20. akṣipākapillapratiṣēdhaḥ

Adhikarana athAkShipAkapillapratiShedho nAma viMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાત અક્ષિપાકપિલ્લપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અભિષ્યન્દસ્ય તદેકયોગક્ષેમસ્ય ચાધિમન્થસ્ય ચિકિત્સામુક્ત્વા અક્ષિપાકાનાં પિલ્લાનાં ચ સાધનં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરમ્ભ્યતે-અથાત ઇત્યાદિ| પિલ્લા ઉક્તેભ્યઃ એવ વર્ત્માદિરોગેભ્યઃ કેચિત્| તે ચેહૈવ વક્ષ્યન્તે||૧||

Adhikarana shuShkAkShipAkacikitsA (2) · Śloka 2

શુષ્કાક્ષિપાકે વાતાભિષ્યન્દવિહિતં સર્પિઃ પિબેત્| કુલીરરસક્ષીરસિદ્ધં વા| દાર્વીપ્રપૌણ્ડરીકયોઃ ક્વાથ આશ્ચ્યોતનમક્ષિપાકઘ્નમ્| મઞ્જિષ્ઠામધુક્કાલાનુસારીસારિવાલોધ્રલાક્ષાપ્રપૌણ્ડરીકાણામક્ષિપાકરક્તરાજીઘ્નમ્| મૃદ્વીકાચન્દનકલ્કસ્તણ્ડુલામ્બુપરિસ્રુતો મધુમાનશ્રુદાહહરઃ| અણુતૈલં નસ્યમ્| શારિવાવિદારીબલામધુકોત્પલદ્રાક્ષાટરૂષકજીવકચન્દનૈર્જાઙ્ગલરસક્ષીરોપેતં તૈલં સાધિતં નાવનાત્ સર્વોર્ધ્વજત્રુજાન્ ગદાન્ વાતપિત્તોત્તરાન્ નિહન્તિ| સ્નિગ્ધાશ્ચાત્ર તર્પણપુટપાકાઃ| વાતપિત્તાન્યતરોદ્રેકતશ્ચ યથાસ્વમભિષ્યન્દવિધિઃ| આદર્શમણ્ડલે ઘૃતાક્તકેશાન્ ઘૃષ્ટ્વાન્તર્ધૂમં દહેત્સા મષીઘૃતપિષ્ટાઽયસભાજનસ્થિતાઽક્ષિપાકમઞ્જનાદપહરતિ| મઞ્જિષ્ઠાફલત્રિકકટઙ્કટેરીનિષ્ક્વાથે લોહસ્રોતોઽઞ્જનચૂર્ણમાપિણ્ડીભાવાત્ પચેત્| એતચ્ચૂર્ણાઞ્જનમભયં દાહોષાકરાગાશ્રુહરમ્| તામ્રરજસ્સૈર્યકપુષ્પપુણ્ડ્રાહ્વમધુકકાલાનુસારીશારિવાઃ છાગેન પયસા પિષ્ટાઃ પિણ્ડાઞ્જનમ્| આનૂપવસા શુણ્ઠીસૈન્ધવચૂર્ણાન્વિતા સ્નેહાઞ્જનમ્| એવમપ્યશાન્તૌ મધુકસિદ્ધઃ શતાહ્વાચૂર્ણયુક્તો ઘૃતમણ્ડસ્તથા પયો વા બસ્તિઃ||૨||

વાતાભિષ્યન્દવિહિતં સર્પિર્દશમૂલાદિકં કુલીરમાંસરસક્ષીરાભ્યાં સિદ્ધં વા સર્પિઃ પિબેત્| દાર્વ્યાદિ સુબોધમ્| મઞ્જિષ્ઠાદીનાં ક્વાથ આશ્ચ્યોતનમિતિ સમ્બધ્યતે| કાલાનુસારી કાલેયકઃ| કારણ્ડક આમ્લાયનઃ| સુબોધમ્| અણુતૈલં નસ્યવિધ્યુક્તમ્| શારિવાદિતૈલં નાવનાદ્વાતપિત્તાધિકાન્ સર્વાનૂર્ધ્વજત્રુજાન્ ગદાન્ નિહન્તિ નાશયતિ| અત્રેત્યક્ષિપાકે વાતપિત્તયોરન્યતરસ્યોદ્રેકાદ્ધેતોર્યથાસ્વમુદ્રિક્તદોષાનતિક્રમેણાભિષ્યન્દોક્તો વિધિઃ| આદર્શમણ્ડલે મલિનિતકેશમપ્યઞ્જનમ્| સુબોધમ્| મઞ્જિષ્ઠાદિક્વાથપક્વગુલિકા ચૂર્ણીકૃતાઞ્જનં નામ્નાભયં દાહાદિહરમ્| તામ્રચૂર્ણાદિકં પિણ્ડાઞ્જનં સુબોધમ્| સૈર્યકસ્ય સહચરસ્ય પુષ્પમામ્લાયનસ્યેતિ કેચિત્| આનૂપવસેત્યાદિ સુબોધમ્| તથા પય ઇતિ ઘૃતમણ્ડવન્મધુકસિદ્ધં શતાહ્વાચૂર્ણયુક્તં ચ||૨||

