം ഹിതാഹിതജ്ഞാനഹേതുത്ത്വേനായുര്വേദ ഉപയുജ്യത ഏവ|| ൮൮||

Adhikarana vedavAdInAM matena kAlagantumRutyuvicAraH (89) · Śloka 89

ഏകോത്തരം മൃത്യുശതം ബ്രുവതേ വേദവാദിനഃ| തത്രൈകഃ കാലസംയുക്തഃ ശേഷാസ്ത്വാഗന്തവഃ സ്മൃതാഃ||൮൯||

തഥാ ച് അവേദവാദിന ഏകോത്തരം മൃത്യുശതം ബ്രുവതേ| തത്രൈകഃ കാലജഃ| ശതമാഗന്തവഃ| തൈശ്ച വേദവാദിഭിഃ ആയുഷോ വൃദ്ധിനാശഹേതൂ ചോക്തൌ|

Adhikarana AyuShaH upAyApekShatve pramANam (90) · Śloka 90

ശ്യേനാദിനാ ച യാഗേന ഭ്രാതൃവ്യസ്യ തഥാ ച തൈഃ| ദീര്ഘശ്രവസസോമാദ്യൈര്വിഹിതശ്ചാത്മനോ വധഃ| ആയുഷ്കാമസ്യ തത്പ്രാപ്തിസ്തഥേഷ്ട്യാ മിത്രവിന്ദയാ| സര്വസ്മാദേവ ചാത്മാനം ഗോപായേദീദൃശീ സ്മൃതിഃ||൯൦||

തഥാ ച തൈഃ ശ്യേനാദിനാ ച യാഗേന ഭ്രാതൃവ്യസ്യ ശത്രോര്വധോ വിഹിതഃ| ദീര്ഘശ്രവസസോമാദിനാ ചാത്മനോ വധസ്തൈര്വിഹിതഃ| ആയുഷ്കാമസ്യ പുരുഷസ്യ തത്പ്രാപ്തിരായുഷ്പ്രാപ്തിസ്തൈര്വേദവാദിഭിഃ മിത്രവിന്ദാഭിധയേഷ്ട്യാ വിഹിതാ| സര്വസ്മാദേവ ചാത്മാനം ഗോപായേദ്രക്ഷേദിതി തേഷാം സ്മൃതിഃ| യദി ചോപായാപേക്ഷിണ്യായുഷഃ സ്ഥിതിര്ന സ്യാത്തദൈതത്സര്വം ന സമ്ഭവേത്|| ൯൦||

Adhikarana saugatamatena maraNasya cAturvidhyam (91) · Śloka 91

തഥാ മരണൌദ്ദിഷ്ടം സൌഗതാനാം ചതുര്വിധമ്||൯൧||

തഥാ സൌഗതാനാം ബൌദ്ധദര്ശനസ്ഥിതാനാം തത്സിദ്ധാന്തജ്ഞൈശ്ചതുര്വിധം മരണമുദ്ദിഷ്ടമ്| തച്ച തത ഏവ ജ്ഞാതവ്യമ്|| ൯൧||

Adhikarana niyatAyuShAmapathyasevayA rogitvaM aniyatAyuShAM tu mRutyureva (92) · Śloka 92

വിഷമാപരിഹാരേണ ജായതേ നിയതായുഷാമ്||൯൨||

ഏവം സ്ഥിതേ ഏതന്നിശ്ചിതം നിയതായുഷാം പുംസാം വിഷമസ്യാഹാരവിഹാരാദേരപരിഹാരേണ ധ്രുവമവശ്യം രോഗിത്വം ജായതേ|| ൯൨||

Adhikarana apathyasevayA mRutyureva (93) · Śloka 93

ധ്രുവം രോഗിത്വമന്യേഷാം മൃത്യുരേവ ത്വപര്വണി| അകാണ്ഡേ ശസ്ത്രഘാതാദ്യൈഃ പ്രത്യക്ഷോ മൃത്യുരന്യഥാ||൯൩||

