9. viruddhānnavijñānīyaḥ

Adhikarana atha viruddhAnnavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ വിരുദ്ധാന്നവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

Adhikarana grAmyamAMsAnAM madhuguDAdibhiH saha bhakShaNe niShedhaH (2) · Śloka 2

ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകപിശിതാനി, മധുഗുഡതിലപയോമാഷമൂലകബിസൈര്വിരൂഢധാന്യൈശ്ച നൈകധ്യമദ്യാത്||൨||

Adhikarana payasA saha matsyabhakShaNe niShedhaH (3) · Śloka 3

വിശേഷതഃ പയസാ മത്സ്യാന്| ഉഭയം ഹ്യേതന്മധുരസവിപാകിത്വാദഭിഷ്യന്ദി, ശീതോഷ്ണവീര്യത്വാത്പരസ്പരം വിരുദ്ധമ്||൩||

Adhikarana payasA saha visheSheNa cilicimasya bhakShaNe niShedhaH cilicimalakShaNa~jca (4) · Śloka 4

തേഷ്വപി വിശേഷേണ ചിലിചിമഃ| സ പുനഃ ശകലീ ലോഹിതനയനഃ സര്വതോ ലോഹിതരാജിര്ലോഹിതപ്രഭാകരഃ പ്രായോ ഭൂമൌ ചരതി, സോऽത്യഭിഷ്യന്ദിതമത്വാത് സുതരാം വ്യാധീനുപജനയത്യാമവിഷം ച||൪||

Adhikarana sarvamamladravyaM ka~ggvAdayashca payasA saha viruddhyante (5) · Śloka 5

സര്വഞ്ചാമ്ലം ദ്രവമദ്രവം പയസൈകധ്യം വിരുദ്ധമ്| തത ഉത്തരം വാ വിരുദ്ധം ഫലഞ്ച കങ്ഗുവരകമകുഷ്ഠകുലത്ഥമാഷനിഷ്പാവാശ്ച||൫||

Adhikarana mUlakAdiharitakabhakShaNottaraM payaH na sevyam (6) · Śloka 6

ന മൂലകാദിരഹിതം ഭക്ഷയിത്വാ പയഃ സേവ്യം കുഷ്ഠാബാധഭയാത്||൬||

Adhikarana kShIramadhubhyAM viruddhAni dravyANi (7) · Śloka 7

പൌഷ്കരം രൌഹിണീകം ജാതുകം വാ ശാകം സഹ മധുപയോഭ്യാം നാഭ്യവഹരേത്| താഭ്യാഞ്ച സഹ കപോതാന് സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടാന്||൭||

Adhikarana sarShapatailabhRuShTAni matsyavarAhamAMsAni viruddhAni (8) · Śloka 8

തഥാ സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടാനാം മത്സ്യബദരാണാം ബദരാണി ശ്വാവിദ്വരാഹമാംസം ചൈകധ്യം പിത്തേനാമമാംസാനി||൮||

Adhikarana saMyogaviruddhAni (9) · Śloka 9

ദധ്നാ കുക്കുടം പൃഷതം ച| കുസുമ്ഭശാകേനൌരഭ്രമ്| സൌവീരകേണ തിലശഷ്കുലീഃ| ക്ഷീരേണ ലവണമ്| മൂലകേന മാഷസൂപമ്| നവനീതേന മൂലശാകമ്| ഉപോദകാം മൈരേയമാര്ദ്വീകാഭ്യാമ്| പീലൂനി കരീരൈഃ| ബിസൈര്വിരൂഢകാനി| ദധ്നാ മാഷസൂപേന ഗുഡേന മധുനാ ഘൃതേന വാ ലകുച ഫലമ്| ദധ്നാ തക്രേണ താലഫലേന വാ കദലീഫലമ്| പിപ്പലീമരിചാഭ്യാം, മധുനാ ഗുഡേന വാ കാകമാചീം||൯||

Adhikarana kAkamAcyA saMskArAdibhirvirodhaH (10) · Śloka 10

താമേവ മത്സ്യപചനേ ശൃങ്ഗിവേരപചനേ വാ ഭാജനേ സിദ്ധാമന്യത്ര വാ സിദ്ധാം രാത്രിമുഷിതാമ്||൧൦||

Adhikarana kAMsyabhAjane dasharAtrasthitaM sarpirna sevyam (11) · Śloka 11

കാംസ്യഭാജനേ ദശരാത്രോഷിതം സര്പിഃ||൧൧||

Adhikarana saMyogasaMskArAdi viruddhAni (12) · Śloka 12

മദ്യദധിമധുഭല്ലാതകേഷു ചോഷ്ണമ്| തക്രസിദ്ധകാസമ്പില്ലകോ വിരുദ്ധഃ| അങ്ഗാരശൂല്യോ ഭാസഃ| സുരാകൃസരാപായസാശ്ചൈകധ്യം വിരുദ്ധാഃ| മധുസര്പിര്വസാതൈലോദകാനി സമധൃതാനി ദ്വിശസ്ത്രിശഃ സമസ്താനി വാ| മധുഘൃതേ ഭിന്നാംശേ ദിവ്യോദകാനുപാനേ| മധുപുഷ്കരബീജമ്| പദ്മോത്തരികാശാകം ശാര്കരോ മൈരേയോ മധു ച സഹോപയുക്തം സര്വേ വിരുദ്ധമ്; വാതം ചാതികോപയതി| ഹാരിദ്രകഃ സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടോ വിരുദ്ധഃ| പിത്തം ചാതികോപയതി| പായസോ മന്ഥാനുപാനോ വിരുദ്ധഃ| ശ്ലേഷ്മാണം ചാതികോപയതി| ഉപോദകാ തിലകല്കസിദ്ധാ ഹേതുരതീസാരസ്യ| ബലാകാ വാരുണ്യാ കുല്മാഷൈശ്ച വിരുദ്ധാ| സൈവ വരാഹവസയാ പരിഭൃഷ്ടോ സദ്യോ വ്യാപാദയതി| ഗോധാലാവതിത്തിരിമയൂരകപിഞ്ജലാശ്ചൈരണ്ഡദാര്വഗ്നിസിദ്ധാ ഏരണ്ഡതൈലസമ്മൂര്ച്ഛിതാഃ| ഹാരീതമാംസം ഹരിദ്രശൂലകാവസകം ഹാരിദ്രാഗ്നിപ്ലുഷ്ടം ച| തദേവ ഭസ്മപാംസുപരിധ്വസ്തം സക്ഷൌദ്രം ച| തഥാ മത്സ്യനിസ്താലിതസ്നേഹസാധിതാഃ പിപ്പല്യഃ||൧൨||

