Adhikarana athApasmArapratiShedho nAma dashamo~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō'pasmārapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातोऽपस्मारप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
unmādānantaramapasmārē pūrvamuktaṁ prayōjanaṁ tadvijñānārthamadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana apasmArahetuH samprAptishca (2) · Śloka 2
smr̥tyāpāyō hyapasmāraḥ sa dhīsattvābhisaṁplavāt| jāyatē'bhihatē cittē cintāśōkabhayādibhiḥ| unmādavat prakupitaiścittadēhagatairmalaiḥ| satē sattvē hr̥di vyāptē saṁjñāvāhiṣu khēṣu ca| tamō viśan mūḍhamatirbībhatsāḥ kurutē kriyāḥ| dantān khādan vaman phēnaṁ hastau pādau ca vikṣipan| paśyannasanti rūpāṇi praskhalan patati kṣitau| vijihyākṣibhruvō dōṣavēgē'tītē vibudhyatē| kālāntarēṇa sa punaścaivamēva vicēṣṭatē| apasmāraścaturbhēdō vātādyairnicayēna ca||2||
स्मृत्यापायो ह्यपस्मारः स धीसत्त्वाभिसंप्लवात्| जायतेऽभिहते चित्ते चिन्ताशोकभयादिभिः| उन्मादवत् प्रकुपितैश्चित्तदेहगतैर्मलैः| सते सत्त्वे हृदि व्याप्ते संज्ञावाहिषु खेषु च| तमो विशन् मूढमतिर्बीभत्साः कुरुते क्रियाः| दन्तान् खादन् वमन् फेनं हस्तौ पादौ च विक्षिपन्| पश्यन्नसन्ति रूपाणि प्रस्खलन् पतति क्षितौ| विजिह्याक्षिभ्रुवो दोषवेगेऽतीते विबुध्यते| कालान्तरेण स पुनश्चैवमेव विचेष्टते| अपस्मारश्चतुर्भेदो वाताद्यैर्निचयेन च||२||
🔊 Audio coming soon
apasmārō hi smr̥tyapāyaḥ smr̥tyapagama ucyatē| sa cāpasmārō dhiyō buddhēḥ sattvasya dhairyasya cābhisaṁplavād vināśājjāyatē| kathamityāha| cintādibhiścittē'bhihatē unmādōktaprakārēṇa prakupitaiścittadēhagatairmalai rajastamōvātādibhiḥ sattvē hatē hr̥di ca vyāptē saṁjñāvāhiṣu ca srōtaḥsu vyāptēṣvēvaṁ sati puruṣō mūḍhamatistamō viśan vībhatsāḥ kriyāḥ kurutē| dantakhādanādi kurvan kṣitau patati| tatō dōṣāṇaṁ vēgē'tītē vijihmākṣibhruvō vibudhyatē| subōdham| nicayaḥ sannipātaḥ|| 2||
Adhikarana pUrvarUpam (3) · Śloka 3
rūpamutpatsyamānē'smin hr̥tkampaḥ snūnyatā bhramaḥ| tamasō darśanaṁ dhyānaṁ bhrūvyudāsō'kṣivaikr̥tam| aśabdaśravaṇaṁ svēdō lālāsiṅghāṇakasrutiḥ| avipākō'rucirmūrcchā kukṣyāṭōpō balakṣayaḥ| nidrānāśō'ṅgamardastr̥ṭ svapnē gānaṁ sanartanam| pānaṁ tailasya madyasya tayōrēva ca mēhanam||3||
रूपमुत्पत्स्यमानेऽस्मिन् हृत्कम्पः स्नून्यता भ्रमः| तमसो दर्शनं ध्यानं भ्रूव्युदासोऽक्षिवैकृतम्| अशब्दश्रवणं स्वेदो लालासिङ्घाणकस्रुतिः| अविपाकोऽरुचिर्मूर्च्छा कुक्ष्याटोपो बलक्षयः| निद्रानाशोऽङ्गमर्दस्तृट् स्वप्ने गानं सनर्तनम्| पानं तैलस्य मद्यस्य तयोरेव च मेहनम्||३||
🔊 Audio coming soon
asminnapasmāra utpatsyamānē bhaviṣyati hr̥tkampādikaṁ rūpam| siṅghāṇakasrutiḥ nāsāsrāvaḥ| tayōriti tailamadyayōrmēhanam| iti sāmānyēna pūrvarūpam||3||
Adhikarana vAtajApasmAralakShaNam (4) · Śloka 4
tatra vātāt sphuratsakthiḥ pratataṁ ca muhurmuhuḥ| apasmarati saṁjñāṁ ca labhatē visvaraṁ rudan| utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phēnaṁ vamati kampatē| āvidhyati śirō dantān daśatyādhmātakandharaḥ| paritō vikṣipatyaṅgaṁ viṣamaṁ vinatāṅguliḥ| rūkṣaśyāvāruṇākṣitvaṅnakhāsyaḥ kr̥ṣṇamīkṣatē| capalaṁ paruṣaṁ rūpaṁ virūpaṁ vikr̥tānanam||4||
