Adhikarana atha viruddhAnnavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో విరుద్ధాన్నవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो विरुद्धान्नविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ఆహారస్య ప్రసక్తత్వాద్విరుద్ధస్య చ తస్య గరసదృశత్వాత్తత్ప్రసంగ ఏవేదముచ్యతే- అథాత ఇతి|| 1||
Adhikarana grAmyamAMsAnAM madhuguDAdibhiH saha bhakShaNe niShedhaH (2) · Śloka 2
గ్రామ్యానూపౌదకపిశితాని, మధుగుడతిలపయోమాషమూలకబిసైర్విరూఢధాన్యైశ్చ నైకధ్యమద్యాత్||2||
ग्राम्यानूपौदकपिशितानि, मधुगुडतिलपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैश्च नैकध्यमद्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
ఆనూపానాం ప్రాణినామౌదకానాం చ జలజానాం పిశితాని మాంసాని మాక్షికాదిభిరైకధ్యం సహ నాద్యాత్| ఔదకానామానూపత్వేఽపి విరోధప్రాధాన్యాత్పృథగ్గ్రహణం| విరూఢధాన్యమంకురితాని సస్యాని|| 2||
Adhikarana payasA saha matsyabhakShaNe niShedhaH (3) · Śloka 3
విశేషతః పయసా మత్స్యాన్| ఉభయం హ్యేతన్మధురసవిపాకిత్వాదభిష్యంది, శీతోష్ణవీర్యత్వాత్పరస్పరం విరుద్ధం||3||
विशेषतः पयसा मत्स्यान्| उभयं ह्येतन्मधुरसविपाकित्वादभिष्यन्दि, शीतोष्णवीर्यत्वात्परस्परं विरुद्धम्||३||
🔊 Audio coming soon
పయసా క్షీరేణ సహ విశేషాన్మత్స్యాన్నాద్యాత్| ఏతదుభయమభిష్యంది వీర్యవిరుద్ధం చ|| 3||
Adhikarana payasA saha visheSheNa cilicimasya bhakShaNe niShedhaH cilicimalakShaNa~jca (4) · Śloka 4
తేష్వపి విశేషేణ చిలిచిమః| స పునః శకలీ లోహితనయనః సర్వతో లోహితరాజిర్లోహితప్రభాకరః ప్రాయో భూమౌ చరతి, సోఽత్యభిష్యందితమత్వాత్ సుతరాం వ్యాధీనుపజనయత్యామవిషం చ||4||
तेष्वपि विशेषेण चिलिचिमः| स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजिर्लोहितप्रभाकरः प्रायो भूमौ चरति, सोऽत्यभिष्यन्दितमत्वात् सुतरां व्याधीनुपजनयत्यामविषं च||४||
🔊 Audio coming soon
తేష్వపి మత్స్యేషు మధ్యే విశేషేణ చిలిచిమః పయసా సహ విశేషేణ నాద్యాత్| స పునశ్చిలిచిమః శకల్యాఖ్యో లోహితనేత్రః సర్వతః శరీరే లోహితరాజిః శరీరే చ లోహితశకలసదృశః ప్రాయశ్చ జలనికటభూమౌ చరతి| సోఽత్యభిష్యందితమత్వాత్ సుతరాం వ్యాధీనుపజనయతి| అభిష్యంది మాలిన్యేన స్రోతసాం స్రావకం| ఆమవిషం మాత్రాశితీయే వక్ష్యతే|| 4||
Adhikarana sarvamamladravyaM ka~ggvAdayashca payasA saha viruddhyante (5) · Śloka 5
సర్వంచామ్లం ద్రవమద్రవం పయసైకధ్యం విరుద్ధం| తత ఉత్తరం వా విరుద్ధం ఫలంచ కంగువరకమకుష్ఠకులత్థమాషనిష్పావాశ్చ||5||
सर्वञ्चाम्लं द्रवमद्रवं पयसैकध्यं विरुद्धम्| तत उत्तरं वा विरुद्धं फलञ्च कङ्गुवरकमकुष्ठकुलत्थमाषनिष्पावाश्च||५||
🔊 Audio coming soon
సర్వం చామ్లం మద్యధాన్యామ్లాది పయసా సహ తతః పయసో వా ఉత్తరం విరుద్ధం| ఫలం చాన్యరసమపి పయసా సహ తతో వా ఉత్తరం విరుద్ధం| కంగ్వాదయశ్చ పయసా సహ తతో వా ఉత్తరం విరుద్ధాః|| 5||
Adhikarana mUlakAdiharitakabhakShaNottaraM payaH na sevyam (6) · Śloka 6
న మూలకాదిరహితం భక్షయిత్వా పయః సేవ్యం కుష్ఠాబాధభయాత్||6||
न मूलकादिरहितं भक्षयित्वा पयः सेव्यं कुष्ठाबाधभयात्||६||
🔊 Audio coming soon
మూలకకుఠేరాది హరితకం భక్షయిత్వా న పయః సేవ్యం, కుష్ఠాబాధభయాత్|| 6||
Adhikarana kShIramadhubhyAM viruddhAni dravyANi (7) · Śloka 7
పౌష్కరం రౌహిణీకం జాతుకం వా శాకం సహ మధుపయోభ్యాం నాభ్యవహరేత్| తాభ్యాంచ సహ కపోతాన్ సర్షపతైలభృష్టాన్||7||
पौष्करं रौहिणीकं जातुकं वा शाकं सह मधुपयोभ्यां नाभ्यवहरेत्| ताभ्याञ्च सह कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्||७||
🔊 Audio coming soon
పౌష్కరాదిశాకం క్షీరమాక్షికాభ్యాం మిశ్రాభ్యాం సహ నాభ్యవహరేత్| తథా సార్షపతైలేన భృష్టాన్ కపోతాంస్తాభ్యాం మధుక్షీరాభ్యాం సహ నాభ్యవహరేత్|| 7||
Adhikarana sarShapatailabhRuShTAni matsyavarAhamAMsAni viruddhAni (8) · Śloka 8
తథా సర్షపతైలభృష్టానాం మత్స్యబదరాణాం బదరాణి శ్వావిద్వరాహమాంసం చైకధ్యం పిత్తేనామమాంసాని||8||
तथा सर्षपतैलभृष्टानां मत्स्यबदराणां बदराणि श्वाविद्वराहमांसं चैकध्यं पित्तेनाममांसानि||८||
🔊 Audio coming soon
తథా సార్షపతైలభృష్టానాం మత్స్యబదరాణాం సంబంధీని మాంసాని విరుద్ధాని| బదరాణి శ్వావిన్మాంసం వరాహమాంసేన సహ విరుద్ధం|| 8||
Adhikarana saMyogaviruddhAni (9) · Śloka 9
దధ్నా కుక్కుటం పృషతం చ| కుసుంభశాకేనౌరభ్రం| సౌవీరకేణ తిలశష్కులీః| క్షీరేణ లవణం| మూలకేన మాషసూపం| నవనీతేన మూలశాకం| ఉపోదకాం మైరేయమార్ద్వీకాభ్యాం| పీలూని కరీరైః| బిసైర్విరూఢకాని| దధ్నా మాషసూపేన గుడేన మధునా ఘృతేన వా లకుచ ఫలం| దధ్నా తక్రేణ తాలఫలేన వా కదలీఫలం| పిప్పలీమరిచాభ్యాం, మధునా గుడేన వా కాకమాచీం||9||
दध्ना कुक्कुटं पृषतं च| कुसुम्भशाकेनौरभ्रम्| सौवीरकेण तिलशष्कुलीः| क्षीरेण लवणम्| मूलकेन माषसूपम्| नवनीतेन मूलशाकम्| उपोदकां मैरेयमार्द्वीकाभ्याम्| पीलूनि करीरैः| बिसैर्विरूढकानि| दध्ना माषसूपेन गुडेन मधुना घृतेन वा लकुच फलम्| दध्ना तक्रेण तालफलेन वा कदलीफलम्| पिप्पलीमरिचाभ्यां, मधुना गुडेन वा काकमाचीं||९||
🔊 Audio coming soon
అపక్వాన్యపరిపూర్ణపాకాని మాంసాని పిత్తేన సహ భుక్తాని విరుద్ధాని| దధ్నా సహ కుక్కుటో విరుద్ధః పృషతశ్చ| కుసుంభశాకేన ఔరభ్రం మాంసం విరుద్ధం, ఉరభ్రో మేషః| తథా సౌవీరేణ కాంజికేన సహ తిలశష్కులీ విరుద్ధా| క్షీరేణ సహ లవణం విరుద్ధం| దధ్యాదీనామన్యతమేన లకుచ ఫలం| పునశ్చ దధ్యాదీనామన్యతమేన కదలీఫలం| పిప్పలీమరిచాభ్యాం మిశ్రాభ్యాం కేవలేనైవ వా మధునాథవా గుడేన సహ కాకమాచీం విరోధాత్త్యజేత్|| 9||
Adhikarana kAkamAcyA saMskArAdibhirvirodhaH (10) · Śloka 10
తామేవ మత్స్యపచనే శృంగివేరపచనే వా భాజనే సిద్ధామన్యత్ర వా సిద్ధాం రాత్రిముషితాం||10||
तामेव मत्स्यपचने शृङ्गिवेरपचने वा भाजने सिद्धामन्यत्र वा सिद्धां रात्रिमुषिताम्||१०||
🔊 Audio coming soon
తథా తామేవ కాకమాచీం శృంగివేరపచనే భాజనే మత్స్యపచనే వా సిద్ధాం పక్వాం కేవలామపి నాభ్యవహరేత్| అన్యస్మిన్ వా యథారుచి భాజనే సిద్ధాం నిశాముషితాం నాభ్యవహరేత్|| 10||
Adhikarana kAMsyabhAjane dasharAtrasthitaM sarpirna sevyam (11) · Śloka 11
కాంస్యభాజనే దశరాత్రోషితం సర్పిః||11||
कांस्यभाजने दशरात्रोषितं सर्पिः||११||
🔊 Audio coming soon
కాంస్యభాజనే దశరాత్రస్థితం ఘృతం నాభ్యవహరేత్| యావద్దశరాత్రం తావన్న విరోధః తతో విరోధ ఇత్యర్థః|| 11||
Adhikarana saMyogasaMskArAdi viruddhAni (12) · Śloka 12
మద్యదధిమధుభల్లాతకేషు చోష్ణం| తక్రసిద్ధకాసంపిల్లకో విరుద్ధః| అంగారశూల్యో భాసః| సురాకృసరాపాయసాశ్చైకధ్యం విరుద్ధాః| మధుసర్పిర్వసాతైలోదకాని సమధృతాని ద్విశస్త్రిశః సమస్తాని వా| మధుఘృతే భిన్నాంశే దివ్యోదకానుపానే| మధుపుష్కరబీజం| పద్మోత్తరికాశాకం శార్కరో మైరేయో మధు చ సహోపయుక్తం సర్వే విరుద్ధం; వాతం చాతికోపయతి| హారిద్రకః సర్షపతైలభృష్టో విరుద్ధః| పిత్తం చాతికోపయతి| పాయసో మంథానుపానో విరుద్ధః| శ్లేష్మాణం చాతికోపయతి| ఉపోదకా తిలకల్కసిద్ధా హేతురతీసారస్య| బలాకా వారుణ్యా కుల్మాషైశ్చ విరుద్ధా| సైవ వరాహవసయా పరిభృష్టో సద్యో వ్యాపాదయతి| గోధాలావతిత్తిరిమయూరకపింజలాశ్చైరండదార్వగ్నిసిద్ధా ఏరండతైలసమ్మూర్చ్ఛితాః| హారీతమాంసం హరిద్రశూలకావసకం హారిద్రాగ్నిప్లుష్టం చ| తదేవ భస్మపాంసుపరిధ్వస్తం సక్షౌద్రం చ| తథా మత్స్యనిస్తాలితస్నేహసాధితాః పిప్పల్యః||12||
मद्यदधिमधुभल्लातकेषु चोष्णम्| तक्रसिद्धकासम्पिल्लको विरुद्धः| अङ्गारशूल्यो भासः| सुराकृसरापायसाश्चैकध्यं विरुद्धाः| मधुसर्पिर्वसातैलोदकानि समधृतानि द्विशस्त्रिशः समस्तानि वा| मधुघृते भिन्नांशे दिव्योदकानुपाने| मधुपुष्करबीजम्| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं सर्वे विरुद्धम्; वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः| पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः| श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या कुल्माषैश्च विरुद्धा| सैव वराहवसया परिभृष्टो सद्यो व्यापादयति| गोधालावतित्तिरिमयूरकपिञ्जलाश्चैरण्डदार्वग्निसिद्धा एरण्डतैलसम्मूर्च्छिताः| हारीतमांसं हरिद्रशूलकावसकं हारिद्राग्निप्लुष्टं च| तदेव भस्मपांसुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं च| तथा मत्स्यनिस्तालितस्नेहसाधिताः पिप्पल्यः||१२||
🔊 Audio coming soon
మద్యాదిషూపయుక్తేషు ఉష్ణం సర్వం విరుద్ధం| తక్రేణ పక్వః కంపిల్లకో విరుద్ధః| అంగారేషు శూలేన సంస్కృతో భాసః పక్షీ విరుద్ధః| సురాదీంశ్చ పరస్పరం సహ నాభ్యవహరేత్| మధ్వాదీనాం ద్వౌ ద్వౌ వా త్రీస్త్రీన్వా సమఘృతత్వేన సమేన పరస్పరం ప్రమాణేన నాభ్యవహరేత్| సమస్తాని వా మధ్వాదీని సమప్రమాణాని నాభ్యవహరేత్| తథా విషధృతే అపి మధుఘృతే దివ్యోదకానుపానే విరుద్ధే| మాక్షికం పద్మబీజం చ సహ విరుద్ధం| పద్మోత్తరికాశాదీని చ పరస్పరం విరుద్ధాని, వాతకోపనాని చ| పద్మోత్తరికా కుసుంభః, శార్కరమైరేయౌ మద్యవిశేషౌ| ఏకః శర్కరయా క్రియతే| ద్వితీయః ఖర్జ్జూరాసవః| హారిద్రః సర్షపతైలభృష్టో విరుద్ధః| హారిద్రో నామ భూప్రసవః కందరూపః| స చైవం పిత్తకోపనః పయసా సంస్కృత ఓదనో మంథానుపానో విరుద్ధోఽనిలశ్లేష్మకోపనశ్చ| ఉపోదకాం తిలకల్కేన సిద్ధామతీసారహేతుత్వాన్నాభ్యవహరేత్| బలాకా వారుణ్యా సురయా సహ విరుద్ధా, కుల్మాషో నాతిస్విన్నాని సస్యాని| సైవ చ బలాకా సూకరవసయా సమంతాత్ బహుభృష్టా సద్య ఏవ మారయతి| గోధాదయశ్చైరండదార్వగ్నిసిద్ధాస్తథా తేనైవైరండతైలేన సహ మూర్చ్ఛితా బహునా భృష్టా ఇత్యర్థః| హారీతస్య పక్షివిశేషస్య మాంసం హరిద్రాదారుసీసకాయాం శూలే ఆసక్తం హరిద్రాగ్నిపక్వం చ విరుద్ధం| తథా తదేవ హారీతమాంసం భస్మనా పాంసుభిశ్చ ధ్వస్తం సత్ సమాక్షికం విరుద్ధం| మత్స్యనిస్తాలనేన స్నేహేన యేన మత్స్యా నిస్తాలితాస్తేన సిద్ధాః పిప్పల్యో విరుద్ధాః|| 12||
Adhikarana shItoShNanavapurANAdIni sammilitAni na sevyAni (13) · Śloka 13
శీతోష్ణం నవపురాణమామపక్వంచ నైకమైకధ్యమద్యాత్||13||