Adhikarana saSoPAlpaSoPayoScikitsA (3) · Śloka 3

સશોફાલ્પશોફયોસ્તુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યાનુ સિરાં વિધ્યેત્| દ્રાક્ષાભયાક્વાથસ્ત્રિવૃત્કલ્કવાન્ સઘૃતો વિરેકઃ| વિરિક્તસ્ય યથાદોષોદયમાસ્થાપનમ્| તતઃ પિણ્ડસ્વિન્નશિરસઃ સર્ષપતૈલેન સૈન્ધવયુતેન વા સર્પિષા ફણિજ્જકયુક્તેન વા અણુતૈલેન શિરોવિરેકઃ વિરિક્તશિરસોઽનુવાસનં ક્ષીરસર્પિષા ધૂમપાનં ચ| શિરોનેત્રં ચાસ્ય સુનિષણ્ણકપત્તૂરૈરણ્ડપત્રૈઃ ક્ષીરાંબુસ્વિન્નૈઃ સંસ્વેદયેત્| ઘૃતભૃષ્ટં લોધ્રચૂર્ણં સૂક્ષ્મવાસસ્થમુષ્ણોદકવિમૃદિતમાશ્ચ્યોતનમ્| શુષ્કાક્ષિપાકોક્તં ચ વેદનાઘ્નમ્||૩||

સશોફાખ્યેઽલ્પશોફાખ્યે ચ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય સતઃ સિરાં વિધ્યેત્| દ્રાક્ષાહરીતકીક્વાથેન ત્રિવૃત્કલ્કઘૃતયુક્તેન વિરિક્તસ્ય દોષોદયાનતિક્રમેણાસ્થાપનમ્| તત ઇત્યાસ્થાપનાદનન્તરં પિણ્ડસ્વેદઃ સૂત્રોક્તસેન સ્વિન્નશિરસઃ સર્ષપતૈલેન શિરોવિરેકઃ સર્પિષા વા સૈન્ધવયુતેનાણુતૈલેન વા ફણિજ્જકચૂર્ણયુતેન| ફણિજ્જકો મરુવકઃ| તતઃ ક્ષીરસર્પિષાઽનુવાસનમ્| ધૂમપાનં દોષાદ્યપેક્ષમ્| અસ્ય ચાક્ષિપાકવતઃ શિરોનેત્રં ચ સુનિષણ્ણકાદિપત્રૈઃ ક્ષીરામ્બુસ્વિન્નૈઃ સ્વેદયેત્| સુનિષણ્ણકનામાનૂપે ભવતિ| કાશ્મીરેષુ સુલ્યેતિ પ્રસિદ્ધઃ| પત્તૂરો જલે ભવતિ નામ્ના મત્સ્યાક્ષકઃ| ઘૃતભૃષ્ટમિત્યાદિનાશ્ચ્યોતનં સુબોધમ્| શુષ્કાક્ષિપાકોક્તં વેદનાઘ્નમાશ્ચ્યોતનમિતિ સમ્બધ્યતે| તચ્ચ લોધ્રકોરણ્ડપુષ્પકૃતઃ ક્વાથઃ|| ૩||

