19. abhiṣyandapratiṣēdhaḥ

Adhikarana athAbhiShyandapratishShedho nAmaikonaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽભિષ્યન્દપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana pUrvarUpAvasthAyAM cikitsA (2) · Śloka 2

અથ ખલુ સર્વાક્ષિરોગાણાં પૂર્વરૂપ એવ શિરોવિરેકકવલધૂમોપવાસાનાસેવેતાન્યત્ર મારુતોદ્રેકાત્||૨||

Adhikarana vAtAbhiShyandAdhimanthayoshcikitsA - candanAdibiDAlakaH (3) · Śloka 3

સર્વત્ર તુ ચન્દનમરિચપત્રૈલાસ્વર્ણગૈરિકતગરરસાઞ્જનલવણયષ્ટ્યાહ્વૈર્વિડાલકં કુર્યાત્||૩||

Adhikarana biDAlakAntarANi (4) · Śloka 4

તથા દાર્વિતુત્થહરીતકીભિર્વાતપિત્તે| કફે તુ હરીતકીનાગરરસાઞ્જનસ્વર્ણગૈરિકૈઃ| અપિ ચ કુષ્ઠમિસિપિપ્પલીચન્દનોત્પલૈર્વિડાલકો વેદનાઘ્નઃ| મુસ્તાગરુચન્દનૈઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ શૂલદાહરાગઘ્નઃ| સૈન્ધવાગરુત્રિજાતકત્રિકટુકસ્વર્ણગૈરિકકુષ્ઠતગરશૈલેયકૈઃ શૂલશ્વયથુદાહરાગનુત્||૪||

Adhikarana netrAvacUrNanAni (5) · Śloka 5

શિગ્રુફલમનોહ્વાશાબરલોધ્રૈઃ ક્રમાચ્ચતુર્ગુણપ્રવૃદ્ધૈઃ શ્લક્ષ્ણરજોભિઃ સૂક્ષ્મતાન્તવસ્થૈર્નયનમવચૂર્ણયેત્| શ્વેતલોધ્રત્વચં બહિર્વિલિખિતાં નિમ્બપત્રકલ્કેન પ્રદિગ્ધાં પુટપાકે વિપક્વામર્ધપલોન્મિતાં મરિચચતુષ્ટયયુક્તાં શ્લક્ષ્ણરજીકૃતાં વસ્ત્રબદ્ધામક્ષ્ણયવકિરેત્| એતદવગુણ્ઠનં શૂલદાહાશ્રુશ્વયથુકણ્ડૂષાપાકક્લેદોપદેહહરમ્| તયૈવ ચ પોટ્ટલિકયાઽઽશ્ચ્યોતનકાલેઽવન્તિસોમાપ્લુતયાઽઽશ્ચ્યોતયેત્| પૂર્વવદ્વા લોધ્રવલ્કલકલ્કમુપસ્કૃતં તન્માત્રમેવ મરિચદ્વયેન મનશ્શિલાપાદેનાષ્ટાંશકૈશ્ચ યષ્ટીમધુકશતપુષ્પાઞ્જનૈર્યુક્તં પ્રકલ્પયેત્| અપિ ચ- આરણ્યાશ્છગણરસે પટાવબદ્ધાઃ સુસ્વિન્ના નખવિતુષીકૃતાઃ કુલાત્થાઃ| તચ્ચૂર્ણં સકૃદવચૂર્ણનાન્નિશીથે નેત્રાણાં વિધમતિ સદ્ય એવ કોપમ્||૫||