അന്യേഷാം ചാനിയതായുഷാം വിഷമാപരിഹാരേണാപര്വണ്യകാലേ മൃത്യുര്ജായതേ| അഥവാ കിമനയാ അകാലമൃത്യുസാധനപരികല്പനയാ| അകാണ്ഡേ അകാലേ ശസ്ത്രഘാതാദ്യൈഃ പ്രത്യക്ഷ ഏവ മൃത്യുഃ ദൃഷ്ടഃ|| ൯൩||

Adhikarana akAlamRutyusadbhAve pramANam (94) · Śloka 94

ഉദ്ഭ്രാന്തചണ്ഡമാതങ്ഗതുരങ്ഗാദിസമാഗമമ്| ആരാതിദുഷ്ടവായ്വാദിസാഹസാഹിതഭോജനമ്| വര്ജയേദിതി ന ബ്രൂയുര്മുനയോ ദിവ്യചക്ഷുഷഃ| ദൈവവ്യപാശ്രയാദീംശ്ച രസായനവിധീംസ്തഥാ| ന വാ തേऽപി യഥാകാമമായുഷഃ സ്ഥിതിമാപ്നുയുഃ| അഹിസിംഹഗജാദിഭ്യോ വിദുഷാം ന ഭയം ഭവേത്| മിഥ്യാപ്രാകാരദുര്ഗാണി മിഥ്യാമാരണരക്ഷണമ്| ആയുഷ്കാമസ്യ മിഥ്യൈവ പരദാരാദിവര്ജനമ്| മന്ത്രദേവതയാഹൂതാ നാചക്ഷീരന് മഹാഹയഃ| വിഷസുപ്തപ്രബുദ്ധസ്ഥാ ഭാവാഭാവൌ തദായുഷഃ| സംന്യാസരോഹിണീകാദിഗ്രസ്തസ്യ സഹസാ ഭവേത്| ഉപേക്ഷയാ ന മരണം ജീവിതം വാ ചികിത്സയാ| പ്രത്യഹം നൃസഹസ്രസ്യ യുദ്ധേऽന്യോന്യമഭിഘ്നതഃ| സാധുവൃത്തസ്യ ചാതുല്യാ ന ഭവേദായുഷഃ സ്ഥിതിഃ| നായുധൈര്ദ്വിഷമിന്ദ്രാദ്യാ നൌഷധൈരാര്തമശ്വിനൌ| ഉപക്രമേരന് ന ഭവേദകാലമരണം യദി| ഘടാനാമാമപക്വാനാം പാലനാപരിപാലനൈഃ| ചിരാല്പകാലവര്തിത്വം ചിത്രസ്ഥാനാം ച ദൃശ്യതേ| ഇത്യത്യന്തപ്രസിദ്ധേऽപി സിദ്ധേ സര്വാഗമൈരപി| ദൃഷ്ടേऽപ്യകാലമരണേ വിചികിത്സേത്കഥം ബുധഃ||൯൪||