तत्र वातात् स्फुरत्सक्थिः प्रततं च मुहुर्मुहुः| अपस्मरति संज्ञां च लभते विस्वरं रुदन्| उत्पिण्डिताक्षः श्वसिति फेनं वमति कम्पते| आविध्यति शिरो दन्तान् दशत्याध्मातकन्धरः| परितो विक्षिपत्यङ्गं विषमं विनताङ्गुलिः| रूक्षश्यावारुणाक्षित्वङ्नख़ास्यः कृष्णमीक्षते| चपलं परुषं रूपं विरूपं विकृताननम्||४||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi vikr̥tānanāntaṁ vātāpasmāralakṣaṇam| pratataṁ santataṁ muhurmuhuḥ pratikṣaṇamapasmarati saṁjñāṁ ca labhatē| visvaraṁ rudan śabdaṁ kurvan śira āvidhyati bhityādāvāviddhaṁ karōti| ādhmātā samantād dhmātā kandharā grīvā yasya| rūkṣatvādiyuktamakṣyādikaṁ yasya| sarvaṁ ca rūpaṁ kr̥ṣṇaṁ capalādiguṇamīkṣatē paśyati||4||
Adhikarana pittApasmAralakShaNam (5) · Śloka 5
apasmarati pittēna muhuḥ saṁjñāṁ ca vindati| pītaphēnākṣivaktratvagāsphālayati mēdinīm| bhairavādīptaruṣitarūpadarśī tr̥ṣānvitaḥ||5||
अपस्मरति पित्तेन मुहुः संज्ञां च विन्दति| पीतफेनाक्षिवक्त्रत्वगास्फालयति मेदिनीम्| भैरवादीप्तरुषितरूपदर्शी तृषान्वितः||५||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣānvitāntaṁ pittāpasmāralakṣaṇam| pītaiḥ phēnādibhiryuktō mēdinīṁ bhuvamāsphālayatyapahanti| bhairavādiguṇarūpadarśī ca bhavati||5||
Adhikarana kaPApasmAralakShaNam (6) · Śloka 6
kaphāccirēṇa grahaṇaṁ cirēṇaiva vibōdhanam| śuklābharupadarśitvam ..................||6||
कफाच्चिरेण ग्रहणं चिरेणैव विबोधनम्| शुक्लाभरुपदर्शित्वम् ..................||६||
🔊 Audio coming soon
śuklābharupadarśitvāntaṁ kaphāpasmāralakṣaṇam||6||
Adhikarana sannipAtApasmAralakShaNam (7) · Śloka 7
............................. sarvaliṅgaṁ tu varjayēt||7||
............................. सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
sarvāliṅgamapasmāraṁ nicayōdbhavatvādvarjayēt| (atra tu śabdō viśēṣadyōtakaḥ| asyāsādhyatvakathanēnānyēṣāṁ sādhyatvaṁ sūcitamiti )||7||
Adhikarana cikitsAkramaH (8) · Śloka 8
athāvr̥tānāṁ dhīcittahr̥dkhānāṁ prākprabōdhanam| tīkṣṇaiḥ kuryādapasmārē karmabhirvamanādibhiḥ| vātikaṁ bastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṁ prāyō virēcanaiḥ| ślaiṣmikaṁ vamanaprāyairapasmāramupācarēt||8||
अथावृतानां धीचित्तहृद्खानां प्राक्प्रबोधनम्| तीक्ष्णैः कुर्यादपस्मारे कर्मभिर्वमनादिभिः| वातिकं बस्तिभूयिष्ठैः पैत्तं प्रायो विरेचनैः| श्लैष्मिकं वमनप्रायैरपस्मारमुपाचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
athētyādinā apasmārāṇāmuktakramēṇa cikitsōcyatē| sarvasminnapasmārē prāk prathamamāvr̥tānāṁ buddhyādīnāṁ tīkṣṇairvamanādibhiḥ karmabhiḥ prabōdhaṁ kuryāt| vātikamityādi vyākhyāsamam| tr̥tīyābahuvacanaṁ sāmānādhikaraṇyāt| (vātikaṁ vātakr̥tamapasmāraṁ bastibhūyiṣṭhairbastibahulaiḥ karmabhirupācarēt| bhūyiṣṭhagrahaṇēna vamanādibhiḥ saṁśamanaiścēti bōddhavyam| pittaślēṣmaṇōśca prāyōgrahaṇādēvamēvōpācarēt cikitsēt )||8||
Adhikarana shodhanacikitsA (9) · Śloka 9
vamanaṁ madanaṁ lambā viśālā'riṣṭakauṭajam| rēkō mūtratrivr̥cchyāmā dravantī saptalā snuhī| daśamūlabalārāsnāsaralāmaradārubhiḥ| yavakilakulatthaiśca samūtrakṣārasaindhavaiḥ| āsthāpanaṁ prayuñjīta hiṅgusnēhasamanvitaiḥ| ēbhiranyaiśca vātaghnaiḥ kaṭutailaṁ prasādhitam| vātāpasmāraśamanaṁ nasyābhyaṅgānuvāsanaiḥ||9||