Adhikarana netre AScyotanam (6) · Śloka 6

અથ દારુહરિદ્રાપલમુદકાર્ધપ્રસ્થેનાષ્ટાંશશેષિતં ક્વથિતં માક્ષિકયુક્તમાશ્ચ્યોતનં કુર્વીત| એવં ચાનુપશમે વાતાભિષ્યન્દિનમાદાવેવ જાઙ્ગલરસૈર્ભોજયિત્વા દશમૂલરાસ્નાત્રિફલાક્વાથેન જીવનીયકલ્કેન ચ પયોયુતં સિદ્ધમિતરદ્વા પુરાણસર્પિઃ પાયયેત્| આશ્ચ્યોતનઞ્જાસ્યૈરણ્ડમૂલપલ્લવૈઃ શ્રૃતમજાક્ષીરં કુર્યાત્| સાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીદ્વિબૃહતીમધુકોરુપૂગૈર્વા| તદ્વત્તગરહ્રીબેરશાર્ઙ્ગોષ્ઠોદુમ્બરમધુકપિપ્પલીબૃહતીદ્વયૈરણ્ડમૂલૈર્વા| અંશુમતીદ્વયબૃહતીકણ્ટકારિકાભિર્વા તાન્તવાવદ્ધાભિઃ સુરામદ્યધાન્યામ્લાન્યતમાપ્લુતાભિરાનૂપમાંસામ્લક્વાથેન વા||૬||

Adhikarana utkArikAsvedaH (7) · Śloka 7

તૈરેવ ચ માંસૈર્વેશવારીકૃતસ્વિન્નૈર્મહાસ્નેહવદ્ભિર્યવચૂર્ણલવણપ્રગાઢામુત્કારિકાં કૃત્વા લલાટગણ્ડાદીન્ સ્વેદયેત્||૭||

Adhikarana nAvanaM nADIsvedaSca (8) · Śloka 8

અથવા રાસ્નાભીરુદશમૂલબલાકોલકુલત્થયવાનામજાક્ષીરસ્વિન્નાનાં વાષ્પેણ| રાસ્નાદિભિરેવ સિદ્ધં તૈલં સર્પિર્વા નાવનમ્| એવં વિધૈરેવ નાડીસ્વેદં કુર્યાત્||૮||

Adhikarana mukhAlepaH (9) · Śloka 9

સરલસુરભિઘનદેવદારુહિંસ્રાકરઞ્જફલબિલ્વસર્ષપૈશ્ચ સભૃષ્ટતિલૈઃ પયસા પિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈર્મુખાલેપોઽક્ષિવેદનાસ્તમ્ભપ્રસાદનઃ||૯||

Adhikarana sirAmokShavirekAsthApanAnuvAsanAni (10) · Śloka 10

એવમસ્યાનુપશાન્તરુજઃ સિરાં મોક્ષયેત્| સ્નેહસ્વેદવિષ્યન્દં હિ વાતદુષ્ટમસૃઙ્નિર્હ્રિયમાણં નાનિલપ્રકોપાય| પુનશ્ચ સ્નિગ્ધાય તિલ્વકેન સંસ્કૃતં સંયુક્તં વા તિલ્વકકષાયાનુપાનં સર્પિર્વિરેચનં દદ્યાત્| શુદ્ધં ચ વાતપ્રતિશ્યાયવદાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ||૧૦||

Adhikarana anuvAsanottaracikitsA (11) · Śloka 11

અથ તિલાન્ નિસ્તુષાન્ બિલ્વફલક્વાથેન ભાવયેન્નિશિ દિવા શોષયેદેવં પઞ્ચાહમ્| તેભ્યસ્તૈલં ગૃહીત્વા વરાહમેદોયુક્તં બિલ્વમૂલમધુયષ્ટિકાકલ્કેન પયસા ચ પચેત્| તેન નસ્યં શિરોબસ્તિં ચ કુર્યાત્| સર્વગન્ધનિર્યૂહેણ વા મધુકગર્ભં સક્ષીરં તૈલમ્| સ્નેહિકઞ્ચ ધૂમં પિબેત્||૧૧||