Adhikarana shItoShNanavapurANAdIni sammilitAni na sevyAni (13) · Śloka 13

ശീതോഷ്ണം നവപുരാണമാമപക്വഞ്ച നൈകമൈകധ്യമദ്യാത്||൧൩||

Adhikarana uShNAbhitaptasya sahasA salilAvagAhAdiniShedhaH (14) · Śloka 14

സലിലാവഗാഹഃ സഹസോഷ്ണാഭിതപ്തസ്യ ത്വഗ്ദൃഷ്ട്യോരുപപാതായ| തൃഷ്ണാഭിപ്രവൃദ്ധയേ ച| തഥൈവ ച പയഃപാനം രക്തപിത്തായ||൧൪||

Adhikarana shrAntasya sahasA bhojane doShaH (15) · Śloka 15

ശരീരേണായസ്തസ്യ സഹസാऽഭ്യവഹാരഃ ഛര്ദിഷേ ഗുല്മായ വാ| വാചാ ത്വായസ്തസ്യ സ്വരസാദായ||൧൫||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (16) · Śloka 16

ഇത്യന്നപാനദ്രവ്യവിരോധൈകദേശോ ബാഹുല്യേനോപയോഗീ കഥിതഃ| ഭേഷജദ്രവ്യാണാന്തു യഥോപദേശമേവ പ്രയോഗേ ന്യായ്യതരഃ| തദ്വിരോധഃ പുനരതിപ്രസങ്ഗഭയാന്നോക്തഃ| ന ച തദ്വിജ്ഞാനമേകാന്തഭദ്രകമ്||൧൬||

Adhikarana viruddhadravyalakShaNam (17) · Śloka 17

അപി ച- ഉത്ക്ലേശ്യ ദോഷാന്ന ഹരേത് ദ്രവ്യം യത്തത്സമാസതഃ| വിരുദ്ധം തദ്ധി ധാതൂനാം പ്രത്യനീകതയാ സ്ഥിതമ്||൧൭||

Adhikarana virodhaprakArAH (18) · Śloka 18

ബലിനാം മിഥോഗുണാനാം വിഷമതയാ സമതയാऽപ്യുഭയഥാപി| സംസ്കാരാദിവശേന ച ഭവതി നിസര്ഗാദപി വിരോധഃ||൧൮||

Adhikarana virodhaprakArANAmudAharaNAni (19) · Śloka 19

ക്ഷീരം കുലത്ഥൈഃ പനസേന മത്സ്യൈഃ തപ്തം ദധിക്ഷൌദ്രഘൃതേ സമാംശേ| വാര്യൂഷരേ രാത്രിഷു സക്താവശ്ച തോയാന്തരാസ്തേ യവകാസ്തഥാ ച||൧൯||

Adhikarana kushAgrabuddhInAmetadudAharaNamAtram (20) · Śloka 20

കുശാഗ്രീയധിയാമേതദുദാഹരണമാത്രകമ്| ഉപനീതമലം വിദ്വാന് സര്വത്ര ക്രമതേ യതഃ||൨൦||

Adhikarana viruddhAshane vyApada (21) · Śloka 21

വിസ്ഫോടശോഫമദവിദ്രധിഗുല്മയക്ഷ്മതേജോബലസ്മൃതിമതീന്ദ്രിയചിത്തനാശാന്| കുര്യാദ് വിരുദ്ധമശനം ജ്വരമസ്രപിത്തമഷ്ടൌ ഗദാംശ്ച മഹതോ വിഷവച്ച മൃത്യുമ്||൨൧||

Adhikarana viruddhAshanajeShu rogeShu pratIkAraH (22) · Śloka 22

തേഷ്വാശു കുര്യാത്സംശുദ്ധിം ശമം വാ തദ്വിരോധിഭിഃ| ദ്രവ്യൈസ്തൈരേവ വാ പൂര്വം ശരീരസ്യാഭിസംസ്കൃതിമ്||൨൨||

Adhikarana vyAyAmasnigdhAdInAM virodhyapi na bAdhakam (23) · Śloka 23

വ്യായാമസ്നിഗ്ധദീപ്താഗ്നിവയസ്ഥബലശാലിനാമ്| വിരോധ്യപി ന പീഡായൈ സാത്മ്യമല്പം ച ഭോജനമ്||൨൩||

Adhikarana viruddhopayoge~api roganivRuttau bIjam (24) · Śloka 24

ദോഷാദിവൈപരീത്യേന ഹരതേ രോഗിണാം രുജമ്| ഏകധ്യം ദധിദുഗ്ധാദിയോജനാ ന വിരുധ്യതേ| യോഗാദിഭേദാദ്യദ്യദ്വാ പഥ്യാനാമപ്യപഥ്യതാ| തദ്ഭേദാന്തരതസ്തദ്വദ്വിരോധോऽപി നിവര്ത്തതേ||൨൪||

Adhikarana pathyApathyayostyAgashIlanayorvidhiH (25) · Śloka 25

പാദാംശേന ത്യജേത്സാത്മ്യമഹിതം ഹിതമാചരേത്| ഏകാന്തരം തതശ്ചോര്ധ്വം ദ്വ്യന്തരം ത്ര്യന്തരം തഥാ||൨൫||

