Adhikarana athAbhiShyandapratishShedho nAmaikonaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતોઽભિષ્યન્દપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातोऽभिष्यन्दप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તેભ્યઃ સર્વાક્ષિરોગેભ્યોઽભિષ્યન્દસ્ય પ્રાધાન્યાત્પૃથક્ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||
Adhikarana pUrvarUpAvasthAyAM cikitsA (2) · Śloka 2
અથ ખલુ સર્વાક્ષિરોગાણાં પૂર્વરૂપ એવ શિરોવિરેકકવલધૂમોપવાસાનાસેવેતાન્યત્ર મારુતોદ્રેકાત્||૨||
अथ खलु सर्वाक्षिरोगाणां पूर्वरूप एव शिरोविरेककवलधूमोपवासानासेवेतान्यत्र मारुतोद्रेकात्||२||
🔊 Audio coming soon
અથેત્યાદિના સામાન્યેન સર્વક્ષિરોગાણામભિષ્યન્દાધિમન્થાદીનાં ચિકિત્સા| સર્વાક્ષિરોગાણાં પૂર્વરૂપદ્સન એવ શિરોવિરેકાદિકં કુર્યાત્| કિં સર્વત્ર ? અપિ તુ મારુતોદ્રેકાદન્યત્ર||૨||
Adhikarana vAtAbhiShyandAdhimanthayoshcikitsA - candanAdibiDAlakaH (3) · Śloka 3
સર્વત્ર તુ ચન્દનમરિચપત્રૈલાસ્વર્ણગૈરિકતગરરસાઞ્જનલવણયષ્ટ્યાહ્વૈર્વિડાલકં કુર્યાત્||૩||
सर्वत्र तु चन्दनमरिचपत्रैलास्वर्णगैरिकतगररसाञ्जनलवणयष्ट्याह्वैर्विडालकं कुर्यात्||३||
🔊 Audio coming soon
સર્વત્ર ચન્દનાદિના વિડાલકો બહિર્લેપો હિતઃ| નવતાયામઞ્જનપ્રતિષેધાત્||૩||
Adhikarana biDAlakAntarANi (4) · Śloka 4
તથા દાર્વિતુત્થહરીતકીભિર્વાતપિત્તે| કફે તુ હરીતકીનાગરરસાઞ્જનસ્વર્ણગૈરિકૈઃ| અપિ ચ કુષ્ઠમિસિપિપ્પલીચન્દનોત્પલૈર્વિડાલકો વેદનાઘ્નઃ| મુસ્તાગરુચન્દનૈઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ શૂલદાહરાગઘ્નઃ| સૈન્ધવાગરુત્રિજાતકત્રિકટુકસ્વર્ણગૈરિકકુષ્ઠતગરશૈલેયકૈઃ શૂલશ્વયથુદાહરાગનુત્||૪||
तथा दार्वितुत्थहरीतकीभिर्वातपित्ते| कफे तु हरीतकीनागररसाञ्जनस्वर्णगैरिकैः| अपि च कुष्ठमिसिपिप्पलीचन्दनोत्पलैर्विडालको वेदनाघ्नः| मुस्तागरुचन्दनैः क्षौद्रयुतैः शूलदाहरागघ्नः| सैन्धवागरुत्रिजातकत्रिकटुकस्वर्णगैरिककुष्ठतगरशैलेयकैः शूलश्वयथुदाहरागनुत्||४||
🔊 Audio coming soon
દાર્વ્યાદિભિર્વિડાલકો વાતપિત્તે યોજ્યઃ| હરીતક્યાદિભિઃ કફે| અપિ ચેતિ સાધારણસમુચ્ચયાય| કુષ્ઠમુસ્તાસૈન્ધવાદયસ્ત્રયો વિડાલકાઃ સુબોધાઃ| મિસિઃ શતપુષ્પા|| ૪||
Adhikarana netrAvacUrNanAni (5) · Śloka 5
શિગ્રુફલમનોહ્વાશાબરલોધ્રૈઃ ક્રમાચ્ચતુર્ગુણપ્રવૃદ્ધૈઃ શ્લક્ષ્ણરજોભિઃ સૂક્ષ્મતાન્તવસ્થૈર્નયનમવચૂર્ણયેત્| શ્વેતલોધ્રત્વચં બહિર્વિલિખિતાં નિમ્બપત્રકલ્કેન પ્રદિગ્ધાં પુટપાકે વિપક્વામર્ધપલોન્મિતાં મરિચચતુષ્ટયયુક્તાં શ્લક્ષ્ણરજીકૃતાં વસ્ત્રબદ્ધામક્ષ્ણયવકિરેત્| એતદવગુણ્ઠનં શૂલદાહાશ્રુશ્વયથુકણ્ડૂષાપાકક્લેદોપદેહહરમ્| તયૈવ ચ પોટ્ટલિકયાઽઽશ્ચ્યોતનકાલેઽવન્તિસોમાપ્લુતયાઽઽશ્ચ્યોતયેત્| પૂર્વવદ્વા લોધ્રવલ્કલકલ્કમુપસ્કૃતં તન્માત્રમેવ મરિચદ્વયેન મનશ્શિલાપાદેનાષ્ટાંશકૈશ્ચ યષ્ટીમધુકશતપુષ્પાઞ્જનૈર્યુક્તં પ્રકલ્પયેત્| અપિ ચ- આરણ્યાશ્છગણરસે પટાવબદ્ધાઃ સુસ્વિન્ના નખવિતુષીકૃતાઃ કુલાત્થાઃ| તચ્ચૂર્ણં સકૃદવચૂર્ણનાન્નિશીથે નેત્રાણાં વિધમતિ સદ્ય એવ કોપમ્||૫||
शिग्रुफलमनोह्वाशाबरलोध्रैः क्रमाच्चतुर्गुणप्रवृद्धैः श्लक्ष्णरजोभिः सूक्ष्मतान्तवस्थैर्नयनमवचूर्णयेत्| श्वेतलोध्रत्वचं बहिर्विलिखितां निम्बपत्रकल्केन प्रदिग्धां पुटपाके विपक्वामर्धपलोन्मितां मरिचचतुष्टययुक्तां श्लक्ष्णरजीकृतां वस्त्रबद्धामक्ष्णयवकिरेत्| एतदवगुण्ठनं शूलदाहाश्रुश्वयथुकण्डूषापाकक्लेदोपदेहहरम्| तयैव च पोट्टलिकयाऽऽश्च्योतनकालेऽवन्तिसोमाप्लुतयाऽऽश्च्योतयेत्| पूर्ववद्वा लोध्रवल्कलकल्कमुपस्कृतं तन्मात्रमेव मरिचद्वयेन मनश्शिलापादेनाष्टांशकैश्च यष्टीमधुकशतपुष्पाञ्जनैर्युक्तं प्रकल्पयेत्| अपि च- आरण्याश्छगणरसे पटावबद्धाः सुस्विन्ना नखवितुषीकृताः कुलात्थाः| तच्चूर्णं सकृदवचूर्णनान्निशीथे नेत्राणां विधमति सद्य एव कोपम्||५||
🔊 Audio coming soon
શિગ્રુફલાદિચૂર્ણં વસ્ત્રબદ્ધં નેત્રાવચૂર્ણનં કુર્યાત્| શિગ્રુફલેભ્યસ્તુ તુલયાવચ્છિન્નેભ્યશ્ચતુર્ગુણા મનશ્શિલા| તતશ્ચતુર્ગુણઃ શાબરલોધ્ર ઇતિ ક્રમાર્થઃ| લોધ્રત્વચો યથોક્તવિધિના પક્વાયા અર્ધપલં ચત્વારિ મરિચફલાનીત્યેતચ્છ્લક્ષ્ણચૂર્ણં વસ્ત્રેણ બદ્ધ્વાઽક્ષિણ્યવકિરેત્| અવગુણ્ઠનમાચ્છાદનચૂર્ણમક્ષ્ણઃ| તયૈવ ચ પોટ્ટલિકયાઽવન્તિસોમે કાઞ્જિકે આપ્લુતયા આશ્ચ્યોતનકાલ ઇત્યભિનવે કાલે એષ્વેવ રોગેષ્વાશ્ચ્યોતનમ્| અથવા લોધ્રસ્ય વલ્કલં ત્વક્ પૂર્વવદુપસ્કૃતં બહિર્લેખનં કૃત્વા નિમ્બપત્રકલ્કલેપનાદનન્તરં પુટપાકેન સ્વિન્નમ્| તન્માત્રમિત્યર્ધપલોન્મિતમ્| મરિચફલદ્વયેન મનશ્શિલાયાશ્ચ પાદેનાર્ધકર્ષેણ યષ્ટ્યાદિભિશ્ચાષ્ટાંશકૈઃ પ્રત્યેકં શાણપ્રમાણૈર્યુક્તમ્| પૂર્વવદિતિ ચૂર્ણમવકિરણે આશ્ચ્યોતને ચ પ્રકલ્પયેત્| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| આરણ્યાઃ કુલત્થા અક્ષિભેષજાખ્યાઃ પટે બદ્ધાઃ છગણરસે ગોમયસ્ય રસે સુસ્વિન્ના અનુ ચ નખૈર્વિતુષીકૃતા યે તેષાં ચૂર્ણં નિશીથે રાત્રૌ સકૃદેકવારમેવાઽવચૂર્ણનાદવકિરણાત્ સદ્ય એવ નેત્રાણાં કોપમભિષ્યન્દં વિધમતિ નાશયતિ||૫||
Adhikarana netre AScyotanam (6) · Śloka 6