Adhikarana netratarpaNayogAH (12) · Śloka 12

ઉપશાન્તરુજોઽસ્ય ચ તર્પણમ્| કાશ્મર્યમધુકકુમુદોત્પલોરુપૂગકુષ્ઠબૃહતીતમાલમાંસીસારિવાપ્રપૌણ્ડરીકદર્ભમૂલકશેરુકાભિઃ પયઃ સાધયેત્| તત્તર્પણનસ્યાભ્યઙ્ગેષુ વિદધ્યાત્| કૃષ્ણસર્પશિરો વા ક્ષીરે ક્વાથયેત્| તતઃ સ્નેહમુદ્ધૃત્ય ચન્દનોશીરશર્કરોત્પલકલ્કેન ક્ષીરવતા પક્વં તર્પણમ્| અથવા પઞ્ચમૂલજીવનીયકુક્કુટમાંસૈઃ પયો વિપચેત્, તતો નવનીતં ઘનાનન્તાસારિવોશીરચન્દનૈઃ સપયસ્કૈઃ સાધયેત્||૧૨||

Adhikarana puTapAkaH (13) · Śloka 13

પુટપાકં ચ છાગોરભ્રવરાહાણામન્યતમસ્ય યકૃત્પિપ્પલીસૈન્ધવમધુઘૃતોપેતં કુર્યાત્||૧૩||

Adhikarana prasAdanA~jjanAni (14) · Śloka 14

અઞ્જનં ચાસ્ય દૃક્પ્રસાદનાર્થમ્| કૃષ્ણતિલાન્ નિસ્તુષાન્ કૃત્વા સ્તન્યેન સપ્તાહં ભાવયેચ્છોષયેચ્ચ| તચ્ચૂર્ણં સિતોપલાસમં કૃત્વા મધુકાર્ધભાગેન સૈન્ધવાંશેન કૃષ્ણસર્પશિરસશ્ચાન્તર્ધૂમદગ્ધસ્ય ભાગેન સંસૃષ્ટં દિવ્યોદકપિષ્ટાં ગુલિકાં કારયેત્| ગોધાસર્પવાસાયાજમેદસિ ચ સૈન્ધવપિપ્પલીચૂર્ણં રસાઞ્જનં ચાવપેત્| એષા માસં સ્થિતા રસક્રિયા દૃષ્ટિપ્રસાદની રુજાહરા ચ| ઉદ્ધૃતસરેણ ગવ્યેન દધ્નાઽમ્લેન રાજતં ભાજનમાલિમ્પેત્| નીલીભૂતં ચ તદ્વિશુષ્કં મસ્તુના વર્ત્તયઃ કૃતાઃ છાયાવિશોષિતા વાતાક્ષિરોગં જાયન્તિ| માગધિકાકણ્ટકારિકાદ્વયમૂલત્વઙ્મધુકસિતાસૈન્ધવતામ્રરજાંસ્યજાક્ષીરેણ પિષ્ટ્વા તામ્રપાત્રમાલેપયેત્| સપ્તાહાત્સપ્તાહાદપનીય પુનસ્તથૈવ પિષ્ટ્વા લેપયેત્| સપ્તભિઃ સપ્તરાત્રૈર્ગુલિકાઃ કૃતાઃ પરં વાતાક્ષિરોગવેદનારાગશોફતિમિરકાચનક્તાન્ધ્યતાપાધિમન્થાભિઘાતહરાઃ||૧૪||

Adhikarana pratya~jjanam (15) · Śloka 15

પ્રત્યઞ્જ્નં ચાત્ર સ્ફટિક્રશઙ્ખનાભિમધુકગૈરિકૈરિક્ષુરસપિષ્ટૈર્વત્તિઃ||૧૫||

Adhikarana atideshenAdhimanthacikitsA (16) · Śloka 16

અયમેવ ચ સર્વો વિધિરધિમન્થાદિષ્વપિ પ્રયોજ્યઃ||૧૬||

Adhikarana vAtAdhimanthe cikitsAviSeShaH (17) · Śloka 17

વિશેષતસ્ત્વધિમન્થે સહચરસ્ફૂર્જાતકતકબીજબિલ્વવૃક્ષાદનીનિર્યૂહેણ સપયસ્કં સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેત્| સર્પિષાનુપશમે તૈલં વસાં મજ્જાનં પૂર્વોક્તવિધિવદવ્યત્યાસેન કુર્યાત્| સર્વથાનુપશાન્તાવુપરિ ભ્રુવોર્યથોક્તો દાહઃ||૧૭||