Adhikarana tatra sandhAvAH (4) · Śloka 4

એવમશાન્તવેદનં સન્ધાવૈરુપક્રમેત્| શશશિરઃકપાલં સૈન્ધવં કાંસ્યે સ્તન્યઘૃષ્ટં સન્ધાવો વેદનાઘ્નઃ| તદ્વત્તામ્રં ચ લોહે ગોમૂત્રઘૃષ્ટં ઘૃતધૂપિતમ્| શિગ્રુપલ્લવરસશ્ચ તામ્રઘૃષ્ટો ઘૃતધૂપિતઃ| શઙ્ખતામ્રે સ્તન્યેન ઘૃષ્ટં ઘૃતાભ્યક્તયવશમીપત્રધૂપિતં ઘર્ષવેદનાઘ્નમ્| ઉદુમ્બરફલં લોહે સ્તન્યઘૃષ્ટં ઘૃતાભ્યક્તશમીપત્રધૂપિતં શૂલરાગાશ્રુઘર્ષઘ્નમ્| દધિસરઃપિપ્પલીસૈન્ધવયુક્તસ્તામ્રે ઘૃષ્ટશ્શોફઘર્ષાશ્રુવેદનાઘ્નઃ| મૃત્કપાલં કાંસ્યે તિલોદકઘૃષ્ટં ઘૃતાક્તનિમ્બપત્ર-ધૂપિતં શોફકણ્ડૂઘર્ષાશ્રુશૂલરાગઘ્નમ્| સન્ધાવાઞ્જિતં ચાક્ષિ સ્તન્યેનાનુસિઞ્ચેત્| ત્રિપરઞ્ચ તૈર્ન્નાઞ્જયેત્||૪||

સન્ધાવૈરિત્યનન્તરં વક્ષ્યમાણૈઃ સન્ધાવનામભિરઞ્જનૈશ્ચોપક્રમેત| શશસ્ય શિરઃકપાલં સૈન્ધવેન સહ કાંસ્યપાત્રે સ્તન્યેન ઘૃષ્ટં વેદનાઘ્નં સન્ધાવઃ| લોહપાત્રે ગોમૂત્રઘૃષ્ટં તામ્રં ઘૃતધૂપિતં સન્ધાવઃ| શિગ્રુપલ્લવરસસ્તામ્રઘૃષ્ટો ઘૃતધૂપિતશ્ચ સન્ધાવઃ| તદ્વલ્લોહપાત્રે ઘ્રુષ્ટં તામ્રં ઘૃતધૂપિતં સન્ધાવઃ| ઉદુમ્બરફલમિત્યાદિના શૂલાદિઘ્નસ્સન્ધાવઃ| દધિસરાદિકઃ સન્ધાવઃ શોફાદિહરઃ| મૃન્મયં પક્વકપાલં કાંસ્યભાજને તિલોદકેન ઘૃષ્ટં ઘૃતાક્તનિમ્બપત્રધૂપિતં શોફાદિઘ્નઃ સન્ધાવઃ| એભ્યોઽન્યતમેન સન્ધાવેનાઞ્જિતમક્ષિ સ્તન્યેન સિઞ્ચેત્| તૈરિતિ સન્ધાવૈઃ ત્રિસ્ત્રિભ્યો વારેભ્યઃ પરમૂર્ધ્વં નેત્રં નાઞ્જયેત્|| ૪||

Adhikarana athA~jjanAni (5) · Śloka 5

મધુકબૃહતીત્વક્તામ્રરજાંસ્યજાક્ષીરપિષ્ટાનિ શમ્યામલકપત્રૈર્ઘૃતાપ્લુતૈઃ અનેકશો ધૂપિતાનિ પિણ્ડાઞ્જનં શોફવેદનાઘ્નમ્| તાલીસપત્રપિપ્પલીલોહરજોઽઞ્જનકાસીસતગરજાતીમુકુલસૈન્ધવૈર્ગોમૂત્રપિષ્ટૈસ્તામ્રમાલિપ્તં સપ્તરાત્રં સ્થાપયિત્વા પુનસ્તદ્વદેવ પિષ્ટૈર્ગુટિકાઃ કાર્યાસ્તાઃ સ્તન્યઘૃષ્ટાઃ સ્તમ્ભશ્વયથુહર્ષઘર્ષાશ્રુકણ્ડૂઘ્ન્યઃ| અબદ્ધાસ્થિસહકારમાંસં વિગતત્વચં સમતામ્રચૂર્ણમીષત્સૈન્ધવોપેતં ગવ્યેન દધ્ના પિષ્ટ્વા તામ્રમાલેપયેત્| શુષ્કં શુષ્કં તથૈવ ચ પિષ્ટ્વા પુનર્લેપયેત્| એતત્સપ્તભિઃ સપ્તાહૈઃ પિણ્ડાઞ્જનં કૃતં સર્વાક્ષિકાશ્રુઘર્ષશોફરાગવર્ત્મોપચયઘ્નમ્| અશ્મન્તકામ્લવેતસપરૂષકકોલદાડિમૈઃ કૃતા રસક્રિયા સશોફાલ્પશોફપૂયાલસાન્ નાશયતિ| ઇત્થમપિ શોફાનુવૃત્તૌ પુનરસ્રાવસેકઃ શિરોવિરેકશ્ચ||૫||

