4. bālagrahapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bAlagrahapratiShedho nAma caturtho~adhyAyaH - avataraNikA · Śloka

ગ્રહાણાં સ્વરૂપમુક્ત્વા તેનૈવ ક્રમેણ ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો બાલગ્રહપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana sAdhyagrahe sAmAnyacikitsA (2) · Śloka 2

ગ્રહેષુ સાધ્યેષુ શિશું વિવિક્તે શરણે સ્થિતમ્| ત્રિરહ્ના મુષ્ટસંસિક્તે સદા સન્નિહિતાનલે| વિકીર્ણભૂતિકુસુમબીજપત્રાન્નસર્ષપે| રક્ષોઘ્નતૈલજ્વલિતપ્રદીપહતપાપ્મનિ| વ્યવાયમદ્યપિશિતનિવૃત્તપરિચારકે| પુરાણસર્પિષાભ્યક્તં પરિષિક્તં સુખામ્બુના| સાધિતેન બલાનિમ્બવૈજયન્તીનૃપદ્રુમૈઃ| પારિભદ્રકકટ્વઙ્ગજમ્બૂવરણકત્તૃણૈઃ| કપોતવઙ્કાપામાર્ગપાટલીમધુશિગ્રુભિઃ| કાકજઙ્ઘામહાશ્વેતાકપિત્થક્ષીરિપાદપૈઃ| સકદમ્બકરઞ્ચૈશ્ચ ધૂપં સ્નાતસ્ય ચાચરેત્| દ્વીપિવ્યાઘ્રાહિસિંહર્ક્ષચર્મભિર્ઘૃતમિશ્રિતૈઃ||૨||

સાધ્યેષુ ગ્રહેષુ ન તુ દુઃસાધ્યેષુ શિશુમેવં કુર્યાત્| અહ્ના દિનેન ત્રીન્ વારાન્ યદા મૃષ્ટં સંસિક્તં ચ તસ્મિન્| વિવિક્તે જનાદિરહિતે| શરણે ગૃહે સ્થિતં કુર્યાત્| સદા સન્નિહિતોઽનલો યસ્મિન્| તથા વિકીર્ણં વિક્ષિપ્તં ભૂત્યાદિકં યસ્મિન્| ભૂતિર્ભસ્મ| રક્ષોઘ્નૈસ્તૈલૈર્યે જ્વલિતા પ્રદીપાસ્તૈર્હતઃ પાપ્મા યત્ર| વ્યવાયાદિતો નિવૃત્તાઃ પરિચારિકા યત્ર| વ્યવાયો મૈથુનમ્| પુરાણસર્પિષાઽભ્યક્તં સુખામ્બુનોષ્ણોદકેન| પરિષિક્તં સ્નાતમ્| કુર્યાદિતિ કિર્યાપદમત્ર લભ્યતે| અથ વા સ્નાતસ્ય ચાચરેદિત્યનેનૈવ ચકારેણ યથાકથં ચિદાચરેદિત્યેતત્ ક્રિયાપદં બોદ્ધવ્યમ્| કિમ્ભૂતેન સુખામ્બુના આહ-બલાદિભિઃ કદમ્બાન્તૈઃ સાધિતેન| વૈજયન્ત્યગ્નિમન્થઃ| નૃપદ્રુમ આરગ્વધઃ| પારિભદ્રકઃ કણ્ટકકિંશુકઃ કટ્વઙ્ગઃ સ્યોનાકઃ| કત્તૃણં ભૂતીકમ્| કપોતપઙ્કા સુવર્ચલા| કાકજઙ્ઘા લોમશપાદિકા| મહાશ્વેતા નીલપુષ્પી ગિરિકર્ણિકા| ક્ષીરિપાદપા વટાદયઃ| સ્નાતસ્ય ચ દ્વીપ્યાદિચર્મભિર્ઘૃતમિશ્રિતૈર્ધૂપમાચરેત્|| ૨||

Adhikarana sarvagrahe dhUpAH (3) · Śloka 3

પૂતીદશાઙ્ગસિદ્ધાર્થવચાભલ્લાતદીપ્યકૈઃ| સકુષ્ઠૈઃ સઘૃતૈર્ધૂપઃ સર્વગ્રહવિમોક્ષણઃ| સર્ષપાનિમ્બપત્રાણિ મૂલમશ્વખુરાદ્વચા| ભૂર્જપત્રં ઘૃતં ધૂપઃ સર્વગ્રહનિબર્હણઃ||૩||