અથ દારુહરિદ્રાપલમુદકાર્ધપ્રસ્થેનાષ્ટાંશશેષિતં ક્વથિતં માક્ષિકયુક્તમાશ્ચ્યોતનં કુર્વીત| એવં ચાનુપશમે વાતાભિષ્યન્દિનમાદાવેવ જાઙ્ગલરસૈર્ભોજયિત્વા દશમૂલરાસ્નાત્રિફલાક્વાથેન જીવનીયકલ્કેન ચ પયોયુતં સિદ્ધમિતરદ્વા પુરાણસર્પિઃ પાયયેત્| આશ્ચ્યોતનઞ્જાસ્યૈરણ્ડમૂલપલ્લવૈઃ શ્રૃતમજાક્ષીરં કુર્યાત્| સાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીદ્વિબૃહતીમધુકોરુપૂગૈર્વા| તદ્વત્તગરહ્રીબેરશાર્ઙ્ગોષ્ઠોદુમ્બરમધુકપિપ્પલીબૃહતીદ્વયૈરણ્ડમૂલૈર્વા| અંશુમતીદ્વયબૃહતીકણ્ટકારિકાભિર્વા તાન્તવાવદ્ધાભિઃ સુરામદ્યધાન્યામ્લાન્યતમાપ્લુતાભિરાનૂપમાંસામ્લક્વાથેન વા||૬||
अथ दारुहरिद्रापलमुदकार्धप्रस्थेनाष्टांशशेषितं क्वथितं माक्षिकयुक्तमाश्च्योतनं कुर्वीत| एवं चानुपशमे वाताभिष्यन्दिनमादावेव जाङ्गलरसैर्भोजयित्वा दशमूलरास्नात्रिफलाक्वाथेन जीवनीयकल्केन च पयोयुतं सिद्धमितरद्वा पुराणसर्पिः पाययेत्| आश्च्योतनञ्जास्यैरण्डमूलपल्लवैः श्रृतमजाक्षीरं कुर्यात्| सालपर्णीपृश्निपर्णीद्विबृहतीमधुकोरुपूगैर्वा| तद्वत्तगरह्रीबेरशार्ङ्गोष्ठोदुम्बरमधुकपिप्पलीबृहतीद्वयैरण्डमूलैर्वा| अंशुमतीद्वयबृहतीकण्टकारिकाभिर्वा तान्तवावद्धाभिः सुरामद्यधान्याम्लान्यतमाप्लुताभिरानूपमांसाम्लक्वाथेन वा||६||
🔊 Audio coming soon
અથેત્યભિનવત્વે ગતે હરિદ્રેત્યાદિનાઽશ્ચ્યોતનં સુબોધમ્| એવં કૃતે યદ્યક્ષિરોગસ્યોપશમો ન ભવતિ તત ઇદમિદં કુર્યાત્| સુબોધમ્| દશમૂલાદિક્વાથેન જીવનીયકલ્કેન ચ ક્ષીરયુતં પુરાણસર્પિઃ સિદ્ધં વાઽસિદ્ધમેવ વા ક્ષીરદશમૂલાદિક્વાથે જીવનીયકલ્કયુતં પુરાણં ઘૃતં પાયયેત્| કેચિત્ત્વિતરદિતિ કેવલં પુરાણઘૃતમાહુઃ| આશ્ચ્યોતનમિત્યાદિ સુબોધમ્| અથવા સાલપર્ણ્યાદિભિઃ સિદ્ધમજાક્ષીરમાશ્ચ્યોતનં કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| ઉરુપૂગ એરણ્ડઃ| તગરાદિભિરેરણ્ડમૂલાન્તૈસ્તદ્વદિતિ શ્રૃતમજાક્ષીરમાશ્ચ્યોતનમ્| અથવાંશુમતીદ્વયાદિભિસ્તાન્તવે વસ્ત્રે અવબુદ્ધાભિઃ સુરાદ્યન્યતમાપ્લુતાભિરાશ્ચ્યોતનમ્| અથવાંશુમતીદ્વયાદિભિસ્તાન્તવબદ્ધાભિરાનૂપમાંસાનામમ્લાનાં ચ દાડિમાદીનાં ક્વાથેનાપ્લુતાભિરાશ્ચ્યોતનમ્|| ૬||
Adhikarana utkArikAsvedaH (7) · Śloka 7
તૈરેવ ચ માંસૈર્વેશવારીકૃતસ્વિન્નૈર્મહાસ્નેહવદ્ભિર્યવચૂર્ણલવણપ્રગાઢામુત્કારિકાં કૃત્વા લલાટગણ્ડાદીન્ સ્વેદયેત્||૭||
तैरेव च मांसैर्वेशवारीकृतस्विन्नैर्महास्नेहवद्भिर्यवचूर्णलवणप्रगाढामुत्कारिकां कृत्वा ललाटगण्डादीन् स्वेदयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
અથવા તૈરેવેત્યાનૂપૈર્માંસૈર્વેશવારીકૃતૈઃ કુટ્ટિતૈરનુ ચ સ્વિનૈઃ સ્નેહચ્તુષ્ટયુક્તૈશ્ચ યવચૂર્ણલવણાભ્યાં પ્રગાઢામાપાદિતપિણ્ડીભાવામુત્કારિકાં કૃત્વા લલાટાદીન્ સ્વેદયેત્||૭||
Adhikarana nAvanaM nADIsvedaSca (8) · Śloka 8
અથવા રાસ્નાભીરુદશમૂલબલાકોલકુલત્થયવાનામજાક્ષીરસ્વિન્નાનાં વાષ્પેણ| રાસ્નાદિભિરેવ સિદ્ધં તૈલં સર્પિર્વા નાવનમ્| એવં વિધૈરેવ નાડીસ્વેદં કુર્યાત્||૮||
अथवा रास्नाभीरुदशमूलबलाकोलकुलत्थयवानामजाक्षीरस्विन्नानां वाष्पेण| रास्नादिभिरेव सिद्धं तैलं सर्पिर्वा नावनम्| एवं विधैरेव नाडीस्वेदं कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
અથવા રાસ્નાદીનામજાક્ષીરસ્વિન્નાનાં વાષ્પેણ લાલાટાદીન્ સ્વેદયેત્| સુબોધમ્| એવંવિધૈરિતિ રાસ્નાદિસમાનગુણૈઃ||૮||
Adhikarana mukhAlepaH (9) · Śloka 9
સરલસુરભિઘનદેવદારુહિંસ્રાકરઞ્જફલબિલ્વસર્ષપૈશ્ચ સભૃષ્ટતિલૈઃ પયસા પિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈર્મુખાલેપોઽક્ષિવેદનાસ્તમ્ભપ્રસાદનઃ||૯||
सरलसुरभिघनदेवदारुहिंस्राकरञ्जफलबिल्वसर्षपैश्च सभृष्टतिलैः पयसा पिष्टैः सुखोष्णैर्मुखालेपोऽक्षिवेदनास्तम्भप्रसादनः||९||
🔊 Audio coming soon
સરલાદિભિર્ભૃષ્ટતિલયુક્તૈઃ પશ્ચાચ્ચ પયસા પિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈર્મુખાલેપોઽક્ષિવેદનાદિશમનઃ||૯||
Adhikarana sirAmokShavirekAsthApanAnuvAsanAni (10) · Śloka 10
એવમસ્યાનુપશાન્તરુજઃ સિરાં મોક્ષયેત્| સ્નેહસ્વેદવિષ્યન્દં હિ વાતદુષ્ટમસૃઙ્નિર્હ્રિયમાણં નાનિલપ્રકોપાય| પુનશ્ચ સ્નિગ્ધાય તિલ્વકેન સંસ્કૃતં સંયુક્તં વા તિલ્વકકષાયાનુપાનં સર્પિર્વિરેચનં દદ્યાત્| શુદ્ધં ચ વાતપ્રતિશ્યાયવદાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ||૧૦||
एवमस्यानुपशान्तरुजः सिरां मोक्षयेत्| स्नेहस्वेदविष्यन्दं हि वातदुष्टमसृङ्निर्ह्रियमाणं नानिलप्रकोपाय| पुनश्च स्निग्धाय तिल्वकेन संस्कृतं संयुक्तं वा तिल्वककषायानुपानं सर्पिर्विरेचनं दद्यात्| शुद्धं च वातप्रतिश्यायवदास्थापयेदनुवासयेच्च||१०||
🔊 Audio coming soon
એવમિત્યાદિ સુબોધમ્| સ્નેહેત્યાદિ સિરામોક્ષહેતુઃ| પુનરિત્યસ્રે નિર્હૃતે| તિલ્વકં પટ્ટિકાલોધ્રમ્|| ૧૦||
Adhikarana anuvAsanottaracikitsA (11) · Śloka 11
અથ તિલાન્ નિસ્તુષાન્ બિલ્વફલક્વાથેન ભાવયેન્નિશિ દિવા શોષયેદેવં પઞ્ચાહમ્| તેભ્યસ્તૈલં ગૃહીત્વા વરાહમેદોયુક્તં બિલ્વમૂલમધુયષ્ટિકાકલ્કેન પયસા ચ પચેત્| તેન નસ્યં શિરોબસ્તિં ચ કુર્યાત્| સર્વગન્ધનિર્યૂહેણ વા મધુકગર્ભં સક્ષીરં તૈલમ્| સ્નેહિકઞ્ચ ધૂમં પિબેત્||૧૧||
अथ तिलान् निस्तुषान् बिल्वफलक्वाथेन भावयेन्निशि दिवा शोषयेदेवं पञ्चाहम्| तेभ्यस्तैलं गृहीत्वा वराहमेदोयुक्तं बिल्वमूलमधुयष्टिकाकल्केन पयसा च पचेत्| तेन नस्यं शिरोबस्तिं च कुर्यात्| सर्वगन्धनिर्यूहेण वा मधुकगर्भं सक्षीरं तैलम्| स्नेहिकञ्च धूमं पिबेत्||११||