രസായനവിധിനാ തേ ച മുനയോ മത്തമാതങ്ഗസമാഗമാദിവര്ജനേന ദൈവവ്യപാശ്രയാദിസേവനേന ച യഥാകാമം യഥേച്ഛമായുഷഃ സ്ഥിതിം നാപ്നുയുഃ| യദ്യകാലമരണം ന സ്യാത് സര്പാദിതശ്ച വിദുഷാം ഭയം ന ഭവേത്| ശത്രുഭ്യ ആത്മനോ രക്ഷണാര്ഥം പ്രാകാരദുര്ഗാദീനി നിരര്ഥകാനി ഭവേയുഃ| തഥാ മഹാऽഹയോ വാസുകിപ്രഭൃതയോ വിഷേണ സുപ്തേ തതോ മന്ത്രേണ പ്രബുദ്ധേ പുരുഷേ സ്ഥിതാഃ മന്ത്രദേവതയാഹൂതാഃ സന്തസ്തഥാ തഥാവിധാഃ പുരുഷായുഷോ ഭാവാഭാവൌ നാചക്ഷീരന്| തഥാ സംന്യാസരോഹിണികാദിമഹാരോഗഗ്രസ്തസ്യ പുരുഷസ്യ വൈദ്യോപേക്ഷയാ സഹസാ ഝടിത്യേവ മരണം ന ഭവേച്ചികിത്സയാ ജീവിതം വാ ന ഭവേത്| കാലമരണസ്യ നിയതത്വാത് തഥാ പ്രതിദിവസം പുരുഷസഹസ്രസ്യ യുഗേ അന്യോന്യം പരസ്പരേണാഭിഘ്നതഃ ശസ്ത്രൈഃ പ്രഹരതഃ സാധുവൃത്തസ്യ ച നൃസഹസ്രസ്യാകാലമരണാഭാവേ അതുല്യാ വിസദൃശീ സ്ഥിതിര്ന ഭവേത്, തുല്യാ ഭവേത്| ന ച തുല്യാ യസ്മാത് ദൃഷ്ടം യുധ്യന്നൃസഹസ്രം നശ്യത് സാധുവൃത്തം ച ജീവത്| തഥാ യദി ചാകാലമരണം ന ഭവേത്, തത ഇന്ദ്രാദ്യാ ദേവതാഃ ശത്രുമായുധൈര്മാരയിതും നോപക്രമേരന്നാരഭേരന്| ആര്ത്തം പീഡിതഞ്ച യഥാര്ഥദൃശാവശ്വിനൌ സ്വാസ്ഥ്യായൌഷധൈര്നോപക്രമേയാതാം യദ്യകാലമരണം ന സ്യാത്| തഥാऽऽമാനാമപി ഘടാനാം പാലനേന ചിരകാലവൃത്തിത്വം ദൃഷ്ടം, അപാലനേന ച പക്വാനാമപ്യല്പകാലവര്ത്തിത്വം ദൃഷ്ടം, തദ്വത് ചിത്തത്രസ്ഥാനാമപി ഭാവാനാം ചിരാല്പകാലവര്ത്തിത്വം ദൃഷ്ടം പാലനാപരിപാലനൈഃ| അനേന പ്രകാരേണാത്യന്തം പ്രസിദ്ധേऽകാലമരണേ സര്വാഗമൈശ്ച സിദ്ധേ ബുധഃ കഥം വിചികിത്സേത്? തേന യേ ആചാര്യാ നിയതമാനമായുഷ ആഹുഃ തേ ദൈവസ്യാബലവത്വാത്പുരുഷകാരബാധായാം ന തു സര്വഥാ നിയതത്വമ്|| ൯൪||

Adhikarana kAlAkAlamRutyulakShaNamatra dRuShTAntashca (95) · Śloka 95

ഗുണവദ്ഭിഷഗാദീനാം സമ്ഭവേ സമ്ഭവേത്തു യഃ| മൃത്യും തം കാലജം പ്രാഹുരിതരം തദ്വിപര്യയേ| യഥാ രഥേ വാഹ്യമാനോ ന്യായേന ക്രമശഃ ക്ഷയമ്| യായാദാത്മവതാമായുസ്തഥാऽന്യേഷാം വിപര്യയഃ| ശുചിതൈലദശോ ദീപഃ കീടവാതാദ്യപീഡിതഃ| ദീപ്തിമാന് വര്തതേ സമ്യഗ്യഥൈവാസ്നേഹസംക്ഷയാത്| സ ഏവാതോ യഥാ ച സ്യാദ്വിപരീതോ വിപര്യയേ| ഹിതാഹിതോപചാരേണ തഥൈവ പുരുഷോ ധ്രുവമ്||൯൫||