અથાનન્તરમઞ્જનાનિ ભવન્તિ| મધુકાદિના પિણ્ડાઞ્જનં શોફાદિઘ્નં ભવતિ| તાલીસપત્રાદિના ગુટિકાઃ સ્તમ્ભાદિઘ્ન્યઃ તદ્વદેવેતિ ગોમૂત્રેણ| અઞ્જનકાલે સ્તન્યેન ગુપિકોદ્ઘર્ષણમ્| સહકારમામ્રફલમબદ્ધાસ્થ્યતિબાલમ્| તસ્ય સહકારસ્ય માંસં ત્વચોઽન્તર્ભાગમ્| સપ્તાહેન સપ્તાહેનોપર્યુપરિ લેપઃ| અશ્મન્તકાદિના રસક્રિયા| અશ્મન્તક ઇન્દ્રકઃ| સુબોધમ્|| ૫||

Adhikarana amloShitacikitsA (6) · Śloka 6

અમ્લોષિતં પિત્તાભિષ્યન્દવદુપાચરેત્| પિલ્લલસાધનં ચેક્ષેત||૬||

અમ્લોષિતે પિત્તાભિષ્યન્દવદુપચારઃ| પિલ્લસાધનં ચાત્રૈવ વક્ષ્યમાણમીક્ષેતામ્લોષિતોપચારણાય| ઇત્યુક્તા અક્ષિપાકાઃ||૬||

Adhikarana pillarogANAM sa~gkhyAnam (7) · Śloka 7

પિત્તકફરક્તનિચયોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મપોથકીબિસાક્યકુકૂણકપક્ષ્મોપરોધપૂયાલસશુષ્કાક્ષિપાકાલ્પશોફામ્લોષિતા વાતવર્જ્યાશ્ચ સ્યન્દાધિમન્થા ઇત્યષ્ટાદશ દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનો રોગાઃ પિલ્લસંજ્ઞાઃ||૭||

પિત્તોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, કફોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, રક્તોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, નિચયોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, પોથકીબિસાખ્યો બિસવર્ત્મ, કુકૂણકઃ, પક્ષ્મોપરોધઃ, પૂયાલસઃ, શુષ્કાક્ષિપાકઃ, અલ્પશોફઃ, અમ્લોષિતઃ, વાતવર્જ્યાઃ સ્યન્દાશ્ચાધિમન્થાશ્ચ પિત્તસ્યન્દઃ, કફસ્યન્દઃ, રક્તસ્યન્દઃ, પિતાધિમન્થઃ કફાધિમન્થઃ, રક્તાધિમન્થશ્ચ ઇત્યષ્ટાદશ રોગા દીર્ઘકાલાનુવર્ત્તિનઃ સન્તઃ પિલ્લસંજ્ઞાં લભન્તે||૭||

Adhikarana pillAnAM pratyekaSaH cikitsA (8) · Śloka 8

એષાં ક્રિયા યથાસ્વમુપદિષ્ટૈવ પુનશ્ચ પિલ્લી ભૂતાનાં સામાન્યેનોપદિશ્યતે||૮||

એષાં પિલ્લસંજ્ઞિતાનાં પિત્તોત્ક્લિષ્ટવર્ત્માદીનાં ક્રિયા ચિકિત્સા યથાસ્વમધ્યાયેષૂક્તૈવ||૮||