शीतोष्णं नवपुराणमामपक्वञ्च नैकमैकध्यमद्यात्||१३||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యేన స్పర్శేన వా వీర్యేణ వా శీతముష్ణం చ సహ నాద్యాత్| తథా నవం పురాణం చ శాలిద్రవ్యాది సహ నాద్యాత్| ఆమం పక్వం చాహారద్రవ్యం సహ నాద్యాత్| శీతముష్ణేనైవ| నవం పురాణేనైవామం పక్వేర్నైవ| ఇత్యేకశబ్దార్థః| హరితకఫలాదీనాం తథావిధోపయోగాదేవ న విరోధః|| 13||
Adhikarana uShNAbhitaptasya sahasA salilAvagAhAdiniShedhaH (14) · Śloka 14
సలిలావగాహః సహసోష్ణాభితప్తస్య త్వగ్దృష్ట్యోరుపపాతాయ| తృష్ణాభిప్రవృద్ధయే చ| తథైవ చ పయఃపానం రక్తపిత్తాయ||14||
सलिलावगाहः सहसोष्णाभितप्तस्य त्वग्दृष्ट्योरुपपाताय| तृष्णाभिप्रवृद्धये च| तथैव च पयःपानं रक्तपित्ताय||१४||
🔊 Audio coming soon
ఉష్ణేనాఽఽతపాగ్న్యాదినా తప్తస్య సహసా తత్కాలమేవ సలిలావగాహో జలమజ్జనం త్వచో దృష్టేశ్చ నాశనం, తృష్ణాయాశ్చాతివృద్ధిం కరోతి తథైవోష్ణాభితప్తస్య సహసా పయఃపానం రక్తపిత్తాయ|| 14||
Adhikarana shrAntasya sahasA bhojane doShaH (15) · Śloka 15
శరీరేణాయస్తస్య సహసాఽభ్యవహారః ఛర్దిషే గుల్మాయ వా| వాచా త్వాయస్తస్య స్వరసాదాయ||15||
शरीरेणायस्तस्य सहसाऽभ्यवहारः छर्दिषे गुल्माय वा| वाचा त्वायस्तस्य स्वरसादाय||१५||
🔊 Audio coming soon
శరీరేణాయస్తస్య ఉత్పన్నశ్రమస్య భోజనం ఛర్దిషే గుల్మాయ వా| వాచా తూత్పన్నశ్రమస్య భోజనం స్వరసాదాయ భవతి|| 15||
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (16) · Śloka 16
ఇత్యన్నపానద్రవ్యవిరోధైకదేశో బాహుల్యేనోపయోగీ కథితః| భేషజద్రవ్యాణాంతు యథోపదేశమేవ ప్రయోగే న్యాయ్యతరః| తద్విరోధః పునరతిప్రసంగభయాన్నోక్తః| న చ తద్విజ్ఞానమేకాంతభద్రకం||16||
इत्यन्नपानद्रव्यविरोधैकदेशो बाहुल्येनोपयोगी कथितः| भेषजद्रव्याणान्तु यथोपदेशमेव प्रयोगे न्याय्यतरः| तद्विरोधः पुनरतिप्रसङ्गभयान्नोक्तः| न च तद्विज्ञानमेकान्तभद्रकम्||१६||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యనేన ప్రకారేణాన్నపానద్రవ్యాణాం విరోధైకదేశః కథితః| యో బాహుల్యేనోపయుజ్యతే| అన్యత్స్వయమూహ్యం| భేషజద్రవ్యాణాం గుడూచ్యాదీనాం విద్యమానోఽపి విరోధోఽతిప్రసంగభయోన్నోక్తః| నను చాజ్ఞాతవిరోధావిరోధానాం కథం తేషాం ప్రయోగ ఇత్యాహ- యథోపదేశమేవ తేషాం ప్రయోగో న్యాయ్యతరః| తేనైతదుక్తం భవతి| భేషజద్రవ్యాణాం యత్ర స్వబుద్ధ్యా సంయోగకల్పనా క్రియతే తత్ర శాస్త్రానుగమనేన ప్రయోగో న్యాయ్యతర ఇతి| న చ తద్విజ్ఞానం భేషజద్రవ్యవిరోధవిజ్ఞానమేకాంతభద్రకం న భద్రకమేవేత్యర్థః| యతస్తేషాం విరోధే జ్ఞాతే సంయోగకల్పనాయాం స్వల్పమతిర్భిషక్ కదాచిన్ముహ్యతి యతోఽవశ్యం కేనచిదంశేన కశ్చిత్ కేనచిద్విరుధ్యతే అతః| ఏతచ్చ బుధ్యమానో భిషక్ శాస్త్రాన్వయినమప్యూహం కర్తుం న శక్నోతి| యత్ర తు శాస్త్రం బహు ప్రవిశతి తథావిధ ఊహః కార్య ఏవ| తస్మాద్యథోపదేశమేవ ప్రయోగో న్యాయ్యతరః| ఊహో యథాశక్తి శాస్త్రానుగమనేన కార్యః|| 16||
Adhikarana viruddhadravyalakShaNam (17) · Śloka 17
అపి చ- ఉత్క్లేశ్య దోషాన్న హరేత్ ద్రవ్యం యత్తత్సమాసతః| విరుద్ధం తద్ధి ధాతూనాం ప్రత్యనీకతయా స్థితం||17||
अपि च- उत्क्लेश्य दोषान्न हरेत् द्रव्यं यत्तत्समासतः| विरुद्धं तद्धि धातूनां प्रत्यनीकतया स्थितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
అపి చేతి సముచ్చయే| సమాసతః సంక్షేపతః విరుద్ధం కిమిత్యాహ| దోషానుత్క్లేశ్య స్వస్థానాత్సంచలయ్య యత్ ద్రవ్యం నహరేత్ తత్రైవ నాశనే బహిర్వా నిర్హర్తుమశక్తం తద్విరుద్ధం| తద్ధి ద్రవ్యం రసాదీనాం ధాతూనాం ప్రత్యనీకతయా ప్రతిపక్షత్వేన స్థితం|| 17||
Adhikarana virodhaprakArAH (18) · Śloka 18
బలినాం మిథోగుణానాం విషమతయా సమతయాఽప్యుభయథాపి| సంస్కారాదివశేన చ భవతి నిసర్గాదపి విరోధః||18||
बलिनां मिथोगुणानां विषमतया समतयाऽप्युभयथापि| संस्कारादिवशेन च भवति निसर्गादपि विरोधः||१८||
🔊 Audio coming soon
తథా సర్వశ్చ విరోధ ఏవమేవం భవతి| కథమిత్యాహ- సంయోగిద్రవ్యగుణానాం బలినాముభయత్రాపి బలవతాం మిథః పరస్పరం విషమత్వేనాసాదృశత్వేన విరోధః| తథాన్యత్ర బలినాం సదృశానామపి విరోధః| కేనచిద్ గుణేన బలినా సాదృశ్యాత్ కేనచిదసాదృశ్యాచ్చ సంస్కారాదివశేన చాన్యోఽపి విరోధో భవతి| ఆదిగ్రహణేన సంయోగదేశకాలాదీనాం గ్రహణం| అన్యశ్చ నిసర్గాత్స్వభావేనైవ విరోధః|
Adhikarana virodhaprakArANAmudAharaNAni (19) · Śloka 19
క్షీరం కులత్థైః పనసేన మత్స్యైః తప్తం దధిక్షౌద్రఘృతే సమాంశే| వార్యూషరే రాత్రిషు సక్తావశ్చ తోయాంతరాస్తే యవకాస్తథా చ||19||
क्षीरं कुलत्थैः पनसेन मत्स्यैः तप्तं दधिक्षौद्रघृते समांशे| वार्यूषरे रात्रिषु सक्तावश्च तोयान्तरास्ते यवकास्तथा च||१९||
🔊 Audio coming soon
ఏతేషామేవ క్రమేణోదాహరణమాహ| క్షీరం బలినా మధురవిపాకిత్వేన యుక్తం శీతవీర్యత్వేన చ కులత్థైరమ్లవిపాకైరుష్ణవీర్యైశ్చ సహ విరుద్ధమిత్యసదృశగుణేనోదాహరణం| తథా క్షీరం మధురరసవిపాకం శీతవీర్యంచ తద్విధేనైవ పనసేన విరుద్ధమితి సదృశగుణేనోదాహరణం| తథా క్షీరం మధురరసవిపాకం చ మత్స్యైర్మధురరసవిపాకైరుష్ణవీర్యైశ్చ విరుద్ధమిత్యేకదేశసాదృశ్యేనైకదేశాసాదృశ్యేన చోదాహరణం| తప్తం దధి విరుద్ధమితి సంస్కారోదాహరణం| క్షౌద్రఘృతే సమభాగే విరుద్ధే ఇతి మాత్రోదాహరణం| ఊషరే స్థితం వారి విరుద్ధమితి దేశోదాహరణం| రాత్రౌ సక్తవో విరుద్ధా ఇతి కాలోదాహరణం| తే చ సక్తోవస్తోయాంతరితా ఇతి సంయోగవిశేషోదాహరణం| యవకాస్తు కేవలా విరుద్ధా ఇతి స్వభావోదాహరణం|| 19||
Adhikarana kushAgrabuddhInAmetadudAharaNamAtram (20) · Śloka 20
కుశాగ్రీయధియామేతదుదాహరణమాత్రకం| ఉపనీతమలం విద్వాన్ సర్వత్ర క్రమతే యతః||20||
कुशाग्रीयधियामेतदुदाहरणमात्रकम्| उपनीतमलं विद्वान् सर्वत्र क्रमते यतः||२०||
🔊 Audio coming soon
కుశాగ్రీయధియాం తీక్ష్ణబుద్ధీనామేతదనంతరోక్తముదాహరణమాత్రముపనీతం| యతో విద్వాన్ శాస్త్రజ్ఞః తీక్ష్ణబుద్ధిః సర్వత్ర క్రమతే, స్వబుద్ధ్యైవ సర్వమవగచ్ఛతీత్యర్థః|| 20||
Adhikarana viruddhAshane vyApada (21) · Śloka 21
విస్ఫోటశోఫమదవిద్రధిగుల్మయక్ష్మతేజోబలస్మృతిమతీంద్రియచిత్తనాశాన్| కుర్యాద్ విరుద్ధమశనం జ్వరమస్రపిత్తమష్టౌ గదాంశ్చ మహతో విషవచ్చ మృత్యుం||21||
विस्फोटशोफमदविद्रधिगुल्मयक्ष्मतेजोबलस्मृतिमतीन्द्रियचित्तनाशान्| कुर्याद् विरुद्धमशनं ज्वरमस्रपित्तमष्टौ गदांश्च महतो विषवच्च मृत्युम्||२१||
🔊 Audio coming soon
విరుద్ధమశనం విస్ఫోటాదీన్ కుర్యాత్| మతిర్బుద్ధిర్వికల్పయోగ్యా| చిత్తం చేతనా| మహతశ్చాష్టౌ గదాన్ కుర్యాత్| యథాయోగం కించిద్విరుద్ధం శూలవిషూచికాదీంస్తాత్కాలికాన్ కరోతి| అన్యదభ్యాసాద్యపేక్షయా యక్ష్మాదీన్ కరోతి| అన్యచ్చ సద్య ఏవ విషవన్మృత్యుం కరోతీతి భిషజా పరికల్పనీయం| వాతవ్యాధ్యశ్మరీకుష్టమేహోదరభగందరాః| అర్శాంసి గ్రహణీత్యష్టౌ మహారోగః సుదుస్తరాః|
Adhikarana viruddhAshanajeShu rogeShu pratIkAraH (22) · Śloka 22
తేష్వాశు కుర్యాత్సంశుద్ధిం శమం వా తద్విరోధిభిః| ద్రవ్యైస్తైరేవ వా పూర్వం శరీరస్యాభిసంస్కృతిం||22||
तेष्वाशु कुर्यात्संशुद्धिं शमं वा तद्विरोधिभिः| द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिम्||२२||
🔊 Audio coming soon
తేషు చ విరుద్ధాశనజేషు విస్ఫోటాదిషు రోగేషు సంశుద్ధిం, వమనవిరేచనాదికం కుర్యాత్| అథవా తస్య యథాస్వం రోగకారణస్య విరుద్ధాశనస్య సర్వేర్గుణైః విపరీతాని యాని ద్రవ్యాణి తైర్విస్ఫోటాదీనాం శమమేవ కుర్యాత్| అథవా దేశవిశేషాద్యపేక్షయా భవిషద్విరుద్ధాశనశంకాయాం తైరేవ భవిష్యద్విరుద్ధాశనగుణవిపరీతైర్ద్రవ్యైః శరీరస్యాభిసంస్కృతిం సంస్కారమేవ ప్రథమం కుర్యాత్| యథావిరుద్ధమప్యన్నం గుణైర్విపరీతగుణైః సంస్కారాద్దేహే దుర్బలం సన్న రోగాయ భవతీతి| ఏతచ్చస్మద్గురవో యథాప్రక్రాంతశబ్దార్థపరతంత్రాస్తైవేరేతి చ తద్విరుద్ధాని పరామృశంతో వమనాదివత్ పూర్వం దేహస్యాభిసంస్కృతేరపివైద్యవిధేయతామభిమన్యమానాశ్చరకస్య బోద్ధారో వ్యాఖ్యానమభిమన్యంతే| భట్టారకేణ తు `తథావిధైర్వా ద్రవ్యైః పూర్వమభిసంస్కారః శరీరస్యా ఇత్యస్య వాక్యస్య వ్యాధ్యుత్పత్త్యనైకాంతికప్రదర్శనపరత్వమంగీకృత్య తథావిధైరితి చ విరుద్ధసమాని పరామృశ్య విరుద్ధైరేవ పూర్వసంస్కారో వ్యాధ్యనుత్పత్తిహేతురితి సాత్మ్యాహారప్రాయతయా ద్వితీయోఽపి పక్షో య ఉద్భాసితః సోఽస్మాభిరుపేక్షిత ఏవ|| 22||
Adhikarana vyAyAmasnigdhAdInAM virodhyapi na bAdhakam (23) · Śloka 23
వ్యాయామస్నిగ్ధదీప్తాగ్నివయస్థబలశాలినాం| విరోధ్యపి న పీడాయై సాత్మ్యమల్పం చ భోజనం||23||
व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयस्थबलशालिनाम्| विरोध्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
వ్యాయామేత్యాదినా సాత్మ్యత్వేనైవ గతత్వాత్| తథా వ్యాయామదిప్తగ్న్యాదినాం విరుద్ధమపి భోజనం పీదాయై న భవతి| స్వల్పకాలోపయుక్తం వ్యాయామేన స్నిగ్ధేన చ దీప్తాగ్నయో యే తేషాం| అన్యేషాం వ్యాయామీతి పాఠః| తేషాం వ్యాయామవతః స్నిగ్ధస్య, దీప్తగ్నేశ్చ వయస్థస్య, ప్రత్యగ్రవయసః బలశాలినో బలేన యః శ్లాఘతే అతిబలస్యేత్యర్థః| తథా విరుద్ధమపన్నం దేశాభ్యాసాద్యపేక్షయా సాత్మీబూతం శరీరే సుఖరంపీడాయై న భవతి| అల్పం చ భోజనం విరుద్ధం పీడాయైన భవతి|| 23||
Adhikarana viruddhopayoge~api roganivRuttau bIjam (24) · Śloka 24
దోషాదివైపరీత్యేన హరతే రోగిణాం రుజం| ఏకధ్యం దధిదుగ్ధాదియోజనా న విరుధ్యతే| యోగాదిభేదాద్యద్యద్వా పథ్యానామప్యపథ్యతా| తద్భేదాంతరతస్తద్వద్విరోధోఽపి నివర్త్తతే||24||
दोषादिवैपरीत्येन हरते रोगिणां रुजम्| एकध्यं दधिदुग्धादियोजना न विरुध्यते| योगादिभेदाद्यद्यद्वा पथ्यानामप्यपथ्यता| तद्भेदान्तरतस्तद्वद्विरोधोऽपि निवर्त्तते||२४||
🔊 Audio coming soon
నను చ ప్రాయేణ హి రోగే క్వచిద్విరుద్ధానామపి యథేచ్ఛోపయోగాద్రోగనివృత్తిర్దృశ్యతే తత్కథమిత్యాహ| దోషాదీనాం దోషదూష్యబలకాలాదీనాం అంశస్వరూపవిపరీతత్వేన రోగిణో రుజం హరతి| ఏకధ్యం సహభావేన దధిదుగ్ధాదీనాం యోజనా న విరుధ్యతే| తేనైతదుక్తం భవతి-కదాచిద్విరుద్ధస్య ప్రయుజ్యమానస్య సముదాయగుణైర్విపరీతా రోగదోషగతిరంశాంశికయా భవతి| తత్ర రుజాహరత్వం దృష్టం| విరుద్ధమప్యవిరుద్ధం| అథవా యద్వత్ పథ్యానామపి భావానాం సంయోగాదిభేదేనాపథ్యతా దృశ్యతే తద్వత్తస్య సంయోగాదినా విరుద్ధస్య భేదాంతరేణాధికసంయోగాదికృతేన విరోధనాశః| తేనైతదుక్తం భవతి-సంయోగవిశేషాద్యథా పథ్యానామప్యపథ్యతా దృష్టా తద్వద్విరుద్ధానామప్యన్యసంయోగాద్విరోధోఽపి నిర్వతతే న భవతీతి| తథా హితమప్యపథ్యం సాత్మీభూతం చ దేహేఽభ్యాసాదివశాత్తత్కాల ఏవ ఉచితం తదహితఫలత్వాత్త్యజేత్|| 24||