🔊 Audio coming soon
અથાનુવાસમાદનન્તરમ્| તિલાનિત્યાદિ સુબોધમ્| શિરોબસ્તિઃ સૂત્રોક્તલક્ષણઃ| અથવા સર્વગન્ધદ્રવ્યાણાં નિર્યૂહેણ ક્વાથેન મધુયષ્ટીગર્ભં સક્ષીરં તૈલં સિદ્ધં નસ્યં શિરોબસ્તિશ્ચ કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્નેહિકો ધૂમઃ શોધનાદિગણસંગ્રહે અગરુગુગ્ગુલ્વાદિના સૂત્રોક્તઃ|| ૧૧||
Adhikarana netratarpaNayogAH (12) · Śloka 12
ઉપશાન્તરુજોઽસ્ય ચ તર્પણમ્| કાશ્મર્યમધુકકુમુદોત્પલોરુપૂગકુષ્ઠબૃહતીતમાલમાંસીસારિવાપ્રપૌણ્ડરીકદર્ભમૂલકશેરુકાભિઃ પયઃ સાધયેત્| તત્તર્પણનસ્યાભ્યઙ્ગેષુ વિદધ્યાત્| કૃષ્ણસર્પશિરો વા ક્ષીરે ક્વાથયેત્| તતઃ સ્નેહમુદ્ધૃત્ય ચન્દનોશીરશર્કરોત્પલકલ્કેન ક્ષીરવતા પક્વં તર્પણમ્| અથવા પઞ્ચમૂલજીવનીયકુક્કુટમાંસૈઃ પયો વિપચેત્, તતો નવનીતં ઘનાનન્તાસારિવોશીરચન્દનૈઃ સપયસ્કૈઃ સાધયેત્||૧૨||
उपशान्तरुजोऽस्य च तर्पणम्| काश्मर्यमधुककुमुदोत्पलोरुपूगकुष्ठबृहतीतमालमांसीसारिवाप्रपौण्डरीकदर्भमूलकशेरुकाभिः पयः साधयेत्| तत्तर्पणनस्याभ्यङ्गेषु विदध्यात्| कृष्णसर्पशिरो वा क्षीरे क्वाथयेत्| ततः स्नेहमुद्धृत्य चन्दनोशीरशर्करोत्पलकल्केन क्षीरवता पक्वं तर्पणम्| अथवा पञ्चमूलजीवनीयकुक्कुटमांसैः पयो विपचेत्, ततो नवनीतं घनानन्तासारिवोशीरचन्दनैः सपयस्कैः साधयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
તતોઽનન્તરમુપશાન્તાયાં તીવ્રાયાં રુજાયાં તર્પણં યોજ્યમ્| કાશ્મર્યાદિભિઃ સાધિતં પયસ્તર્પણાદિષુ વિદધ્યાત્| કાશ્મર્યઃ શ્રીપર્ણી| ઉરુપૂગઃ એરણ્ડઃ| પ્રપૌણ્ડરીકઃ પ્રસિદ્ધો મધ્યદેશે| કૃષ્ણસર્પ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| તત ઇતિ કૃષ્ણસર્પક્વથિતાત્ ક્ષીરાત્| અથવા પઞ્ચમૂલાદિના તર્પણમ્| તતઃ પઞ્ચમૂલાદિપાચિતાત્ પયસઃ|| ૧૨||
Adhikarana puTapAkaH (13) · Śloka 13
પુટપાકં ચ છાગોરભ્રવરાહાણામન્યતમસ્ય યકૃત્પિપ્પલીસૈન્ધવમધુઘૃતોપેતં કુર્યાત્||૧૩||
पुटपाकं च छागोरभ्रवराहाणामन्यतमस्य यकृत्पिप्पलीसैन्धवमधुघृतोपेतं कुर्यात्||१३||
🔊 Audio coming soon
છાગાદીનામન્યતમસ્ય યકૃત્ પિપ્પલ્યાદિયુક્તં પુટપાકં સૂત્રોક્તવિધાનેન નેત્રે કુર્યાત્||૧૩||
Adhikarana prasAdanA~jjanAni (14) · Śloka 14
અઞ્જનં ચાસ્ય દૃક્પ્રસાદનાર્થમ્| કૃષ્ણતિલાન્ નિસ્તુષાન્ કૃત્વા સ્તન્યેન સપ્તાહં ભાવયેચ્છોષયેચ્ચ| તચ્ચૂર્ણં સિતોપલાસમં કૃત્વા મધુકાર્ધભાગેન સૈન્ધવાંશેન કૃષ્ણસર્પશિરસશ્ચાન્તર્ધૂમદગ્ધસ્ય ભાગેન સંસૃષ્ટં દિવ્યોદકપિષ્ટાં ગુલિકાં કારયેત્| ગોધાસર્પવાસાયાજમેદસિ ચ સૈન્ધવપિપ્પલીચૂર્ણં રસાઞ્જનં ચાવપેત્| એષા માસં સ્થિતા રસક્રિયા દૃષ્ટિપ્રસાદની રુજાહરા ચ| ઉદ્ધૃતસરેણ ગવ્યેન દધ્નાઽમ્લેન રાજતં ભાજનમાલિમ્પેત્| નીલીભૂતં ચ તદ્વિશુષ્કં મસ્તુના વર્ત્તયઃ કૃતાઃ છાયાવિશોષિતા વાતાક્ષિરોગં જાયન્તિ| માગધિકાકણ્ટકારિકાદ્વયમૂલત્વઙ્મધુકસિતાસૈન્ધવતામ્રરજાંસ્યજાક્ષીરેણ પિષ્ટ્વા તામ્રપાત્રમાલેપયેત્| સપ્તાહાત્સપ્તાહાદપનીય પુનસ્તથૈવ પિષ્ટ્વા લેપયેત્| સપ્તભિઃ સપ્તરાત્રૈર્ગુલિકાઃ કૃતાઃ પરં વાતાક્ષિરોગવેદનારાગશોફતિમિરકાચનક્તાન્ધ્યતાપાધિમન્થાભિઘાતહરાઃ||૧૪||
अञ्जनं चास्य दृक्प्रसादनार्थम्| कृष्णतिलान् निस्तुषान् कृत्वा स्तन्येन सप्ताहं भावयेच्छोषयेच्च| तच्चूर्णं सितोपलासमं कृत्वा मधुकार्धभागेन सैन्धवांशेन कृष्णसर्पशिरसश्चान्तर्धूमदग्धस्य भागेन संसृष्टं दिव्योदकपिष्टां गुलिकां कारयेत्| गोधासर्पवासायाजमेदसि च सैन्धवपिप्पलीचूर्णं रसाञ्जनं चावपेत्| एषा मासं स्थिता रसक्रिया दृष्टिप्रसादनी रुजाहरा च| उद्धृतसरेण गव्येन दध्नाऽम्लेन राजतं भाजनमालिम्पेत्| नीलीभूतं च तद्विशुष्कं मस्तुना वर्त्तयः कृताः छायाविशोषिता वाताक्षिरोगं जायन्ति| मागधिकाकण्टकारिकाद्वयमूलत्वङ्मधुकसितासैन्धवताम्ररजांस्यजाक्षीरेण पिष्ट्वा ताम्रपात्रमालेपयेत्| सप्ताहात्सप्ताहादपनीय पुनस्तथैव पिष्ट्वा लेपयेत्| सप्तभिः सप्तरात्रैर्गुलिकाः कृताः परं वाताक्षिरोगवेदनारागशोफतिमिरकाचनक्तान्ध्यतापाधिमन्थाभिघातहराः||१४||
🔊 Audio coming soon
અસ્ય ચાભિષ્યન્દિનો દૃક્પ્રસાદનાર્થમઞ્જનં ચ કુર્યાત્| કિમિત્યાહ| કૃષ્ણતિલાનિત્યાદિ સુબોધમ્| અંશશ્ચતુર્થો ભાગઃ સમશર્કરમિશ્રાત્તિલચૂર્ણાત્| તદ્વદેવાન્યભાગઃ| એષા ગુલિકા દૃક્પ્રસાદનાઞ્જનમ્| ગોધાદિવસાયામાજમેદસિ ચ મિશ્રિતે સૈન્ધવાદિચૂર્ણં રસાઞ્જનશ્ચ નિક્ષિપેત્| માસં સ્થિતૈષા રસક્રિયા દૃષ્ટેઃ પ્રસાદની રુજાહરા ચ| ઉદ્ધૃતસરેણેત્યાદિના માગધિકેત્યાદિના ચ રાજસતામ્રલેપનપ્રયોગદ્વયં વાતજેષુ સર્વાક્ષિરોગાદિષુ|| ૧૪||
Adhikarana pratya~jjanam (15) · Śloka 15
પ્રત્યઞ્જ્નં ચાત્ર સ્ફટિક્રશઙ્ખનાભિમધુકગૈરિકૈરિક્ષુરસપિષ્ટૈર્વત્તિઃ||૧૫||
प्रत्यञ्ज्नं चात्र स्फटिक्रशङ्खनाभिमधुकगैरिकैरिक्षुरसपिष्टैर्वत्तिः||१५||
🔊 Audio coming soon
અત્ર ચ વાતાભિષ્યન્દે ઇક્ષુરસપિષ્ટૈઃ સ્ફટિકાદિભિર્વત્તિઃ પ્રત્યઞ્જનમ્| તીક્ષ્ણાઞ્જને પ્રત્યુક્તે યન્મૃદ્વઞ્જનં તત્પ્રત્યઞ્જનસંજ્ઞમ્|| ૧૫||
Adhikarana atideshenAdhimanthacikitsA (16) · Śloka 16
અયમેવ ચ સર્વો વિધિરધિમન્થાદિષ્વપિ પ્રયોજ્યઃ||૧૬||
अयमेव च सर्वो विधिरधिमन्थादिष्वपि प्रयोज्यः||१६||
🔊 Audio coming soon