Adhikarana pillasAmAnyacikitsA (9) · Śloka 9

અથ પિલ્લાક્ષિરોગિણં સ્નેહયિત્વા વામયેત્| કૃતક્રમસ્ય સિરાવ્યધસ્તતો વિરેકઃ| કૃતવિરેકસ્ય વર્ત્મની લિખેત્| સકૃલ્લેખનાદશુદ્ધૌ પુનર્લેખયેજ્જલૌકોભિશ્ચ ગ્રાહયેત્| પ્રિયઙ્ગુલોધ્રપદ્મકેસરચન્દનમધુકકલ્કેન સમાક્ષિકેણ બિડાલકઃ| તુવરિકાફલત્રિકરોચનાક્વાથેન મધુમતા સાયં પ્રાતઃ સદા પ્રક્ષાલનમઞ્જનાન્તે ચ કષાયવૃક્ષપલ્લવકષાયેણ| તૈરેવ ચ પત્રૈરુષ્ણપ્રિયતાયામ્ન્તરાન્તરા સ્વેદઃ| તુત્થકપલં વિંશતિશ્ચ શ્વેતમરિચાનિ ધાન્યામ્લપિષ્ટાનિ તત્પલૈસ્ત્રિંશતા તામ્રપાત્રે સમાલોડિતાનિ બહુવર્ષાણામપિ પિલ્લાનાં પરમમાશ્ચ્યોતનમ્| અઞ્જનં ચાસ્યામ્રધાતકીપુષ્પતિલપર્ણીકલ્કેન ચ વર્ત્તિઃ| હરીતક્યાઢકીશ્ચાષ્ટગુણેઽમ્ભસ્યષ્ટભાગાવશેષં ક્વાથયેત્| પુનશ્ચ પરિસ્રાવ્યાદર્વીપ્રલોપાદ્રસક્રિયેયં પિલ્લાક્ષિરોપણી| પલાશશાખાસ્વરસે ક્વાથ્યમાને બૃહત્યુશીરરજો દદ્યાત્| તદ્ ઘનીભૂતં શીતમઞ્જનમ્| સુરસારસપિષ્ટૈર્વા વચાલદેવદારુભિઃ| ગોપિત્તપિષ્ટાભ્યાં વા વ્યોષરસાઞ્જનાભ્યામ્| હરિતાલસૌવીરકાઞ્જનસમાંશં વા તામ્રચૂર્ણમઞ્જનમ્| પરિપેલવકાસીસહરિદ્રાદ્વયસર્ષપપ્રિયઙ્ગુતગરપિપ્પલીકલ્કેન તામ્રભાજનમન્તર્લેપયિત્વા સૌવીરકકુમ્ભેઽધોમુખં સપ્તાહં વાસયેત્ તતો ગુટિકાશ્ચૂર્ણં વા કુર્યાત્| તુત્થગૈરિકચૂર્ણં છગલીપયઃપિષ્ટં ગુટિકા પ્રત્યઞ્જનમ્| ચૂર્ણ એવ વા દિવ્યોદકભાવિતઃ| સ એવ વા તદાપ્લુતો નેત્રાશ્ચ્યોતનમિતિ| ભવતિ ચાત્ર- વર્ત્માવલેખં બહુશસ્તદ્વચ્છોણિતમોક્ષણમ્| પુનઃ પુનર્વિરેકં ચ પિલ્લરોગાતુરો ભજેત્||૯||