Adhikarana pathyApathyayostyAgashIlanayorvidhiH (25) · Śloka 25
పాదాంశేన త్యజేత్సాత్మ్యమహితం హితమాచరేత్| ఏకాంతరం తతశ్చోర్ధ్వం ద్వ్యంతరం త్ర్యంతరం తథా||25||
पादांशेन त्यजेत्सात्म्यमहितं हितमाचरेत्| एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा||२५||
🔊 Audio coming soon
హితం చాసాత్మీభూతమప్యాచరేత్| తచ్చాహితం సహసా త్యక్తం హితం చ సేవితం రోగాయ సంపద్యతే| అత ఉచ్యతే-పాదాంశేనేతి| పాదేన చతుర్థభాగేనాపథ్యం త్యజేత్| అంశేనైవ భజేత్| అంశో భాగః| స చ ప్రకరణాత్ పాదస్యైవ విజ్ఞేయః| తేన పాదేన వా పాదపాదేన వా త్యజేదపథ్యం తేనైవ చ పథ్యం భజేత్| కేన క్రమేణేత్యాహ-ఏకాంతరమిత్యాది| తేనైతదుక్తం భవతి-అపథ్యాదుచితాదేకం పాదం చతుర్భాగం రోగీ, బలాద్యపేక్షయా పాదపాదం వా ప్రథమదివసే త్యజేత్| స చతుర్భాగః పథ్యాదనుచితాత్ సేవ్యః, తతో ద్వితీయేఽహ్ని సర్వమేవాపథ్యం తతస్తృతీయేఽహ్ని అపథ్యస్య త్రయ ఏవ భాగాః పథ్యస్యైకో భాగ ఇత్యేకదివసాంతరితం చతుర్థాదిషు దివసేష్వేవమేవ వా| ఉపయుజ్యమానచతుర్థభాగసాత్మీభావాత్| తతశ్చోర్ధ్వం ద్వ్యంతరం| కిముక్తం భవతి? చతుర్థే భాగే పథ్యస్య సాత్మీభూతే అపథ్యాదుచితాత్ ద్వితీయో భాగస్త్యాజ్యః| తేనార్ద్ధమపథ్యస్యార్ద్ధం పథ్యస్య తస్మిన్ దినే భవతి| ద్వితీయే దివసే సాత్మీభూతచతుర్భాగ ఏవ యోజ్యః| ఏవం తృతీయే దివసే చతుర్థే పునరర్ద్ధమాత్రమేవం ద్విదినాంతరితం| ఏవం పంచమాదిదివసేష్వపి| ఆ అర్ద్ధసాత్మీభావాత్| తతస్త్ర్యంతరితం| సాత్మీభూతేఽర్ద్ధే తృతీయో భాగేఽపథ్యాత్త్యాజ్యః, పథ్యాచ్చ సేవ్యః| తస్మిందినే పథ్యస్య భాగాస్త్రయః, అపథ్యస్యైకో భాగః| ద్వితీయే దివసే సాత్మీభూతం పథ్యాపథ్యయోరర్ద్ధమర్ద్ధం| ఏవం తృతీయే చతుర్థే చ| పంచమే పునశ్చతుర్థో భాగోఽపథ్యస్య భాగాస్త్రయః పథ్యస్యేతి త్ర్యంతరితం| ఏవం షష్ఠాదిషు దివసేష్వా భాగత్రయసాత్మీభావాత్| తతః సర్వమేవ పథ్యం| ఏవమేకద్విత్రిదినాని క్రమేణాసాత్మ్యం సాంత్మ్యేనాంతరయితవ్యం| (1) అన్యే మన్యంతే-ప్రథమే దివసే భాగః పథ్యాత్సేవ్యః| శేషమపథ్యం| ద్వితీయే సర్వమపథ్యం| తృతీయే పునరేకో భాగః| ఏవం భాగ ఏకాంతరితః| చతుర్థే ద్వౌ| పంచమే ఏకః| షష్ఠే చ సప్తమే పునర్ద్వౌ ద్వావితి ద్వ్యంతరేణ| అష్టమే త్రయః, నవమే ద్వౌ| దశమే తద్వదేకాదశే చ, ద్వాదశే పునస్త్రయ ఇతి త్ర్యంతరితః| తతస్త్రయోదశాత్ ప్రభృతి సర్వం పథ్యమేవేతి| (2) అన్యే పునరన్యథా వర్ణయంతి| యథా-అనేనైవైకాదినా సాత్మ్యమసాత్మ్యేనాంతరయితవ్యం| తత్ర విచారణాదపథ్యం సాత్మ్యం భుంజానః పథ్యభోజనేచ్ఛురేకదివసమపథ్యస్య భాగత్రయం పథ్యస్య చైకో భాగః| ద్వితీయే సర్వమేవాపథ్యమిత్యేకాంతరితం| తృతీయే ద్వౌ పథ్యస్య ద్వావప్యపథ్యస్య, ఏవం చతుర్థేఽపి| పంచమే పునరపథ్యస్య భాగత్రయం చతుర్థో భాగః పథ్యస్య, ఏవం ద్వ్యంతరం| తతః షష్ఠే దివసే త్రీంభాగాన్ పథ్యస్య ఏకమపథ్యస్య| ఏవం సప్తమేఽష్టమే చ| నవమే పునర్ద్వౌ ద్వౌ భాగౌ దశమే చతుర్థోఽపి పథ్యస్య| తద్వదేకాదశే ద్వాదశే, త్రయోదశే| చతుర్దశే పునస్త్రయో భాగాః పథ్యస్య భాగోఽపథ్యస్య| అతః పంచదశాత్ ప్రభృతి సర్వం పథ్యమేవ యోజ్యం| అనయోరేవ చ పక్షయోర్యుజ్యమానత్వమేవ మన్యామహే| తథా చ శాస్త్రకృద్భిరేవ ఋతుసంధౌ చతుర్ద్దశదినమానా క్రమసమాప్తిరిష్టా| అన్యే పునరన్యథా వర్ణయంతి-ప్రథమే దివసేఽపథ్యస్య త్రీంభాగాన్ పథ్యస్యైకం| ద్వితీయే సర్వమేవాపథ్యం| తృతీయే పథ్యస్య ద్వావపథ్యస్య చ ద్వౌ| చతుర్థే పథ్యస్యైకో భాగః, అపథ్యస్య భాగాస్త్రయః| పంచమేఽప్యేవమేవ| షష్ఠే పథ్యస్య త్రీన్ భాగానపథ్యస్యైకం| సప్తమే ద్వౌ ద్వౌ పథ్యాపథ్యయోరేవమష్టమే నవమే చ| దశమాదారభ్య సర్వమేవ పథ్యం|| 25||
Adhikarana kramashaH pathyApathyashIlanaparihAraguNAH (26) · Śloka 26
క్రమేణానేన సాంత్యక్తా దోషాః సంవర్ధితా గుణాః| ప్రభవంతి న పీడాయై ప్రాప్నువంతి స్థిరాత్మతాం||26||
क्रमेणानेन सान्त्यक्ता दोषाः संवर्धिता गुणाः| प्रभवन्ति न पीडायै प्राप्नुवन्ति स्थिरात्मताम्||२६||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యనేన క్రమేణాపథ్యదోషాస్త్యక్తాః పీడాయై న భవంతి| పథ్యగుణాశ్చ సంవర్ద్ధితాః స్థిరాత్మతాం ప్రాప్నువంతి|| 26||
Adhikarana trayaH upastambhAH (27) · Śloka 27
త్రితయం చైతదుపస్తంభనమాహారః స్వప్నోఽబ్రహ్మచర్యం చ| ఏభిర్యుక్తియుక్తైరుపాతబ్ధముపస్తంభైః శరీరం బలవర్ణోపచయోచితమనువర్తతే యావదాయుః సంస్కారః| తత్రాఽఽహార ఉక్తో వక్ష్యతే చ||27||
त्रितयं चैतदुपस्तम्भनमाहारः स्वप्नोऽब्रह्मचर्यं च| एभिर्युक्तियुक्तैरुपातब्धमुपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोचितमनुवर्तते यावदायुः संस्कारः| तत्राऽऽहार उक्तो वक्ष्यते च||२७||
🔊 Audio coming soon
ఏతత్ప్రసంగ ఏవేదముచ్యతే| ఏతత్త్రయముపస్తంభో ధారకం శరీరస్య| కిమిత్యాహ-ఆహారః, స్వప్నః అబ్రహ్మచర్యం చ| ఏభిరుపస్తబ్ధం దేహం శరీరం యుక్త్యా అన్యూనాధికతాఽభిధానయా యుక్తైః| ప్రకర్షయుక్తైర్బలాదిభిః సమృద్ధమాపూర్వకర్మసంస్కారపరిక్షయాదాయురనువర్త్తతే| తత్రాహారః పూర్వేష్వధ్యాయేషూక్తః| ఉత్తరే చాధ్యాయే జ్వరాదిషు చ వక్ష్యతే|| 27||
Adhikarana nidrAyAH svarUpam (28) · Śloka 28
లోకాదిసర్గప్రభవా తమోమూలా తమోమయీ| బాహుల్యాత్తమసో రాత్రౌ నిద్రా ప్రాయేణ జాయతే||28||
लोकादिसर्गप्रभवा तमोमूला तमोमयी| बाहुल्यात्तमसो रात्रौ निद्रा प्रायेण जायते||२८||
🔊 Audio coming soon
క్రమప్రాప్తః స్వప్న ఉచ్యతే| లోకానామాదిసర్గే జగదుత్పాత్తికాలే ప్రభవో యస్యాః సా తథావిధా| తమః కారణాన్మూలం యస్యాః సా తమోమూలా| తమోమయీ తమస ఏవ వికారః| తేనైతదుక్తం భవతి-సర్వథా తమస్తస్యాః కారణమితి| అత ఏవ సా రాత్రౌ ప్రాయేణోత్పద్యతే| తమసో నామ మహాగుణస్య బాహుల్యాత్| సా చ నిద్రా రాత్రౌ భవతి దివా వా| కేవలమనయా యుక్త్యా జంతూనావిశతి|| 28||
Adhikarana nidrAveshAvasthA (29) · Śloka 29
శ్లేష్మావృతేషు స్రోతస్సు శ్రమాదుపరతేషు చ| ఇంద్రియేషు స్వకర్మభ్యో నిద్రా విశతి దేహినం||29||
श्लेष्मावृतेषु स्रोतस्सु श्रमादुपरतेषु च| इन्द्रियेषु स्वकर्मभ्यो निद्रा विशति देहिनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
కయేత్యాహ-శ్లేష్మావృతేష్విత్యాది| ఆహారరసవశాత్ శ్లేష్మణా స్రోతస్వావృతేషు నిరుద్ధేష్వింద్రియేషు చ స్వస్వవిషయగ్రహణకారణాచ్ఛ్రమాదుపరతేషు నివృత్తేషు దేహినం నిద్రా ఆవిశతి|| 29||
Adhikarana svapnAvasthA (30) · Śloka 30
సర్వేంద్రియవ్యుపరతౌ మనోఽనుపరతం యదా| విషయేభ్యస్తదా స్వప్నం నానారూపం ప్రపశ్యతి||30||
सर्वेन्द्रियव्युपरतौ मनोऽनुपरतं यदा| विषयेभ्यस्तदा स्वप्नं नानारूपं प्रपश्यति||३०||
🔊 Audio coming soon
ఆవిష్టాయాం చ నిద్రాయాం ఇంద్రియేషు చ విషయేభ్యో నివృత్తేషు మనో యదా స్వకర్మణో న నివృత్తం, తదా నానారూపం స్వప్నే ప్రపశ్యతి దేహీ| యదా తు కారణవశేన మనోఽపి స్వకర్మణో నివృత్తం భవతి, సా సుషుప్తావస్థా| తస్యాం న కించిదపి పశ్యతి|| 30||
Adhikarana nidrAyAM mAhAtmyam (31) · Śloka 31
నిద్రాయత్తం సుఖం దుఃఖం పుష్టిః కార్శ్యం బలాబలం| వృషతాం క్లీబతా జ్ఞానమజ్ఞానం జీవితం న చ||31||
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषतां क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३१||
🔊 Audio coming soon
తస్యాశ్చ నిద్రాయాః సుఖాదికమాయత్తం| తేనైతదుక్తం భవతి-సమ్యక్ సేవితా సుఖపుష్టిబలవృషత్వజ్ఞానజీవితైర్యోజయతి నరం| అసమ్యక్ ప్రయుక్తా తు దుఃఖకార్శ్యాబలత్వక్లీబతాజ్ఞానైః యోజయతీత్యర్థః| వృషతం స్త్రీగమనశక్తిః| జ్ఞానం వృద్ధిః|| 31||
Adhikarana akAlanidrAdidoShAH (32) · Śloka 32
అకాలేఽతిప్రసంగాచ్చ న చ నిద్రా నివేషితా| సుఖాయుషీ పరాత్కుర్యాత్కాలరాత్రిరివాపరా||32||
अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निवेषिता| सुखायुषी परात्कुर्यात्कालरात्रिरिवापरा||३२||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవోచ్యతే-సా నిద్రా అకాలే వక్ష్యమాణే తదుపయోగప్రతిషిద్ధే కాలే అపి స్వల్పోపసేవితా, తథా కాలేఽప్యత్యంతసేవితా, సర్వదా వా, నైవ వా సేవితా ఆయుర్జీవితం పరాకరోతి నాశయతి| జీవితేఽపి వ్యాధ్యాదిభిః సుఖం పరాకరోతి| యథా పరా ద్వితీయేవ కాలరాత్రిః మరణనిశా సుఖస్యాయుషశ్చ నాశనాత్సాదృశ్యం|| 32||
Adhikarana yuktanidrAyAH guNAH (33) · Śloka 33
సైవ యుక్తా పునర్యుంక్తే నిద్రాదేహం సుఖాయుషా| యోగాభియోగినో బుద్ధిర్నిర్మలాఽతమసా యథా||33||
सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रादेहं सुखायुषा| योगाभियोगिनो बुद्धिर्निर्मलाऽतमसा यथा||३३||
🔊 Audio coming soon
సైవ నిద్రా యుక్తా సమ్యక్ ప్రయోగేణ దేహం సుఖేనాయుషా చ యోజయతి| యథా యోగే తత్త్వజ్ఞానేఽభియోగినః పురుషస్య నిర్మలా బుద్ధిరతమసా శుద్ధస్వభావేన సత్త్వరూపేణ యోజయతి| అథవా తమసా కారణేన నిర్మలా సుఖాయుషా యోజయతీత్యర్థః|| 33||
Adhikarana rAtrijAgaraNAdInAM guNAH (34) · Śloka 34
రాత్రౌ జాగరణం రూక్షం స్నిగ్ధం ప్రస్వపనం దివా| అరూక్షమనభిష్యంది త్వాసీనప్రచలాయితం||34||
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||३४||
🔊 Audio coming soon
తస్యాశ్చ నిద్రాయాః కాలే ప్రయోగ ఉక్తః, తం చ కాలం దర్శయతి-రాత్రౌ జాగరణం నిద్రాయా అసేవా రూక్షం దేహే రూక్షాణాం భావానాం వృద్ధికరమిత్యర్థః, ఏవం దివా ప్రస్వపనం స్నిగ్ధం| ఆసీనప్రచలాయితం న రూక్షం న చాభిష్యంది| ఆసీనప్రచలాయితం దివాఽప్యుపవిష్టస్య స్వల్పా నిద్రా, అభిష్యంది మాలిన్యేన స్రోతసాం స్రావకః|| 34||
Adhikarana grIShme divAsvapnaM hitam (35) · Śloka 35
గ్రీష్మే వాయుచయాదానరౌక్ష్యరాత్ర్యల్పభావతః| దివాస్వప్నో హితోఽన్యస్మిన్ కఫపిత్తకరో హి సః||35||
ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः||३५||
🔊 Audio coming soon
గ్రీష్మే తు దివాస్వప్నం విహితం| యతస్తస్మిన్ కాలే వాయోశ్చయో భవతి| ఆదానం చ పరిపుష్టం భవత్యతో రౌక్ష్యం రాత్ర్యశ్చ నిద్రాసమాప్త్యయోగ్యాః స్వల్పా భవంతి| దివాస్వప్నశ్చ సంతర్పకః| గ్రీష్మాదన్యస్మిన్ కాలే దివాస్వప్నః పిత్తశ్లేష్మకరః|| 35||
Adhikarana grIShmavarjyeShu RutuShu divAsvApaniShedhaH apavAdashca (36) · Śloka 36