Adhikarana kramashaH pathyApathyashIlanaparihAraguNAH (26) · Śloka 26

ക്രമേണാനേന സാന്ത്യക്താ ദോഷാഃ സംവര്ധിതാ ഗുണാഃ| പ്രഭവന്തി ന പീഡായൈ പ്രാപ്നുവന്തി സ്ഥിരാത്മതാമ്||൨൬||

Adhikarana trayaH upastambhAH (27) · Śloka 27

ത്രിതയം ചൈതദുപസ്തമ്ഭനമാഹാരഃ സ്വപ്നോऽബ്രഹ്മചര്യം ച| ഏഭിര്യുക്തിയുക്തൈരുപാതബ്ധമുപസ്തമ്ഭൈഃ ശരീരം ബലവര്ണോപചയോചിതമനുവര്തതേ യാവദായുഃ സംസ്കാരഃ| തത്രാऽऽഹാര ഉക്തോ വക്ഷ്യതേ ച||൨൭||

Adhikarana nidrAyAH svarUpam (28) · Śloka 28

ലോകാദിസര്ഗപ്രഭവാ തമോമൂലാ തമോമയീ| ബാഹുല്യാത്തമസോ രാത്രൌ നിദ്രാ പ്രായേണ ജായതേ||൨൮||

Adhikarana nidrAveshAvasthA (29) · Śloka 29

ശ്ലേഷ്മാവൃതേഷു സ്രോതസ്സു ശ്രമാദുപരതേഷു ച| ഇന്ദ്രിയേഷു സ്വകര്മഭ്യോ നിദ്രാ വിശതി ദേഹിനമ്||൨൯||

Adhikarana svapnAvasthA (30) · Śloka 30

സര്വേന്ദ്രിയവ്യുപരതൌ മനോऽനുപരതം യദാ| വിഷയേഭ്യസ്തദാ സ്വപ്നം നാനാരൂപം പ്രപശ്യതി||൩൦||

Adhikarana nidrAyAM mAhAtmyam (31) · Śloka 31

നിദ്രായത്തം സുഖം ദുഃഖം പുഷ്ടിഃ കാര്ശ്യം ബലാബലമ്| വൃഷതാം ക്ലീബതാ ജ്ഞാനമജ്ഞാനം ജീവിതം ന ച||൩൧||

Adhikarana akAlanidrAdidoShAH (32) · Śloka 32

അകാലേऽതിപ്രസങ്ഗാച്ച ന ച നിദ്രാ നിവേഷിതാ| സുഖായുഷീ പരാത്കുര്യാത്കാലരാത്രിരിവാപരാ||൩൨||

Adhikarana yuktanidrAyAH guNAH (33) · Śloka 33

സൈവ യുക്താ പുനര്യുങ്ക്തേ നിദ്രാദേഹം സുഖായുഷാ| യോഗാഭിയോഗിനോ ബുദ്ധിര്നിര്മലാऽതമസാ യഥാ||൩൩||

Adhikarana rAtrijAgaraNAdInAM guNAH (34) · Śloka 34

രാത്രൌ ജാഗരണം രൂക്ഷം സ്നിഗ്ധം പ്രസ്വപനം ദിവാ| അരൂക്ഷമനഭിഷ്യന്ദി ത്വാസീനപ്രചലായിതമ്||൩൪||

Adhikarana grIShme divAsvapnaM hitam (35) · Śloka 35

ഗ്രീഷ്മേ വായുചയാദാനരൌക്ഷ്യരാത്ര്യല്പഭാവതഃ| ദിവാസ്വപ്നോ ഹിതോऽന്യസ്മിന് കഫപിത്തകരോ ഹി സഃ||൩൫||

Adhikarana grIShmavarjyeShu RutuShu divAsvApaniShedhaH apavAdashca (36) · Śloka 36

മുക്താऽതിഭാഷ്യയാനാധ്വമദ്യസ്ത്രീഭാരകര്മഭിഃ| ക്രോധശോകഭയൈഃ ക്ലാന്താന് ശ്വാസഹിധ്മാതിസാരിണഃ| വൃദ്ധബാലാബലക്ഷീണക്ഷതതൃട്ച്ഛൂലപീഡിതാന്| അജീര്ണ്യഭിഹതോന്മത്താന്ദിവാസ്വപ്നോചിതാനപി| ധാതുസാമ്യം തഥാ ഹ്യേഷാം ശ്ലേഷ്മാ ചാങ്ഗാനി പുഷ്യതി||൩൬||

Adhikarana grIShme~api divAsvApe~ayogyAH (37) · Śloka 37

ബഹുമേദഃ കഫാഃ സ്വപ്യുഃ സ്നേഹനിത്യാശ്ച നാഹനി||൩൭||

Adhikarana rAtriShvapi svapne~anarhAH (38) · Śloka 38

വിഷാര്ത്തഃ കണ്ഠരോഗീ ച നൈവ ജാതു നിശാസ്വപി||൩൮||

Adhikarana ahitanidrayA jAyamAnA rogAH (39) · Śloka 39

ഹലീമകശിരോജാഡ്യസ്തൈമിത്യഗുരുഗാത്രതാഃ| ജ്വരഭ്രമമതിഭ്രംശസ്രോതോരോധാഗ്നിമന്ദതാഃ| ശോഫാരോചനഹൃല്ലാസപീനസാര്ദ്ധാവഭേദകാഃ| കണ്ഡൂരുക്കോഠപിടകാകാസതന്ദ്രാഗലാമയാഃ| വിഷവേഗപ്രവൃത്തിശ്ച ഭവേദഹിതനിദ്രയാ||൩൯||

Adhikarana atinidrAyAH kAraNam (40) · Śloka 40

അപച്യമാനോ ബാഹുല്യാത്സ്രോതാംസ്യാവൃണുതേ കഫഃ| തതഃ സ്രോതസ്സു രുദ്ധേഷു ജായതേ ഗാത്രഗൌരവമ്| ഗുരുഗാത്രസ്യ ചാലസ്യമാലസ്യാദതിനിദ്രതാ||൪൦||