પિલ્લીભૂતાનાં તુ દીર્ઘકાલાનુવર્ત્તિનાં સામાન્યેન ક્રિયા સાધારણી ચિકિત્સોચ્યતે| અથેત્યાદિ સુબોધમ્| વમનાદનુકૃતક્રમસ્ય વિહિતપેયાદિક્રમસ્ય સિરાવ્યધઃ| પ્રિયઙ્ગ્વાદિના બિડાલકો બહિર્લેપઃ| તુવરિકાદિક્વાથેન માક્ષિકવતા સાયં પ્રાતશ્ચ પ્રક્ષાલનમ્| અઞ્જનાન્તે ચ કષાયવૃક્ષાણામનન્તરોક્તાનાં તુવરિકાદીનાં પલ્લવકષાયેણ પ્રક્ષાલનમ્| ઉષ્ણપ્રિયતાયામુષ્ણાભિલાષે તૈરેવ કષાયવૃક્ષપત્રૈરન્તરાન્તરા કદાચિત્ સ્વેદઃ| તુત્થકપાલમિત્યાદિ સુબોધમ્| તત્પલૈરિતિ ધાન્યામ્લપલૈઃ| અસ્ય ચ પિલ્લાક્ષિરોગિણ આમ્રાદિકલ્કેન વર્ત્તિરઞ્જનમ્| હરીતક્યાદિના રસક્રિયા સુબોધા| પલાશેત્યાદિના લોહોઽઞ્જનમ્| વચાદિભિઃ, સુરસાયા રસેન પિષ્ટૈરઞ્જનમ્| સુરસા પૂર્વા| ગોઃ પિત્તેન પિષ્ટાભ્યાં વ્યોષરસાઞ્જનાભ્યાં વાઞ્જનમ્| હરિતાલાદિકં ભાગસ્તામ્રં ભાગ ઇતિ ચૂર્ણાઞ્જનમ્| પરિપેલવાદિના ગુટિકાથવા ચૂર્ણાઞ્જનમ્| સૌવીરકં સતુષયવજાતં કાઞ્જિકમ્| તુત્થાદિકં પ્રત્યઞ્જનમ્| અથવૈષ તુત્થગૈરિકયોશ્ચૂર્ણો દિવ્યોદકભાવિતોઽઞ્જનમ્| સ એવ વા દિવ્યોદકભાવિતુત્થાદિચૂર્ણો દિવ્યોદકેનાપ્લુત આશ્ચ્યોતનમ્| બહુશો વર્ત્માવલેખાદિકં પિલ્લરોગેણાતુરો ભજેત્||૯||

Adhikarana pUyAlase viSeShaH (10) · Śloka 10

પૂયાલસે ત્વશાન્તેઽન્તે દાહઃ સૂક્ષ્મશલાકયા||૧૦||

પૂયાલસે તુ પિલ્લીભૂતે અશાન્તે સર્વક્રિયાણામન્તેઽવસાને શલાકયા દાહો વિધેયઃ||૧૦||

Adhikarana netrarogANAmuktAnAM sa~gkhyAnam (11) · Śloka 11

ચતુર્નવતિરિત્યક્ષ્ણોર્હેતુલક્ષણસાધનૈઃ| પરસ્પરમસઙ્કીર્ણાઃ કાર્ત્સ્ન્યેન ગદિતા ગદા||૧૧||

ઇત્યનન્તરોક્તૈરધ્યાયૈરક્ષ્ણોર્ગદાશ્ચતુર્નવતિઃ પરસ્પરમસઙ્કીર્ણાઃ હેત્વાદિભિઃ કાર્ત્સ્ન્યેન નિશ્શેષતયા ગદિતા ઉક્તાઃ| તે ચ કૃચ્છ્રોન્મીલ, નિમેષ, વાતહત, કુમ્ભીકા, પિત્તોત્ક્લિષ્ટ, પક્ષ્મશાત, પોથકી, કફોત્ક્લિષ્ટ, લગણ, ઉત્સઙ્ગ, રક્તોત્ક્લિષ્ટા, અર્શો, અઞ્જનનામિકા, બિસવર્ત્મ, ઉત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, શ્યાવવર્ત્મ, શ્લિષ્ટવર્ત્મ, સિકતાવર્ત્મ, કર્દમ, બહલ, કુકૂણક, પક્ષ્મોપરોધ, અલજી, અર્બુદ, જલાસ્રવ, કફાસ્રવ, ઉપનાહ, રક્તાસ્રવ, પર્વણી, પૂયાલસ, અલજી, કૃમિગ્રન્થિ, શુક્તિકા, શુક્લાર્મ, બલાસગ્રથિત, પિષ્ટક, સિરોત્પાત, સિરાહર્ષ, સિરાજાત, શોણિતાર્મ, અર્જુન, પ્રસ્તાર્યર્મ, સ્નાવાર્મ, અધિમાંસાર્મ, સિરાસંસ, ક્ષતશુલ્ક, શુદ્ધશુલ્ક, અજકા, સિરાશુલ્ક, તીવ્રવેદન, વાતતિમિર, વાતકાચ, વાતલિઙ્ગનાશ, પિત્તતિમિર, પિત્તકાચ, પિત્તલિઙ્ગનાશ, ગમ્ભીરા, હ્રસ્વા, પિત્તવિદગ્ધા, કફતિમિર, કફકાચ, કફલિઙ્ગનાશ, રક્તતિમિર, રક્તકાચ, રક્તલિઙ્ગનાશ, સંસર્ગતિમિર, સંસર્ગકાચ, સંસર્ગલિઙ્ગનાશ, સન્નિપાતતિમિર, સન્નિપાતકાચ, સન્નિપાતલિઙ્ગનાશ, નકુલાન્ધ, દોષાન્ધ, ઊષ્ણવિદગ્ધા, અમ્લવિદગ્ધા, ધૂમર, અપસર્ગિકલિઙ્ગનાશ, વાતાભિષ્યન્દ, વાતાધિમન્થ, હતાધિમન્થ, અન્યતોવાત, વાતપર્યય, પિત્તાભિષ્યન્દ, પિત્તાધિમન્થ, કફભિષ્યન્દ, કફાધિમન્થ, રક્તાભિષ્યન્દ, રક્તાધિમન્થ, શુષ્કાક્ષિપાક, સશોફ, અલ્પશોફ, અક્ષિપાક, અત્યય, અમ્લોષિતા ઇત્યખ્યાભિરુક્તાઃ|| ૧૧||