ముక్తాఽతిభాష్యయానాధ్వమద్యస్త్రీభారకర్మభిః| క్రోధశోకభయైః క్లాంతాన్ శ్వాసహిధ్మాతిసారిణః| వృద్ధబాలాబలక్షీణక్షతతృట్చ్ఛూలపీడితాన్| అజీర్ణ్యభిహతోన్మత్తాందివాస్వప్నోచితానపి| ధాతుసామ్యం తథా హ్యేషాం శ్లేష్మా చాంగాని పుష్యతి||36||
मुक्ताऽतिभाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्च्छूलपीडितान्| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान्दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||३६||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం హ్యతిభాష్యక్లాంతాదీనాం దివాస్వప్నేన ధాతూనాం వాతాదీనాం దేహధారకాణాం సామ్యమన్యూనాధికతా భవతి| శ్లేష్మా చాంగాని పుష్యతి ఉపచినోతీత్యర్థః|| 36||
Adhikarana grIShme~api divAsvApe~ayogyAH (37) · Śloka 37
బహుమేదః కఫాః స్వప్యుః స్నేహనిత్యాశ్చ నాహని||37||
बहुमेदः कफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि||३७||
🔊 Audio coming soon
బహుమేదః శ్లేష్మశరీరా అప్యతిస్నిగ్ధాహారాదిశీలినశ్చ గ్రీష్మేఽప్యహని న స్వప్యుః|| 37||
Adhikarana rAtriShvapi svapne~anarhAH (38) · Śloka 38
విషార్త్తః కంఠరోగీ చ నైవ జాతు నిశాస్వపి||38||
विषार्त्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||३८||
🔊 Audio coming soon
విషార్త్తః కంఠరోగీ చ నిశాస్వపి న జాతుచిత్ స్వప్యాత్|
Adhikarana ahitanidrayA jAyamAnA rogAH (39) · Śloka 39
హలీమకశిరోజాడ్యస్తైమిత్యగురుగాత్రతాః| జ్వరభ్రమమతిభ్రంశస్రోతోరోధాగ్నిమందతాః| శోఫారోచనహృల్లాసపీనసార్ద్ధావభేదకాః| కండూరుక్కోఠపిటకాకాసతంద్రాగలామయాః| విషవేగప్రవృత్తిశ్చ భవేదహితనిద్రయా||39||
हलीमकशिरोजाड्यस्तैमित्यगुरुगात्रताः| ज्वरभ्रममतिभ्रंशस्रोतोरोधाग्निमन्दताः| शोफारोचनहृल्लासपीनसार्द्धावभेदकाः| कण्डूरुक्कोठपिटकाकासतन्द्रागलामयाः| विषवेगप्रवृत्तिश्च भवेदहितनिद्रया||३९||
🔊 Audio coming soon
అహితనిద్రాయా విరుద్ధనిద్రాయాః సేవనేన హలీమకాదీనాముద్భవః| ఇమే వక్ష్యమాణలక్షణాః| శిరసో జాడ్యం గురుత్వమింద్రియాపాటవం చ| స్తైమిత్యం గాత్రాణాం నిరుత్సాహత్వం| విషార్తస్య నిద్రయా విషవేగప్రవృత్తిః|| 39||
Adhikarana atinidrAyAH kAraNam (40) · Śloka 40
అపచ్యమానో బాహుల్యాత్స్రోతాంస్యావృణుతే కఫః| తతః స్రోతస్సు రుద్ధేషు జాయతే గాత్రగౌరవం| గురుగాత్రస్య చాలస్యమాలస్యాదతినిద్రతా||40||
अपच्यमानो बाहुल्यात्स्रोतांस्यावृणुते कफः| ततः स्रोतस्सु रुद्धेषु जायते गात्रगौरवम्| गुरुगात्रस्य चालस्यमालस्यादतिनिद्रता||४०||
🔊 Audio coming soon
అతినిద్రాయాః కారణముచ్యతే| బాహుల్యాత్ కఫస్యాగ్నిః కఫం పక్తుం న శక్నోతి| అతః సోఽచ్యమానః స్రోతాంస్యావృణుతే స్థగయతి| తతః స్రోతోరోధాత్ గత్రగౌరవం, గాత్రగౌరవాదాలస్యమాలస్యాదతినిద్రాతా|| 40||
Adhikarana atinidrAnAshakAni (41) · Śloka 41
విరేకః కాయశిరసోర్వమనం రక్తమోక్షణం| ధూమః క్షుత్తృడ్వ్యథాహర్షశోకమైథునభీక్రుధః| చింతోత్కంఠాఽసుఖా శయ్యా సత్త్వౌదార్యం తమోజయః| రూక్షాన్నం చాహితాం నిద్రాం వారయంతి ప్రసంగినీం||41||
विरेकः कायशिरसोर्वमनं रक्तमोक्षणम्| धूमः क्षुत्तृड्व्यथाहर्षशोकमैथुनभीक्रुधः| चिन्तोत्कण्ठाऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| रूक्षान्नं चाहितां निद्रां वारयन्ति प्रसङ्गिनीम्||४१||
🔊 Audio coming soon
ఏతామతినిద్రాం ప్రసంగినీమనుషక్తాం కాయవిరేకాదీని నాశయంతి| అసుఖా కష్టా| ఉత్కృష్టసత్త్వత్వం సత్వౌదార్యం|| 41||
Adhikarana nidrAnAshe hetavaH (42) · Śloka 42
ఏత ఏవ చ విజ్ఞేయా నిద్రానాశస్య హేతవః| కాలశీలక్షయో వ్యాధిర్వృద్ధిశ్చానిలపిత్తయోః||42||
एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कालशीलक्षयो व्याधिर्वृद्धिश्चानिलपित्तयोः||४२||
🔊 Audio coming soon
ఏతాన్యేవ చ విరేకాదీని సమ్యఙ్ నిద్రాయా అపి నాశహేతవః| కాలశ్చ నిద్రానాశహేతుః యేన ప్రభాతాదౌ సా న భవతి| శీలమభ్యాసః తేన యస్య యస్య యస్మిన్ కాలే నిద్రానివృత్తిరభ్యస్తా తస్య తస్య తస్మిన్ కాలే సా భవతీతి| తథా క్షయో ధాతూనాం నిద్రానాశకారణం| వ్యాధిశ్చాన్యో జ్వరాదిః| వాతపిత్తయోశ్చ వృద్ధిః|
Adhikarana nidrAnAshAjjAyamAnA rogAH (43) · Śloka 43
నిద్రానాశాదంగమర్ద్దశిరోగౌరవజృంభికాః| జాడ్యగ్లానిభ్రమాపక్తితంద్రారోగాశ్చ వాతజాః||43||
निद्रानाशादङ्गमर्द्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रारोगाश्च वातजाः||४३||
🔊 Audio coming soon
తస్యాశ్చ సమ్యఙ్ నిద్రాయా నాశాదంగమర్దాద్యుద్భవః|| 43||
Adhikarana tandrAnidAnAni (44) · Śloka 44
కఫోఽల్పో వాయునోద్ధూతో ధమనీః సన్నిరుధ్య తు| కుర్యాత్సంజ్ఞాపహాం తంద్రాం దారుణాం మోహకారిణీం| ఉన్మీలితవినిర్భుగ్నే పరివర్తితతారకే| భవతస్తత్ర నయనే స్రుతే లులితపక్ష్మణీ| అర్ద్ధత్రిరాత్రాత్సా సాధ్యా న సా సాధ్యా తతః పరం||44||
कफोऽल्पो वायुनोद्धूतो धमनीः सन्निरुध्य तु| कुर्यात्संज्ञापहां तन्द्रां दारुणां मोहकारिणीम्| उन्मीलितविनिर्भुग्ने परिवर्तिततारके| भवतस्तत्र नयने स्रुते लुलितपक्ष्मणी| अर्द्धत्रिरात्रात्सा साध्या न सा साध्या ततः परम्||४४||
🔊 Audio coming soon
కఫోఽల్పః ఇత్యాది సుబోధం|| 44||
Adhikarana rAtrau sAtmyataH nidrAM seveta (45) · Śloka 45
యథాకాలమతో నిద్రాం రాత్రౌ సేవేత సాత్మ్యతః||45||
यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः||४५||
🔊 Audio coming soon
అతః కారణాత్ కాలానతిక్రమేణ రాత్రౌ నిద్రాం సేవేత యాదృశీ సాత్మ్యా|| 45||
Adhikarana rAtrau jAgaritasya prAtaH svApavidhiH (46) · Śloka 46
అసాత్మ్యాజ్జాగరాదర్ధం ప్రాతః స్వప్యాదభుక్తవాన్||46||
असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||४६||
🔊 Audio coming soon
అసాత్మ్యే జాగరణే ప్రవృత్తే ప్రాతర్దివాఽప్యర్ద్ధం జాగరణస్య స్వప్యాత్| తేనైతదుక్తం భవతి యస్య రాత్రౌ యామద్వయం జాగరణం ప్రవృత్తం తేన దివా ప్రభాతే యామ ఏకః స్వప్తవ్యః అభుక్తవతా|| 46||
Adhikarana mandanidrasya upacArAH (47) · Śloka 47
శీలయేన్మందనిద్రస్తు క్షీరమిక్షురసం రసాన్| ఆనూపౌదకమాంసానాం భక్ష్యాన్ గౌడికపౌష్టికాన్| శాలీన్మద్యాని మాషాంశ్చ కీలాటాన్ మాహిషం దధి| అభ్యంగోద్వర్త్తనస్నానమూర్ధ్వశ్రవణపూరణం| చక్షుషస్తర్పణం లేపః శిరసో వదనస్య చ| ప్రవాతే సురభౌ దేశే సుఖాం శయ్యాం యథోచితే| సంవాహనం స్పర్శసుఖం చిత్తజ్ఞైరనుజీవిభిః| సర్పిః క్షీరానుపానం చ జీవనీయైః శృతం పిబేత్| కాంతాబాహులతాశ్లేషో నిర్వృత్తిః కృతకృత్యతా| మనోఽనుకూలా విషయాః కామం నిద్రాసుఖప్రదాః||47||
शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमिक्षुरसं रसान्| आनूपौदकमांसानां भक्ष्यान् गौडिकपौष्टिकान्| शालीन्मद्यानि माषांश्च कीलाटान् माहिषं दधि| अभ्यङ्गोद्वर्त्तनस्नानमूर्ध्वश्रवणपूरणम्| चक्षुषस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च| प्रवाते सुरभौ देशे सुखां शय्यां यथोचिते| संवाहनं स्पर्शसुखं चित्तज्ञैरनुजीविभिः| सर्पिः क्षीरानुपानं च जीवनीयैः शृतं पिबेत्| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृत्तिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||४७||
🔊 Audio coming soon
యస్తు విరేకాదికారణేన వాతకోపేన మందనిద్రః క్షీరాదీన్ శీలయేత్| తథాఽఽనూపానామౌదకాదీనాంచ మాంసానాం సంబంధినో రసాన్ భక్ష్యాంశ్చ గుడసంస్కృతాన్ పిష్టశాలికృతాంశ్చ, తథా శాలియోనీని మద్యాని| కింభూతాని? మదకారణశక్తియుక్తాని| అన్యేషాం శాలిమద్యాని మాషాంశ్చ ఇతి పాఠః| మూర్ధ్నః శిరసస్తర్పణం స్నేహపూరణం| తచ్చ వక్ష్యతే| శిరసో వదనస్య చ సుస్నిగ్ధైర్లేపః| ప్రవాతే వాతసంయోగే దేశే| సంవాహనం మర్దనం| కింభూతం? స్పర్శసుఖకరం న పీడాకరమిత్యర్థః| కేన కార్యం? చిత్తజ్ఞైరనుజీవిభిః తథా జీవనీయైః ఔషధైః శృతం పక్వం సర్పిః పిబేత్| తదను చ క్షీరం కేవలమేవ| కాంతాబాహులతేత్యాది సుబోధం|| 47||
Adhikarana brahmacaryAdiyutasya nidrA kAle bhavatyeva,mandanidropacArANAM varjanIyatvenAtideshaH (48) · Śloka 48
బ్రహ్మచర్యరతేర్గ్రామ్యసుఖనిః స్పృహచేతసః| నిద్రా సంతోషతృప్తస్య స్వం కాలం నాతివర్త్తతే| ఏతాన్యేవ చ భూయిష్ఠం నిద్రాలుః పరివర్జయేత్||48||
ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिः स्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं कालं नातिवर्त्तते| एतान्येव च भूयिष्ठं निद्रालुः परिवर्जयेत्||४८||
🔊 Audio coming soon
ఏతాన్యేవ చ క్షీరాదీని నిద్రాలుః ప్రసక్తనిద్రో భూయిష్ఠం బాహుల్యేన పరివర్జయేత్|| 48||
Adhikarana saptavidhAH nidrAH tAsAM vivaraNa~jca (49) · Śloka 49
కాలస్వభావామయచిత్తదేహ- ఖేదైః కఫాగంతుతమోభవా చ| నిద్రా బిభర్తి ప్రథమా శరీరం పాప్మాఽంతగా వ్యాధినిమిత్తమన్యాః||49||
कालस्वभावामयचित्तदेह- खेदैः कफागन्तुतमोभवा च| निद्रा बिभर्ति प्रथमा शरीरं पाप्माऽन्तगा व्याधिनिमित्तमन्याः||४९||
🔊 Audio coming soon
కాలస్వభావాదిభిః సప్తవిధా నిద్రా| తత్ర ప్రథమా యా నిద్రా సా కాలస్వభావప్రభవా శరీరం ధారయతి| అంతగా తమోభవా పాప్మా దుష్టా| అన్యా శేషా యా ఆమయఖేదేన, చిత్తఖేదేన, దేహఖేదేన, చామాదినా, శ్లేష్మప్రభవా, ఆగంతునా శస్త్రప్రహారాదినా జాతా| ఏతాః వ్యాధీనాం నిమిత్తం|| 49||
Adhikarana sambhoge niShiddhA strI deshakAlAdi ca (50) · Śloka 50
గ్రామ్యధర్మప్రవృత్తౌ తు రజస్వలామనిష్టాచారామశస్తామతిస్థూలామతికృశాం గర్భిణీం సూతికామనుత్తానాం వికృతాంగాం గణికామప్రజసం దుష్టయోనిమన్యయోనిమన్యస్త్రియం విశేషాచ్చ వయోవర్ణవృద్ధాం సగోత్రాం గురుమిత్రబంధుభృత్యపత్నీం వర్ణినీం తథా చైత్యచత్వరచతుష్పథోపవనశ్మశానాఘాతసలిలౌషధద్విజగురుసురనృపాలయేష్వహని గోసర్గే మధ్యందినేఽర్ద్ధరాత్రౌ పర్వేష్వనంగే పిపాసురప్రణీతసంకల్పో వా న గచ్ఛేత్||50||
ग्राम्यधर्मप्रवृत्तौ तु रजस्वलामनिष्टाचारामशस्तामतिस्थूलामतिकृशां गर्भिणीं सूतिकामनुत्तानां विकृताङ्गां गणिकामप्रजसं दुष्टयोनिमन्ययोनिमन्यस्त्रियं विशेषाच्च वयोवर्णवृद्धां सगोत्रां गुरुमित्रबन्धुभृत्यपत्नीं वर्णिनीं तथा चैत्यचत्वरचतुष्पथोपवनश्मशानाघातसलिलौषधद्विजगुरुसुरनृपालयेष्वहनि गोसर्गे मध्यन्दिनेऽर्द्धरात्रौ पर्वेष्वनङ्गे पिपासुरप्रणीतसङ्कल्पो वा न गच्छेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