અયમેવ ચ સર્વો વાતાભિષ્યન્દોક્તો વિધિઃ સર્વેષ્વપ્યધિમન્થાદિષુ સર્વગાક્ષિરોગેષુ પ્રયોજ્યો વાતજેષ્વિત્યર્થાત્|| ૧૬||
Adhikarana vAtAdhimanthe cikitsAviSeShaH (17) · Śloka 17
વિશેષતસ્ત્વધિમન્થે સહચરસ્ફૂર્જાતકતકબીજબિલ્વવૃક્ષાદનીનિર્યૂહેણ સપયસ્કં સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેત્| સર્પિષાનુપશમે તૈલં વસાં મજ્જાનં પૂર્વોક્તવિધિવદવ્યત્યાસેન કુર્યાત્| સર્વથાનુપશાન્તાવુપરિ ભ્રુવોર્યથોક્તો દાહઃ||૧૭||
विशेषतस्त्वधिमन्थे सहचरस्फूर्जातकतकबीजबिल्ववृक्षादनीनिर्यूहेण सपयस्कं सर्पिः सिद्धं पिबेत्| सर्पिषानुपशमे तैलं वसां मज्जानं पूर्वोक्तविधिवदव्यत्यासेन कुर्यात्| सर्वथानुपशान्तावुपरि भ्रुवोर्यथोक्तो दाहः||१७||
🔊 Audio coming soon
અધિમન્થે તુ વિશષત ઇદં કુર્યાત્| કિમિત્યાહ - સહચરેત્યાદિ| સ્ફૂર્જાતકસ્ય બીજમ્| વૃક્ષાદની દ્રુમવ્યાધિઃ| સર્પિષાનોનાનુપશમે સહચરાદિભિઃ સાધિતં તૈલાદ્યન્યતમમનન્તરોક્તવિધિવદ્વ્યત્યાસેન પર્યાયેણ કુર્યાત્| દાહઃ સુબોધઃ| ઇતિ વાતાભિષ્યન્દે|| ૧૭||
Adhikarana pittAbhiShyandAdhimanthayoshcikitsA - sarpiHpAnam (18) · Śloka 18
પિત્તાભિષ્યન્દાધિમન્થયોઃ શર્કરાવચૂર્ણિતં સર્પિઃ પાનમ્| તિક્તકાનાન્યતમં વા||૧૮||
पित्ताभिष्यन्दाधिमन्थयोः शर्करावचूर्णितं सर्पिः पानम्| तिक्तकानान्यतमं वा||१८||
🔊 Audio coming soon
પિત્તાભિષ્યન્દે પિત્તાધિમન્થે ચ શર્કરયાઽવચૂર્ણિતં ઘૃતં પાનમ્| અથવા ચિકિત્સિતસ્થાનનિર્દિષ્ટાનાં તિક્તકમહાતિક્તમહાતિક્તગુગ્ગુલુતિક્તકાનામન્યતમં વા પાનમ્||૧૮||
Adhikarana AScyotanam (19) · Śloka 19
પ્રપૌણ્ડરીકામલકદ્વિબૃહતીદર્ભદશમૂલશતાવરીતાલીસપત્રમઞ્જિષ્ઠાનીલોત્પલક્વાથઃ સિતાસ્તન્યેનાશ્ચ્યોતનમ્| મધુકકટઙ્કટેરીનિર્યૂહો વા| સક્ષૌદ્રશ્ચન્દનમધુકલોધ્રમઞ્જિષ્ઠાસ્વર્ણગૈરિકક્વાથસ્તીવ્રશૂલદાહહહરઃ||૧૯||
प्रपौण्डरीकामलकद्विबृहतीदर्भदशमूलशतावरीतालीसपत्रमञ्जिष्ठानीलोत्पलक्वाथः सितास्तन्येनाश्च्योतनम्| मधुककटङ्कटेरीनिर्यूहो वा| सक्षौद्रश्चन्दनमधुकलोध्रमञ्जिष्ठास्वर्णगैरिकक्वाथस्तीव्रशूलदाहहहरः||१९||
🔊 Audio coming soon
પ્રપૌણ્ડરીકાદીનાં ક્વાથઃ સિતયા સ્તન્યેન ચ યુક્ત આશ્ચ્યોતનમ્| મધુકાદિનિર્યૂહો વા સિતાસ્તન્યવાનાશ્ચ્યોતનમ્| કટઙ્કટેરી દારુહરિદ્રા| ચન્દનાદીનાં વા ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રેણ યુક્ત આશ્ચ્યોતનેન તીવ્રશૂલદાહહરઃ||૧૯||
Adhikarana sekaH (20) · Śloka 20
લોધ્રદાર્વીમધુકપ્રપૌણ્ડરીકાન્યાપોથ્ય નન્તકેન બધ્નીયાત્| તેન ક્ષૌદ્રસલિલાપ્લુતેન સેકો વેદનાઘ્નઃ| તેનૈવ ચ સશર્કરસ્ત્રીસ્તન્યે ચ્છાગદુગ્ધે વા દાહરાગઘ્નઃ||૨૦||
लोध्रदार्वीमधुकप्रपौण्डरीकान्यापोथ्य नन्तकेन बध्नीयात्| तेन क्षौद्रसलिलाप्लुतेन सेको वेदनाघ्नः| तेनैव च सशर्करस्त्रीस्तन्ये च्छागदुग्धे वा दाहरागघ्नः||२०||
🔊 Audio coming soon
લોધ્રાદિસેકો વેદનાઘ્નઃ સુબોધઃ| નન્તકં ગાલનવસ્ત્રમ્| તેનૈવેતિ લોધ્રાદિસહિતેન નન્તકેન સશર્કરસ્ત્રીસ્તન્યે છાગદુગ્ધે વાપ્લુતેન સેક ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૨૦||
Adhikarana pariShekAH lepASca (21) · Śloka 21
શ્વેતલોધ્રં મધુકં ચ સમં ઘૃતેન ભર્જયિત્વા ચૂર્ણયેત્| તતઃ પોટ્ટલિકાવબદ્ધં સ્તન્યેન તોયેન યા મૃદિતમાશુ શૂલદાહરાગશોફાનપોહતિ| ચન્દનનલિનકુમુદનલાદાદિભિર્વા ક્ષીરસંસ્કૃતૈઃ| તૈશ્ચ શિરોવક્ત્રપ્રલેપપરિષેકાઃ||૨૧||
श्वेतलोध्रं मधुकं च समं घृतेन भर्जयित्वा चूर्णयेत्| ततः पोट्टलिकावबद्धं स्तन्येन तोयेन या मृदितमाशु शूलदाहरागशोफानपोहति| चन्दननलिनकुमुदनलादादिभिर्वा क्षीरसंस्कृतैः| तैश्च शिरोवक्त्रप्रलेपपरिषेकाः||२१||
🔊 Audio coming soon
શ્વેતલોધ્રાદિકમાશ્ચ્યોતનમાશુ શૂલાદીનપોહતિ| સુબોધમ્| ક્ષીરસંસ્કૃતૈશ્ચન્દનાદિભિર્વા સેકઃ| અત્રાદિશબ્દેન શીતવીર્યાણામન્યેષાં ગ્રહણમ્| તૈરિતિ ક્ષીરસંસ્કૃતૈશ્ચન્દનાદિભિઃ શિરોવક્ત્રલેપાદિકં ચ||૨૧||
Adhikarana sirAvyadhaH (22) · Śloka 22
એવમસિદ્ધૌ સિરાવ્યધઃ પુનઃ સ્નિગ્ધસ્ય ચ ત્રિફલાકાશ્મર્યક્વાથશર્કરાત્રિવૃચ્ચૂર્ણૈર્વિરેકઃ||૨૨||
एवमसिद्धौ सिराव्यधः पुनः स्निग्धस्य च त्रिफलाकाश्मर्यक्वाथशर्करात्रिवृच्चूर्णैर्विरेकः||२२||
🔊 Audio coming soon
એવમિત્યાદિ સુબોધમ્| સિરાવ્યધઃ સૂત્રોક્તપ્રકારેણ| પુનરિત્યસ્રે હૃતે તિક્તકાદ્યન્યતમઘૃતપાનેન સ્નિગ્ધસ્ય સતસ્ત્રિફલાદિભિર્વિરેકઃ||૨૨||
Adhikarana rujAghnama~jjanam (23) · Śloka 23
શઙ્ખમધુકસૈન્ધવબૃહતીમૂલત્વચઃ પયસાજેન પિષ્ટ્વા તામ્રપાત્રં પ્રલેપયેત્| પુનઃ સપ્તાહાદેવં અપ્તભિઃ સપ્તરાત્રૈર્ગુલિકાઃ કુર્યાત્| તાઃ સ્તન્યઘૃષ્ટાઃ પિત્તામયેષ્વઞ્જનાદ્રુજમપહરન્તિ||૨૩||
शङ्खमधुकसैन्धवबृहतीमूलत्वचः पयसाजेन पिष्ट्वा ताम्रपात्रं प्रलेपयेत्| पुनः सप्ताहादेवं अप्तभिः सप्तरात्रैर्गुलिकाः कुर्यात्| ताः स्तन्यघृष्टाः पित्तामयेष्वञ्जनाद्रुजमपहरन्ति||२३||
🔊 Audio coming soon
શાઙ્ખાદિભિર્ગુલિકાઃ પિત્તામયેષુ પિત્તાભિષ્યન્દાદિષ્વઞ્જનાદ્રુજમપહરન્તિ||૨૩||
Adhikarana dAharAgaghnama~jjanam (24) · Śloka 24
સુવર્ણગૈરિકં નિશાં દિવ્યઽમ્ભસિ સ્થિતમહઃ શોષયેત્ સપ્તાહમેવમેવ ચ શુશીતેન મધુરવર્ગકષાયેણ ભાવયેદેતચ્ચૂર્ણાઞ્જનં દાહરાગઘ્નમ્||૨૪||
सुवर्णगैरिकं निशां दिव्यऽम्भसि स्थितमहः शोषयेत् सप्ताहमेवमेव च शुशीतेन मधुरवर्गकषायेण भावयेदेतच्चूर्णाञ्जनं दाहरागघ्नम्||२४||