Adhikarana atinidrAnAshakAni (41) · Śloka 41

വിരേകഃ കായശിരസോര്വമനം രക്തമോക്ഷണമ്| ധൂമഃ ക്ഷുത്തൃഡ്വ്യഥാഹര്ഷശോകമൈഥുനഭീക്രുധഃ| ചിന്തോത്കണ്ഠാऽസുഖാ ശയ്യാ സത്ത്വൌദാര്യം തമോജയഃ| രൂക്ഷാന്നം ചാഹിതാം നിദ്രാം വാരയന്തി പ്രസങ്ഗിനീമ്||൪൧||

Adhikarana nidrAnAshe hetavaH (42) · Śloka 42

ഏത ഏവ ച വിജ്ഞേയാ നിദ്രാനാശസ്യ ഹേതവഃ| കാലശീലക്ഷയോ വ്യാധിര്വൃദ്ധിശ്ചാനിലപിത്തയോഃ||൪൨||

Adhikarana nidrAnAshAjjAyamAnA rogAH (43) · Śloka 43

നിദ്രാനാശാദങ്ഗമര്ദ്ദശിരോഗൌരവജൃമ്ഭികാഃ| ജാഡ്യഗ്ലാനിഭ്രമാപക്തിതന്ദ്രാരോഗാശ്ച വാതജാഃ||൪൩||

Adhikarana tandrAnidAnAni (44) · Śloka 44

കഫോऽല്പോ വായുനോദ്ധൂതോ ധമനീഃ സന്നിരുധ്യ തു| കുര്യാത്സംജ്ഞാപഹാം തന്ദ്രാം ദാരുണാം മോഹകാരിണീമ്| ഉന്മീലിതവിനിര്ഭുഗ്നേ പരിവര്തിതതാരകേ| ഭവതസ്തത്ര നയനേ സ്രുതേ ലുലിതപക്ഷ്മണീ| അര്ദ്ധത്രിരാത്രാത്സാ സാധ്യാ ന സാ സാധ്യാ തതഃ പരമ്||൪൪||

Adhikarana rAtrau sAtmyataH nidrAM seveta (45) · Śloka 45

യഥാകാലമതോ നിദ്രാം രാത്രൌ സേവേത സാത്മ്യതഃ||൪൫||

Adhikarana rAtrau jAgaritasya prAtaH svApavidhiH (46) · Śloka 46

അസാത്മ്യാജ്ജാഗരാദര്ധം പ്രാതഃ സ്വപ്യാദഭുക്തവാന്||൪൬||

Adhikarana mandanidrasya upacArAH (47) · Śloka 47

ശീലയേന്മന്ദനിദ്രസ്തു ക്ഷീരമിക്ഷുരസം രസാന്| ആനൂപൌദകമാംസാനാം ഭക്ഷ്യാന് ഗൌഡികപൌഷ്ടികാന്| ശാലീന്മദ്യാനി മാഷാംശ്ച കീലാടാന് മാഹിഷം ദധി| അഭ്യങ്ഗോദ്വര്ത്തനസ്നാനമൂര്ധ്വശ്രവണപൂരണമ്| ചക്ഷുഷസ്തര്പണം ലേപഃ ശിരസോ വദനസ്യ ച| പ്രവാതേ സുരഭൌ ദേശേ സുഖാം ശയ്യാം യഥോചിതേ| സംവാഹനം സ്പര്ശസുഖം ചിത്തജ്ഞൈരനുജീവിഭിഃ| സര്പിഃ ക്ഷീരാനുപാനം ച ജീവനീയൈഃ ശൃതം പിബേത്| കാന്താബാഹുലതാശ്ലേഷോ നിര്വൃത്തിഃ കൃതകൃത്യതാ| മനോऽനുകൂലാ വിഷയാഃ കാമം നിദ്രാസുഖപ്രദാഃ||൪൭||

Adhikarana brahmacaryAdiyutasya nidrA kAle bhavatyeva,mandanidropacArANAM varjanIyatvenAtideshaH (48) · Śloka 48

ബ്രഹ്മചര്യരതേര്ഗ്രാമ്യസുഖനിഃ സ്പൃഹചേതസഃ| നിദ്രാ സന്തോഷതൃപ്തസ്യ സ്വം കാലം നാതിവര്ത്തതേ| ഏതാന്യേവ ച ഭൂയിഷ്ഠം നിദ്രാലുഃ പരിവര്ജയേത്||൪൮||

Adhikarana saptavidhAH nidrAH tAsAM vivaraNa~jca (49) · Śloka 49

കാലസ്വഭാവാമയചിത്തദേഹ- ഖേദൈഃ കഫാഗന്തുതമോഭവാ ച| നിദ്രാ ബിഭര്തി പ്രഥമാ ശരീരം പാപ്മാऽന്തഗാ വ്യാധിനിമിത്തമന്യാഃ||൪൯||

Adhikarana sambhoge niShiddhA strI deshakAlAdi ca (50) · Śloka 50

ഗ്രാമ്യധര്മപ്രവൃത്തൌ തു രജസ്വലാമനിഷ്ടാചാരാമശസ്താമതിസ്ഥൂലാമതികൃശാം ഗര്ഭിണീം സൂതികാമനുത്താനാം വികൃതാങ്ഗാം ഗണികാമപ്രജസം ദുഷ്ടയോനിമന്യയോനിമന്യസ്ത്രിയം വിശേഷാച്ച വയോവര്ണവൃദ്ധാം സഗോത്രാം ഗുരുമിത്രബന്ധുഭൃത്യപത്നീം വര്ണിനീം തഥാ ചൈത്യചത്വരചതുഷ്പഥോപവനശ്മശാനാഘാതസലിലൌഷധദ്വിജഗുരുസുരനൃപാലയേഷ്വഹനി ഗോസര്ഗേ മധ്യന്ദിനേऽര്ദ്ധരാത്രൌ പര്വേഷ്വനങ്ഗേ പിപാസുരപ്രണീതസങ്കല്പോ വാ ന ഗച്ഛേത്||൫൦||