Adhikarana pittAbhiShyandAdhimanthayoshcikitsA - sarpiHpAnam (18) · Śloka 18

પિત્તાભિષ્યન્દાધિમન્થયોઃ શર્કરાવચૂર્ણિતં સર્પિઃ પાનમ્| તિક્તકાનાન્યતમં વા||૧૮||

Adhikarana AScyotanam (19) · Śloka 19

પ્રપૌણ્ડરીકામલકદ્વિબૃહતીદર્ભદશમૂલશતાવરીતાલીસપત્રમઞ્જિષ્ઠાનીલોત્પલક્વાથઃ સિતાસ્તન્યેનાશ્ચ્યોતનમ્| મધુકકટઙ્કટેરીનિર્યૂહો વા| સક્ષૌદ્રશ્ચન્દનમધુકલોધ્રમઞ્જિષ્ઠાસ્વર્ણગૈરિકક્વાથસ્તીવ્રશૂલદાહહહરઃ||૧૯||

Adhikarana sekaH (20) · Śloka 20

લોધ્રદાર્વીમધુકપ્રપૌણ્ડરીકાન્યાપોથ્ય નન્તકેન બધ્નીયાત્| તેન ક્ષૌદ્રસલિલાપ્લુતેન સેકો વેદનાઘ્નઃ| તેનૈવ ચ સશર્કરસ્ત્રીસ્તન્યે ચ્છાગદુગ્ધે વા દાહરાગઘ્નઃ||૨૦||

Adhikarana pariShekAH lepASca (21) · Śloka 21

શ્વેતલોધ્રં મધુકં ચ સમં ઘૃતેન ભર્જયિત્વા ચૂર્ણયેત્| તતઃ પોટ્ટલિકાવબદ્ધં સ્તન્યેન તોયેન યા મૃદિતમાશુ શૂલદાહરાગશોફાનપોહતિ| ચન્દનનલિનકુમુદનલાદાદિભિર્વા ક્ષીરસંસ્કૃતૈઃ| તૈશ્ચ શિરોવક્ત્રપ્રલેપપરિષેકાઃ||૨૧||

Adhikarana sirAvyadhaH (22) · Śloka 22

એવમસિદ્ધૌ સિરાવ્યધઃ પુનઃ સ્નિગ્ધસ્ય ચ ત્રિફલાકાશ્મર્યક્વાથશર્કરાત્રિવૃચ્ચૂર્ણૈર્વિરેકઃ||૨૨||

Adhikarana rujAghnama~jjanam (23) · Śloka 23

શઙ્ખમધુકસૈન્ધવબૃહતીમૂલત્વચઃ પયસાજેન પિષ્ટ્વા તામ્રપાત્રં પ્રલેપયેત્| પુનઃ સપ્તાહાદેવં અપ્તભિઃ સપ્તરાત્રૈર્ગુલિકાઃ કુર્યાત્| તાઃ સ્તન્યઘૃષ્ટાઃ પિત્તામયેષ્વઞ્જનાદ્રુજમપહરન્તિ||૨૩||

Adhikarana dAharAgaghnama~jjanam (24) · Śloka 24

સુવર્ણગૈરિકં નિશાં દિવ્યઽમ્ભસિ સ્થિતમહઃ શોષયેત્ સપ્તાહમેવમેવ ચ શુશીતેન મધુરવર્ગકષાયેણ ભાવયેદેતચ્ચૂર્ણાઞ્જનં દાહરાગઘ્નમ્||૨૪||