നനു കഥം കാലജോ മൃത്യുര്ജ്ഞായതേ? അതസ്തല്ലക്ഷണമുച്യതേ| ഗുണവതാം ഭിഷഗാദീനാം സമ്ഭവേ യോ മൃത്യുഃ സമ്ഭവേത് ഉത്പദ്യേത സ കാലജഃ| ഗുണാ ദക്ഷാദയഃ| ഭിഷഗാദീനാമിത്യത്രാദിഗ്രഹണം ശേഷപാദത്രയോപലക്ഷണാര്ഥമ്| തസ്യ കാലജസ്യ മൃത്യുര്ലക്ഷണവൈപരീത്യാദകാലജഃ| ദൃഷ്ടാന്തപൂര്വമകാലമൃത്യുകാരണലക്ഷണാര്ഥമാഹ- യഥാ രഥ ഇത്യാദി| രഥോ യഥാ സമഭൂഭാഗയോജനാദിനാ ന്യായേന വാഹ്യമാനഃ ക്രമേണ സ്വേ കാലേऽവശ്യമേവ ക്ഷയം യായാത് ഏവമാത്മവതാം ഹിതസേവാഹിതപരിഹാരശീലിനാമായുഃ| തഥാ അന്യേഷാമനാത്മവതാം വിപര്യയഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- യഥാ ന്യായേന വാഹ്യമാനോ രഥഃ ക്രമേണ ക്ഷയം യാതി ഏവമാത്മവതാമപി ക്രമേണായുഃ ക്ഷയം യാതി| യഥാ തഥാ രഥഃ അന്യായേന വിഷമമാര്ഗയോജനാദിനാ യുഗപത്ക്ഷയം യാത്യേവമനാത്മവതാം പ്രമാദിനാമായുര്യുഗപദേവ ക്ഷയം യാതി ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ശുചി നിര്മലം തൈലം ദശാ ച യസ്മിന് ദീപേ സ കീടാദ്യപീഡിതോ യഥൈവ സ്നേഹപരിക്ഷയോ യാവത് സമ്യഗ്ദീപ്തിമാന് വര്തതേ തദ്വദ്ധിതോപചാരേണ പുരുഷഃ| ഏതദ്വിപര്യയേ അശുചിതൈലദശത്വേ കീടാദിപീഡിതത്വേ ച സ ഏവ ച ദീപോ വിപരീതോ ന ദീപ്തിമാന് സ്നേഹേ തിഷ്ഠത്യപി സ്യാത്തഥൈവ പുരുഷഃ അഹിതോപചാരേണ ധ്രുവമവശ്യമേവ വിജ്ഞേയഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- ശുചിതൈലദശഃ കീടാദ്യപീഡിതശ്ച ദീപഃ യഥാ ദീപ്തിമാന് വര്തതേ, സ്നേഹക്ഷയേന തു ക്ഷയം യാത്യേവം പുരുഷഃ അപ്രമത്തോऽപ്യായുഷഃ ക്ഷയാത് ക്ഷയം യാതി നിയതായുരപി| തഥാऽക്ഷീണേ സ്നേഹേऽപി യഥാ ദീപോ വാതാദിപീഡിതത്വാത് ക്ഷയം യാതി ഏവമഹിതോപചാരേണാപി പുരുഷ ആയുഷ്യക്ഷീണേऽപി നിയതായുരഹിതോപചാരേണ ധ്രുവം അവശ്യമ്|| ൯൫||

Adhikarana sharIralakShaNasyAvashyakatA (96) · Śloka 96

സര്വമന്യത് പരിത്യജ്യ ശരീരം പാലയേദതഃ| തദഭാവേ ഹി ഭാവാനാം സര്വാഭാവഃ ശരീരിണാമ്| നഗരീ നഗരസ്യേവ രഥസ്യേവ രഥീ തഥാ| സ്വശരീരസ്യ മേധാവീ കൃത്യേഷ്വവഹിതോ ഭവേത്||൯൬||