પૂત્યાદિભિર્ધૂપઃ સર્વગ્રહવિમોક્ષણઃ| સર્ષપાદિભિર્ધૂપઃ સર્વગ્રહનિબર્હણઃ| અશ્વખુરા ગિરિકર્ણી તતો મૂલમ્|| ૩||

Adhikarana anantAdighRutam (4) · Śloka 4

અનન્તામ્રાસ્થિતગરં મરિચં મધુરો ગણઃ| સૃગાલવિન્ના મુસ્તા ચ કલ્કિતૈસ્તૈર્ઘૃતં પચેત્| દશમૂલરસક્ષીરયુક્તં તદ્ ગ્રહજિત્ પરમ્||૪||

અનન્તાદિભિઃ કલ્કિતૈર્દશમૂલક્વાથેન ક્ષીરેણ ચ ઘૃતં પાચયેત્| તત્પરં ગ્રહજિત્| અનન્તા યવાસકઃ| સૃગાલવિન્ના પૃશ્નિપર્ણી|| ૪||

Adhikarana sarvagrahe rAsnAdighRutam (5) · Śloka 5

રાસ્નાદ્વ્યંશુમતી વઢ્રપઞ્ચમૂલબલાઘનાત્| ક્વાથે સર્પિઃ પચેત્પિષ્ટૈઃ શારિવાવ્યોષચિત્રકૈઃ| પાઠાવિડઙ્ગમધુકપયસ્યાહિઙ્ગુદારુભિઃ| સગ્રન્થિકૈઃ સેન્દ્રયવૈઃ શિશોસ્તત્સતતં હિતમ્| સર્વરોગગ્રહહરં દીપનં બલવર્ણદમ્||૫||

રાસ્નાદિકષાયે શારિવાદિભિઃ પિષ્ટૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્| તતઃ સુબોધમ્| વઢ્રપઞ્ચમૂલં મહત્પઞ્ચમૂલમ્|| ૫||

Adhikarana sarvagrahe sArivAdighRutAni (6) · Śloka 6

સારિવાસુરાભિર્બ્રાહ્મીશઙ્ખિનીકુષ્ઠસર્ષપૈઃ| વચાશ્વગન્ધાસુરસાયુક્તૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્| તન્નાશયેદ્ ગ્રહાન્ સર્વાન્ પાનેનાભ્યઞ્જનેન ચ| યોજયેદ્ ભૂતવિદ્યાયાં યાન્યુક્તાનિ ઘૃતાનિ ચ||૬||

સારિવાદિભિઃ સર્પિર્વિપાચયેત્| તત્ પાનેનાભ્યઞ્જનેન ચ સર્વાન્ ગ્રહાન્ નાશયેત્| યાનિ ચ ઘૃતાનિ વક્ષ્યમાણાયાં ભૂતવિદ્યાયામુક્તાનિ તાન્યપિ યોજયેત્|| ૬||

Adhikarana pratisarABimantraNam (7) · Śloka 7

હસ્તમાત્રં શુચૌ દેશે ગોમયેનોપલેપયેત્| તત્રાક્ષતાનાઞ્ચોક્ષાણાં સ્થાપ્યં પાત્રં સદક્ષિણમ્| નિર્ધૂમશ્ચાનલસ્તોયં ગુગ્ગુલુઃ સર્પિરાહુતિઃ| શુક્લં પુષ્પં બલિર્ધૂપો દૂર્વા શ્વેતાશ્ચ સર્ષપાઃ| પ્રાઙ્મુખોઽથ શુચિર્વૈદ્યસ્ત્રિવર્ણામથવા સિતામ્| ઉપવિષ્ટઃ પ્રતિસરાં ગૃહીત્વા વેષ્ટયેત્તયા| ભૂર્જે રોચનયા વિદ્યાં લિખિતામપરાજિતામ્| વિધિના સાધિતાં ભૂતૈઃ સર્વૈરપ્યપરાજિતામ્| લક્ષ્મણાદિપરીવારાં નિત્યાનુસ્મૃસેવિતામ્| લક્ષ્મણાસહદેવાખ્યાનાગદન્તીકટમ્ભરા| મર્કટી કર્કટી લમ્બા બૃહતી કણ્ટકારિકા| ખરનાસા મૃગોર્વારુર્મહાશ્વેતા શતાવરી| ઉદઙ્મુખસ્ય બાલસ્ય બધ્નીયાત્તાં તતો ગલે| તદભાવે દૃઢં ક્ષૌમસૂત્રં મન્ત્રમિદં જપન્||૭||