Adhikarana rasakriyA (25) · Śloka 25

પઞ્ચાશદ્દાર્વીપલાનિ પાલિકાનિ ચ શારિવામધુકકાકોલીદ્વિનિશામૃદ્વીકાકાશ્મર્યસુનિષણ્ણકમઞ્જિષ્ઠાલોધ્રોશીરચન્દનાનિ જલદ્રોણેઽષ્ટભાગાવશેષં પચેત્| પરિસ્રુતઞ્ચ પુનરાદર્વીલેપાદવતાર્ય ચ સિતોપલાસમાંશં મધુઘૃતદ્વિપલં પ્રક્ષિપેત્| રસક્રિયેયં મધુરા સર્વાક્ષિરોગેષુ હિતા||૨૫||

Adhikarana tarpaNaM puTapAkaSca (26) · Śloka 26

કાશ્મર્યસ્વરસપિષ્ટઃ સારિવાશર્કરાકલ્કો નસ્યમિક્ષુરસપિષ્ટં વા યષ્ટ્યાહ્વમ્| ક્ષતશુક્લોક્તં ચાત્ર તર્પણં પુટપાકશ્ચ||૨૬||

Adhikarana SleShmABiShyandAdhimanthacikitsA viDAlakaH (27) · Śloka 27

શ્લેષ્માભિષ્યન્દેઽધિમન્થે ચ ત્ર્યહમુપવાસસ્તીક્ષ્ણાનિ ધૂમકવલનાવનાનિ| શાર્ઙ્ગેષ્ઠાકુષ્ઠતગરમુરુઙ્ગીવ્યોષૈલાદારુભિર્વિડાલકઃ||૨૭||

Adhikarana AScyotanam (28) · Śloka 28

તિલ્વકબૃહતીનિદિગ્ધકાલોધ્રારગ્વધમૂલત્વગ્ભિર્ગોમૂત્રક્વથિતૈરાશ્ચ્યોતનં શોફોપદેહકણ્ડૂઘ્નમ્||૨૮||

Adhikarana shophAghnAnyAshcyotanAntarANi (29) · Śloka 29

નિમ્બપત્રકલ્કદિગ્ધં વા લોધ્રમઙ્ગારસ્વેદિતં ચૂર્ણિતં તાન્તવાવબદ્ધમુષ્ણામ્બુમૃદિતમ્| તદ્વદેવાભયામલકોપકુલ્યાપાટલીબિલ્વમૂલશુણ્ઠીક્વાથો વા||૨૯||

Adhikarana sekaH (30) · Śloka 30

નિમ્બપટોલજાતિપત્રલોધ્રદ્વયમહૌષધૈઃ ખણ્ડશઃ કલ્પિતૈર્વસ્ત્રબદ્ધૈઃ સક્ષૌદ્રૈર્ગૌડે સીધૌ વા પરિપ્લુતૈઃ સેકઃ પરં શ્લેષ્મશૂલઘ્નઃ||૩૦||

Adhikarana svedaH (31) · Śloka 31

રોહિષપૂતીકકરઞ્જકપિત્થાસ્ફોતપીલુબિલ્વપત્રશિગ્રુસુરસાર્કનિમ્બપત્રૈર્ગોમૂત્રક્વથિતૈઃ સ્વેદઃ||૩૧||

Adhikarana dhUpanaM sirAvyadhAdi ca (32) · Śloka 32

તથાપિ શોફઘર્ષાનુબન્ધે યવમદનભૂર્જશમીપત્રૈઃ સઘૃતૈર્ઘૃતેનૈવ વા નાડ્યાક્ષિ ધૂપયેત્| લઘ્વશિતં ચ દ્વિતીયેઽહ્નિ પ્રાતર્વ્યોષવિપક્વં યવક્ષારાવચૂર્ણિતં સર્પિઃ પાયયેત્| તતઃ સિરાવ્યધો વિરેકશ્ચ||૩૨||