🔊 Audio coming soon
સુવર્ણગૈરિકભાવનં સુબોધમ્| નિશામિત્યત્યન્તસંયોગે| દિવ્યામ્ભો ગઙ્ગાજલમ્| મધુરવર્ગઃ સૂત્રોક્તઃ| એતચ્ચૂર્ણાઞ્જનં દાહાદિઘ્નમ્||૨૪||
Adhikarana rasakriyA (25) · Śloka 25
પઞ્ચાશદ્દાર્વીપલાનિ પાલિકાનિ ચ શારિવામધુકકાકોલીદ્વિનિશામૃદ્વીકાકાશ્મર્યસુનિષણ્ણકમઞ્જિષ્ઠાલોધ્રોશીરચન્દનાનિ જલદ્રોણેઽષ્ટભાગાવશેષં પચેત્| પરિસ્રુતઞ્ચ પુનરાદર્વીલેપાદવતાર્ય ચ સિતોપલાસમાંશં મધુઘૃતદ્વિપલં પ્રક્ષિપેત્| રસક્રિયેયં મધુરા સર્વાક્ષિરોગેષુ હિતા||૨૫||
पञ्चाशद्दार्वीपलानि पालिकानि च शारिवामधुककाकोलीद्विनिशामृद्वीकाकाश्मर्यसुनिषण्णकमञ्जिष्ठालोध्रोशीरचन्दनानि जलद्रोणेऽष्टभागावशेषं पचेत्| परिस्रुतञ्च पुनरादर्वीलेपादवतार्य च सितोपलासमांशं मधुघृतद्विपलं प्रक्षिपेत्| रसक्रियेयं मधुरा सर्वाक्षिरोगेषु हिता||२५||
🔊 Audio coming soon
પઞ્ચાશદ્ દાર્વીપલાનીત્યાદિના રસક્રિયા વ્યાખ્યાસમા| પુનરાદર્વીલેપાત્પચેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સર્વાક્ષિરોગેષુ પિત્તજેષુ||૨૫||
Adhikarana tarpaNaM puTapAkaSca (26) · Śloka 26
કાશ્મર્યસ્વરસપિષ્ટઃ સારિવાશર્કરાકલ્કો નસ્યમિક્ષુરસપિષ્ટં વા યષ્ટ્યાહ્વમ્| ક્ષતશુક્લોક્તં ચાત્ર તર્પણં પુટપાકશ્ચ||૨૬||
काश्मर्यस्वरसपिष्टः सारिवाशर्कराकल्को नस्यमिक्षुरसपिष्टं वा यष्ट्याह्वम्| क्षतशुक्लोक्तं चात्र तर्पणं पुटपाकश्च||२६||
🔊 Audio coming soon
કાશ્મર્યસ્વરસપિષ્ટ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| કાશ્મર્યફલસ્ય રસઃ કાશ્મર્યસ્વરસઃ| ક્ષતશુક્લે મૃગવિષ્કિરપિશિતમિત્યાદિનોક્તં તર્પણં કુક્કુટમુદ્ધૃતાન્ત્રિમિત્યાદિનોક્તઃ| પુટપાકશ્ચાત્ર પિત્તાભિષ્યન્દેઽધિમન્થે ચ હિતઃ| ઇતિ પિત્તાભિષ્યન્દે||૨૬||
Adhikarana SleShmABiShyandAdhimanthacikitsA viDAlakaH (27) · Śloka 27
શ્લેષ્માભિષ્યન્દેઽધિમન્થે ચ ત્ર્યહમુપવાસસ્તીક્ષ્ણાનિ ધૂમકવલનાવનાનિ| શાર્ઙ્ગેષ્ઠાકુષ્ઠતગરમુરુઙ્ગીવ્યોષૈલાદારુભિર્વિડાલકઃ||૨૭||
श्लेष्माभिष्यन्देऽधिमन्थे च त्र्यहमुपवासस्तीक्ष्णानि धूमकवलनावनानि| शार्ङ्गेष्ठाकुष्ठतगरमुरुङ्गीव्योषैलादारुभिर्विडालकः||२७||
🔊 Audio coming soon
શ્લેષ્માભિષ્યન્દાધિમન્થયોસ્ત્ર્યહોપવાસાદિકમ્| શાર્ઙ્ગેષ્ઠાભિર્વિડાલકો બહિર્લેપઃ મુરુઙ્ગીમધુસ્રવા||૨૭||
Adhikarana AScyotanam (28) · Śloka 28
તિલ્વકબૃહતીનિદિગ્ધકાલોધ્રારગ્વધમૂલત્વગ્ભિર્ગોમૂત્રક્વથિતૈરાશ્ચ્યોતનં શોફોપદેહકણ્ડૂઘ્નમ્||૨૮||
तिल्वकबृहतीनिदिग्धकालोध्रारग्वधमूलत्वग्भिर्गोमूत्रक्वथितैराश्च्योतनं शोफोपदेहकण्डूघ्नम्||२८||
🔊 Audio coming soon
ગોમૂત્રક્વથિતૈસ્તિલ્વકાદિભિરાશ્ચ્યોતનં શોફાદિઘ્નમ્||૨૮||
Adhikarana shophAghnAnyAshcyotanAntarANi (29) · Śloka 29
નિમ્બપત્રકલ્કદિગ્ધં વા લોધ્રમઙ્ગારસ્વેદિતં ચૂર્ણિતં તાન્તવાવબદ્ધમુષ્ણામ્બુમૃદિતમ્| તદ્વદેવાભયામલકોપકુલ્યાપાટલીબિલ્વમૂલશુણ્ઠીક્વાથો વા||૨૯||
निम्बपत्रकल्कदिग्धं वा लोध्रमङ्गारस्वेदितं चूर्णितं तान्तवावबद्धमुष्णाम्बुमृदितम्| तद्वदेवाभयामलकोपकुल्यापाटलीबिल्वमूलशुण्ठीक्वाथो वा||२९||
🔊 Audio coming soon
નિમ્બેત્યાદિ સુબોધમ્| ઉષ્ણામ્બુમૃદિતમાશ્ચ્યોતનં શોફાદિઘ્નમિતિ સમ્બન્ધઃ| અભયાદીનાં ચૂર્ણાનિ તદ્વદિત્યુષ્ણામ્બુમૃદિતાનિ ચ| શેષં સુબોધમ્ ||૨૯||
Adhikarana sekaH (30) · Śloka 30
નિમ્બપટોલજાતિપત્રલોધ્રદ્વયમહૌષધૈઃ ખણ્ડશઃ કલ્પિતૈર્વસ્ત્રબદ્ધૈઃ સક્ષૌદ્રૈર્ગૌડે સીધૌ વા પરિપ્લુતૈઃ સેકઃ પરં શ્લેષ્મશૂલઘ્નઃ||૩૦||
निम्बपटोलजातिपत्रलोध्रद्वयमहौषधैः खण्डशः कल्पितैर्वस्त्रबद्धैः सक्षौद्रैर्गौडे सीधौ वा परिप्लुतैः सेकः परं श्लेष्मशूलघ्नः||३०||
🔊 Audio coming soon
ખણ્ડશઃ કલ્પિતૈઃ કૃત્તૈઃ ક્ષૌદ્રસહિતૈર્વસ્ત્રેણ બદ્ધૈઃ ગૌડે ગુડકૃતમદ્યે સીધાવિક્ષુકૃતમદ્યે વા પરિપ્લુતૈર્નિમ્બપત્રાદિભિઃ સેકઃ પરં શ્લેષ્મશૂલહરઃ||૩૦||
Adhikarana svedaH (31) · Śloka 31
રોહિષપૂતીકકરઞ્જકપિત્થાસ્ફોતપીલુબિલ્વપત્રશિગ્રુસુરસાર્કનિમ્બપત્રૈર્ગોમૂત્રક્વથિતૈઃ સ્વેદઃ||૩૧||
रोहिषपूतीककरञ्जकपित्थास्फोतपीलुबिल्वपत्रशिग्रुसुरसार्कनिम्बपत्रैर्गोमूत्रक्वथितैः स्वेदः||३१||
🔊 Audio coming soon
રોહિષાદિભિર્ગોમૂત્રક્વથિતૈઃ સ્વેદઃ પૂર્વગુણઃ| રોહિષઃ પ્લીહઘ્નઃ| આસ્ફોતઃ શ્વેતાર્કઃ| એકઃ પત્રશબ્દો બિલ્વેન દ્વિતીયો નિમ્બેન ચ સમ્બધ્યતે ||૩૧||
Adhikarana dhUpanaM sirAvyadhAdi ca (32) · Śloka 32
તથાપિ શોફઘર્ષાનુબન્ધે યવમદનભૂર્જશમીપત્રૈઃ સઘૃતૈર્ઘૃતેનૈવ વા નાડ્યાક્ષિ ધૂપયેત્| લઘ્વશિતં ચ દ્વિતીયેઽહ્નિ પ્રાતર્વ્યોષવિપક્વં યવક્ષારાવચૂર્ણિતં સર્પિઃ પાયયેત્| તતઃ સિરાવ્યધો વિરેકશ્ચ||૩૨||
तथापि शोफघर्षानुबन्धे यवमदनभूर्जशमीपत्रैः सघृतैर्घृतेनैव वा नाड्याक्षि धूपयेत्| लघ्वशितं च द्वितीयेऽह्नि प्रातर्व्योषविपक्वं यवक्षारावचूर्णितं सर्पिः पाययेत्| ततः सिराव्यधो विरेकश्च||३२||
🔊 Audio coming soon
તથાપીત્યાદિ| શોફઘર્ષયોરનુબન્ધે સતિ યવાદિભિઃ સઘૃતૈર્નાડ્યા કરણભૂતયા અક્ષ્ણોર્ધૂપનમ્| કેવલેનૈવ વા ઘૃતેનાક્ષિધૂપનમ્| મદનં મધૂચ્છિષ્ટમ્||૩૨||
Adhikarana a~jjanAni (33) · Śloka 33