స్వప్నముక్త్వా క్రమప్రాప్తమబ్రహ్మచర్యముచ్యతే| అబ్రహ్మచార్యం స్త్రీగమనం గ్రామ్యధర్మప్రవృత్తిరితి పర్యాయః| తస్యాం తు గ్రామ్యధర్మప్రవృత్తౌ ప్రకృతాయాం రజస్వలాత్వాదియుక్తాం నారీం న గచ్ఛేత్| చైత్యాదిషు ప్రదేశేషు దివసగోసర్గాదిషు చ కాలేషు అనంగంచ పిపాసాద్యవస్థాసు చ| రజస్వలా ఉదక్యా అనిష్ఠాం రూపాదినా అప్రియాం అనిష్టాచారా యా ప్రియాఽపి తద్ద్విష్టమాచరతి| అశస్తాం హీనాకృతిజన్మలక్షణాం| వికృతాంగాం కౌబ్జవామనత్వాదిజన్మయుక్తాం| గణికాం వేశ్యాం| అప్రజసం వంధ్యాం| యస్యా వా ప్రజా జాతాఽపి న జీవతి| దుష్టం వ్యాధిభిర్యోనిర్యస్యాః| అన్యయోనిర్వడవాగర్దభ్యాదిః అన్యస్త్రీ పరస్త్రీ విశేషాచ్చ వయోవర్ణవృద్ధాం న గచ్ఛేత్| వర్ణవృద్ధా జాత్యధికా| వయోవృద్ధా ప్రసిద్ధా| సగోత్రామేకగోత్రాం తథా గుర్వాదిపత్నీం చ విశేషాద్వర్జయేత్| చైత్యః ప్రసిద్ధః| గ్రామాద్బహిర్మహావృక్షశ్చ చైత్యః| చత్వరః త్రిపథం| ఆఘాతనం సూనాదినిగ్రహస్థానం| సలిలాదీనామాలయేనాశ్రయవాచినా సంబంధః| సలిలాలయో నదీతటాకాదిః| ఔషధాలయః తత్స్థానం పర్వతవేష్మాదిః యత్ర బహూన్యౌషధాని భవంతి| గోసర్గో రాత్రిక్షయః| పర్వదినం చతుర్థీ, షష్ఠీ, అష్టమీ అమావస్యా చ| అనంగం యోన్యాభిధానాదంగాదన్యత్ పాణ్యూర్వాది| అప్రణీతసంకల్పో అనుత్పన్నతదిచ్ఛః|| 50||
Adhikarana viparItavyavAyAdInAM niShedhaH (51) · Śloka 51
న చ విపరీతవ్యవాయే యోజయేత్||51||
न च विपरीतव्यवाये योजयेत्||५१||
🔊 Audio coming soon
న విపరీతవ్యవాయే చ స్త్రియ కాంచన యోజయేత్| విపరీతవ్యవాయః స్త్రియాః పురుషకర్మ|| 51||
Adhikarana sambhoge mahAbhogasharIrAdInAM visheShaniShedhaH (52) · Śloka 52
విశేషేణ చాతివ్యాయతాం గర్భిణీం నవప్రసూతామృతుమతీం సంవృతయోనించ||52||
विशेषेण चातिव्यायतां गर्भिणीं नवप्रसूतामृतुमतीं संवृतयोनिञ्च||५२||
🔊 Audio coming soon
అతివ్యాయతత్వాదియుక్తాం తు విశేషేణ న యోజయేత్| అత్రానృతుమత్యసంజాతార్త్తవా బాలా| ఋతుమతీమితి కేచిత్ పఠంతి| అతివ్యాయతా మహాభోగశరీరా|| 52||
Adhikarana mUrddhAbhighAtaniShedhaH (53) · Śloka 53
మూర్ద్ధాభిఘాతం చ పరిహరేత్| న చ నిషేకాభిముఖం శుక్రం ధారయేదితి||53||
मूर्द्धाभिघातं च परिहरेत्| न च निषेकाभिमुखं शुक्रं धारयेदिति||५३||
🔊 Audio coming soon
మైథునే మూర్ధ్నః శిరసోఽభిఘాతం తాడనం వర్జయేత్| తథా వృక్షఃప్రభృతీనాం దేశాద్యపేక్షయా చ పరిగ్రహః|| 53||
Adhikarana vyavAyamAtrA (54) · Śloka 54
మనఃశరీరస్థితిమాత్రమేవ వ్యవాయం సేవేత| న తత్పరః స్యాదితి||54||
मनःशरीरस्थितिमात्रमेव व्यवायं सेवेत| न तत्परः स्यादिति||५४||
🔊 Audio coming soon
యావతా వ్యవాయేన మనస ఔత్సుక్యం శరీరే చ శుక్రస్రుత్యాదికం న పశ్యతి| తావంతమేవ వ్యవాయం సేవేత| నైవ మైథునపరః స్యాదితి|| 54||
Adhikarana sambhoganiyamAH (55) · Śloka 55
భవతి చాత్ర శ్లేకః- విస్రబ్ధహృష్టో రహసి తత్కామస్తరుణః పుమాన్| సమస్థితాంగః సురభిర్ముక్తమూత్రాదిరవ్యథః| నానాశితో నాత్యశితో వృష్యాణాం తర్పితస్త్ర్యహం| నారీం నారీర్గుణైర్యుక్తాం సహపూర్ణగుణాం వ్రజేత్||55||
भवति चात्र श्लेकः- विस्रब्धहृष्टो रहसि तत्कामस्तरुणः पुमान्| समस्थिताङ्गः सुरभिर्मुक्तमूत्रादिरव्यथः| नानाशितो नात्यशितो वृष्याणां तर्पितस्त्र्यहम्| नारीं नारीर्गुणैर्युक्तां सहपूर्णगुणां व्रजेत्||५५||
🔊 Audio coming soon
భవతి చాత్రేతి శైలీ| విస్రంభాదియుక్తో నారీం వ్రజేత్| విస్రబ్ధః స్వస్థామనాః రహస్యేకాంతే| తత్కామో గమ్యమానయోషిత్కామః గమనదివసాత్ పూర్వం దివసత్రయం వృష్ణైరాహారైః కృతతృప్తిః| కింభూతాం నారీం నారీగుణైర్వాజీకరణాధ్యాయోత్కైర్యుక్తాం| తత్ర హి `తస్మాద్యా యస్య హృదయం' ఇత్యాదినా వక్ష్యతి| పూర్వోక్తైశ్చ గుణైర్విస్రంభాదిభిః పురుషోక్తః| కేవలం లింగవైపరీత్యం|| 55||
Adhikarana RutuvisheSheNa saMyoge kAlaniyamaH (56) · Śloka 56
ద్వ్యహాద్వసంతే తస్యాంతే పక్షాత్తద్వద్ ఘనోదయే| సేవేత కామతః కామం హేమంతే శిశిరే బలీ||56||
द्व्यहाद्वसन्ते तस्यान्ते पक्षात्तद्वद् घनोदये| सेवेत कामतः कामं हेमन्ते शिशिरे बली||५६||
🔊 Audio coming soon
వసంతే ద్వ్యహాన్నారీం వ్రజేత్ తస్య వసంతస్యాంతే గ్రీష్మే పక్షాత్తద్వత్ ఘనోదయే వర్షాసు హేమంతే శిశిరే చ బలీ బలవాన్ కామతో యథేచ్ఛం సేవేత| శరది త్వనుక్తావపి వసంతసదృశబలాదిమత్వాద్ ద్వ్యహాదేవ నారీం వ్రజేత్| తథా చ శ్రీవాగ్భటగ్రంథ ఏవ- `ద్వ్యహావసంతశరదోః' ఇతి|| 56||
Adhikarana maithunAnantaraM sevanIyAni (57) · Śloka 57
స్నానాంగరాగవ్యజనేందుపాద- మాంసాసవక్షీరరసాన్ రసాలాం| భక్ష్యాన్ సితాఢ్యాన్ సలిలం సుశీతం సేవేత నిద్రాంచ రతాంతతాంతః||57||
स्नानाङ्गरागव्यजनेन्दुपाद- मांसासवक्षीररसान् रसालाम्| भक्ष्यान् सिताढ्यान् सलिलं सुशीतं सेवेत निद्राञ्च रतान्ततान्तः||५७||
🔊 Audio coming soon
రతాంతే చ తాంతః క్లాంతః స్నానాదీన్ సేవేత|| 57||
Adhikarana grAmyadharmottaraM snAnAdisevanasya phalam (58) · Śloka 58
స్త్రీసంసర్గాద్ధి సద్యః స్యాత్క్లీబతా బలినామపి| ఏవం చాప్యాయతే శీఘ్రం తేషాం శుక్రం చ ధామ చ||58||
स्त्रीसंसर्गाद्धि सद्यः स्यात्क्लीबता बलिनामपि| एवं चाप्यायते शीघ्रं तेषां शुक्रं च धाम च||५८||
🔊 Audio coming soon
కిమర్థమేతత్ కుర్యాదత ఆహ- స్త్రీసంసర్గాదితి| బలినామపి స్త్రీసంసర్గే తత్కాలం క్లైబ్యమవశ్యమేవ భవతి| అనేన తు స్నానాదినా కృతేన శీఘ్రమేవ శుక్రమాప్యాయతే|| 58||
Adhikarana avidhigrAmyadharmasevAyA doShAH (59) · Śloka 59
దుష్ట్యాయురోజఃశుక్రాణాం క్షయం మేఢ్రాశ్రయాన్ గదాన్| వాయోః కోపమధర్మం చ మూఢః ప్రాప్నోత్యతోఽన్యథా| ఉత్తానో వేగరోధీ వా వృద్ధిమేహాశ్మశర్కరాః| తిమిరాదిగదోత్పత్తిర్మూర్ద్ధాద్యహననాద్ ధ్రువం||59||
दुष्ट्यायुरोजःशुक्राणां क्षयं मेढ्राश्रयान् गदान्| वायोः कोपमधर्मं च मूढः प्राप्नोत्यतोऽन्यथा| उत्तानो वेगरोधी वा वृद्धिमेहाश्मशर्कराः| तिमिरादिगदोत्पत्तिर्मूर्द्धाद्यहननाद् ध्रुवम्||५९||
🔊 Audio coming soon
అతో యథోక్తాద్విధానాదన్యేన నారీం గచ్ఛన్మూఢో దృష్ట్యాదిక్షయం మేఢ్రరోగాన్ వాతకోపధర్మం చ ప్రాప్నోతి యథాసంభవం| తథా స్త్రియాః పురుషాయితే పురుష ఉత్తానో గచ్ఛన్ వాయోర్వైపరీత్యేనాశు శుక్రనిర్గమనాద్ వృద్ధ్యాదీన్ ప్రాప్నోతి| యశ్చాన్యథాపి శుక్రవేగరోధీ సోఽపి| వృద్ధిరాంత్రవృద్ధిః వక్షోమూర్ద్ధాద్యాహననాత్తిమిరాదీన్ ఊర్ధ్వజత్రురోగానురసః శూలాదీంశ్చ ప్రాప్నోతి| ధ్రువమావశ్యకే|| 59||
Adhikarana atimaithune vyApadaH (60) · Śloka 60
భ్రమక్లమోరుదౌర్బల్యబలధాత్వింద్రియక్షయః| అపర్వమరణం చ స్యాద్విశేషేణాతిమైథునాత్||60||
भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयः| अपर्वमरणं च स्याद्विशेषेणातिमैथुनात्||६०||
🔊 Audio coming soon
అతిమైథునాత్ భ్రమాద్యుత్పత్తిః| అపర్వమరణమకాలమరణం| విశేషేణోర్వోర్బలహానిః, ఊరుదౌర్బల్యం|| 60||
Adhikarana sambhoge niyamaH (61) · Śloka 61
న చోనః షోడశాద్వర్షాత్ సప్తతేః పరతో న చ| ఆయుష్కామో నరః స్త్రీభిః సంయోగం గంతుమర్హతి||61||
न चोनः षोडशाद्वर्षात् सप्ततेः परतो न च| आयुष्कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं गन्तुमर्हति||६१||
🔊 Audio coming soon
ఆయుర్యోః నరః కామయతే స షోడశాద్ వర్షాదధః సప్తతేరూర్ధ్వం చ వర్షేషు స్త్రీభిః సంసర్గే గంతుం నార్హతి|| 61||
Adhikarana bAlyAvasthAyAM sambhoge hAniH (62) · Śloka 62
అతిబాలో హ్యాసంపూర్ణసర్వధాతుః స్త్రియం వ్రజన్| ఉపతప్యేత సహసా తటాకమివ కాజలం||62||
अतिबालो ह्यासम्पूर्णसर्वधातुः स्त्रियं व्रजन्| उपतप्येत सहसा तटाकमिव काजलम्||६२||
🔊 Audio coming soon
యతః షోడశాదూనవర్ష అతిబాలః అసంపూర్ణధాతుః సహసా స్త్రియో గచ్ఛన్నుపతప్యేత యథా తటాకం కాజలం స్తోకజలం ఝటిత్యేవ సూర్యసంతాపాది భిరుపతప్యతే శుష్యతి తథా|| 62||
Adhikarana vRuddhasya strIgamane hAniH (63) · Śloka 63
శుష్కం రూక్షం యథా కాష్ఠం జంతుజగ్ధం విజర్జరం| స్పృష్టమాశు విశీర్యేత తథా వృద్ధః స్త్రియం వ్రజన్||63||
शुष्कं रूक्षं यथा काष्ठं जन्तुजग्धं विजर्जरम्| स्पृष्टमाशु विशीर्येत तथा वृद्धः स्त्रियं व्रजन्||६३||
🔊 Audio coming soon
సప్తతేరూర్ధ్వం వృద్ధః స్త్రియో వ్రజన్ ఆశు విశీర్యేత ఝటితి నశ్యేత| యథా జంతుభిః కృమిభిర్భక్షితం కాష్ఠం శుష్కం రూక్షం విజర్జ్జరమతిపురాణత్వాన్నష్టస్థైర్యం స్పృష్టం నశ్యతీతి|| 63||
Adhikarana shukraparirakShaNopadeshaH (64) · Śloka 64
కాయస్య తేజః పరమం హి శుక్రమాహారసారాదపి సారభూతం| జితాత్మనా తత్పరిరక్షణీయం తతో వపుః సంతతిరప్యుదారా||64||
कायस्य तेजः परमं हि शुक्रमाहारसारादपि सारभूतम्| जितात्मना तत्परिरक्षणीयं ततो वपुः सन्ततिरप्युदारा||६४||
🔊 Audio coming soon
ఏవం స్థితే జితాత్మనా జితేంద్రియేణ సతా శుక్రం పరిరక్షణీయం| యతః కాయస్య శరీరస్య శుక్రం శ్రేష్ఠం తేజః| కింభూతం తత్? ఆహారస్య సారాద్రసాఖ్యాదపి సారభూతం తస్మాద్రక్షణీయం| అతశ్చ రక్షణీయం| యతస్తతః శుక్రాద్రక్షితాద్వపుః శరీరం సతేజస్త్వాదుదారముత్కృష్టం భవతి|| 64||
Adhikarana tAtkAlikasukhakarANyapramattena sevyAni shAshvatasukha-dAyikAni tu tatpareNa sevyAni (65) · Śloka 65
అప్రమతో భజేద్భావాంస్తదాత్వసుఖసంజ్ఞకాన్| సుఖోదర్కేషు సజ్జేత దేహస్యైతదలం హితం||65||
अप्रमतो भजेद्भावांस्तदात्वसुखसंज्ञकान्| सुखोदर्केषु सज्जेत देहस्यैतदलं हितम्||६५||
🔊 Audio coming soon
ఇదం కర్తవ్యతాప్రసంగేనోచ్యతే| తదాత్వసుఖసజ్ఞకాన్ భావానప్రమత్తం భజేత్| తదాత్వసుఖసంజ్ఞకాన్ యే తదాత్వే దృష్టం ఏవ తత్కాలం సుఖఫలా యోషిదాహారదయస్తే భావాః అప్రమత్తాదినా సతా సేవ్యాః| యతో దృష్టాదృష్ట్యోర్దుఃఖకర్త్తృత్వేన న విరుధ్యంతే యే తదాత్వసుఖాస్తేషాం వస్తుతో దుఃఖానామేవ సుఖబుద్ధిర్లోకస్యేతి జ్ఞాపయతి సంజ్ఞాగ్రహణేన| తథా సుఖోదర్కేషు సద్యో దుఃఖాదేష్వపి అదృష్టసుఖఫలేషు సజ్జేత తాత్పర్యమాశ్రయేత తపోదానాదిషు| ఏతదుభయం దేహస్య హితత్వే పర్యాప్తం|| 65||
Adhikarana hitAhArasevane~api rogodbhave kAraNam (66) · Śloka 66
ప్రజ్ఞాపరాధోఽసాత్మ్యార్థసంయోగః కాలవైకృతం| హితేఽపి రతమాహారే యోజయంత్యామయైర్నరం||66||