ഇതി ജ്ഞാത്വാऽന്യത്സര്വം പരിത്യജ്യ ബുധഃ ശരീരമേവ പാലയേത്| യതഃ ശരീരിണാം തസ്യ ശരീരസ്യാഭാവേ സര്വപദാര്ഥാനാം ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടപ്രയോജനാനാമഭാവഃ| അന്യത് സുബോധമ്|| ൯൬||

Adhikarana hitAshanopadeshaH (97) · Śloka 97

ആഹാരകല്പനാഹേതൂന് സ്വ ഭാവാദീന്| സമീക്ഷ്യ ഹിതമശ്നീയാദ്ദേഹോ ഹ്യാഹാരസമ്ഭവഃ||൯൭||

തഥാऽഹാരസ്യ കല്പനായാം യേ ഹേതവഃ സ്വഭാവസംസ്കാരമാത്രാദയസ്താന് വിശേഷേണ സമീക്ഷ്യ ഹിതമശ്നീയാദായുഷ്കാമഃ| യതോ ദേഹ ആഹാരസമ്ഭവഃ|| ൯൭||

Adhikarana vegA na dhAryAH (98) · Śloka 98

ഭീലജ്ജായന്ത്രണാലോഭഹര്ഷശോകവശം ഗതഃ| ന ജാതു ധാരയേദ്വേ ഗാംസ്തദ്ധി സര്വാപദാസ്പദമ്||൯൮||

തഥാ ഭീലജ്ജാദീനാം വശം ഗതോ വേഗാന് മൂത്രാദീന് ന കദാചിദ്ധാരയേത്| ഏതദുക്തം ഭവതി- ഭീലജ്ജാദീനാം വേഗധാരണഹേതൂനാം വശം ഗത്വാവേഗാന്ന ഘാരയേത്| തദ്ധി വേഗാധാരണം സര്വാസാമാപദാമാസ്പദം സ്ഥാനമ്| ഹിശബ്ദോയസ്മാദര്ഥേ|| ൯൮||

Adhikarana hitAbhyAsinAmakAle na balAdihAniH (99) · Śloka 99

ഹിതമഭ്യസ്യതഃ പുംസോ നാകാലേ കാലദംഷ്ട്രയാ| സഞ്ചായതേ പരാമര്ശോ ബലോത്സാഹേന്ദ്രിയായുഷാമ്||൯൯||

ഇത്യനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ ഹിതമഭ്യസ്യതഃ പുരുഷസ്യാകാലേ ബലാദീനാം കാലദംഷ്ട്രയാ പരാമര്ശോ ന ജായതേ സാകാലദംഷ്ട്രാ ന ബാധ്ഗത ബിത്യര്ഥഃ|| ൯൯||

Adhikarana ahitaparityAginaH rogasambhave~api sAdhUnAmAnRuNyaM bhavati (100) · Śloka 100

അഹിതാന്യപി സന്ത്യജ്യ ദോഷമപ്യാപ്നുയാദ്യദി| തഥാപ്യാനൃണ്യമായാതി സാധൂനാമാത്മവാനിതി||൧൦൦||

നനു ഹിതോപചാരപരസ്യാപി രോഗാദ്യഭിഭവോ ദൃഷ്ടഃ സ കഥമിത്യുച്യതേ അഹിതാനി പരിജ്ഞായമാനാനി ത്യക്തവാ ദൈവാദ്യദി പുരുഷോ ദോഷമാപ്നുയാത് തഥാപ്യാത്മവാനിതി സാധൂനാമനൃണോ ഭവതി|| ൧൦൦||

Adhikarana daivAdaparihAryarogasambhave na shocitavyam (101) · Śloka 101

യച്ച രോഗസമുത്ഥാനം ന ശക്യമിഹ കേനചിത്| പരഹിര്തും ന തത് പ്രാപ്യ ശോചിതവ്യം മനീഷിണാ||൧൦൧||