वमनं मदनं लम्बा विशालाऽरिष्टकौटजम्| रेको मूत्रत्रिवृच्छ्यामा द्रवन्ती सप्तला स्नुही| दशमूलबलारास्नासरलामरदारुभिः| यवकिलकुलत्थैश्च समूत्रक्षारसैन्धवैः| आस्थापनं प्रयुञ्जीत हिङ्गुस्नेहसमन्वितैः| एभिरन्यैश्च वातघ्नैः कटुतैलं प्रसाधितम्| वातापस्मारशमनं नस्याभ्यङ्गानुवासनैः||९||
🔊 Audio coming soon
vamanamityādi subōdham| madanādīni vamanadravyāṇi| madanaṁ rāṭhaḥ| viśālā indravāruṇī| ariṣṭō nimbaḥ| kauṭajaṁ kuṭajaphalam| mūtrādīni virēcanadravyāṇi| mūtraṁ gōmatram| dravantī samudrairaṇḍaḥ| mūṣikaparṇīti ca| mūtrādibhirhiṅgunā snēhēna ca yuktaidarśamūlādibhirāsthāpanaṁ nirūhaṁ prayuñjīta| ēbhiriti daśamūlādibhiranyairanuktairvātaharairdravyaiśca prasādhitaṁ kaṭutailaṁ nasyādibhirvātāpasmāraśamanaṁ bhavati||9||
Adhikarana saMshamanayogAH - tatra pa~jcagavyaM ghRutam (10) · Śloka 10
sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca| apasmāravimōkṣārthaṁ yōgān saṁśamanān śr̥ṇu| gōmayasvarasakṣīradadhimūtraiḥ śr̥taṁ haviḥ| apasmārajvarōnmādakāmalāntakaraṁ pibēt||10||
सर्वतः सुविशुद्धस्य सम्यगाश्वासितस्य च| अपस्मारविमोक्षार्थं योगान् संशमनान् शृणु| गोमयस्वरसक्षीरदधिमूत्रैः शृतं हविः| अपस्मारज्वरोन्मादकामलान्तकरं पिबेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
sarvata ityādinā śamanayōgānāmadhikāranirdēśaḥ| sarvata ūrdhvamadhaśca suviśuddhasya sutarāṁ viśuddhasya samyagviśuddhasyētyarthaḥ| (samyagāśvāsitasya samyak pradhānamadhyāvaraśuddhyanusārēṇa pēyādyāsēvanādāśvāsitasya ca apasmāravimōcanārthaṁ vakṣyamāṇān śamanaprāyān yōgānākarṇaya)| tānēvāha-gōmayētyādi| gōmayasvarasādibhiḥ śr̥taṁ havirapasmāradyantakaraṁ pibēt| uttarē haviṣīdaṁ pañcagavyaṁ mahaditi pāṭhādasya laghupañcagavyanāmakatvamabhimatam| (atra ca gōmayasvarasādīnāṁ sāmānyaparibhāṣayā'nyōnyasamatvaṁ ghr̥tāccaturguṇatvañca jñēyam| carakē tu gōśakr̥drasadadhyamlakṣīramūtraiḥ samairghr̥tamiti pāṭhaḥ)|| 10||
Adhikarana mahatpa~jcagavyaM ghRutam (11) · Śloka 11
dvipañcamūlatriphalādviniśākuṭajatvacaḥ| saptaparṇamapāmārgaṁ nīlinīṁ kaṭurōhiṇīm| śamyākapuṣkarajaṭāphalgumūladurālabhā| dvipalāḥ saliladrōṇē paktvā pādāviśēṣitē| bhārṅgīpāṭhāḍhakīkumbhanikumbhavyōṣarōhiṣaiḥ| mūrvābhūtīkabhūnimbaśrēyasīśārivādvayaiḥ| madayantyagniniculairakṣāṁśaiḥ sarpiṣaḥ pacēt| prasthaṁ tadvaddravaiḥ pūrvaiḥ pañcagavyamidaṁ mahat| jvarāpasmārajaṭharabhagandaraharaṁ param| śōphārśaḥ kāmalāpāṇḍugulmakāsagrahāpaham||11||
द्विपञ्चमूलत्रिफलाद्विनिशाकुटजत्वचः| सप्तपर्णमपामार्गं नीलिनीं कटुरोहिणीम्| शम्याकपुष्करजटाफल्गुमूलदुरालभा| द्विपलाः सलिलद्रोणे पक्त्वा पादाविशेषिते| भार्ङ्गीपाठाढकीकुम्भनिकुम्भव्योषरोहिषैः| मूर्वाभूतीकभूनिम्बश्रेयसीशारिवाद्वयैः| मदयन्त्यग्निनिचुलैरक्षांशैः सर्पिषः पचेत्| प्रस्थं तद्वद्द्रवैः पूर्वैः पञ्चगव्यमिदं महत्| ज्वरापस्मारजठरभगन्दरहरं परम्| शोफार्शः कामलापाण्डुगुल्मकासग्रहापहम्||११||
🔊 Audio coming soon