प्रज्ञापराधोऽसात्म्यार्थसंयोगः कालवैकृतम्| हितेऽपि रतमाहारे योजयन्त्यामयैर्नरम्||६६||
🔊 Audio coming soon
తస్మాత్ ప్రజ్ఞాపరాధాది నరమామయైర్వ్యాధిభిర్యోజయతి| ప్రజ్ఞాపరాధో దినచర్యోక్తాచారవ్యతిక్రమః| తథాఽసాత్మ్యైరనుచితైః శబ్దాదిభిరిద్రియార్థైః సంయోగః| కాలస్య చ వికృతత్వం విషమత్వం వా| యథాప్రాప్తత్వాద్విపరీతస్వరూపత్వం| కింభూతం నరమిత్యాహ- హితేఽప్యాహారే రతమహితస్య త్వాహారస్య రోగకృత్త్వం స్థిమేవేత్యపి శబ్దస్యార్థః|| 66||
Adhikarana ahitAhArAsevane~api rogAsambhave kAraNam (67) · Śloka 67
నాపథ్యసేవనం సద్యః ప్రబాధంతే తదా మలాః| ప్రకోపం ప్రతివిఘ్నంతి భిన్నైర్దూష్యాదిభిర్యదా| న చ సర్వోపచారోఽపి సర్వదా సర్వదోషకృత్| న హి సర్వాణ్యపథ్యాని తుల్యదోషాణి నైవ చ| సర్వే తుల్యబలా దోషా న సర్వాణి వపూంషి చ| వ్యాధిక్శమత్వే శక్తాని...................||67||
नापथ्यसेवनं सद्यः प्रबाधन्ते तदा मलाः| प्रकोपं प्रतिविघ्नन्ति भिन्नैर्दूष्यादिभिर्यदा| न च सर्वोपचारोऽपि सर्वदा सर्वदोषकृत्| न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि नैव च| सर्वे तुल्यबला दोषा न सर्वाणि वपूंषि च| व्याधिक्शमत्वे शक्तानि...................||६७||
🔊 Audio coming soon
నను చైవం హి దృష్టం యథా అపథ్యం సేవితం న చ రోగ ఉత్పన్నః| తత్ కథమిత్యుచ్యతే| అపథ్యసేవినం పురుషం మలా వాతాదయః సద్య ఏవ తదా న బాధంతే యదా భిన్నైర్విసదృశైర్దూష్యదేశాదిభిః ప్రకోపే విఘ్నంతి| యథా పిత్తకోపకారణే ఆనూపదేశే సేవితే ఝటితి వ్యాధిర్నోత్పద్యతే| యదా తు దూష్యాదీనాం సాదృశ్యాత్ మలానాం కోపే విఘ్నో న భవతి తదావశ్యం సద్య ఏవ బాధంతే| అతశ్చ సద్యో న బాధంతే మలాః| యతో న సర్వాపచారోఽపథ్యసేవనం సర్వదైవ సర్వదోషకరః| తేనైతదుక్తం భవతి- కిశ్చ్దపచారః కదాచిద్దోషవిశేషహేతుః| దూష్యాసాదృశ్యాత్| యతో న హి సర్వాణ్యపథ్యాని తుల్యదోషాణి ఏకదోషహేతూని| తథా హి - యేనాపథ్యం శ్లేష్మకారణం సేవితం తస్య తస్మిన్నాహారాదావవశ్యం తద్విపరీతదోషకారణమపి సంభవతి| యేన స న తథా కుప్యతి| యతశ్చ సర్వే దోషా న సదృశబలాః| కశ్చిద్ధీనబలో బలాధికేన రుద్ధకోపో న కుప్యతి న చ సర్వాణి వపూంషి వ్యాధిక్షమత్వే శక్తాని| తేనైతదుక్తం భవతి- బహురపి దోషః కుపితో వ్యాధిక్షమే దేహే న లక్ష్యతే| పీడాకరణాశక్తత్వాత్|| 67||
Adhikarana apathyasyApathyatamatve bhAve kAraNam (68) · Śloka 68
....................యతోఽపథ్యం తదేవ తు| గచ్ఛత్యపథ్యతమతాం తుల్యదోషాదివర్ద్ధితం||68||
....................यतोऽपथ्यं तदेव तु| गच्छत्यपथ्यतमतां तुल्यदोषादिवर्द्धितम्||६८||
🔊 Audio coming soon
తథా తుల్యైర్దూష్యాదిభిరుపబృంహితమపథ్యం యతోఽపథ్యతమతాం గచ్ఛంతి బలాత్| ఏతదుక్తం భవతి- విసదృశైర్దూష్యాదిభిర్యుక్తమపథ్యం కదాచిద్దోషకరం న భవతి| తుల్యాః సదృశదూష్యాదయః| యథా శ్లేష్మప్రకృతేర్మందాగ్నేరల్పబలస్య స్వల్పసత్త్వస్య స్నిగ్ధాదిసాత్మ్యస్య స్నిగ్ధగుర్వాదిప్రకుపితేన కఫేన వసంతే మేదసో దూషణం| అత్రైకద్విత్రాణాం దూష్యాదీనాం సాదృశ్యాసాదృశ్యయోః కార్యకర్త్తృత్వే గురులాఘవం కల్పనీయం|| 68||
Adhikarana bahubhiH kAraNaiH prakupitAnAM doShANAmAshukAritvam (69) · Śloka 69
త ఏవ చ పునర్దోషా హేతుభిర్బహుభిశ్చితాః| మిథే విరుద్ధా బలినో దీర్ఘకాలానుబంధినః| సర్వే సమప్రకుపితాః ప్రాప్యాల్పమపి కారణం| ప్రాణాయతనమాశ్రిత్య గంభీరాః సర్వమార్గగాః| దేహేఽహితోచితే తే స్యుశ్చిరాదప్యాశుకారిణః||69||
त एव च पुनर्दोषा हेतुभिर्बहुभिश्चिताः| मिथे विरुद्धा बलिनो दीर्घकालानुबन्धिनः| सर्वे समप्रकुपिताः प्राप्याल्पमपि कारणम्| प्राणायतनमाश्रित्य गम्भीराः सर्वमार्गगाः| देहेऽहितोचिते ते स्युश्चिरादप्याशुकारिणः||६९||
🔊 Audio coming soon
త ఏవ చ వాతాదయో దోషా యే అపథ్యహేతవస్తే చిరాదపి స్వల్పమపి కారణమాసాద్యాపథ్యోచితే దేహే ఆశుకారిణో వ్యాధీనాం మారణాత్మకేన కర్మణా భవంతి| కింభూతాః? హేతుభిః కారణైః శీతగుర్వాదిభిర్బహుభిశ్చితాః సంచితా మిథః పరస్పరేణ విరుద్ధాస్తథా బలవంతో దీర్ఘకాలానుబంధినో బహుకాలస్థితాః సర్వే చ సమమేకకాలం ప్రకుపితాః ప్రాణాయతనం ప్రాణస్థానం హృదయాదికమాశ్రిత్య ప్రకుపితా గంభీరా అంతస్సరాః సర్వమార్గగా అశేషస్రోతోవ్యాపినః|| 69||
Adhikarana keShA~jcidahitAhArAdibhirapi sAtmyatvAdi (70) · Śloka 70
అహితాన్యపి చాన్యేషామభ్యాసాదుపశేరతే| దోషాశ్చైషాం క్షయం యాంతి కర్మవాతాతపాదిభిః||70||
अहितान्यपि चान्येषामभ्यासादुपशेरते| दोषाश्चैषां क्षयं यान्ति कर्मवातातपादिभिः||७०||
🔊 Audio coming soon
అన్యేషాం చాహితాన్యపి అభ్యాసాదుపశయవంతి భవంతి| ఉపశయః సాత్మ్యం దేహసుఖకర్త్తృత్వం| నను చ తదహితం వాతాదికోపేన కథం రోగం న కరోతి? ఉచ్యతే- తేషామహితోచితానాం దోషాః కర్మభిర్ద్ధావనలంఘనాదిభిర్వాతాతపాదిభిశ్చ క్షయమాయాంతి| ప్రతిదినం వృద్ధాః ప్రతిదినమేవ క్షీయంతే|| 70||
Adhikarana bhinnAhArAdimatAmapi bahUnAmekarogotpattau hetuH (71) · Śloka 71
భినాహారావయఃసాత్మ్యప్రకృతీనాం సమం భవేత్| ఏకో వికృవాయ్వాదియుగపత్సేవనాద్గదః||71||
भिनाहारावयःसात्म्यप्रकृतीनां समं भवेत्| एको विकृवाय्वादियुगपत्सेवनाद्गदः||७१||
🔊 Audio coming soon
నను చైవమనంతరోక్తేన ప్రకారేణ భిన్నేషు భిన్నబలేషు భిన్నకాలేషు చ దోషదూష్యాదిషు బహూనామేకరోగోత్పత్తిః సమకాలం దృష్టా తత్ కథమిత్యుచ్యతే- భిన్నాహారేత్యాది| భిన్నా విసదృశా ఆహారదయో యేషాం తే తథావిధాః తేషాం సమమేకకాలం య ఏకో గదః స వికృతానాం వాయ్వాదీనాం సేవనాత్|| 71||
Adhikarana vAtAdInAM vikRutau kAraNAni (72) · Śloka 72
వాతాదీనాం తు వికృతిర్వికృతాద్గ్రహచారతః| భౌమాంతరిక్షదివ్యేభ్య ఉత్పాతేభ్యశ్చ జాయతే||72||
वातादीनां तु विकृतिर्विकृताद्ग्रहचारतः| भौमान्तरिक्षदिव्येभ्य उत्पातेभ्यश्च जायते||७२||
🔊 Audio coming soon
కథం తేషాం వాతాదీనాం తథావిధా వికృతిరుచ్యతే| వికృతాత్ గ్రహాణాం రాశిగమనాత్| భౌమాదిభ్యశ్చోత్పాతేభ్యః| భూమౌ జాతో భౌమః| ఏవం దివి స్వర్గే అంతరిక్షే చ|| 72||
Adhikarana vikRutagrahacArAdisambhavahetuH (73) · Śloka 73
సంభవః పునరేతేషాం కర్మణః సాముదాయికాత్||73||
सम्भवः पुनरेतेषां कर्मणः सामुदायिकात्||७३||
🔊 Audio coming soon
ఏతేషాం చ వికృతగ్రహచారభౌమోత్పాతాదీనాం సాముదాయికాత్ పూర్వకృతాత్సంప్రతి కృతాచ్చ మిశ్రీభూతాత్ కర్మణః సంభవః| పూర్వే కృతేన తస్మిన్ కాలే పురుషస్య ప్రాప్తఫలేన సాంప్రతికేన చ పూజ్యపూజావ్యతిక్రమేణ చ|| 73||
Adhikarana duShTavAyorlakShaNam (74) · Śloka 74
దుష్టో వాయురభిష్యందీ స్తిమితోఽత్యూష్ణశీతలః| కుండలీ భైరవరవః పరుషోఽనార్త్తవో బలీ| అన్యోన్యవ్యాహతగతిః పాంసుబాష్పవిషాన్వితః||74||
दुष्टो वायुरभिष्यन्दी स्तिमितोऽत्यूष्णशीतलः| कुण्डली भैरवरवः परुषोऽनार्त्तवो बली| अन्योन्यव्याहतगतिः पांसुबाष्पविषान्वितः||७४||
🔊 Audio coming soon
నను దుష్టానాం వాతాదీనాం దోషకారణత్వముక్తం| కే చ తే ఇతి న జ్ఞాయంతే| అతో లక్షణార్థముచ్యతే| దుష్టో వాయురభిష్యందీ మాలిన్యేన స్రోతసాం స్రావకః| స్తిమితః అవేగవానత్యుష్ణో భవత్యతిశీతో వా కుండల్యావర్త్తవాన్ భైరవరవో భీషణశబ్దః| పరుషస్తథానార్త్తవః ఆర్తవాద్విపరీతః బలీ బలవాన్ అన్యోన్యం పరస్పరం దిగ్విశేషేణ వ్యాహతగతీ రుద్ధమార్గః పాంస్వాద్యన్వితశ్చేతి దుష్తవాతలక్షణం|| 74||
Adhikarana duShTajalalakShaNam (75) · Śloka 75
రసవర్ణాదివికృతమపక్రాంతవిహంగమం| నిందితప్రభవం తోయముపక్షీణజలాశయం||75||
रसवर्णादिविकृतमपक्रान्तविहङ्गमम्| निन्दितप्रभवं तोयमुपक्षीणजलाशयम्||७५||
🔊 Audio coming soon
తోయం దుష్టం రసవికృత్యాదియుక్తం నిందితాత్ కుస్తితాద్యేశాదేః ప్రభవో యస్య తన్నిందితప్రభవం అథవా నిందితానాం క్రిమ్యాదీనాం ప్రభవో యతః స నిందితప్రభవః|| 75||
Adhikarana duShTadeshalakShaNam (76) · Śloka 76
మక్షికామూషికావ్యాలబహూత్పాతప్రదూషితః| దేశోఽపథ్యాన్నబహులో నష్టధర్మమహౌషధిః||76||
मक्षिकामूषिकाव्यालबहूत्पातप्रदूषितः| देशोऽपथ्यान्नबहुलो नष्टधर्ममहौषधिः||७६||
🔊 Audio coming soon
దేశో దుష్టో మక్షికాదప్రదూషితో భవతి| అత్ర చ భూయిష్ఠమపథ్యాన్యన్నాని భవంతి|| 76||
Adhikarana duShTakAlalakShaNam (77) · Śloka 77
కాలశ్చ విపరీతోఽతిహీనలింగో యథాయథం||77||
कालश्च विपरीतोऽतिहीनलिङ्गो यथायथम्||७७||
🔊 Audio coming soon
కాలశ్చ దుష్టో యథాప్రాప్తర్తుస్వరూపవివక్షయా విపరీతలింగోఽతిలింగో హీనలింగశ్చ|| 77||
Adhikarana duShTavAtAdInAmuttaramahitatvam (78) · Śloka 78
ఏతే దుష్పరిహారత్వాదహితాయోత్తరోత్తరం||78||
एते दुष्परिहारत्वादहितायोत्तरोत्तरम्||७८||
🔊 Audio coming soon
ఏతే దుష్టా వాతాదయః ఉత్తరోత్తరమహితాః| యో యస్మాదుత్తరః స తస్మాదహితః| కథమాహ- ఉత్తరోత్తరమేవ దుష్పరిహారత్వాద్వాతోఽపి దుష్పరిహారః| సోఽపి కదాచిత్ పరిహర్తుం శక్యతే వేశ్మప్రవేశాదినా| తతోఽపి జలం దుష్పరిహారం| అన్నపానాద్యుపయోగాత్| తతోఽపి దేశో వినా దేశాంతరముపాయాభావాత్| తతోఽపి కాలః అన్యదేశగమనాద్యుపాయాసంభవాత్ సర్వగత్వాత్ కాలస్య|| 78||
Adhikarana vikRutavAtAdisambhave pratIkAraH (79) · Śloka 79
యేషామనియతం కర్మ తస్మిన్ కాలే సుదారుణే| కర్మ పంచవిధం తేషాం యోజ్యం తద్వద్రసాయనం| శస్యతే దేహవృద్ధిశ్చ భేషజైః పూర్వముద్ధృతైః| బ్రహ్మచర్యం దయా దానం సదాచారరతిః శమః| సద్ధర్మః సత్కథా పూజా దేవర్షీణాం జితాత్మనాం| దేశానామవిపన్నానాం సాధూనాం చ నిషేవణం| దైవవ్యపాశ్రయం చేష్టం కర్మ జీవితరక్షణం||79||
येषामनियतं कर्म तस्मिन् काले सुदारुणे| कर्म पञ्चविधं तेषां योज्यं तद्वद्रसायनम्| शस्यते देहवृद्धिश्च भेषजैः पूर्वमुद्धृतैः| ब्रह्मचर्यं दया दानं सदाचाररतिः शमः| सद्धर्मः सत्कथा पूजा देवर्षीणां जितात्मनाम्| देशानामविपन्नानां साधूनां च निषेवणम्| दैवव्यपाश्रयं चेष्टं कर्म जीवितरक्षणम्||७९||
🔊 Audio coming soon
అస్మింశ్చోపహతవాతాదిసంభవే కాలే సుదారుణే పంచవిధం కర్మ ప్రయోజ్యం ప్రతిఘాతార్థముచ్యతే| ఏషాం పురుషాణాం తస్మిన్ దుష్టే కాలే సుదారుణే పూర్వకృతం కర్మానియతఫలదాయి తేషాం పంచవిధం వమనాదికర్మ యోజ్యం| నియతఫలదాయినా తు కర్మణా కేషాంచిదౌషధాదయ ఉపాయాః కుంఠీభవంత్యేవ| పూర్వకృతస్య కర్మణో నియతానియతత్వేన ద్వైవిధ్యమస్మిన్నేవాధ్యాయే వక్ష్యతే| తేషాం తస్మిన్నేవ కాలే రసాయనం యోజ్యం| భేషజాని పూర్వోద్ధృతాని యాన్యనుపహతకాలగృహీతాని| తస్మిన్ కాలే ఏజీవితరక్షణాయ దైవవ్యపాశ్రయం కర్మ బల్యుపహారమణిమంత్రాదికం బ్రహ్మచర్యాదికం చ శస్యతే| అవిపన్నానామదుష్టానాం దేశానాం|| 79||