Adhikarana viparItavyavAyAdInAM niShedhaH (51) · Śloka 51

ന ച വിപരീതവ്യവായേ യോജയേത്||൫൧||

Adhikarana sambhoge mahAbhogasharIrAdInAM visheShaniShedhaH (52) · Śloka 52

വിശേഷേണ ചാതിവ്യായതാം ഗര്ഭിണീം നവപ്രസൂതാമൃതുമതീം സംവൃതയോനിഞ്ച||൫൨||

Adhikarana mUrddhAbhighAtaniShedhaH (53) · Śloka 53

മൂര്ദ്ധാഭിഘാതം ച പരിഹരേത്| ന ച നിഷേകാഭിമുഖം ശുക്രം ധാരയേദിതി||൫൩||

Adhikarana vyavAyamAtrA (54) · Śloka 54

മനഃശരീരസ്ഥിതിമാത്രമേവ വ്യവായം സേവേത| ന തത്പരഃ സ്യാദിതി||൫൪||

Adhikarana sambhoganiyamAH (55) · Śloka 55

ഭവതി ചാത്ര ശ്ലേകഃ- വിസ്രബ്ധഹൃഷ്ടോ രഹസി തത്കാമസ്തരുണഃ പുമാന്| സമസ്ഥിതാങ്ഗഃ സുരഭിര്മുക്തമൂത്രാദിരവ്യഥഃ| നാനാശിതോ നാത്യശിതോ വൃഷ്യാണാം തര്പിതസ്ത്ര്യഹമ്| നാരീം നാരീര്ഗുണൈര്യുക്താം സഹപൂര്ണഗുണാം വ്രജേത്||൫൫||

Adhikarana RutuvisheSheNa saMyoge kAlaniyamaH (56) · Śloka 56

ദ്വ്യഹാദ്വസന്തേ തസ്യാന്തേ പക്ഷാത്തദ്വദ് ഘനോദയേ| സേവേത കാമതഃ കാമം ഹേമന്തേ ശിശിരേ ബലീ||൫൬||

Adhikarana maithunAnantaraM sevanIyAni (57) · Śloka 57

സ്നാനാങ്ഗരാഗവ്യജനേന്ദുപാദ- മാംസാസവക്ഷീരരസാന് രസാലാമ്| ഭക്ഷ്യാന് സിതാഢ്യാന് സലിലം സുശീതം സേവേത നിദ്രാഞ്ച രതാന്തതാന്തഃ||൫൭||

Adhikarana grAmyadharmottaraM snAnAdisevanasya phalam (58) · Śloka 58

സ്ത്രീസംസര്ഗാദ്ധി സദ്യഃ സ്യാത്ക്ലീബതാ ബലിനാമപി| ഏവം ചാപ്യായതേ ശീഘ്രം തേഷാം ശുക്രം ച ധാമ ച||൫൮||

Adhikarana avidhigrAmyadharmasevAyA doShAH (59) · Śloka 59

ദുഷ്ട്യായുരോജഃശുക്രാണാം ക്ഷയം മേഢ്രാശ്രയാന് ഗദാന്| വായോഃ കോപമധര്മം ച മൂഢഃ പ്രാപ്നോത്യതോऽന്യഥാ| ഉത്താനോ വേഗരോധീ വാ വൃദ്ധിമേഹാശ്മശര്കരാഃ| തിമിരാദിഗദോത്പത്തിര്മൂര്ദ്ധാദ്യഹനനാദ് ധ്രുവമ്||൫൯||

Adhikarana atimaithune vyApadaH (60) · Śloka 60

ഭ്രമക്ലമോരുദൌര്ബല്യബലധാത്വിന്ദ്രിയക്ഷയഃ| അപര്വമരണം ച സ്യാദ്വിശേഷേണാതിമൈഥുനാത്||൬൦||

Adhikarana sambhoge niyamaH (61) · Śloka 61

ന ചോനഃ ഷോഡശാദ്വര്ഷാത് സപ്തതേഃ പരതോ ന ച| ആയുഷ്കാമോ നരഃ സ്ത്രീഭിഃ സംയോഗം ഗന്തുമര്ഹതി||൬൧||

Adhikarana bAlyAvasthAyAM sambhoge hAniH (62) · Śloka 62

അതിബാലോ ഹ്യാസമ്പൂര്ണസര്വധാതുഃ സ്ത്രിയം വ്രജന്| ഉപതപ്യേത സഹസാ തടാകമിവ കാജലമ്||൬൨||

Adhikarana vRuddhasya strIgamane hAniH (63) · Śloka 63

ശുഷ്കം രൂക്ഷം യഥാ കാഷ്ഠം ജന്തുജഗ്ധം വിജര്ജരമ്| സ്പൃഷ്ടമാശു വിശീര്യേത തഥാ വൃദ്ധഃ സ്ത്രിയം വ്രജന്||൬൩||

Adhikarana shukraparirakShaNopadeshaH (64) · Śloka 64

കായസ്യ തേജഃ പരമം ഹി ശുക്രമാഹാരസാരാദപി സാരഭൂതമ്| ജിതാത്മനാ തത്പരിരക്ഷണീയം തതോ വപുഃ സന്തതിരപ്യുദാരാ||൬൪||

Adhikarana tAtkAlikasukhakarANyapramattena sevyAni shAshvatasukha-dAyikAni tu tatpareNa sevyAni (65) · Śloka 65

അപ്രമതോ ഭജേദ്ഭാവാംസ്തദാത്വസുഖസംജ്ഞകാന്| സുഖോദര്കേഷു സജ്ജേത ദേഹസ്യൈതദലം ഹിതമ്||൬൫||