dvipañcamūlētyādinā mahat pañcagavyaṁ ghr̥taṁ subōdham| dravaiḥ pūrvairiti pūrvōktairgōmayasvarasādibhiḥ ētēṣāṁ pañcaprabhr̥tidravatvāt pr̥thak snēhasamatvam| (dvipañcamūlēti| dvipalāni dvipalapramāṇāni dvipañcamūlādīni saliladrōṇē pakatvā pādāvaśēṣitē kvāthē akṣāṁśaiḥ karṣapramāṇairbhāṅgaryādibhiḥ tadvat pūrvairgōmayasvarasādidravaiśca ghr̥tasya prasthaṁ pacēt| mahat pañcagavyamidaṁ ghr̥taṁ paramatiśayēna jvarādiharam| dvipañcamūlaṁ daśamūlam| saptaparṇaḥ saptacchadaḥ| śamyāka āragvadhaḥ| puṣkarajaṭā puṣkaramūlam| phalgurmalayūstasya mūlam| rōhiṣaḥ plīhaghnaḥ| (aṭakkāvāṇiyan)| madayantī dhātakī| nicubhō vētasaḥ )| kṣipētpiṣṭvākṣamātrāṇi tēna prasthaṁ ghr̥tān pacēt| gōśakr̥drasadadhyamlakṣīramūtraiśca tatsamaiḥ|| iti carakapāṭhaḥ|| 11||
Adhikarana shirIShatailam (12) · Śloka 12
śirīṣapuṣpapatratvaksāramūlatulādvayam| varaṇairaṇḍaśamyākadaśamūlāṭarūṣakam| śatāvarībalārāsnāsuṣavīpāribhadrakam| murūṅgī vañjulaṁ dantīṁ kakubhaṁ sapunarnavam| rōhiṣasya jaṭāṁ puṣpaṁ karaghāṭamayūrakam| śatārdhāṁśaṁ pr̥thagdrākṣālākṣāmisivarāyavān| sakōlān sakulatthāṁśca pr̥thagardhāḍhakōnmitān| dviśataṁ piśitādgavyācchāgādvā tatpacēdapām| drōṇairdvātriṁśatāṣṭāṁśaśēṣēṇa ca vipācayēt| tailadrōṇaṁ dadhivahē ślakṣṇapiṣṭaiśca pālikaiḥ| pāṭhāsamaṅgāsuṣavīdviniśācandanadvayaiḥ| ēlājalōtpalabalāśvadaṁṣṭrāśārivāghanaiḥ| mañjiṣṭhākuṣṭhamadhukalōdhrarāsnākuṭannaṭaiḥ| śaṭhīśirīṣakusumanatanāgāmarāhvayaiḥ| varāṅgajōṅgapatnaṅgaviḍaṅgaiḥ sapriyaṅgubhiḥ| muruṅgīpatranaladasēvyakundanakhadvayaiḥ| tilaparṇyā ca tatpānavastyabhyañjananāvanaiḥ| apasmāragrahōnmādān saśōṣaviṣamajvarān| yōniśuklāmayān gulmapramēhaṁ pāṇḍutāṁ madam| vātaśōṇitavīsarpapakṣāghātārditādikān| sarvān mārutajānrōgānviśēṣādviṣavātajān| nihanti kārmaṇaṁ kr̥tyāṁ mūladaṁṣṭrāviṣaṁ garam| rasāyanānāṁ pravaraṁ mēdhyaṁ vājīkaraṁ param||12||
शिरीषपुष्पपत्रत्वक्सारमूलतुलाद्वयम्| वरणैरण्डशम्याकदशमूलाटरूषकम्| शतावरीबलारास्नासुषवीपारिभद्रकम्| मुरूङ्गी वञ्जुलं दन्तीं ककुभं सपुनर्नवम्| रोहिषस्य जटां पुष्पं करघाटमयूरकम्| शतार्धांशं पृथग्द्राक्षालाक्षामिसिवरायवान्| सकोलान् सकुलत्थांश्च पृथगर्धाढकोन्मितान्| द्विशतं पिशिताद्गव्याच्छागाद्वा तत्पचेदपाम्| द्रोणैर्द्वात्रिंशताष्टांशशेषेण च विपाचयेत्| तैलद्रोणं दधिवहे श्लक्ष्णपिष्टैश्च पालिकैः| पाठासमङ्गासुषवीद्विनिशाचन्दनद्वयैः| एलाजलोत्पलबलाश्वदंष्ट्राशारिवाघनैः| मञ्जिष्ठाकुष्ठमधुकलोध्ररास्नाकुटन्नटैः| शठीशिरीषकुसुमनतनागामराह्वयैः| वराङ्गजोङ्गपत्नङ्गविडङ्गैः सप्रियङ्गुभिः| मुरुङ्गीपत्रनलदसेव्यकुन्दनखद्वयैः| तिलपर्ण्या च तत्पानवस्त्यभ्यञ्जननावनैः| अपस्मारग्रहोन्मादान् सशोषविषमज्वरान्| योनिशुक्लामयान् गुल्मप्रमेहं पाण्डुतां मदम्| वातशोणितवीसर्पपक्षाघातार्दितादिकान्| सर्वान् मारुतजान्रोगान्विशेषाद्विषवातजान्| निहन्ति कार्मणं कृत्यां मूलदंष्ट्राविषं गरम्| रसायनानां प्रवरं मेध्यं वाजीकरं परम्||१२||
🔊 Audio coming soon
śirīṣētyādinā śairīṣaṁ tailaṁ pānādibhirapasmārādīn nihanti| rasāyanānāṁ pravaraṁ śrēṣṭhaṁ mēdhyaṁ paraṁ vājīkaraṁ ca| śirīṣasya puṣpadikānmiśrībhūtāttulādvayam| suṣavī pānīyavallī| pāribhadrakō nimbaḥ pārijātaśca| muruṅgī madhusravā| vañjulaṁ dīrghapatrō vētasaḥ| rōhiṣasya plīhaghnasya jaṭā mūlam| karaghāṭō madanaḥ mayūrakō'pāmārgastayōḥ puṣpam| ētadvaraṇādikaṁ pr̥thak śatārdhāṁśaṁ pañcāśat palāni| drākṣādikaṁ pr̥thagardhāḍhakaṁ dvātriṁśat palānām| tat sarvamapāṁ dvātriṁśatā drōṇaiḥ pacēt| aṣṭāṁśaśēṣēṇa tēna pālikaiḥ palapramāṇaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ pāṭhādibhiṣca saha dadhivahē tailadrōṇaṁ sadvādaśāni pañca palaśatāni vipācayēt| samaṅgā mañjiṣṭhā| suṣavī pānīyavallī| kuṭannaṭaṁ paripēlavam| nāgaṁ nāgakēsaram| amarāhvayaṁ dēvadāru| varāṅgaṁ tvak| jōṅgakaṁ kr̥ṣṇāguru| muruṅgī madhusravā| nakhadvayaṁ hastinakhaṁ ca| tilaparṇī badarakaḥ| viṣavātō viṣauṣadhivātaḥ| kārmaṇaṁ kr̥trimayōgaḥ| kr̥tyā abhicāradēvatā| mūlaviśaṁ śr̥ṅyādikam| daṁṣṭrāviṣaṁ sarpādijam||12||