Adhikarana svasthe~api pathyApathyanirdeSaH (12) · Śloka 12

સર્વદા ચ નિષેવેત સ્વસ્થોઽપિ નયનપ્રિયઃ| પુરાણયવગોધૂમશાલિષષ્ટિકકોદ્રવાન્| મુદ્ગાદીન્ કફપિત્તઘ્નાન્ ભૂરિસર્પિઃ પરિપ્લુતાન્| શાકં ચૈવંવિધં માંસં જાઙ્ગલં દાડિમં સિતામ્| સૈન્ધવં ત્રિફલાં દ્રાક્ષાં વારિ પાને ચ નાભસમ્| આતપત્રં પદત્રાણં વિધિવદ્દોષશોધનમ્| વર્જયેદ્વેગસંરોધમજીર્ણાધ્યશનાનિ ચ| ક્રોધશોકદિવાસ્વપ્નરાત્રિજાગરણાતપાન્| વિદાહવિષ્ટમ્ભકરં યચ્ચેહાહારભેષજમ્||૧૨||

યસ્તુ નયનપ્રિયઃ સ સર્વદા ષટ્સ્વપ્યૃતુષુ સ્વસ્થોપ્યપિશબ્દાદક્ષિરોગવાનપિ પુરાણયવાદિકં સેવેત| એવંવિધં ચ શાકં કફપિત્તઘ્નં ભૂરિસર્પિઃ પરિપ્લુતં ચ સેવેત| વેગસંરોધાદિકં વર્જયેત્| યચ્ચેહાદિકં વિદાહકરં વિષ્ટમ્ભકરં ચ તદપિ વર્જ્જયેત્||૧૨||

Adhikarana pAdaSirayornetrasambandhaH (13-20) · Śloka 20

દ્વે પાદમધ્યે પૃથુસન્નિવેશે સિરે ગતે તે બહુધા ચ નેત્રે| તા ભ્રઙ્ક્ષણોદ્વર્તનલેપનાદીન્ પાદપ્રયુક્તાન્નયનં નયન્તિ| મલોષ્ણસઙ્ઘટ્ટનપીડનાદ્યૈસ્તા દૂષયન્તે નયનાનિ દુષ્ટાઃ| ભજેત્સદા દૃષ્ટિહિતાનિ તસ્માદુપાનદભ્યઞ્જનધાવનાનિ||૧૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે અક્ષિપાકપિલ્લપ્રતિષેધો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||

પ્રત્યેકં પાદમધ્યે દ્વે સિરે પૃથુસન્નિવેશે વિસ્તીર્ણરૂપે ન તુ વર્તુલે યે સિરે તે નેત્રે બહુધા ગતે| તાઃ પાદયોશ્ચતસ્રઃ સિરાઃ પાદપ્રયુક્તાન્ ભ્રઙ્ક્ષણાદીન્ નેત્રં નયન્તિ| ભ્રઙ્ક્ષણામભ્યઙ્ગઃ| તાશ્ચ મલાદિભિર્દુષ્ટા નયનાનિ સર્વેષાં દૂષયન્તિ| યત એવમતો હેતોરુપાનદાદીનિ દૃષ્ટિહિતાનિ સદા ભજેત્| ઉપનાહૌ પાદુકે| ધાવનં પ્રક્ષાલનમ્|| ૧૩|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે વિંશોઽધ્યાયઃ