Adhikarana a~jjanAni (33) · Śloka 33

બૃહતીત્વક્શુણ્ઠીતામ્રકાંસ્યરજાંસિ દધિમસ્તુના પિષ્ટ્વા તામ્રપાત્રે પ્રલેપયેત્| તથૈવ ચ સપ્તાહે| સપ્તસપ્તાહે ચ ગતે વર્ત્તયઃ કાર્યા| મરિચહરિદ્રાભયાઞ્જનૈર્વા જલપિષ્ટા વર્ત્તિઃ| ત્રિકટુકત્રિફલાવિડઙ્ગસારહરિદ્રાભિર્વા| હરીતકી તુત્થં ચ સમભાગં તુત્થાદષ્ટાંશેન મરિચમેષા વર્ત્તિઃ કુમારી સર્વશ્લેષ્માક્ષિરોગઘ્ની| વિડઙ્ગચૂર્ણો વા વારુણ્યા ભાવિતઃ શઙ્ખો બીજપૂરરએન મધુકં ત્રિફલારસેન પૃથગૈકધ્યં વા ચૂર્ણાઞ્જનં વા પિણ્ડો વા પોથકીબહલકફોત્ક્લેશાભિષ્યન્દાનપહરતિ| સ્વર્ણગૈરિકસૈન્ધવમનઃશિલાલાક્ષાનતકરઞ્જિકાસુરશઙ્ખવ્યોષતાલીસકુષ્ઠકલિઙ્ગક- દેવદારુનલદજાતીમુકુલરસાઞ્જનૈઃ સુરામણ્ડપિષ્ટૈર્વર્ત્તિઃ સર્વશ્લેષ્માક્ષિરોગવિકારહરા| પુષ્પકાસીસચૂર્ણં તામ્રસમુદ્રે સુરસપત્રસ્વરસેન સપ્તાહં ભાવયેત્| તચ્ચૂર્ણાઞ્જનં વર્ત્મોપચયપક્ષ્મશાતઘ્નમ્| સૈન્ધવવ્યોષવરાવિડઙ્ગલોધ્રપ્રપૌણ્ડરીકમધુકતુત્થકતાર્ક્ષ્યશૈલતામ્રચૂર્ણૈઃ છાગપયઃપિષ્ટૈર્માર્કવસ્વરસપરિપીતૈર્વર્ત્તિઃ કાણ્ડચિત્રાખ્યા સર્વાક્ષિરોગાન્ જયતિ| કણ્ડ્વાં મનશ્શિલાસૈન્ધશ્વોતમરિચૈર્માતુલુઙ્ગરસપિષ્ટૈર્વર્ત્તિઃ| સશોફાયાં નાગરદેવદારુસૈન્ધવજાતિક્ષારકૈઃ સુરામણ્ડપિષ્ટૈઃ| નક્તમાલલશુનશિગ્રુશિગ્રુકબીજૈર્વા રસક્રિયા||૩૩||

Adhikarana tarpaNaM puTapAkaSca (34) · Śloka 34

તર્પણઞ્ચ યકૃદાજમગરુપ્રિયઙ્ગુનલદદેવદારુયુતં પયસિ ક્વાથયેત્તસ્મિન્ શીતે ખજમથિતે યન્નવનીતં તદેભિરેવૌષધૈર્વિપક્વમ્| પુટપાકશ્ચ કુષ્ઠતગરદાર્વીસર્વગન્ધૈરાજેન યકૃતા સહ પિષ્ટૈર્મધુઘૃતયુતૈઃ||૩૪||

Adhikarana raktajAbhiShyandAdhimanthayoshcikitsA - pittajacikitsAtideshaH (35) · Śloka 35

રક્તજં પુનરભિષ્યન્દમધિમન્થં ચ પિત્તવદુપક્રમેત્| સ્તન્યેક્ષુરસશર્કરોદકાન્યતમેન વાશ્ચ્યોતયેત્| પુનઃ પુનશ્ચાસ્ય રુધિરમવસેચયેત્ સિરાવ્યધેન જલૌકોભિશ્ચ| તીવ્રવેદનાયાં મહતીં ઘૃતમાત્રાં પાયયેત્||૩૫||