Adhikarana brAhmIghRutam (13) · Śloka 13
brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśr̥taṁ ghr̥tam| purāṇaṁ mēdhyamunmādālakṣmyapasmārapāpmajit||13||
ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीशृतं घृतम्| पुराणं मेध्यमुन्मादालक्ष्म्यपस्मारपाप्मजित्||१३||
🔊 Audio coming soon
brāhmīrasādibhiḥ śr̥taṁ purāṇaṁ ghr̥taṁ mēdhyādiguṇam| (brāhmīrasē kalkitairvacādibhiḥ siddhaṁ purāṇaṁ ghr̥taṁ mēdhyaṁ mēdhāyai hitaṁ unmādādijicca| alakṣmīḥ aśrīḥ )|| 13||
Adhikarana jIvanIyaghRutam (yamakam) (14) · Śloka 14
tailaprasthaṁ ghr̥taprasthaṁ jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ| kṣīradrōṇē pacēt siddhamapasmāravimōkṣaṇam||14||
तैलप्रस्थं घृतप्रस्थं जीवनीयैः पलोन्मितैः| क्षीरद्रोणे पचेत् सिद्धमपस्मारविमोक्षणम्||१४||
🔊 Audio coming soon
tailaprasthamityādinā yamakaṁ subōdham| (kṣīrasya drōṇē catuṣṣaṣṭikuḍavē palōnmitaiḥ palapramāṇairjīvanīyairjīvanīyagaṇēna saha tailaghr̥tayōḥ prasthaṁ miśrīkr̥tya pacēt| siddhaṁ tatpānādibhirapasmāravimōcanam||14||
Adhikarana jIvanIyaghRutamaparam (15) · Śloka 15
kaṁsē kṣīrēkṣurasayōḥ kāśmaryē'ṣṭaguṇē rasē| kārṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥ prasthaṁ vipācayēt| vātapittōdbhavaṁ kṣipramapasmāraṁ nihanti tat||15||
कंसे क्षीरेक्षुरसयोः काश्मर्येऽष्टगुणे रसे| कार्षिकैर्जीवनीयैश्च सर्पिः प्रस्थं विपाचयेत्| वातपित्तोद्भवं क्षिप्रमपस्मारं निहन्ति तत्||१५||
🔊 Audio coming soon
kaṁsa ityādi vyākhyāsamam| aṣṭaguṇaṁ sarpiṣaḥ| (kṣīrēkṣurasayōḥ kaṁsē āḍhakē kṣīramikṣurasaśca pratyēkaṁ dviprasthaparimitamityarthaḥ| aṣṭaguṇē ghr̥tādaṣṭādhikē dvayāḍhaka ityarthaḥ| kāśmaryē rasē kāśmarya sambandhini rasē| kāśmarya ityatra vr̥ddhāccha ityastyānityatvātasyēdamityaṇpratyayaḥ| kārṣikaiḥ karṣapramāṇairjīvanīyagaṇēna ca| caśabdaḥ samuccayē| prasthaṁ catuṣkuḍavaṁ sarpirvipācayēt tad ghr̥taṁ pānādibhirvātōdbhavaṁ pittōdbhavaṁ cāpasmāraṁ kṣipramāśu nihanti)||15||
Adhikarana kAshAdikShIram (16) · Śloka 16
tadvat kāśavidārīkṣukuśakvātha śr̥taṁ payaḥ||16||
तद्वत् काशविदारीक्षुकुशक्वाथ शृतं पयः||१६||
🔊 Audio coming soon
kāśādiśr̥taṁ payaḥ kṣīraṁ tadvaditi kṣipraṁ vātapittōdbhavamapasmāraṁ nihanti| (kāśādikvāthēna saha śr̥taṁ payastadvat| vātajaṁ pittajaṁ cāpasmāraṁ kṣipraṁ nihantītyarthaḥ )||16||
Adhikarana madhukaghRutam (17) · Śloka 17
madhukadvipalē kalkē drōṇē cāmalakīrasāt| siddhaṁ siddhō ghr̥taprasthaḥ pittāpasmāra bhēṣajam||17||
मधुकद्विपले कल्के द्रोणे चामलकीरसात्| सिद्धं सिद्धो घृतप्रस्थः पित्तापस्मार भेषजम्||१७||
🔊 Audio coming soon
āmalakīrasāt drōṇē madhukadvipalē kalkē ca siddhaḥ śr̥tō ghr̥tasya prasthaḥ pittāpasmārabhēṣajaṁ siddhamapratihatam||17||
Adhikarana yaShTIghRutamaparam (18) · Śloka 18