Adhikarana hitAhArasevane~api rogodbhave kAraNam (66) · Śloka 66

പ്രജ്ഞാപരാധോऽസാത്മ്യാര്ഥസംയോഗഃ കാലവൈകൃതമ്| ഹിതേऽപി രതമാഹാരേ യോജയന്ത്യാമയൈര്നരമ്||൬൬||

Adhikarana ahitAhArAsevane~api rogAsambhave kAraNam (67) · Śloka 67

നാപഥ്യസേവനം സദ്യഃ പ്രബാധന്തേ തദാ മലാഃ| പ്രകോപം പ്രതിവിഘ്നന്തി ഭിന്നൈര്ദൂഷ്യാദിഭിര്യദാ| ന ച സര്വോപചാരോऽപി സര്വദാ സര്വദോഷകൃത്| ന ഹി സര്വാണ്യപഥ്യാനി തുല്യദോഷാണി നൈവ ച| സര്വേ തുല്യബലാ ദോഷാ ന സര്വാണി വപൂംഷി ച| വ്യാധിക്ശമത്വേ ശക്താനി...................||൬൭||

Adhikarana apathyasyApathyatamatve bhAve kAraNam (68) · Śloka 68

....................യതോऽപഥ്യം തദേവ തു| ഗച്ഛത്യപഥ്യതമതാം തുല്യദോഷാദിവര്ദ്ധിതമ്||൬൮||

Adhikarana bahubhiH kAraNaiH prakupitAnAM doShANAmAshukAritvam (69) · Śloka 69

ത ഏവ ച പുനര്ദോഷാ ഹേതുഭിര്ബഹുഭിശ്ചിതാഃ| മിഥേ വിരുദ്ധാ ബലിനോ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധിനഃ| സര്വേ സമപ്രകുപിതാഃ പ്രാപ്യാല്പമപി കാരണമ്| പ്രാണായതനമാശ്രിത്യ ഗമ്ഭീരാഃ സര്വമാര്ഗഗാഃ| ദേഹേऽഹിതോചിതേ തേ സ്യുശ്ചിരാദപ്യാശുകാരിണഃ||൬൯||

Adhikarana keShA~jcidahitAhArAdibhirapi sAtmyatvAdi (70) · Śloka 70

അഹിതാന്യപി ചാന്യേഷാമഭ്യാസാദുപശേരതേ| ദോഷാശ്ചൈഷാം ക്ഷയം യാന്തി കര്മവാതാതപാദിഭിഃ||൭൦||

Adhikarana bhinnAhArAdimatAmapi bahUnAmekarogotpattau hetuH (71) · Śloka 71

ഭിനാഹാരാവയഃസാത്മ്യപ്രകൃതീനാം സമം ഭവേത്| ഏകോ വികൃവായ്വാദിയുഗപത്സേവനാദ്ഗദഃ||൭൧||

Adhikarana vAtAdInAM vikRutau kAraNAni (72) · Śloka 72

വാതാദീനാം തു വികൃതിര്വികൃതാദ്ഗ്രഹചാരതഃ| ഭൌമാന്തരിക്ഷദിവ്യേഭ്യ ഉത്പാതേഭ്യശ്ച ജായതേ||൭൨||

Adhikarana vikRutagrahacArAdisambhavahetuH (73) · Śloka 73

സമ്ഭവഃ പുനരേതേഷാം കര്മണഃ സാമുദായികാത്||൭൩||

Adhikarana duShTavAyorlakShaNam (74) · Śloka 74

ദുഷ്ടോ വായുരഭിഷ്യന്ദീ സ്തിമിതോऽത്യൂഷ്ണശീതലഃ| കുണ്ഡലീ ഭൈരവരവഃ പരുഷോऽനാര്ത്തവോ ബലീ| അന്യോന്യവ്യാഹതഗതിഃ പാംസുബാഷ്പവിഷാന്വിതഃ||൭൪||

Adhikarana duShTajalalakShaNam (75) · Śloka 75

രസവര്ണാദിവികൃതമപക്രാന്തവിഹങ്ഗമമ്| നിന്ദിതപ്രഭവം തോയമുപക്ഷീണജലാശയമ്||൭൫||

Adhikarana duShTadeshalakShaNam (76) · Śloka 76

മക്ഷികാമൂഷികാവ്യാലബഹൂത്പാതപ്രദൂഷിതഃ| ദേശോऽപഥ്യാന്നബഹുലോ നഷ്ടധര്മമഹൌഷധിഃ||൭൬||

Adhikarana duShTakAlalakShaNam (77) · Śloka 77

കാലശ്ച വിപരീതോऽതിഹീനലിങ്ഗോ യഥായഥമ്||൭൭||

Adhikarana duShTavAtAdInAmuttaramahitatvam (78) · Śloka 78

ഏതേ ദുഷ്പരിഹാരത്വാദഹിതായോത്തരോത്തരമ്||൭൮||

Adhikarana vikRutavAtAdisambhave pratIkAraH (79) · Śloka 79

യേഷാമനിയതം കര്മ തസ്മിന് കാലേ സുദാരുണേ| കര്മ പഞ്ചവിധം തേഷാം യോജ്യം തദ്വദ്രസായനമ്| ശസ്യതേ ദേഹവൃദ്ധിശ്ച ഭേഷജൈഃ പൂര്വമുദ്ധൃതൈഃ| ബ്രഹ്മചര്യം ദയാ ദാനം സദാചാരരതിഃ ശമഃ| സദ്ധര്മഃ സത്കഥാ പൂജാ ദേവര്ഷീണാം ജിതാത്മനാമ്| ദേശാനാമവിപന്നാനാം സാധൂനാം ച നിഷേവണമ്| ദൈവവ്യപാശ്രയം ചേഷ്ടം കര്മ ജീവിതരക്ഷണമ്||൭൯||