હસ્તમાત્રમિત્યાદિના પ્રતિસરાબન્ધનોપકરણવિધાનં સુબોધમ્| ચોક્ષાણાં નિર્મલાનામ્| અથ પ્રાઙ્મુખો વૈદ્યસ્ત્રિવર્ણાં સિતરક્તપીતાં સિતામેવ વા પ્રતિસરાં કાર્પાસસૂત્રવેણિકાં ગૃહીત્વા ભૂર્જલિખિતામપરાજિતાખ્યાં વિદ્યાં લક્ષ્મણાદ્દ્યૌષધિપરિવારાં નિત્યં ચ સ્વાનુસ્મૃત્યા વૈદ્યેન સેવિતાં તયા પ્રતિસરયા વેષ્ટયેત્| કિમ્ભૂતામપરાજિતાં સર્વૈરપિ ભૂતૈર્ન પરાજિતામ્| કાસ્તા લક્ષ્મણાદય ઇત્યાહ| (નિ) 'લક્ષ્મણા પુત્રનનની રક્તબિન્દુચ્છદા તથા|' સહદેવા બલા| નાગદન્તી હસ્તિદન્તી| કટમ્ભરા ગિરિકર્ણી| મર્કટી કપિકચ્છૂઃ| સ્વનામિકા ચ કર્કટી બિલ્વાદિઃ લમ્બા કટુકાલાબુની| ખરનાસાભ્રમ્| મૃગોર્વારુર્ગવાક્ષી| મહાશ્વેતા નીલપુષ્પી ગિરિકર્ણિકા| તતોઽનન્તરં તાં વેષ્ટિતાં બધ્નામીત્યાદિમન્ત્રં જપન્ વૈદ્ય ઉદીચ્યભિમુખસ્ય બાલસ્ય ગલે બધ્નીયાત્| તસ્યા અપરાજિતાયા અભાવે દૃઢં ક્ષૌમસૂત્રં બધ્નીયાત્| અન્યે તુ ક્ષૌમસૂત્રસ્યૈવ મન્ત્રં વદન્તિ|| ૭||

Adhikarana pratisarAbandhanamantraH (8) · Śloka 8

બધ્નામ્યહં પ્રતિસરાં નમસ્કૃત્વા સ્વયમ્ભુવે| બાલાનાં રક્ષણાર્થાય શિવાં પૂર્વર્ષિનિર્મિતામ્| ઇન્દ્રોઽનુમન્યતાં તુભ્યં યે ચ તસ્યાનુચારિણઃ| વજ્રાશનિધરા ભૂતા મેઘવૃન્દાનુસારિણઃ| ઐરાવતસ્કન્ધગતં યેઽનુયાન્તિ પુરન્દરમ્| યમો વૈવસ્વતો રાજા યે ચ તસ્યાનુચારિણઃ| મેષસૂકરસિંહોષ્ટ્રખરવાજિસમાનનાઃ| કાલા કાલાયસૈઃ પાશૈઃ સ્તબ્ધાક્ષા ભ્રુકુટીમુખાઃ| શક્તિમુદ્ગરહસ્તાશ્ચ ખડ્ગપાશધરાશ્ચ યે| પાશભૃદ્વરુણો રાજા તોયભૂઃ સાગરાલયઃ| શારદાભ્રઘનાકારા યે ચ તસ્યાનુચારિણઃ| મહોર્મિમન્તં વેગેન ક્ષોભયન્તિ સરિત્પતિમ્| ધનાધિપો વૈશ્રવણઃ સર્વયક્ષાધિપો વિભુઃ| નાનાકારાશ્ચ યે ભૂતાસ્તસ્યૈવાનુચરાઃ સદા| આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતશ્ચાશ્વિનાવપિ| એતે સર્વેઽનુમન્યન્તામિમાં પ્રતિસરક્રિયામ્| દીર્ઘમાયુરરોગં ચ તવ દાસ્યન્તિ સ્વસ્તિ તે| સ્વસ્તિ તે ભગવાન્ બ્રહ્મા સ્વસ્તિ નારદપર્વતૌ| સ્વસ્તિ વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ અગ્નીષોમૌ ચ સ્વસ્તિ તે| સ્વસ્તિ તે શ્રીર્ધૃતિઃ કીર્તિર્લક્ષ્મીર્મેધાક્ષમાદ્યુતિઃ| સ્વસ્તિ તુષ્ટિશ્ચ પુષ્ટિશ્ચ વપુર્હ્રીર્બુદ્ધિરેવ ચ| સ્વસ્તિ રુદ્રો વિશાખશ્ચ સ્કન્દઃ શક્તિધરશ્ચ તે| સ્વસ્તિ ધાતા વિધાતા ચ સુપર્ણશ્ચ મહાબલઃ| સ્વસ્તિ દેવાશ્ચ યક્ષાશ્ચ મા ચ તે પાપમાગતમ્| દુર્વ્યાહૃતાનિ દુઃસ્વપ્નં મનસા ચિન્તિતાનિ ચ| દુષ્ટાદીનાં ભયકૃતો વાચઃ પ્રતિહતા મયા| રક્ષા પ્રતિસરા તુભ્યં બદ્ધેયં પાપઘાતિની| નિર્વૃતસ્ત્વં નિરુદ્વેગો જીવ વર્ષશતં સુખી||૮||