kūṣmāṇḍasvarasē sarpiraṣṭādaśaguṇē śr̥tam| yaṣṭīkalkamapasmāraharaṁ dhīvāksvarapradam||18||
कूष्माण्डस्वरसे सर्पिरष्टादशगुणे शृतम्| यष्टीकल्कमपस्मारहरं धीवाक्स्वरप्रदम्||१८||
🔊 Audio coming soon
kūṣmāṇḍasvarasa ityādi subōdham| (aṣṭādaśaguṇē ghr̥tādaṣṭādaśapramāṇādhikē kūṣmāṇḍasvarasē ghr̥takuḍuvādāṣṭādaśakuḍuvā dikakūṣmāṇḍasvarasa ityarthaḥ| yaṣṭīkalkaṁ śr̥taṁ pakvaṁ sarpirapasmāraṁ harati dhīvāksvarān pradadāti ca)||18||
Adhikarana gavAdipittanAvanam (19) · Śloka 19
kapilānāṁ gavāṁ pittaṁ nāvanaṁ paramaṁ hitam| śvasr̥gālaviḍālānāṁ siṁhādīnāṁ ca pūjitam||19||
कपिलानां गवां पित्तं नावनं परमं हितम्| श्वसृगालविडालानां सिंहादीनां च पूजितम्||१९||
🔊 Audio coming soon
śvādīnāṁ pittaṁ nāvanamiti sambadhyatē| (kapilēti| kapilānāṁ kapilavarṇānāṁ gavāṁ tāsāmacintyaprabhāvatvāt na śvētaraktakr̥ṣṇānām| pittaṁ hr̥dayādadhaḥsthitadravaviśēṣaṁ nāvanaṁ nasyaṁ paramaṁ hitaṁ apasmāraharamityarthaḥ| śvasr̥gālādīnāṁ pittañca nāvanē praśastam)||19||
Adhikarana godhAdipittasiddhaM tailam (20) · Śloka 20
gōdhānakulanāgānāṁ pr̥ṣatarkṣagavāmapi| pittēṣu sādhitaṁ tailaṁ nasyē'bhyaṅgē ca śasyatē||20||
गोधानकुलनागानां पृषतर्क्षगवामपि| पित्तेषु साधितं तैलं नस्येऽभ्यङ्गे च शस्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
gōdhādīnāṁ pittēṣvēkīkr̥tēṣu tailaṁ sādhitaṁ nasyē'bhyaṅgē ca śasyatē||20||
Adhikarana triPalAdinasyam (21) · Śloka 21
triphalāvyōṣapītadruyavakṣāraphaṇijjakaiḥ| śryāhvāpāmargakārañjabījaistailaṁ prasādhitam| bastamūtrē hitaṁ nasyaṁ cūrṇaṁ vādhmāpayēdbhiṣak||21||
त्रिफलाव्योषपीतद्रुयवक्षारफणिज्जकैः| श्र्याह्वापामर्गकारञ्जबीजैस्तैलं प्रसाधितम्| बस्तमूत्रे हितं नस्यं चूर्णं वाध्मापयेद्भिषक्||२१||
🔊 Audio coming soon
triphalādibhirbastamūtrē tailaṁ prasādhitaṁ nasyaṁ hitam| ēbhirēva kr̥taṁ cūrṇaṁ vā bhiṣaṅnāsāyāṁ dhyāpayēt| pītadrurdārvī| śryāhvaṁ bilvam| (bhiṣagvaidya ēṣāṁ triphalādīnāṁ cūrṇaṁ dhmāpayēt mukhavāyunā''turasya nāsāyāṁ nāḍīyantrēṇa pravēśayēt cūrṇanasyaṁ kuryādityarthaḥ)||21||
Adhikarana vRushcikAlyAdivartiH (22) · Śloka 22
vr̥ścikālībalākuṣṭhabhārṅgīlavaṇapañcakam| kāyasthāṁ śāradāṁ mudgamuśīraṁ jaladaṁ yavān| vyōṣañca bastamūtrēṇa piṣṭvā vartiṁ prakalpayēt| apasmāragarōnmādasarpadaṣṭaviṣāśitē||22||
वृश्चिकालीबलाकुष्ठभार्ङ्गीलवणपञ्चकम्| कायस्थां शारदां मुद्गमुशीरं जलदं यवान्| व्योषञ्च बस्तमूत्रेण पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्| अपस्मारगरोन्मादसर्पदष्टविषाशिते||२२||
🔊 Audio coming soon
vr̥ścikālyādikaṁ bastamūtrēṇa piṣṭvā añjanāya vartiṁ prakalpayēdapasmārādikē| śāradā jalapippalī||22||
Adhikarana mustAdivartiH (23) · Śloka 23
mustāvayasthātriphalākāyasthāhiṅguśādvalaiḥ| vyōṣamāṣayavairmūtrairbastamēṣarṣabhōdbhavaiḥ| hanti vartirapasmārakilāsaviṣamajvarān||23||
मुस्तावयस्थात्रिफलाकायस्थाहिङ्गुशाद्वलैः| व्योषमाषयवैर्मूत्रैर्बस्तमेषर्षभोद्भवैः| हन्ति वर्तिरपस्मारकिलासविषमज्वरान्||२३||
🔊 Audio coming soon
mustādibhirbastamēṣādyudbhavairmūtraiḥ kr̥tā vartirañjanādapasmārādīn hanti||23||
Adhikarana shunaH pittA~jjanam (24) · Śloka 24
puṣpōddhr̥taṁ śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam| tadēva sarpiṣā yuktaṁ dhūpanaṁ paramaṁ hitam||24||