બૃહતીત્વક્શુણ્ઠીતામ્રકાંસ્યરજાંસિ દધિમસ્તુના પિષ્ટ્વા તામ્રપાત્રે પ્રલેપયેત્| તથૈવ ચ સપ્તાહે| સપ્તસપ્તાહે ચ ગતે વર્ત્તયઃ કાર્યા| મરિચહરિદ્રાભયાઞ્જનૈર્વા જલપિષ્ટા વર્ત્તિઃ| ત્રિકટુકત્રિફલાવિડઙ્ગસારહરિદ્રાભિર્વા| હરીતકી તુત્થં ચ સમભાગં તુત્થાદષ્ટાંશેન મરિચમેષા વર્ત્તિઃ કુમારી સર્વશ્લેષ્માક્ષિરોગઘ્ની| વિડઙ્ગચૂર્ણો વા વારુણ્યા ભાવિતઃ શઙ્ખો બીજપૂરરએન મધુકં ત્રિફલારસેન પૃથગૈકધ્યં વા ચૂર્ણાઞ્જનં વા પિણ્ડો વા પોથકીબહલકફોત્ક્લેશાભિષ્યન્દાનપહરતિ| સ્વર્ણગૈરિકસૈન્ધવમનઃશિલાલાક્ષાનતકરઞ્જિકાસુરશઙ્ખવ્યોષતાલીસકુષ્ઠકલિઙ્ગક- દેવદારુનલદજાતીમુકુલરસાઞ્જનૈઃ સુરામણ્ડપિષ્ટૈર્વર્ત્તિઃ સર્વશ્લેષ્માક્ષિરોગવિકારહરા| પુષ્પકાસીસચૂર્ણં તામ્રસમુદ્રે સુરસપત્રસ્વરસેન સપ્તાહં ભાવયેત્| તચ્ચૂર્ણાઞ્જનં વર્ત્મોપચયપક્ષ્મશાતઘ્નમ્| સૈન્ધવવ્યોષવરાવિડઙ્ગલોધ્રપ્રપૌણ્ડરીકમધુકતુત્થકતાર્ક્ષ્યશૈલતામ્રચૂર્ણૈઃ છાગપયઃપિષ્ટૈર્માર્કવસ્વરસપરિપીતૈર્વર્ત્તિઃ કાણ્ડચિત્રાખ્યા સર્વાક્ષિરોગાન્ જયતિ| કણ્ડ્વાં મનશ્શિલાસૈન્ધશ્વોતમરિચૈર્માતુલુઙ્ગરસપિષ્ટૈર્વર્ત્તિઃ| સશોફાયાં નાગરદેવદારુસૈન્ધવજાતિક્ષારકૈઃ સુરામણ્ડપિષ્ટૈઃ| નક્તમાલલશુનશિગ્રુશિગ્રુકબીજૈર્વા રસક્રિયા||૩૩||
बृहतीत्वक्शुण्ठीताम्रकांस्यरजांसि दधिमस्तुना पिष्ट्वा ताम्रपात्रे प्रलेपयेत्| तथैव च सप्ताहे| सप्तसप्ताहे च गते वर्त्तयः कार्या| मरिचहरिद्राभयाञ्जनैर्वा जलपिष्टा वर्त्तिः| त्रिकटुकत्रिफलाविडङ्गसारहरिद्राभिर्वा| हरीतकी तुत्थं च समभागं तुत्थादष्टांशेन मरिचमेषा वर्त्तिः कुमारी सर्वश्लेष्माक्षिरोगघ्नी| विडङ्गचूर्णो वा वारुण्या भावितः शङ्खो बीजपूररएन मधुकं त्रिफलारसेन पृथगैकध्यं वा चूर्णाञ्जनं वा पिण्डो वा पोथकीबहलकफोत्क्लेशाभिष्यन्दानपहरति| स्वर्णगैरिकसैन्धवमनःशिलालाक्षानतकरञ्जिकासुरशङ्खव्योषतालीसकुष्ठकलिङ्गक- देवदारुनलदजातीमुकुलरसाञ्जनैः सुरामण्डपिष्टैर्वर्त्तिः सर्वश्लेष्माक्षिरोगविकारहरा| पुष्पकासीसचूर्णं ताम्रसमुद्रे सुरसपत्रस्वरसेन सप्ताहं भावयेत्| तच्चूर्णाञ्जनं वर्त्मोपचयपक्ष्मशातघ्नम्| सैन्धवव्योषवराविडङ्गलोध्रप्रपौण्डरीकमधुकतुत्थकतार्क्ष्यशैलताम्रचूर्णैः छागपयःपिष्टैर्मार्कवस्वरसपरिपीतैर्वर्त्तिः काण्डचित्राख्या सर्वाक्षिरोगान् जयति| कण्ड्वां मनश्शिलासैन्धश्वोतमरिचैर्मातुलुङ्गरसपिष्टैर्वर्त्तिः| सशोफायां नागरदेवदारुसैन्धवजातिक्षारकैः सुरामण्डपिष्टैः| नक्तमाललशुनशिग्रुशिग्रुकबीजैर्वा रसक्रिया||३३||
🔊 Audio coming soon
બૃહતીત્યાદિ સુબોધમ્| તથૈવેતિ તામ્રપત્રે સપ્તાહે બૃહત્યાદિરુપર્યુપરિ લેપઃ| એવં સપ્તસપ્તાહે સપ્તાલેપા ભવન્તિ| સુબોધમ્| હરીતકી તુત્થસમા| તુત્થસ્યાષ્ટભાગેન મરિચમ્| એષા વર્ત્તિઃ કુમારી નામ્ના| વિડઙ્ગશઙ્ખમધુકાનિ વારુણીબીજપૂરરસત્રિફલારસૈર્ભાવિતાનિ દોષાદ્યપેક્ષયા પ્રત્યેકં વા એકધ્યં વા ચૂર્ણાઞ્જનં વા પિણ્ડાઞ્જનં વા યોજ્યાનિ પોથક્યાદિકે| સ્વર્ણગૈરિકાદિભિર્વર્ત્તિઃ સ્લેષ્માક્ષિરોગહરા| કરઞ્જિકા કરઞ્જઃ| નલદં માંસી| રસાઞ્જનં તાર્ક્ષ્યમ્| પુષ્પકાસીસશષ્દેન ધાતુકાસીસભ્રાન્તિનિવૃત્તિઃ તામ્રસમુદ્ગં સતામ્રપિધાનં તામ્રભાજનમ્| સૈન્ધવાદિના કાણ્ડચિત્રાખ્યા વર્ત્તિઃ| માર્કવસ્વરસો ભૃઙ્ગરસઃ તેન પરિપીતૈર્ભાવિતૈઃ| મનશ્શિલાદિભિઃ કણ્ડ્વાં વર્ત્તિઃ| અશોપાયાં કણ્ડ્વાં નાગરાદિભિઃ સુરામણ્ડપિષ્ટૈર્વર્ત્તિઃ| શ્વેતમરિચં શિગ્રુબીજમ્| તત્રૈવ નક્તમાલાદિભી રસક્રિયા સૂત્રોક્તલક્ષણા| શિગ્રુશોભાઞ્જનં હરીતકં ચ| શિગ્રુકં રક્તશોભાઞ્જનમ્|| ૩૩||
Adhikarana tarpaNaM puTapAkaSca (34) · Śloka 34
તર્પણઞ્ચ યકૃદાજમગરુપ્રિયઙ્ગુનલદદેવદારુયુતં પયસિ ક્વાથયેત્તસ્મિન્ શીતે ખજમથિતે યન્નવનીતં તદેભિરેવૌષધૈર્વિપક્વમ્| પુટપાકશ્ચ કુષ્ઠતગરદાર્વીસર્વગન્ધૈરાજેન યકૃતા સહ પિષ્ટૈર્મધુઘૃતયુતૈઃ||૩૪||
तर्पणञ्च यकृदाजमगरुप्रियङ्गुनलददेवदारुयुतं पयसि क्वाथयेत्तस्मिन् शीते खजमथिते यन्नवनीतं तदेभिरेवौषधैर्विपक्वम्| पुटपाकश्च कुष्ठतगरदार्वीसर्वगन्धैराजेन यकृता सह पिष्टैर्मधुघृतयुतैः||३४||
🔊 Audio coming soon
તર્પણં ચ ભવેત્| કિમિત્યાહ-યકૃદિત્યાદિ| આજં યકૃદગર્વાદિયુતં ક્ષીરે ક્વાથયેત્| તસ્માત્ ક્ષીરાત્ ખજમથિતાદ્ યન્નવનીતમુત્પદ્યતે તદેતૈરેવાગર્વાદિભિર્વિપક્વં તર્પણમ્| કુષ્ઠાદિભિર્નેત્રે પુટપાકઃ| ઇતિ શ્લેષ્મણિ||૩૪||
Adhikarana raktajAbhiShyandAdhimanthayoshcikitsA - pittajacikitsAtideshaH (35) · Śloka 35
રક્તજં પુનરભિષ્યન્દમધિમન્થં ચ પિત્તવદુપક્રમેત્| સ્તન્યેક્ષુરસશર્કરોદકાન્યતમેન વાશ્ચ્યોતયેત્| પુનઃ પુનશ્ચાસ્ય રુધિરમવસેચયેત્ સિરાવ્યધેન જલૌકોભિશ્ચ| તીવ્રવેદનાયાં મહતીં ઘૃતમાત્રાં પાયયેત્||૩૫||
रक्तजं पुनरभिष्यन्दमधिमन्थं च पित्तवदुपक्रमेत्| स्तन्येक्षुरसशर्करोदकान्यतमेन वाश्च्योतयेत्| पुनः पुनश्चास्य रुधिरमवसेचयेत् सिराव्यधेन जलौकोभिश्च| तीव्रवेदनायां महतीं घृतमात्रां पाययेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
રક્તજે પિત્તવત્| તથા સ્તન્યાદ્યન્યતમમાશ્ચ્યોતનમ્| અસ્યેતિ રક્તેનાભિષ્યન્દિનોઽધિમન્થિનો વા| સુબોધમ્ ||૩૫||
Adhikarana guTikA~jjanam (36) · Śloka 36
આઢકોકુર્યટપાટલીશ્રીપર્ણીવિદુલાર્જુનબૃહતીચમ્પકમાલતીમૂલાનિ ખર્જૂરરસપિષ્ટાનિ ગુટિકાઞ્જનમ્||૩૬||
आढकोकुर्यटपाटलीश्रीपर्णीविदुलार्जुनबृहतीचम्पकमालतीमूलानि खर्जूररसपिष्टानि गुटिकाञ्जनम्||३६||
🔊 Audio coming soon