Adhikarana AkAlikaRutucaryAnusaraNam (80) · Śloka 80

ഹേമന്താദിഷു കുര്വീത സ്വം സ്വം ചാകാലികേഷ്വപി| വിധിം തച്ഛീലനം യസ്മാച്ഛീതാദിദ്വന്ദ്വകാരിതമ്| ഋതുചര്യാദിശീതോഷ്ണവൃഷ്ടിദോഷപ്രതിക്രിയാ| അതഏവ ച ചര്യായാംഹേമന്തശിശിരേ സമേ||൮൦||

Adhikarana AyuSho yuktyapekShatvamsarvaprANabhRutAM nityamAyuryuktimapekShate| (81) · Śloka 81

ദൈവേ പുരുഷകാരേ ച സ്ഥിതം തസ്യ ബലാബലമ്||൮൧||

Adhikarana daivapuruShakArayorlakShaNam (82) · Śloka 82

അന്യജന്മകൃതം കര്മ ദൈവം പൌരുഷമൈഹികമ്||൮൨||

Adhikarana daivapuruShakarmaNastraividhyam (83) · Śloka 83

വിദ്യാത്തേ കര്മണീ ത്രേധാ ശ്രേഷ്ഠമധ്യാവരത്വതഃ||൮൩||

Adhikarana daivapuruShakArayoryuktyA dIrghAyustvAdisambhavaH (84) · Śloka 84

തയോരുദാരയോര്യുക്തിര്ദീര്ഘസ്യ സുസുഖസ്യ ച| നിയതസ്യായുഷോ ഹേതുര്വിപരീതസ്യ ചാപരാ| മധ്യാ മധ്യസ്യ മിശ്രസ്യ സംകീര്ണാ...........................||൮൪||

Adhikarana balIyena pauruSheNa durbalaM daivamupahanyate (85) · Śloka 85

..................................ശൃണു ചാപരമ്| ദൈവം പുരുഷകാരേണ ദുര്ബലം ഹ്യുപഹന്യതേ| തഥാ ദൈവേന ബലിനാ പൌരുഷം കര്മ ദുര്ബലമ്||൮൫||

Adhikarana keShA~jcinmatenAyuShorniyatapramANam (86) · Śloka 86

ദൃഷ്ട്വാ യദേകേ മന്യന്തേ നിയതം മാനമായുഷഃ||൮൬||

Adhikarana daivasya karmaNaH dvaividhyam (87) · Śloka 87

കര്മ കിഞ്ചിത്ക്വചിത്കാലേ വിപാകനിയതം മഹത്| കിഞ്ചിച്ച കാലനിയതം പ്രത്യയൈഃ പ്രതിബോധ്യതേ||൮൭||

Adhikarana mRutyordvaividhyam (88) · Śloka 88

ഏവം ച ദ്വിവിധോ മൃത്യുഃ കാലാകാലവിഭേദതഃ| അകാലമൃത്യുപരിഹാരായൈവ ഹിതാഹിതോപദേശഃ ഉപദിഷ്ടസ്തതശ്ചൈഷ ഹിതാഹിതവിധിക്രമഃ||൮൮||

Adhikarana vedavAdInAM matena kAlagantumRutyuvicAraH (89) · Śloka 89

ഏകോത്തരം മൃത്യുശതം ബ്രുവതേ വേദവാദിനഃ| തത്രൈകഃ കാലസംയുക്തഃ ശേഷാസ്ത്വാഗന്തവഃ സ്മൃതാഃ||൮൯||

Adhikarana AyuShaH upAyApekShatve pramANam (90) · Śloka 90

ശ്യേനാദിനാ ച യാഗേന ഭ്രാതൃവ്യസ്യ തഥാ ച തൈഃ| ദീര്ഘശ്രവസസോമാദ്യൈര്വിഹിതശ്ചാത്മനോ വധഃ| ആയുഷ്കാമസ്യ തത്പ്രാപ്തിസ്തഥേഷ്ട്യാ മിത്രവിന്ദയാ| സര്വസ്മാദേവ ചാത്മാനം ഗോപായേദീദൃശീ സ്മൃതിഃ||൯൦||

Adhikarana saugatamatena maraNasya cAturvidhyam (91) · Śloka 91

തഥാ മരണൌദ്ദിഷ്ടം സൌഗതാനാം ചതുര്വിധമ്||൯൧||

Adhikarana niyatAyuShAmapathyasevayA rogitvaM aniyatAyuShAM tu mRutyureva (92) · Śloka 92

വിഷമാപരിഹാരേണ ജായതേ നിയതായുഷാമ്||൯൨||

Adhikarana apathyasevayA mRutyureva (93) · Śloka 93

ധ്രുവം രോഗിത്വമന്യേഷാം മൃത്യുരേവ ത്വപര്വണി| അകാണ്ഡേ ശസ്ത്രഘാതാദ്യൈഃ പ്രത്യക്ഷോ മൃത്യുരന്യഥാ||൯൩||