पुष्पोद्धृतं शुनः पित्तमपस्मारघ्नमञ्जनम्| तदेव सर्पिषा युक्तं धूपनं परमं हितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
subōdham| tadēvēti puṣpōddhr̥taṁ śvapittam ||24||
Adhikarana kaTaByAditailamaBya~ggArthe (25) · Śloka 25
kaṭabhīnimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṁ rasē| siddhaṁ mūtrasamaṁ tailamabhyaṅgārthaṁ praśasyatē||25||
कटभीनिम्बकट्वङ्गमधुशिग्रुत्वचां रसे| सिद्धं मूत्रसमं तैलमभ्यङ्गार्थं प्रशस्यते||२५||
🔊 Audio coming soon
kaṭabhyādīnāṁ kvāthē mūtrasamaṁ tailaṁ siddhamabhyaṅgārthaṁ praśasyatē| kaṭabhī śvētaguñjā prasiddhā| mūtraṁ gōḥ||25||
Adhikarana pala~gkaShAditailamaBya~ggArthe (26) · Śloka 26
palaṅkaṣāvacāpathyāvr̥ścikālyarkasarṣapaiḥ| jaṭilāpūtanākēśīnākulīhiṅgucōrakaiḥ| laśunātirasācchatrākuṣṭhairviḍbhiśca pakṣiṇām| māṁsāśināṁ yathālābhaṁ bastamūtrē vipācitam| tailamabhyañjanaṁ kāryaṁ taiśca dhūpanalēpanam||26||
पलङ्कषावचापथ्यावृश्चिकाल्यर्कसर्षपैः| जटिलापूतनाकेशीनाकुलीहिङ्गुचोरकैः| लशुनातिरसाच्छत्राकुष्ठैर्विड्भिश्च पक्षिणाम्| मांसाशिनां यथालाभं बस्तमूत्रे विपाचितम्| तैलमभ्यञ्जनं कार्यं तैश्च धूपनलेपनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
palaṅkaṣādibhirmāṁsāśināṁ pakṣiṇāṁ viḍbhiśca bastamūtrē sādhitaṁ tailamabhyañjanaṁ taiḥ palaṅkaṣādibhirdhūpanaṁ lēpanaṁ ca kāryam| palaṅkaṣā lākṣā| vr̥ścikālyuṣṭradhūmakaḥ| atirasā mūrvā| chatrā gautamākhyā kutūmbakaṁ ca| māṁsāśinaḥ pakṣiṇaḥ śyēnādayastēṣāṁ yathālābhaṁ viḍbhiḥ||26||
Adhikarana dhUpanauShadham (27) · Śloka 27
nakulōlūkamārjāragr̥dhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpamasya prayōjayēt| kākōlīśigrulavaṇahiṅguhiṅguśivāṭikāḥ| kaiḍaryaṁ candanaṁ kr̥ṣṇāṁ kākanāsāṁ sasarṣapām| śunaḥ skandhākṣinakharān parśukāṁścēti pēṣayēt| bastamūtrēṇa puṣyarkṣē tairdihyāddhūpayēcca taiḥ||27||
नकुलोलूकमार्जारगृध्रकीटाहिकाकजैः| तुण्डैः पक्षैः पुरीषैश्च धूपमस्य प्रयोजयेत्| काकोलीशिग्रुलवणहिङ्गुहिङ्गुशिवाटिकाः| कैडर्यं चन्दनं कृष्णां काकनासां ससर्षपाम्| शुनः स्कन्धाक्षिनखरान् पर्शुकांश्चेति पेषयेत्| बस्तमूत्रेण पुष्यर्क्षे तैर्दिह्याद्धूपयेच्च तैः||२७||
🔊 Audio coming soon
nakulādijaistuṇḍādibhirasyāpasmāṇau dhūpaṁ prayōjayēt| tuṇḍaṁ mukhāgram| puṣyanakṣatrē kākōlyādikaṁ bastamūtrēṇa pēṣayēt| piṣṭaistairapasmāriṇaṁ dihyaddhūpayēcca| hiṅguśivāṭikā hiṅgupatrikā| kaiḍaryaḥ pūtikarañjaḥ||27||
Adhikarana udvartanapariShecanauShadham (28) · Śloka 28
gōpucchalōmabhirdagdhairathavā bastarōmabhiḥ| kharāsthibhirhastinakhaistadvadvā mūtrakalkitaiḥ| udvartanaṁ sadā kuryācchr̥taiśca pariṣēcanam||28||
गोपुच्छलोमभिर्दग्धैरथवा बस्तरोमभिः| खरास्थिभिर्हस्तिनखैस्तद्वद्वा मूत्रकल्कितैः| उद्वर्तनं सदा कुर्याच्छृतैश्च परिषेचनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
gōpucchalōmabhirdagdhairmūtrakalkitaiścōdvartanaṁ sadā kuryāt| athavā bastarōmabhirdagdhairmūtrakalkitaiścōdvartanamathavā kharāsthibhirhastinakhaistadvaditi dugdhairanu ca mūtrakalkitairjalē śr̥tairgōpucchalōmādibhiḥ pariṣēcanaṁ ca kuryāt||28||
Adhikarana uktacikitsAPalam (29) · Śloka 29
ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhr̥dayaṁ sampramucyatē| srōtāṁsi cāsya śuddhyanti smr̥tiṁ saṁjñāñca vindati||29||
आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्हृदयं सम्प्रमुच्यते| स्रोतांसि चास्य शुद्ध्यन्ति स्मृतिं संज्ञाञ्च विन्दति||२९||
🔊 Audio coming soon
ābhiranantarōktābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirasandigdhakāryakaraṇasvabhāvābhirasyāpasmāriṇō hr̥dayaṁ samyak pramucyatē srōtāṁsi śuddhyanti ca| saḥ smr̥tiṁ saṁjñāṁ ca vindati labhatē||29||
Adhikarana daivavyapAshrayacikitsA (30) · Śloka 30
bhūtānubandhē'pasmārē dōṣaliṅgādhikākr̥tau| yuñjyādyathāsvaṁ bhūtōktāṁ kriyāṁ daivavyapāśrayām||30||
भूतानुबन्धेऽपस्मारे दोषलिङ्गाधिकाकृतौ| युञ्ज्याद्यथास्वं भूतोक्तां क्रियां दैवव्यपाश्रयाम्||३०||
🔊 Audio coming soon
apasmārē yadyuktaliṅgādhikyalakṣaṇairbhūtānubandhō dr̥śyatē atastatra daivavyapāśrayāṁ mātrādikāṁ kriyāṁ yuñjyāt| yasyaiva surādyanyatamasyānubandhastasyaiva kriyēti yathāsvaśabdārthaḥ||30||
Adhikarana tailalashunAdyaByAsaH (31) · Śloka 31
śīlayēttailalaśunaṁ payasā vā śatāvarīm| brāhmīrasaṁ kuṣṭharasaṁ vacāṁ vā madhusaṁyutām||31||
शीलयेत्तैललशुनं पयसा वा शतावरीम्| ब्राह्मीरसं कुष्ठरसं वचां वा मधुसंयुताम्||३१||
🔊 Audio coming soon
śīlayēdityādi subōdham| tailalaśunādīnāṁ śīlanamabhyāsaḥ||31||
Adhikarana rasAyanaprayogaucityam (32) · Śloka 32
samaṁ kruddhairapasmārō dōṣaiḥ śārīramānasaiḥ| yajjāyatē yataścaiṣa mahāmarmasamāśrayaḥ| tasmādrasāyanairēnaṁ duścikitsyamupācarēt| tadārttaṁ cāgnitōyādērviṣamāt pālayētsadā||32||
समं क्रुद्धैरपस्मारो दोषैः शारीरमानसैः| यज्जायते यतश्चैष महामर्मसमाश्रयः| तस्माद्रसायनैरेनं दुश्चिकित्स्यमुपाचरेत्| तदार्त्तं चाग्नितोयादेर्विषमात् पालयेत्सदा||३२||
🔊 Audio coming soon
ēṣa cāpasmārō duścikitsyasvabhāvō yadyasmācchārīrairmānasaiśca dōṣaiḥ samamēkakālaṁ kruddhairjāyatē| ēṣa cāpasmārō yatō mahāmarmasamāśrayō hr̥dayāśrayastasmādēnaṁ duścikitsyaṁ rasāyanaiḥ sadōpacarēt| tadityapasmāraparāmarśaḥ| subōdham||32||
Adhikarana visheShaM pathyam (33) · Śloka 33
muktaṁ manōvikārēṇa tvamitthaṁ kr̥tavāniti| na brūyādviṣayairiṣṭaiḥ kliṣṭaṁ cētō'sya br̥ṁhayēt||33||
मुक्तं मनोविकारेण त्वमित्थं कृतवानिति| न ब्रूयाद्विषयैरिष्टैः क्लिष्टं चेतोऽस्य बृंहयेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
manōvikārēṇa cōnmādabhūtādikānāṁ muktaṁ nivr̥ttamanōvikāraṁ naraṁ tvamitthaṁ kr̥tavāniti na brūyādāvēśē bhavatēdaṁ kr̥tamiti na smārayēt| asya tūnmādādinaḥ kliṣṭaṁ cētō mana iṣṭairviṣayaiḥ śabdādibhirbr̥ṁhayēt||33||
Adhikarana mahAsnehaprashaMsA (10) · Śloka 10
grahōpaśliṣṭadēhānāṁ vibhrāntasmr̥ticētasām| mahāsnēhaṁ praśaṁsanti pānābhyañjanabastiṣu||34|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē apasmāra pratiṣēdhō nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
ग्रहोपश्लिष्टदेहानां विभ्रान्तस्मृतिचेतसाम्| महास्नेहं प्रशंसन्ति पानाभ्यञ्जनबस्तिषु||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे अपस्मार प्रतिषेधो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
prasaṅgēnōcyatē| grahaiḥ uparilaṣṭadēhānāmācāryāḥ pānādiṣu mahāsnēhaṁ snēhacatuṣṭayaṁ praśaṁsantīti|| 34|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē daśamō'dhyāyaḥ||10||