આઢકીમૂલાદિના ખર્જૂરરસપિષ્ટેન ગુટિકાઞ્જનમ્| તુવરી આઢકી| કુર્યટસ્તરુણિઃ| વિદુલો વેતસઃ||૩૬||
Adhikarana pratya~jjanam (37) · Śloka 37
કેશૈર્જલાદ્રૈઃ કાંસ્યમુદ્ઘર્ષયેત્| તાન્ કાંસ્યમલદિગ્ધાનન્તર્ધૂમં દગ્ધ્વા તદ્ ભસ્મ ત્રિફલાક્વાથે સુરસાસ્વરસે ક્ષીરે ચ છાગે પઞ્ચાહં ભાવયેત્| એતચ્ચૂર્ણં સ્રોતોઽજતુલ્યં પ્રત્યઞ્જનમ્||૩૭||
केशैर्जलाद्रैः कांस्यमुद्घर्षयेत्| तान् कांस्यमलदिग्धानन्तर्धूमं दग्ध्वा तद् भस्म त्रिफलाक्वाथे सुरसास्वरसे क्षीरे च छागे पञ्चाहं भावयेत्| एतच्चूर्णं स्रोतोऽजतुल्यं प्रत्यञ्जनम्||३७||
🔊 Audio coming soon
કેશૈરિત્યાદિ| કાંસ્યમલદિગ્ધાન્ પ્રઘર્ષણાત્| તાન્ મલિનકેશાન્| સુબોધમ્| સ્રોતોજં તત્સંજ્ઞમઞ્જનમ્||૩૭||
Adhikarana snehA~jjanam (38) · Śloka 38
કૃષ્ણસર્પં પયસિ ક્વાથયેત્તતઃ પૂતશીતમથિતાત્ સ્નેહમુપોષિતાય કૃકવાકવે દદ્યાત્| તસ્ય યત્પુરીષં તત્સ્નેહાઞ્જનમ્||૩૮||
कृष्णसर्पं पयसि क्वाथयेत्ततः पूतशीतमथितात् स्नेहमुपोषिताय कृकवाकवे दद्यात्| तस्य यत्पुरीषं तत्स्नेहाञ्जनम्||३८||
🔊 Audio coming soon
કૃષ્ણસર્પમિત્યાદિ| કૃકવાકુઃ કુક્કુટઃ| ઉપોષિતઃ કૃતોપવાસઃ||૩૮||
Adhikarana dRukprasAdanA~jjanam (39) · Śloka 39
કૃષ્ણસર્પમુખમનસર્પિષોઃ પૂર્ણૈં દર્ભવેષ્ટિતં મૃદવલિપ્તમધોમુખં ગોમયેનાગ્નિના દગ્ધ્વા તતોઽઞ્જનમાદાય પત્રનલદનીલોત્પલતુલ્યં ચૂર્ણીકૃતં પરં દૃક્પ્રસાદજનનમઞ્જનમ્||૩૯||
कृष्णसर्पमुखमनसर्पिषोः पूर्णैं दर्भवेष्टितं मृदवलिप्तमधोमुखं गोमयेनाग्निना दग्ध्वा ततोऽञ्जनमादाय पत्रनलदनीलोत्पलतुल्यं चूर्णीकृतं परं दृक्प्रसादजननमञ्जनम्||३९||
🔊 Audio coming soon
કૃષ્ણસર્પમુખસ્યાધોમુખત્વં પચ્યમાનેઽઞ્જને સ્નેહવિસ્રાવાય| શેષં સુબોધમ્||૩૯||
Adhikarana nasyam (40) · Śloka 40
ઘૃતમણ્ડશ્ચ શર્કરામધુકનીલોત્પલૈર્માનુષીદુગ્ધોક્તૈઃ સિદ્ધો નસ્યમિતિ||૪૦||
घृतमण्डश्च शर्करामधुकनीलोत्पलैर्मानुषीदुग्धोक्तैः सिद्धो नस्यमिति||४०||
🔊 Audio coming soon
શર્કરાદિભિર્યુક્તઃ સિદ્ધો ઘૃતમણ્ડશ્ચ નસ્યમ્ ||૪૦||
Adhikarana sAdhAraNopadeSaH (41-19) · Śloka 19
ભવતિ ચાત્ર સર્વેઽક્ષિરોગા યત્પ્રાયો જાયન્તે સ્યન્દપૂર્વકાઃ| યતશ્ચ રક્તં સન્દૂષ્ય તાનતસ્ત્વરયા જયેત્| સર્વોર્ધ્વજત્રુગસ્રોતસ્યન્દનાત્ સ્યન્દ ઉચ્યતે| તત્સ્થાનાં તદ્વદઙ્ગાનામધિમન્થોઽતિમન્થનાત્| વાતેઽક્ષિસેકસ્સૈરણ્ડબૃહતીમધુશિગ્રુણા| સિદ્ધેન પઞ્જમૂલેન સસિતૈઃ પિત્તરક્તયોઃ| દાર્વીલાક્ષોત્પલદ્રાક્ષામઞ્જિષ્ઠામધુકદ્વયૈઃ| શ્લેષ્મણિ ત્રિફલાશુણ્ઠીનિમ્બલોધ્રાટરૂષકૈઃ| સમસ્તૈસ્સન્નિપાતોત્થે કુર્યાત્સ્યન્દેઽક્ષિસેચનમ્| તુત્થવ્યોષાભયાલોધ્રયષ્ટ્યાહ્વૈઃસ્તામ્રસંસ્થિતૈઃ| ધાન્યામ્લપિષ્ટૈઃ સેકોઽયં સર્વાભિષ્યન્દરુક્પ્રણુત્| તદ્વત્તુથાભયાલોધ્રયષ્ટીમધુરસાઞ્જનૈઃ| શતાહ્વાર્દ્ધાંશસંયુક્તૈઃ સેકઃ સર્વાક્ષિશૂલજિત્| પુષ્પાઞ્જનસિતાક્ષૌદ્રૈસ્તામ્રસંસ્થૈસ્તિલામ્ભસા| સેચનં હન્તિ રુગ્રાગદાહશ્વયથુઘર્ષણમ્| દ્વિનિશાત્રિફલામુસ્તૈઃ પ્રમાદાદુગ્ધકલ્કિતૈઃ| સેકઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રૈરભિઘાતરુજાપહઃ| નિષિક્તં તુત્થકં વારાન્ ગોર્જલે પઞ્ચવંશતિમ્| સ્તન્યે વા છાગદુગ્ધે વા સદ્યઃ કોપે તદઞ્જનમ્| બદરીદલયષ્ટ્યાહ્વતુત્થધાત્રીફલૈઃ સમૈઃ| પુટાન્તૈર્બાદરાગ્નીદ્ધૈર્દૃગુત્કોપઘ્નમઞ્જનમ્| બૃહત્યૈરણ્ડમૂલત્વક્ શિગ્રુમૂલૈઃ સસૈન્ધવૈઃ| વર્ત્તિરાજપયઃપિષ્ટૈસ્સર્વવાતાક્ષિરોગજિત્| સુમનઃ ક્ષારકાઃ શઙ્ખસ્ત્રિફલા મધુકં બલા| પિત્તરક્તાપહા વર્ત્તિઃ પિષ્ટા દિવ્યેન વારિણા| સૈન્ધવં ત્રિફલા વ્યોષં શઙ્ખનાભિસ્સમુદ્રજઃ| ફેનઃ શૈલેયકં સર્જો વર્ત્તિઃ શ્લેષ્માક્ષિરોગજિત્| શઙ્ખવિદ્રુમવૈડૂર્યલોહિતાક્ષપ્લવાસ્થિભિઃ| સ્રોતોજશ્વેતમરિચૈર્વર્ત્તિઃ સર્વાક્ષિરોગજિત્| પિપ્પલ્યઃ કિંશુકરસો વસા સર્પસ્ય સૈન્ધવમ્| ઘૃતં ચ જીર્ણં સર્વાક્ષિવિકારઘ્ની રસક્રિયા| શસ્તા સર્વાક્ષિરોગેષુ કાચાર્મપટલેષુ ચ| રસાઞ્જનં શ્રૃઙ્ગવેરમભયા તુત્થકં શુભમ્| યથોત્તરં દ્વિગુણિતૈસ્તૈર્વર્ત્તિરપરાજિતા| ઋતે વાતાદભિષ્યન્દાત્તિમિરાણિ કુકૂણકમ્| પોથકીપિટકાઃ પિલ્લાનર્માણિ ચ નિયચ્છતિ| તામ્રે મસ્તુ સમુદ્ઘૃષ્ટં તુત્થકં શ્યાવતાં ગતમ્| સર્વાભિષ્યાન્દશુક્લાર્મસિરાજાલજિદઞ્જનમ્| મરિચવરલવણભાગો ભાગૌ દ્વૌ કર્ણસમુદ્રફેનાભ્યામ્| સૌવીરભાગનવકં ચિત્રાયાં ચૂર્ણિતં કફામયજિત્| મરિચામલકજલોદ્ભવ- તુત્થાઞ્જનતાપ્યધાતુભિઃ ક્રમવૃદ્ધૈઃ| ષણ્માક્ષિક ઇતિ યોગ- સ્તિમિરાર્મક્લેદકાચકણ્ડૂઘ્નઃ| પિપ્પલીં સતરોત્પલપત્રા વર્ત્તયેત્સમધુકાં સહરિદ્રામ્| એતયા સતતમઞ્જયિતવ્યં યઃ સુપર્ણસમમિચ્છતિ ચક્ષુઃ||૪૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે અભિષ્યન્દપ્રતિષેધો નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||