Adhikarana AkAlikaRutucaryAnusaraNam (80) · Śloka 80
హేమంతాదిషు కుర్వీత స్వం స్వం చాకాలికేష్వపి| విధిం తచ్ఛీలనం యస్మాచ్ఛీతాదిద్వంద్వకారితం| ఋతుచర్యాదిశీతోష్ణవృష్టిదోషప్రతిక్రియా| అతఏవ చ చర్యాయాంహేమంతశిశిరే సమే||80||
हेमन्तादिषु कुर्वीत स्वं स्वं चाकालिकेष्वपि| विधिं तच्छीलनं यस्माच्छीतादिद्वन्द्वकारितम्| ऋतुचर्यादिशीतोष्णवृष्टिदोषप्रतिक्रिया| अतएव च चर्यायांहेमन्तशिशिरे समे||८०||
🔊 Audio coming soon
తథాకాలికేషు విపరీతర్తుప్రసంగోద్భూతేషు హేమంతాదిషు స్వం స్వమాత్మీయం విధిం కుర్యాత్| యతస్తస్య విధేః శీలనే శీతాదీనాం శీతోష్ణవర్షాణాం ద్వంద్వ ఉపతాపః పురుషం కారయతి| తేనైతదుక్తం భవతి- జ్యేష్ఠాషాఢయోరన్యయోర్వా మాసయోః గ్రీష్మాదిస్వలక్షణప్రసంగే హేమంతాదిస్వలక్షణం దృశ్యతే| తత్ర తస్యాగంతోర్హేమంతాదికస్య చర్యాం సేవేత| యతో యైషా ఋతు చర్యాధ్యాయకథితా హేమంతాదిషు చర్యా సా న యథేచ్ఛమేవ క్రియతే| కిం తర్హి? శీతాదిదోషప్రతీ కారార్థం| తేన యస్మిన్నేవ మాసే శీతాదయస్తస్మిన్నేవ సా చర్యా సేవ్యా| ఏతదేవోచ్యతే-ఋతుచర్యేత్యాదినా| శీతాదిదోషప్రతీకారా ఋతుచర్యోక్తా న మాసమాత్రమాశ్రిత్య| ఏతస్మిన్నర్థ ఉపపత్తిరుచ్యతే-అత ఏవ చేత్యాది| హేమంతశిశిరయోరత ఏవ శీతదోషసదృశ్యాచ్చర్యాపి సదృశ్యేవోక్తా||80||
Adhikarana AyuSho yuktyapekShatvamsarvaprANabhRutAM nityamAyuryuktimapekShate| (81) · Śloka 81
దైవే పురుషకారే చ స్థితం తస్య బలాబలం||81||
दैवे पुरुषकारे च स्थितं तस्य बलाबलम्||८१||
🔊 Audio coming soon
ఆయుషో రక్షణవస్తునః ప్రకృతత్వాదిదముచ్యతే- సర్వేషాం ప్రాణభృతాం శరీరిణామాయుర్నిత్యముభయకర్మబలవత్వాద్బలవత్వరూపామపేక్షతే యుక్తిం| ఏష చ పూర్వో గ్రంథో యథోత్తరగ్రంథేన సవిస్తరముచ్యతే| దైవే పురుషకృతే వా కర్మణి బలవతి తదాఽఽయుషోఽపి బలవత్వం| తస్యాబలత్వేఽప్యాయుషోఽప్యబలవత్వం|| 81||
Adhikarana daivapuruShakArayorlakShaNam (82) · Śloka 82
అన్యజన్మకృతం కర్మ దైవం పౌరుషమైహికం||82||
अन्यजन्मकृतं कर्म दैवं पौरुषमैहिकम्||८२||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం|| 82||
Adhikarana daivapuruShakarmaNastraividhyam (83) · Śloka 83
విద్యాత్తే కర్మణీ త్రేధా శ్రేష్ఠమధ్యావరత్వతః||83||
विद्यात्ते कर्मणी त्रेधा श्रेष्ठमध्यावरत्वतः||८३||
🔊 Audio coming soon
తే చ దైవపురుషకర్మణీ ఆయుషో హేతుభూతే ప్రత్యేకం శ్రేష్ఠమధ్యావరత్వేన త్రిప్రకారే|| 83||
Adhikarana daivapuruShakArayoryuktyA dIrghAyustvAdisambhavaH (84) · Śloka 84
తయోరుదారయోర్యుక్తిర్దీర్ఘస్య సుసుఖస్య చ| నియతస్యాయుషో హేతుర్విపరీతస్య చాపరా| మధ్యా మధ్యస్య మిశ్రస్య సంకీర్ణా...........................||84||
तयोरुदारयोर्युक्तिर्दीर्घस्य सुसुखस्य च| नियतस्यायुषो हेतुर्विपरीतस्य चापरा| मध्या मध्यस्य मिश्रस्य संकीर्णा...........................||८४||
🔊 Audio coming soon
తయోర్దైవపురుషకర్మణోరుదారయోః శ్రేష్ఠయోర్యా యుక్తిః సా నియతకాలస్య దీర్ఘస్య చాయుషో హేతుః| తయోశ్చ హీనయోరపరా యుక్తిరేతద్విపరీతస్యాయుషో హేతుః| తయోశ్చ మధ్యా యుక్తిర్మధ్యస్యాయుషో హేతుః సంకీర్ణా యుక్తిర్యత్ర ఏకస్య కర్మణో బలవత్వమన్యస్య మధ్యత్వమబలత్వం వా| ఏవం మధ్యత్వాబలవత్వే అపి| సా సంకీర్ణా సంకీర్ణస్య లక్షణసంకరయుక్తస్యాయుషో హేతుః|| 84||
Adhikarana balIyena pauruSheNa durbalaM daivamupahanyate (85) · Śloka 85
..................................శృణు చాపరం| దైవం పురుషకారేణ దుర్బలం హ్యుపహన్యతే| తథా దైవేన బలినా పౌరుషం కర్మ దుర్బలం||85||
..................................शृणु चापरम्| दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं ह्युपहन्यते| तथा दैवेन बलिना पौरुषं कर्म दुर्बलम्||८५||
🔊 Audio coming soon
నను ద్వే బలవత్వాబలవత్వయుక్తే ఏకత్ర విరోధాత్ కథం ఫలదాయినో అత ఉచ్యతే- పురుషకారేణ దానాదినా బలవతా అబలం దైవం కర్మోపహన్యతే| దైవేన బలినా పౌరుషబలముపహన్యతే|| 85||
Adhikarana keShA~jcinmatenAyuShorniyatapramANam (86) · Śloka 86
దృష్ట్వా యదేకే మన్యంతే నియతం మానమాయుషః||86||
दृष्ट्वा यदेके मन्यन्ते नियतं मानमायुषः||८६||
🔊 Audio coming soon
యద్దైవం కర్మ బలవద్ దృష్ట్వా ఏకే ఆయుర్నియతప్రమాణం మన్యంతే తేఽప్యేవం బ్రువంతి| యథా ప్రాప్తోపాయా అపి మ్రియమాణా దృష్టాస్తస్మాన్నియతమాయుః| ఏతచ్చ పౌరుషస్య బలవతా దైవేనోపఘాతాత్|
Adhikarana daivasya karmaNaH dvaividhyam (87) · Śloka 87
కర్మ కించిత్క్వచిత్కాలే విపాకనియతం మహత్| కించిచ్చ కాలనియతం ప్రత్యయైః ప్రతిబోధ్యతే||87||
कर्म किञ्चित्क्वचित्काले विपाकनियतं महत्| किञ्चिच्च कालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते||८७||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ దైవం కర్మ ద్వివిధం మహత్వాన్నియతఫలమల్పత్వాచ్చనియతఫలం| తచ్చ పౌరుషైః కర్మభిః ప్రతిబోధకైః ఫలదానేన నియమ్యతే|| 87||
Adhikarana mRutyordvaividhyam (88) · Śloka 88
ఏవం చ ద్వివిధో మృత్యుః కాలాకాలవిభేదతః| అకాలమృత్యుపరిహారాయైవ హితాహితోపదేశః ఉపదిష్టస్తతశ్చైష హితాహితవిధిక్రమః||88||
एवं च द्विविधो मृत्युः कालाकालविभेदतः| अकालमृत्युपरिहारायैव हिताहितोपदेशः उपदिष्टस्ततश्चैष हिताहितविधिक्रमः||८८||
🔊 Audio coming soon
ఏవం చ కర్మణో ద్వైవిధ్యాన్నియతానియతఫలరూపాత్కాలాకాలభేదేన మృత్యురపి ద్వివిధః| తేనైతదుక్తం భవతి- అనియతఫలేన కర్మణా మృత్యురకాలజ ఉపదిష్టో నియతఫలేన కాలజ ఇతి| అతశ్చ కారణాన్మృత్యుద్వైవిధ్యాదస్మిన్నాయుర్వేదే హితాహితవిధిరుపదిష్టః| తేనైతదుక్తం భవతి- నియతఫలకర్మజస్య మృత్యోరాయుర్వేదమకారణం| అనియతఫలస్య తూత్పత్తిరక్షణార్థం హితాహితజ్ఞానహేతుత్త్వేనాయుర్వేద ఉపయుజ్యత ఏవ|| 88||
Adhikarana vedavAdInAM matena kAlagantumRutyuvicAraH (89) · Śloka 89
ఏకోత్తరం మృత్యుశతం బ్రువతే వేదవాదినః| తత్రైకః కాలసంయుక్తః శేషాస్త్వాగంతవః స్మృతాః||89||
एकोत्तरं मृत्युशतं ब्रुवते वेदवादिनः| तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागन्तवः स्मृताः||८९||
🔊 Audio coming soon
తథా చ్ అవేదవాదిన ఏకోత్తరం మృత్యుశతం బ్రువతే| తత్రైకః కాలజః| శతమాగంతవః| తైశ్చ వేదవాదిభిః ఆయుషో వృద్ధినాశహేతూ చోక్తౌ|
Adhikarana AyuShaH upAyApekShatve pramANam (90) · Śloka 90
శ్యేనాదినా చ యాగేన భ్రాతృవ్యస్య తథా చ తైః| దీర్ఘశ్రవససోమాద్యైర్విహితశ్చాత్మనో వధః| ఆయుష్కామస్య తత్ప్రాప్తిస్తథేష్ట్యా మిత్రవిందయా| సర్వస్మాదేవ చాత్మానం గోపాయేదీదృశీ స్మృతిః||90||
श्येनादिना च यागेन भ्रातृव्यस्य तथा च तैः| दीर्घश्रवससोमाद्यैर्विहितश्चात्मनो वधः| आयुष्कामस्य तत्प्राप्तिस्तथेष्ट्या मित्रविन्दया| सर्वस्मादेव चात्मानं गोपायेदीदृशी स्मृतिः||९०||
🔊 Audio coming soon
తథా చ తైః శ్యేనాదినా చ యాగేన భ్రాతృవ్యస్య శత్రోర్వధో విహితః| దీర్ఘశ్రవససోమాదినా చాత్మనో వధస్తైర్విహితః| ఆయుష్కామస్య పురుషస్య తత్ప్రాప్తిరాయుష్ప్రాప్తిస్తైర్వేదవాదిభిః మిత్రవిందాభిధయేష్ట్యా విహితా| సర్వస్మాదేవ చాత్మానం గోపాయేద్రక్షేదితి తేషాం స్మృతిః| యది చోపాయాపేక్షిణ్యాయుషః స్థితిర్న స్యాత్తదైతత్సర్వం న సంభవేత్|| 90||
Adhikarana saugatamatena maraNasya cAturvidhyam (91) · Śloka 91
తథా మరణౌద్దిష్టం సౌగతానాం చతుర్విధం||91||
तथा मरणौद्दिष्टं सौगतानां चतुर्विधम्||९१||
🔊 Audio coming soon
తథా సౌగతానాం బౌద్ధదర్శనస్థితానాం తత్సిద్ధాంతజ్ఞైశ్చతుర్విధం మరణముద్దిష్టం| తచ్చ తత ఏవ జ్ఞాతవ్యం|| 91||
Adhikarana niyatAyuShAmapathyasevayA rogitvaM aniyatAyuShAM tu mRutyureva (92) · Śloka 92
విషమాపరిహారేణ జాయతే నియతాయుషాం||92||
विषमापरिहारेण जायते नियतायुषाम्||९२||
🔊 Audio coming soon
ఏవం స్థితే ఏతన్నిశ్చితం నియతాయుషాం పుంసాం విషమస్యాహారవిహారాదేరపరిహారేణ ధ్రువమవశ్యం రోగిత్వం జాయతే|| 92||
Adhikarana apathyasevayA mRutyureva (93) · Śloka 93
ధ్రువం రోగిత్వమన్యేషాం మృత్యురేవ త్వపర్వణి| అకాండే శస్త్రఘాతాద్యైః ప్రత్యక్షో మృత్యురన్యథా||93||
ध्रुवं रोगित्वमन्येषां मृत्युरेव त्वपर्वणि| अकाण्डे शस्त्रघाताद्यैः प्रत्यक्षो मृत्युरन्यथा||९३||
🔊 Audio coming soon
అన్యేషాం చానియతాయుషాం విషమాపరిహారేణాపర్వణ్యకాలే మృత్యుర్జాయతే| అథవా కిమనయా అకాలమృత్యుసాధనపరికల్పనయా| అకాండే అకాలే శస్త్రఘాతాద్యైః ప్రత్యక్ష ఏవ మృత్యుః దృష్టః|| 93||
Adhikarana akAlamRutyusadbhAve pramANam (94) · Śloka 94
ఉద్భ్రాంతచండమాతంగతురంగాదిసమాగమం| ఆరాతిదుష్టవాయ్వాదిసాహసాహితభోజనం| వర్జయేదితి న బ్రూయుర్మునయో దివ్యచక్షుషః| దైవవ్యపాశ్రయాదీంశ్చ రసాయనవిధీంస్తథా| న వా తేఽపి యథాకామమాయుషః స్థితిమాప్నుయుః| అహిసింహగజాదిభ్యో విదుషాం న భయం భవేత్| మిథ్యాప్రాకారదుర్గాణి మిథ్యామారణరక్షణం| ఆయుష్కామస్య మిథ్యైవ పరదారాదివర్జనం| మంత్రదేవతయాహూతా నాచక్షీరన్ మహాహయః| విషసుప్తప్రబుద్ధస్థా భావాభావౌ తదాయుషః| సంన్యాసరోహిణీకాదిగ్రస్తస్య సహసా భవేత్| ఉపేక్షయా న మరణం జీవితం వా చికిత్సయా| ప్రత్యహం నృసహస్రస్య యుద్ధేఽన్యోన్యమభిఘ్నతః| సాధువృత్తస్య చాతుల్యా న భవేదాయుషః స్థితిః| నాయుధైర్ద్విషమింద్రాద్యా నౌషధైరార్తమశ్వినౌ| ఉపక్రమేరన్ న భవేదకాలమరణం యది| ఘటానామామపక్వానాం పాలనాపరిపాలనైః| చిరాల్పకాలవర్తిత్వం చిత్రస్థానాం చ దృశ్యతే| ఇత్యత్యంతప్రసిద్ధేఽపి సిద్ధే సర్వాగమైరపి| దృష్టేఽప్యకాలమరణే విచికిత్సేత్కథం బుధః||94||
उद्भ्रान्तचण्डमातङ्गतुरङ्गादिसमागमम्| आरातिदुष्टवाय्वादिसाहसाहितभोजनम्| वर्जयेदिति न ब्रूयुर्मुनयो दिव्यचक्षुषः| दैवव्यपाश्रयादींश्च रसायनविधींस्तथा| न वा तेऽपि यथाकाममायुषः स्थितिमाप्नुयुः| अहिसिंहगजादिभ्यो विदुषां न भयं भवेत्| मिथ्याप्राकारदुर्गाणि मिथ्यामारणरक्षणम्| आयुष्कामस्य मिथ्यैव परदारादिवर्जनम्| मन्त्रदेवतयाहूता नाचक्षीरन् महाहयः| विषसुप्तप्रबुद्धस्था भावाभावौ तदायुषः| संन्यासरोहिणीकादिग्रस्तस्य सहसा भवेत्| उपेक्षया न मरणं जीवितं वा चिकित्सया| प्रत्यहं नृसहस्रस्य युद्धेऽन्योन्यमभिघ्नतः| साधुवृत्तस्य चातुल्या न भवेदायुषः स्थितिः| नायुधैर्द्विषमिन्द्राद्या नौषधैरार्तमश्विनौ| उपक्रमेरन् न भवेदकालमरणं यदि| घटानामामपक्वानां पालनापरिपालनैः| चिराल्पकालवर्तित्वं चित्रस्थानां च दृश्यते| इत्यत्यन्तप्रसिद्धेऽपि सिद्धे सर्वागमैरपि| दृष्टेऽप्यकालमरणे विचिकित्सेत्कथं बुधः||९४||