യച്ച ദൈവകരണാം സമുത്ഥാനം തത്പ്രാപ്യ മനീഷിണാ പണ്ഡിതേന ന ശോചയിതവ്യമപരിഹാര്ഥത്വാത്|| ൧൦൧||

Adhikarana sadAcArasevinAM jIvitamamRutopamam (102) · Śloka 102

ഹിതാഹാരവിഹാരാണാം സദാചാരനിഷേവിണാമ്| ലോകദ്വയവ്യപേക്ഷാണാം ജീവിതം ഹ്യമൃതായതേ||൧൦൨||

കിഞ്ചിദിദമുച്യതേ- യ ഹിതമാഹാരം വിഹാരം ച സേവന്തേ സതാം സാധൂനാമാചാരം ശീലം ച സേവന്തേ അയം ലോകഃ പരലോകശ്ചൈവം ഭവതീതി യേ ബുദ്ധ്യാ കല്പയന്തി തേഷാം ജീവിതമേവാമൃത്വമാചരതി ഹിതത്വാത്|| ൧൦൨||

Adhikarana grAmyasukhAdilolupasya jIvitamanarthakam (103) · Śloka 103

ഗൃധ്നുര്ഗ്രാമ്യസുഖേ വശ്യഃ ക്ലേശാനാം ഹതസത്പഥഃ| മൂഢോ ജീവത്യനര്ഥായ ദുര്ഗതിം പരിബൃംഹയന്||൧൦൩||

യസ്തു മൂഢോ ഗ്രാമ്യസുഖേ ഐന്ദ്രിയകേ സുഖൈകഗൃധ്നുരതൃപ്തഃ ക്ലേശാനാം ച രാഗലോഭാദീനാം വശ്യഃ സ ദുര്ഗതിമേവ വര്ധയന് അനര്ഥായൈവ ജീവതി| തഥാ ഹതസ്ത്യക്തസ്സത്പഥഃ സാധൂനാം പന്ഥാ യേന|| ൧൦൩||

Adhikarana cira~jjIvitukAmena kartavyam (104) · Śloka 104

വിദുഷാऽന്തഃശരീരസ്ഥാന്നിത്യം സന്നിഹിതാനരീന്| ജിത്വാ വര്ജ്യാനി വര്ജ്യാനി ചിരം ജീവിതുമിച്ഛതാ||൧൦൪||

തസ്മാദ്വിദുഷാ പണ്ഡിതേനാന്തശ്ശരീസ്ഥാന്നിത്യസന്നിഹിതാന് രാഗാദീനരീന് ജിത്വാ ദിനചര്യിക്താന്യത്രോക്താനി ച വര്ജ്യാനി ന സേവ്യാനി|| ൧൦൪||

Adhikarana dhImatA ashubhaphaladaM karma na kAryam (9) · Śloka 9

തദാത്വേ ചാനുബന്ധേ വാ തസ്മാത് കര്മശുഭോദയമ്| സ്മരന്നാത്രേയവചസോ ന ധീമാന് കര്തുമര്ഹതി||൧൦൫|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വിരുദ്ധാന്നവിജ്ഞാനീയോ നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൯||

യസ്യ ചിരം ജീവിതുമിച്ഛാ തേനേത്യനന്തരോക്തസ്യ ആത്രേയസ്യ വചസഃ സ്മരന് അശുഭോദയം കര്മ ധീമാന് പണ്ഡിതഃ കര്തും നാര്ഹതി| കീദൃശമശുഭോദയം തദാത്വേ അശുഭോദയം തത്കാലോപഭോഗ്യാശുഭഫലകാരണമനുബന്ധേ വാऽന്യസ്മിന് കാലേ വാऽശുഭഫലകാരണമിതി|| ൧൦൫|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ നവമോऽധ്യായഃ||൯||