भवति चात्र सर्वेऽक्षिरोगा यत्प्रायो जायन्ते स्यन्दपूर्वकाः| यतश्च रक्तं सन्दूष्य तानतस्त्वरया जयेत्| सर्वोर्ध्वजत्रुगस्रोतस्यन्दनात् स्यन्द उच्यते| तत्स्थानां तद्वदङ्गानामधिमन्थोऽतिमन्थनात्| वातेऽक्षिसेकस्सैरण्डबृहतीमधुशिग्रुणा| सिद्धेन पञ्जमूलेन ससितैः पित्तरक्तयोः| दार्वीलाक्षोत्पलद्राक्षामञ्जिष्ठामधुकद्वयैः| श्लेष्मणि त्रिफलाशुण्ठीनिम्बलोध्राटरूषकैः| समस्तैस्सन्निपातोत्थे कुर्यात्स्यन्देऽक्षिसेचनम्| तुत्थव्योषाभयालोध्रयष्ट्याह्वैःस्ताम्रसंस्थितैः| धान्याम्लपिष्टैः सेकोऽयं सर्वाभिष्यन्दरुक्प्रणुत्| तद्वत्तुथाभयालोध्रयष्टीमधुरसाञ्जनैः| शताह्वार्द्धांशसंयुक्तैः सेकः सर्वाक्षिशूलजित्| पुष्पाञ्जनसिताक्षौद्रैस्ताम्रसंस्थैस्तिलाम्भसा| सेचनं हन्ति रुग्रागदाहश्वयथुघर्षणम्| द्विनिशात्रिफलामुस्तैः प्रमादादुग्धकल्कितैः| सेकः सशर्कराक्षौद्रैरभिघातरुजापहः| निषिक्तं तुत्थकं वारान् गोर्जले पञ्चवंशतिम्| स्तन्ये वा छागदुग्धे वा सद्यः कोपे तदञ्जनम्| बदरीदलयष्ट्याह्वतुत्थधात्रीफलैः समैः| पुटान्तैर्बादराग्नीद्धैर्दृगुत्कोपघ्नमञ्जनम्| बृहत्यैरण्डमूलत्वक् शिग्रुमूलैः ससैन्धवैः| वर्त्तिराजपयःपिष्टैस्सर्ववाताक्षिरोगजित्| सुमनः क्षारकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला| पित्तरक्तापहा वर्त्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा| सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिस्समुद्रजः| फेनः शैलेयकं सर्जो वर्त्तिः श्लेष्माक्षिरोगजित्| शङ्खविद्रुमवैडूर्यलोहिताक्षप्लवास्थिभिः| स्रोतोजश्वेतमरिचैर्वर्त्तिः सर्वाक्षिरोगजित्| पिप्पल्यः किंशुकरसो वसा सर्पस्य सैन्धवम्| घृतं च जीर्णं सर्वाक्षिविकारघ्नी रसक्रिया| शस्ता सर्वाक्षिरोगेषु काचार्मपटलेषु च| रसाञ्जनं श्रृङ्गवेरमभया तुत्थकं शुभम्| यथोत्तरं द्विगुणितैस्तैर्वर्त्तिरपराजिता| ऋते वातादभिष्यन्दात्तिमिराणि कुकूणकम्| पोथकीपिटकाः पिल्लानर्माणि च नियच्छति| ताम्रे मस्तु समुद्घृष्टं तुत्थकं श्यावतां गतम्| सर्वाभिष्यान्दशुक्लार्मसिराजालजिदञ्जनम्| मरिचवरलवणभागो भागौ द्वौ कर्णसमुद्रफेनाभ्याम्| सौवीरभागनवकं चित्रायां चूर्णितं कफामयजित्| मरिचामलकजलोद्भव- तुत्थाञ्जनताप्यधातुभिः क्रमवृद्धैः| षण्माक्षिक इति योग- स्तिमिरार्मक्लेदकाचकण्डूघ्नः| पिप्पलीं सतरोत्पलपत्रा वर्त्तयेत्समधुकां सहरिद्राम्| एतया सततमञ्जयितव्यं यः सुपर्णसममिच्छति चक्षुः||४१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे अभिष्यन्दप्रतिषेधो नामैकोनविंशोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
યદ્યસ્માદ્યે કેચનાઽક્ષિરોગાસ્તે સર્વે પ્રાયઃ સ્યન્દપૂર્વકા અભિષ્યન્દપૂર્વકા જાયન્તે| યતશ્ચ તે સ્યન્દા રક્તં ક્ષિપ્રકારિ સન્દૂષ્ય જાયન્તે અતસ્તાન્ સ્યન્દાંસ્ત્વરયા જયેત્| સ ચ રોગસ્સર્વેષામૂર્ધ્વજત્રુગતાનાં સ્રોતસાં સ્યન્દનાત્ સ્રાવણાત્ સ્યન્દ ઇત્યુચ્યતે| તદ્વદેવ તત્સ્થાનાં જત્રૂર્ધ્વસ્થાનામઙ્ગાનાં મન્થનાદધિમન્થ ઇત્યુચ્યતે| વાતેઽધિકે સ્યન્દાખ્યેઽક્ષિરોગે સિદ્ધેન ક્વથિતેન પઞ્ચમૂલેનૈરણ્ડાદિયુતેનાક્ષિસેકઃ| પિત્તરક્તયોઃ સસિતૈર્દાર્વ્યાદિભિઃ પરિષેકઃ| મધુકદ્વયં મધુયષ્ટી મધુકં ચ| ત્રિફલાદિભિઃ શ્લેષ્મણિ સેકઃ| સન્નિપાતોત્થે સ્યન્દે સમસ્તૈર્વાતપિત્તકફૌષધૈઃ સેચનં કુર્યાત્| તુત્થાદિભિઃ સેકઃ સુબોધઃ| તત્થાભયાદિભિસ્તદ્વદિતિ તામ્રસ્થિતૈર્દ્ધાન્યામ્લપિષ્ટૈશ્ચ શતાહ્વાયા અર્ધાંશઃ સમુદાયાત્| પુષ્પાઞ્જનાદિકં તામ્રસ્થં તિલપિષ્ટોદકયુક્તં સેકેન રુગાદીન્ હન્તિ| પુષ્પાઞ્જનં રીતિપુષ્પમ્| દ્વિવનિશાદિસેકઃ સુબોધઃ| તુત્થકચૂર્ણં મૂત્રેણ વા ગોઃ સ્તન્યેન વા છાગદુગ્ધેન વા પઞ્ચ-વિંશતિવારાન્ નિષિક્તં સદ્યઃ કોપેઽઞ્જનં દૃગુત્કોપઘ્નમ્| સમૈઃ પુટસ્યાન્તર્બાદરેણાગ્નિનેદ્ધૈર્દગ્ધૈર્બદરીદલાભિઃ કૃતમઞ્જનં દૃગુત્કોપઘ્નમ્| ઉત્કોપોઽભિષ્યન્દઃ| આજેન પયસા ક્ષીરેણ પિષ્ટૈઃ સૈન્ધવસહિતૈર્બૃહત્યાદિભિઃ કૃતા વર્ત્તિઃ સર્વાન્ વાતજાનક્ષિરોગાન્ જયતિ| સુમનઃક્ષારકાદિભિર્દિવ્યેન વારિણા પિષ્ટા વર્ત્તિઃ પિત્તરક્તાપહા ભવતિ| સુમનઃક્ષારકાઃ સુમનઃકલિકાઃ| સૈન્ધવાદિભિઃ કૃતા વર્ત્તિઃ શ્લેષ્માક્ષિરોગજિત્ શ્લેષ્માભિષ્યન્દાધિમન્થાદિશમની| અત્રાનુક્તદ્રવત્વા પૂર્વોક્તેન દિવ્યામ્બુના પિષ્ટૈરેભિઃ કૃતેત્યર્થઃ| ઉભયોર્વાક્યયોર્મધ્યસ્થં પદં યુક્તિવશાદુભયત્રાપિ સમ્બધ્યતે| શઙ્ખાદિભિઃ શ્વેતમરિચામ્ન્તૈઃ કૃતા વર્ત્તિઃ સન્નિપાતાક્ષિરોગજિત્| અત્રાપ્યનુક્તદ્રવત્વાત્ દિવ્યેન વારિણા પિષ્ટૈરિતિ બોદ્ધવ્યમ્| અસ્થિશબ્દો લોહિતાક્ષપ્લવાભ્યાં સમ્બધ્યતે| લોહિતાક્ષઃ સારસવિશેષઃ|પ્લવો વાડિમ્બઃ| પિપ્પલ્યાદિના રસક્રિયા સર્વાક્ષિવિકારનાશની ભવતિ| કૃષ્ણસર્પવસાદિભી રસક્રિયા સર્વાક્ષિરોગાદિષુ શસ્તા પ્રશસ્તા| કૃષ્ણસર્પો દર્વીકરવિશેષઃ| રસાઞ્જનાદિભિશ્ચતુભિર્યથોત્તરં દ્વિગુણિતૈરપરાજિતાખ્યા વર્ત્તિઃ| રસાઞ્જનાદ્ દ્વિગુણિતં શ્રૃઙ્ગવેરમ્| તતો દ્વિગુણા અભયા| તતસ્તુત્થલમિતિ યથોત્તરાર્થઃ| એષાઽપરાજિતાખ્યા વર્ત્તિર્વાતવર્જિતાન્ સર્વાનભિષ્યન્દાંસ્તિમિરાદિકં ચ નિયચ્છતિ નાશયતિ| મસ્તુના તામ્રપાત્રે સમન્તાદુદ્ઘૃષ્ટં તેન ચોદ્ઘર્ષણેન શ્યાવતાં ગતાં તુત્થકં સર્વાભિષ્યન્દજિદઞ્જનમ્| મરિચસૈન્ધવાભ્યામંકો ભાગઃ| પિપ્પલીસમુદ્રફેનાભ્યાં દ્વૌ ભાગૌ| નવ ભાગાઃ સૌવીરસ્ય| એતત્ ચિત્રાયાં નક્ષત્રે ચૂર્ણિતં કફામયજિદઞ્જનમ્| મરિચાદિભિઃ ક્રમવૃદ્ધૈઃ ષણ્માક્ષિકનામા યોગો નાનાપ્રયોગસ્તિમિરાદીન્ હન્તિ| તાપ્યધાતુર્વટ્ટમાક્ષિકમ્| મરિચસ્યૈકો ભાગઃ| આમલકાનાં દ્વૌ| ફેનસ્ય ત્રયઃ| તુત્થસ્ય ચત્વારોઽઞ્જનસ્ય પઞ્ચ| તાપ્યધાતોઃ ષડિતિ ક્રમવૃદ્ધાર્થઃ| પિપ્પલી તગરાદિના સહ વર્ત્તયેદ્વર્ત્તિત્વમાપાદયેત્| એતયા પિપ્પલ્યા તેન સતતમઞ્જયિતવ્યં યો ગરુડસમં ચક્ષુરિચ્છતીતિ|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