Adhikarana guTikA~jjanam (36) · Śloka 36

આઢકોકુર્યટપાટલીશ્રીપર્ણીવિદુલાર્જુનબૃહતીચમ્પકમાલતીમૂલાનિ ખર્જૂરરસપિષ્ટાનિ ગુટિકાઞ્જનમ્||૩૬||

Adhikarana pratya~jjanam (37) · Śloka 37

કેશૈર્જલાદ્રૈઃ કાંસ્યમુદ્ઘર્ષયેત્| તાન્ કાંસ્યમલદિગ્ધાનન્તર્ધૂમં દગ્ધ્વા તદ્ ભસ્મ ત્રિફલાક્વાથે સુરસાસ્વરસે ક્ષીરે ચ છાગે પઞ્ચાહં ભાવયેત્| એતચ્ચૂર્ણં સ્રોતોઽજતુલ્યં પ્રત્યઞ્જનમ્||૩૭||

Adhikarana snehA~jjanam (38) · Śloka 38

કૃષ્ણસર્પં પયસિ ક્વાથયેત્તતઃ પૂતશીતમથિતાત્ સ્નેહમુપોષિતાય કૃકવાકવે દદ્યાત્| તસ્ય યત્પુરીષં તત્સ્નેહાઞ્જનમ્||૩૮||

Adhikarana dRukprasAdanA~jjanam (39) · Śloka 39

કૃષ્ણસર્પમુખમનસર્પિષોઃ પૂર્ણૈં દર્ભવેષ્ટિતં મૃદવલિપ્તમધોમુખં ગોમયેનાગ્નિના દગ્ધ્વા તતોઽઞ્જનમાદાય પત્રનલદનીલોત્પલતુલ્યં ચૂર્ણીકૃતં પરં દૃક્પ્રસાદજનનમઞ્જનમ્||૩૯||