🔊 Audio coming soon
రసాయనవిధినా తే చ మునయో మత్తమాతంగసమాగమాదివర్జనేన దైవవ్యపాశ్రయాదిసేవనేన చ యథాకామం యథేచ్ఛమాయుషః స్థితిం నాప్నుయుః| యద్యకాలమరణం న స్యాత్ సర్పాదితశ్చ విదుషాం భయం న భవేత్| శత్రుభ్య ఆత్మనో రక్షణార్థం ప్రాకారదుర్గాదీని నిరర్థకాని భవేయుః| తథా మహాఽహయో వాసుకిప్రభృతయో విషేణ సుప్తే తతో మంత్రేణ ప్రబుద్ధే పురుషే స్థితాః మంత్రదేవతయాహూతాః సంతస్తథా తథావిధాః పురుషాయుషో భావాభావౌ నాచక్షీరన్| తథా సంన్యాసరోహిణికాదిమహారోగగ్రస్తస్య పురుషస్య వైద్యోపేక్షయా సహసా ఝటిత్యేవ మరణం న భవేచ్చికిత్సయా జీవితం వా న భవేత్| కాలమరణస్య నియతత్వాత్ తథా ప్రతిదివసం పురుషసహస్రస్య యుగే అన్యోన్యం పరస్పరేణాభిఘ్నతః శస్త్రైః ప్రహరతః సాధువృత్తస్య చ నృసహస్రస్యాకాలమరణాభావే అతుల్యా విసదృశీ స్థితిర్న భవేత్, తుల్యా భవేత్| న చ తుల్యా యస్మాత్ దృష్టం యుధ్యన్నృసహస్రం నశ్యత్ సాధువృత్తం చ జీవత్| తథా యది చాకాలమరణం న భవేత్, తత ఇంద్రాద్యా దేవతాః శత్రుమాయుధైర్మారయితుం నోపక్రమేరన్నారభేరన్| ఆర్త్తం పీడితంచ యథార్థదృశావశ్వినౌ స్వాస్థ్యాయౌషధైర్నోపక్రమేయాతాం యద్యకాలమరణం న స్యాత్| తథాఽఽమానామపి ఘటానాం పాలనేన చిరకాలవృత్తిత్వం దృష్టం, అపాలనేన చ పక్వానామప్యల్పకాలవర్త్తిత్వం దృష్టం, తద్వత్ చిత్తత్రస్థానామపి భావానాం చిరాల్పకాలవర్త్తిత్వం దృష్టం పాలనాపరిపాలనైః| అనేన ప్రకారేణాత్యంతం ప్రసిద్ధేఽకాలమరణే సర్వాగమైశ్చ సిద్ధే బుధః కథం విచికిత్సేత్? తేన యే ఆచార్యా నియతమానమాయుష ఆహుః తే దైవస్యాబలవత్వాత్పురుషకారబాధాయాం న తు సర్వథా నియతత్వం|| 94||
Adhikarana kAlAkAlamRutyulakShaNamatra dRuShTAntashca (95) · Śloka 95
గుణవద్భిషగాదీనాం సంభవే సంభవేత్తు యః| మృత్యుం తం కాలజం ప్రాహురితరం తద్విపర్యయే| యథా రథే వాహ్యమానో న్యాయేన క్రమశః క్షయం| యాయాదాత్మవతామాయుస్తథాఽన్యేషాం విపర్యయః| శుచితైలదశో దీపః కీటవాతాద్యపీడితః| దీప్తిమాన్ వర్తతే సమ్యగ్యథైవాస్నేహసంక్షయాత్| స ఏవాతో యథా చ స్యాద్విపరీతో విపర్యయే| హితాహితోపచారేణ తథైవ పురుషో ధ్రువం||95||
गुणवद्भिषगादीनां सम्भवे सम्भवेत्तु यः| मृत्युं तं कालजं प्राहुरितरं तद्विपर्यये| यथा रथे वाह्यमानो न्यायेन क्रमशः क्षयम्| यायादात्मवतामायुस्तथाऽन्येषां विपर्ययः| शुचितैलदशो दीपः कीटवाताद्यपीडितः| दीप्तिमान् वर्तते सम्यग्यथैवास्नेहसंक्षयात्| स एवातो यथा च स्याद्विपरीतो विपर्यये| हिताहितोपचारेण तथैव पुरुषो ध्रुवम्||९५||
🔊 Audio coming soon
నను కథం కాలజో మృత్యుర్జ్ఞాయతే? అతస్తల్లక్షణముచ్యతే| గుణవతాం భిషగాదీనాం సంభవే యో మృత్యుః సంభవేత్ ఉత్పద్యేత స కాలజః| గుణా దక్షాదయః| భిషగాదీనామిత్యత్రాదిగ్రహణం శేషపాదత్రయోపలక్షణార్థం| తస్య కాలజస్య మృత్యుర్లక్షణవైపరీత్యాదకాలజః| దృష్టాంతపూర్వమకాలమృత్యుకారణలక్షణార్థమాహ- యథా రథ ఇత్యాది| రథో యథా సమభూభాగయోజనాదినా న్యాయేన వాహ్యమానః క్రమేణ స్వే కాలేఽవశ్యమేవ క్షయం యాయాత్ ఏవమాత్మవతాం హితసేవాహితపరిహారశీలినామాయుః| తథా అన్యేషామనాత్మవతాం విపర్యయః| తేనైతదుక్తం భవతి- యథా న్యాయేన వాహ్యమానో రథః క్రమేణ క్షయం యాతి ఏవమాత్మవతామపి క్రమేణాయుః క్షయం యాతి| యథా తథా రథః అన్యాయేన విషమమార్గయోజనాదినా యుగపత్క్షయం యాత్యేవమనాత్మవతాం ప్రమాదినామాయుర్యుగపదేవ క్షయం యాతి ఇత్యర్థః| తథా శుచి నిర్మలం తైలం దశా చ యస్మిన్ దీపే స కీటాద్యపీడితో యథైవ స్నేహపరిక్షయో యావత్ సమ్యగ్దీప్తిమాన్ వర్తతే తద్వద్ధితోపచారేణ పురుషః| ఏతద్విపర్యయే అశుచితైలదశత్వే కీటాదిపీడితత్వే చ స ఏవ చ దీపో విపరీతో న దీప్తిమాన్ స్నేహే తిష్ఠత్యపి స్యాత్తథైవ పురుషః అహితోపచారేణ ధ్రువమవశ్యమేవ విజ్ఞేయః| తేనైతదుక్తం భవతి- శుచితైలదశః కీటాద్యపీడితశ్చ దీపః యథా దీప్తిమాన్ వర్తతే, స్నేహక్షయేన తు క్షయం యాత్యేవం పురుషః అప్రమత్తోఽప్యాయుషః క్షయాత్ క్షయం యాతి నియతాయురపి| తథాఽక్షీణే స్నేహేఽపి యథా దీపో వాతాదిపీడితత్వాత్ క్షయం యాతి ఏవమహితోపచారేణాపి పురుష ఆయుష్యక్షీణేఽపి నియతాయురహితోపచారేణ ధ్రువం అవశ్యం|| 95||
Adhikarana sharIralakShaNasyAvashyakatA (96) · Śloka 96
సర్వమన్యత్ పరిత్యజ్య శరీరం పాలయేదతః| తదభావే హి భావానాం సర్వాభావః శరీరిణాం| నగరీ నగరస్యేవ రథస్యేవ రథీ తథా| స్వశరీరస్య మేధావీ కృత్యేష్వవహితో భవేత్||96||
सर्वमन्यत् परित्यज्य शरीरं पालयेदतः| तदभावे हि भावानां सर्वाभावः शरीरिणाम्| नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी तथा| स्वशरीरस्य मेधावी कृत्येष्ववहितो भवेत्||९६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి జ్ఞాత్వాఽన్యత్సర్వం పరిత్యజ్య బుధః శరీరమేవ పాలయేత్| యతః శరీరిణాం తస్య శరీరస్యాభావే సర్వపదార్థానాం దృష్టాదృష్టప్రయోజనానామభావః| అన్యత్ సుబోధం|| 96||
Adhikarana hitAshanopadeshaH (97) · Śloka 97
ఆహారకల్పనాహేతూన్ స్వ భావాదీన్| సమీక్ష్య హితమశ్నీయాద్దేహో హ్యాహారసంభవః||97||
आहारकल्पनाहेतून् स्व भावादीन्| समीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः||९७||
🔊 Audio coming soon
తథాఽహారస్య కల్పనాయాం యే హేతవః స్వభావసంస్కారమాత్రాదయస్తాన్ విశేషేణ సమీక్ష్య హితమశ్నీయాదాయుష్కామః| యతో దేహ ఆహారసంభవః|| 97||
Adhikarana vegA na dhAryAH (98) · Śloka 98
భీలజ్జాయంత్రణాలోభహర్షశోకవశం గతః| న జాతు ధారయేద్వే గాంస్తద్ధి సర్వాపదాస్పదం||98||
भीलज्जायन्त्रणालोभहर्षशोकवशं गतः| न जातु धारयेद्वे गांस्तद्धि सर्वापदास्पदम्||९८||
🔊 Audio coming soon
తథా భీలజ్జాదీనాం వశం గతో వేగాన్ మూత్రాదీన్ న కదాచిద్ధారయేత్| ఏతదుక్తం భవతి- భీలజ్జాదీనాం వేగధారణహేతూనాం వశం గత్వావేగాన్న ఘారయేత్| తద్ధి వేగాధారణం సర్వాసామాపదామాస్పదం స్థానం| హిశబ్దోయస్మాదర్థే|| 98||
Adhikarana hitAbhyAsinAmakAle na balAdihAniH (99) · Śloka 99
హితమభ్యస్యతః పుంసో నాకాలే కాలదంష్ట్రయా| సంచాయతే పరామర్శో బలోత్సాహేంద్రియాయుషాం||99||
हितमभ्यस्यतः पुंसो नाकाले कालदंष्ट्रया| सञ्चायते परामर्शो बलोत्साहेन्द्रियायुषाम्||९९||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యనంతరోక్తేన ప్రకారేణ హితమభ్యస్యతః పురుషస్యాకాలే బలాదీనాం కాలదంష్ట్రయా పరామర్శో న జాయతే సాకాలదంష్ట్రా న బాధ్గత బిత్యర్థః|| 99||
Adhikarana ahitaparityAginaH rogasambhave~api sAdhUnAmAnRuNyaM bhavati (100) · Śloka 100
అహితాన్యపి సంత్యజ్య దోషమప్యాప్నుయాద్యది| తథాప్యానృణ్యమాయాతి సాధూనామాత్మవానితి||100||
अहितान्यपि सन्त्यज्य दोषमप्याप्नुयाद्यदि| तथाप्यानृण्यमायाति साधूनामात्मवानिति||१००||
🔊 Audio coming soon
నను హితోపచారపరస్యాపి రోగాద్యభిభవో దృష్టః స కథమిత్యుచ్యతే అహితాని పరిజ్ఞాయమానాని త్యక్తవా దైవాద్యది పురుషో దోషమాప్నుయాత్ తథాప్యాత్మవానితి సాధూనామనృణో భవతి|| 100||
Adhikarana daivAdaparihAryarogasambhave na shocitavyam (101) · Śloka 101
యచ్చ రోగసముత్థానం న శక్యమిహ కేనచిత్| పరహిర్తుం న తత్ ప్రాప్య శోచితవ్యం మనీషిణా||101||
यच्च रोगसमुत्थानं न शक्यमिह केनचित्| परहिर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिणा||१०१||
🔊 Audio coming soon
యచ్చ దైవకరణాం సముత్థానం తత్ప్రాప్య మనీషిణా పండితేన న శోచయితవ్యమపరిహార్థత్వాత్|| 101||
Adhikarana sadAcArasevinAM jIvitamamRutopamam (102) · Śloka 102
హితాహారవిహారాణాం సదాచారనిషేవిణాం| లోకద్వయవ్యపేక్షాణాం జీవితం హ్యమృతాయతే||102||
हिताहारविहाराणां सदाचारनिषेविणाम्| लोकद्वयव्यपेक्षाणां जीवितं ह्यमृतायते||१०२||
🔊 Audio coming soon
కించిదిదముచ్యతే- య హితమాహారం విహారం చ సేవంతే సతాం సాధూనామాచారం శీలం చ సేవంతే అయం లోకః పరలోకశ్చైవం భవతీతి యే బుద్ధ్యా కల్పయంతి తేషాం జీవితమేవామృత్వమాచరతి హితత్వాత్|| 102||
Adhikarana grAmyasukhAdilolupasya jIvitamanarthakam (103) · Śloka 103
గృధ్నుర్గ్రామ్యసుఖే వశ్యః క్లేశానాం హతసత్పథః| మూఢో జీవత్యనర్థాయ దుర్గతిం పరిబృంహయన్||103||
गृध्नुर्ग्राम्यसुखे वश्यः क्लेशानां हतसत्पथः| मूढो जीवत्यनर्थाय दुर्गतिं परिबृंहयन्||१०३||
🔊 Audio coming soon
యస్తు మూఢో గ్రామ్యసుఖే ఐంద్రియకే సుఖైకగృధ్నురతృప్తః క్లేశానాం చ రాగలోభాదీనాం వశ్యః స దుర్గతిమేవ వర్ధయన్ అనర్థాయైవ జీవతి| తథా హతస్త్యక్తస్సత్పథః సాధూనాం పంథా యేన|| 103||
Adhikarana cira~jjIvitukAmena kartavyam (104) · Śloka 104
విదుషాఽంతఃశరీరస్థాన్నిత్యం సన్నిహితానరీన్| జిత్వా వర్జ్యాని వర్జ్యాని చిరం జీవితుమిచ్ఛతా||104||
विदुषाऽन्तःशरीरस्थान्नित्यं सन्निहितानरीन्| जित्वा वर्ज्यानि वर्ज्यानि चिरं जीवितुमिच्छता||१०४||
🔊 Audio coming soon
తస్మాద్విదుషా పండితేనాంతశ్శరీస్థాన్నిత్యసన్నిహితాన్ రాగాదీనరీన్ జిత్వా దినచర్యిక్తాన్యత్రోక్తాని చ వర్జ్యాని న సేవ్యాని|| 104||
Adhikarana dhImatA ashubhaphaladaM karma na kAryam (9) · Śloka 9
తదాత్వే చానుబంధే వా తస్మాత్ కర్మశుభోదయం| స్మరన్నాత్రేయవచసో న ధీమాన్ కర్తుమర్హతి||105|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే విరుద్ధాన్నవిజ్ఞానీయో నామ నవమోఽధ్యాయః||9||
तदात्वे चानुबन्धे वा तस्मात् कर्मशुभोदयम्| स्मरन्नात्रेयवचसो न धीमान् कर्तुमर्हति||१०५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने विरुद्धान्नविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
యస్య చిరం జీవితుమిచ్ఛా తేనేత్యనంతరోక్తస్య ఆత్రేయస్య వచసః స్మరన్ అశుభోదయం కర్మ ధీమాన్ పండితః కర్తుం నార్హతి| కీదృశమశుభోదయం తదాత్వే అశుభోదయం తత్కాలోపభోగ్యాశుభఫలకారణమనుబంధే వాఽన్యస్మిన్ కాలే వాఽశుభఫలకారణమితి|| 105|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే నవమోఽధ్యాయః||9||