Adhikarana akAlamRutyusadbhAve pramANam (94) · Śloka 94

ഉദ്ഭ്രാന്തചണ്ഡമാതങ്ഗതുരങ്ഗാദിസമാഗമമ്| ആരാതിദുഷ്ടവായ്വാദിസാഹസാഹിതഭോജനമ്| വര്ജയേദിതി ന ബ്രൂയുര്മുനയോ ദിവ്യചക്ഷുഷഃ| ദൈവവ്യപാശ്രയാദീംശ്ച രസായനവിധീംസ്തഥാ| ന വാ തേऽപി യഥാകാമമായുഷഃ സ്ഥിതിമാപ്നുയുഃ| അഹിസിംഹഗജാദിഭ്യോ വിദുഷാം ന ഭയം ഭവേത്| മിഥ്യാപ്രാകാരദുര്ഗാണി മിഥ്യാമാരണരക്ഷണമ്| ആയുഷ്കാമസ്യ മിഥ്യൈവ പരദാരാദിവര്ജനമ്| മന്ത്രദേവതയാഹൂതാ നാചക്ഷീരന് മഹാഹയഃ| വിഷസുപ്തപ്രബുദ്ധസ്ഥാ ഭാവാഭാവൌ തദായുഷഃ| സംന്യാസരോഹിണീകാദിഗ്രസ്തസ്യ സഹസാ ഭവേത്| ഉപേക്ഷയാ ന മരണം ജീവിതം വാ ചികിത്സയാ| പ്രത്യഹം നൃസഹസ്രസ്യ യുദ്ധേऽന്യോന്യമഭിഘ്നതഃ| സാധുവൃത്തസ്യ ചാതുല്യാ ന ഭവേദായുഷഃ സ്ഥിതിഃ| നായുധൈര്ദ്വിഷമിന്ദ്രാദ്യാ നൌഷധൈരാര്തമശ്വിനൌ| ഉപക്രമേരന് ന ഭവേദകാലമരണം യദി| ഘടാനാമാമപക്വാനാം പാലനാപരിപാലനൈഃ| ചിരാല്പകാലവര്തിത്വം ചിത്രസ്ഥാനാം ച ദൃശ്യതേ| ഇത്യത്യന്തപ്രസിദ്ധേऽപി സിദ്ധേ സര്വാഗമൈരപി| ദൃഷ്ടേऽപ്യകാലമരണേ വിചികിത്സേത്കഥം ബുധഃ||൯൪||

Adhikarana kAlAkAlamRutyulakShaNamatra dRuShTAntashca (95) · Śloka 95

ഗുണവദ്ഭിഷഗാദീനാം സമ്ഭവേ സമ്ഭവേത്തു യഃ| മൃത്യും തം കാലജം പ്രാഹുരിതരം തദ്വിപര്യയേ| യഥാ രഥേ വാഹ്യമാനോ ന്യായേന ക്രമശഃ ക്ഷയമ്| യായാദാത്മവതാമായുസ്തഥാऽന്യേഷാം വിപര്യയഃ| ശുചിതൈലദശോ ദീപഃ കീടവാതാദ്യപീഡിതഃ| ദീപ്തിമാന് വര്തതേ സമ്യഗ്യഥൈവാസ്നേഹസംക്ഷയാത്| സ ഏവാതോ യഥാ ച സ്യാദ്വിപരീതോ വിപര്യയേ| ഹിതാഹിതോപചാരേണ തഥൈവ പുരുഷോ ധ്രുവമ്||൯൫||

Adhikarana sharIralakShaNasyAvashyakatA (96) · Śloka 96

സര്വമന്യത് പരിത്യജ്യ ശരീരം പാലയേദതഃ| തദഭാവേ ഹി ഭാവാനാം സര്വാഭാവഃ ശരീരിണാമ്| നഗരീ നഗരസ്യേവ രഥസ്യേവ രഥീ തഥാ| സ്വശരീരസ്യ മേധാവീ കൃത്യേഷ്വവഹിതോ ഭവേത്||൯൬||

Adhikarana hitAshanopadeshaH (97) · Śloka 97

ആഹാരകല്പനാഹേതൂന് സ്വ ഭാവാദീന്| സമീക്ഷ്യ ഹിതമശ്നീയാദ്ദേഹോ ഹ്യാഹാരസമ്ഭവഃ||൯൭||

Adhikarana vegA na dhAryAH (98) · Śloka 98

ഭീലജ്ജായന്ത്രണാലോഭഹര്ഷശോകവശം ഗതഃ| ന ജാതു ധാരയേദ്വേ ഗാംസ്തദ്ധി സര്വാപദാസ്പദമ്||൯൮||

Adhikarana hitAbhyAsinAmakAle na balAdihAniH (99) · Śloka 99

ഹിതമഭ്യസ്യതഃ പുംസോ നാകാലേ കാലദംഷ്ട്രയാ| സഞ്ചായതേ പരാമര്ശോ ബലോത്സാഹേന്ദ്രിയായുഷാമ്||൯൯||

Adhikarana ahitaparityAginaH rogasambhave~api sAdhUnAmAnRuNyaM bhavati (100) · Śloka 100

അഹിതാന്യപി സന്ത്യജ്യ ദോഷമപ്യാപ്നുയാദ്യദി| തഥാപ്യാനൃണ്യമായാതി സാധൂനാമാത്മവാനിതി||൧൦൦||

Adhikarana daivAdaparihAryarogasambhave na shocitavyam (101) · Śloka 101

യച്ച രോഗസമുത്ഥാനം ന ശക്യമിഹ കേനചിത്| പരഹിര്തും ന തത് പ്രാപ്യ ശോചിതവ്യം മനീഷിണാ||൧൦൧||

Adhikarana sadAcArasevinAM jIvitamamRutopamam (102) · Śloka 102

ഹിതാഹാരവിഹാരാണാം സദാചാരനിഷേവിണാമ്| ലോകദ്വയവ്യപേക്ഷാണാം ജീവിതം ഹ്യമൃതായതേ||൧൦൨||

Adhikarana grAmyasukhAdilolupasya jIvitamanarthakam (103) · Śloka 103

ഗൃധ്നുര്ഗ്രാമ്യസുഖേ വശ്യഃ ക്ലേശാനാം ഹതസത്പഥഃ| മൂഢോ ജീവത്യനര്ഥായ ദുര്ഗതിം പരിബൃംഹയന്||൧൦൩||

Adhikarana cira~jjIvitukAmena kartavyam (104) · Śloka 104

വിദുഷാऽന്തഃശരീരസ്ഥാന്നിത്യം സന്നിഹിതാനരീന്| ജിത്വാ വര്ജ്യാനി വര്ജ്യാനി ചിരം ജീവിതുമിച്ഛതാ||൧൦൪||

Adhikarana dhImatA ashubhaphaladaM karma na kAryam (9) · Śloka 9

തദാത്വേ ചാനുബന്ധേ വാ തസ്മാത് കര്മശുഭോദയമ്| സ്മരന്നാത്രേയവചസോ ന ധീമാന് കര്തുമര്ഹതി||൧൦൫|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വിരുദ്ധാന്നവിജ്ഞാനീയോ നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൯||