Adhikarana nasyam (40) · Śloka 40

ઘૃતમણ્ડશ્ચ શર્કરામધુકનીલોત્પલૈર્માનુષીદુગ્ધોક્તૈઃ સિદ્ધો નસ્યમિતિ||૪૦||

Adhikarana sAdhAraNopadeSaH (41-19) · Śloka 19

ભવતિ ચાત્ર સર્વેઽક્ષિરોગા યત્પ્રાયો જાયન્તે સ્યન્દપૂર્વકાઃ| યતશ્ચ રક્તં સન્દૂષ્ય તાનતસ્ત્વરયા જયેત્| સર્વોર્ધ્વજત્રુગસ્રોતસ્યન્દનાત્ સ્યન્દ ઉચ્યતે| તત્સ્થાનાં તદ્વદઙ્ગાનામધિમન્થોઽતિમન્થનાત્| વાતેઽક્ષિસેકસ્સૈરણ્ડબૃહતીમધુશિગ્રુણા| સિદ્ધેન પઞ્જમૂલેન સસિતૈઃ પિત્તરક્તયોઃ| દાર્વીલાક્ષોત્પલદ્રાક્ષામઞ્જિષ્ઠામધુકદ્વયૈઃ| શ્લેષ્મણિ ત્રિફલાશુણ્ઠીનિમ્બલોધ્રાટરૂષકૈઃ| સમસ્તૈસ્સન્નિપાતોત્થે કુર્યાત્સ્યન્દેઽક્ષિસેચનમ્| તુત્થવ્યોષાભયાલોધ્રયષ્ટ્યાહ્વૈઃસ્તામ્રસંસ્થિતૈઃ| ધાન્યામ્લપિષ્ટૈઃ સેકોઽયં સર્વાભિષ્યન્દરુક્પ્રણુત્| તદ્વત્તુથાભયાલોધ્રયષ્ટીમધુરસાઞ્જનૈઃ| શતાહ્વાર્દ્ધાંશસંયુક્તૈઃ સેકઃ સર્વાક્ષિશૂલજિત્| પુષ્પાઞ્જનસિતાક્ષૌદ્રૈસ્તામ્રસંસ્થૈસ્તિલામ્ભસા| સેચનં હન્તિ રુગ્રાગદાહશ્વયથુઘર્ષણમ્| દ્વિનિશાત્રિફલામુસ્તૈઃ પ્રમાદાદુગ્ધકલ્કિતૈઃ| સેકઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રૈરભિઘાતરુજાપહઃ| નિષિક્તં તુત્થકં વારાન્ ગોર્જલે પઞ્ચવંશતિમ્| સ્તન્યે વા છાગદુગ્ધે વા સદ્યઃ કોપે તદઞ્જનમ્| બદરીદલયષ્ટ્યાહ્વતુત્થધાત્રીફલૈઃ સમૈઃ| પુટાન્તૈર્બાદરાગ્નીદ્ધૈર્દૃગુત્કોપઘ્નમઞ્જનમ્| બૃહત્યૈરણ્ડમૂલત્વક્ શિગ્રુમૂલૈઃ સસૈન્ધવૈઃ| વર્ત્તિરાજપયઃપિષ્ટૈસ્સર્વવાતાક્ષિરોગજિત્| સુમનઃ ક્ષારકાઃ શઙ્ખસ્ત્રિફલા મધુકં બલા| પિત્તરક્તાપહા વર્ત્તિઃ પિષ્ટા દિવ્યેન વારિણા| સૈન્ધવં ત્રિફલા વ્યોષં શઙ્ખનાભિસ્સમુદ્રજઃ| ફેનઃ શૈલેયકં સર્જો વર્ત્તિઃ શ્લેષ્માક્ષિરોગજિત્| શઙ્ખવિદ્રુમવૈડૂર્યલોહિતાક્ષપ્લવાસ્થિભિઃ| સ્રોતોજશ્વેતમરિચૈર્વર્ત્તિઃ સર્વાક્ષિરોગજિત્| પિપ્પલ્યઃ કિંશુકરસો વસા સર્પસ્ય સૈન્ધવમ્| ઘૃતં ચ જીર્ણં સર્વાક્ષિવિકારઘ્ની રસક્રિયા| શસ્તા સર્વાક્ષિરોગેષુ કાચાર્મપટલેષુ ચ| રસાઞ્જનં શ્રૃઙ્ગવેરમભયા તુત્થકં શુભમ્| યથોત્તરં દ્વિગુણિતૈસ્તૈર્વર્ત્તિરપરાજિતા| ઋતે વાતાદભિષ્યન્દાત્તિમિરાણિ કુકૂણકમ્| પોથકીપિટકાઃ પિલ્લાનર્માણિ ચ નિયચ્છતિ| તામ્રે મસ્તુ સમુદ્ઘૃષ્ટં તુત્થકં શ્યાવતાં ગતમ્| સર્વાભિષ્યાન્દશુક્લાર્મસિરાજાલજિદઞ્જનમ્| મરિચવરલવણભાગો ભાગૌ દ્વૌ કર્ણસમુદ્રફેનાભ્યામ્| સૌવીરભાગનવકં ચિત્રાયાં ચૂર્ણિતં કફામયજિત્| મરિચામલકજલોદ્ભવ- તુત્થાઞ્જનતાપ્યધાતુભિઃ ક્રમવૃદ્ધૈઃ| ષણ્માક્ષિક ઇતિ યોગ- સ્તિમિરાર્મક્લેદકાચકણ્ડૂઘ્નઃ| પિપ્પલીં સતરોત્પલપત્રા વર્ત્તયેત્સમધુકાં સહરિદ્રામ્| એતયા સતતમઞ્જયિતવ્યં યઃ સુપર્ણસમમિચ્છતિ ચક્ષુઃ||૪૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે અભિષ્યન્દપ્રતિષેધો નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||