બધ્નામીત્યાદિભિશ્ચતુર્દશભિઃ શ્લોકૈર્મન્ત્રો નિગદવ્યાખ્યાતઃ કિઞ્ચિત્ પ્રદર્શ્યતે| સ્વયમ્ભુવે બ્રહ્મણે નમસ્કૃત્વા પ્રતિસરાં બધ્નામિ બાલાનાં રક્ષણાય| કિમ્ભૂતામાહ શિવાં શ્રેયસ્કરીં પૂર્વર્ષિનિર્મિતામ્| હે બાલ! તુભ્યં પ્રતિસરામિન્દ્રોઽનુમન્યતામઙ્ગીકરોતુ| વજ્રાશનિધરત્વાદિગુણાશ્ચ તસ્યેન્દ્રસ્યાનુચારિણો યે ભૂતા ઐરાવતસ્કન્ધગતં પુરન્દરમિન્દ્રમનુયાન્તિ| યમોઽનુમન્યતાં યે ચ તદનુચરા મેષાદ્યાનનાઃ કૃષ્ણાદિરૂપાશ્ચ| વારુણોઽનુમન્યતાં તદનુચરાશ્ચ| સાગર આલયો યસ્ય| મહોર્મીત્યાદિ વરુણાનુચરવિશેષણમ્| ધનાધિપશ્ચ તદનુચરાશ્ચ| આદિત્યાશ્ચ| ઇતિ સર્વે ઇમાં પ્રતિસરક્રિયામનુમન્ય-તામ્| તવ શિશોસ્તે દીર્ઘમાયુરરોગં ચ દાસ્યન્તિ| રવસ્તીત્યાદ્યાશીઃ પદમ્| તે શિશોઃ પાપં દુર્વ્યાહૃતાદિકં ચ માગમત્| દુષ્ટાદીનાં વાચો ભયઙ્કરા મયા પ્રતિહતાઃ| ઇયં ચ પાપઘાતિની રક્ષા પ્રતિસરા તવ બદ્ધા| અનયા ચ ત્વં નિર્વૃતો નિરુદ્વેગશ્ચ સુખી વર્ષશતં જીવ|| ૮||

Adhikarana balivitaraNam (9) · Śloka 9

અપૂપપૂપસંયાવસ્વસ્તિકાલોપિકાદયઃ| પાયસો મિશ્રકઃ સિદ્ધો ગુડપૂરો હરિદ્રકઃ| કૃસરો યાવકઃ ક્ષૌદ્રં પલલં લવણં હવિઃ| દધિકુલ્માષનિષ્પાવો રક્તો ભૂતૌદનઃ પયઃ| પક્વામમાંસરુધિરમત્સ્યસક્તુસુરાસવાઃ| ગન્ધં માલ્યં ફલં હેમ ધૂપઃ સપુરકુન્દુરુઃ| સુરસાર્જકનિર્ગુણ્ડીકુસુમં ચ સપલ્લવમ્| બલિઃ સુશસ્તૈર્દેયઃ સ્યાદ્ભવનસ્ય ચતુર્દિશમ્| ચતુષ્કચૈત્યત્રિપથદેવાયતનગોપુરે| રેખાવૃક્ષોદપાને ચ સન્ધ્યયોર્દીપવાન્ નિશિ||૯||

બાલનિવાસભવનસ્ય ચતુર્દિશમપૂપાદિકશ્ચ બલિર્દેયઃ| અપૂપા મણ્ડકાઃ| ત એવ સગુડાઃ સ્નેહસિદ્ધાઃ પૂપાઃ| સંયાવો યવૌદનઃ| સ્વસ્તિકાઃ સ્વસ્તિકાકૃતયઃ પિષ્ટવિકારાઃ| લોપિકાઃ સપૂરાઃ પિષ્ટસ્વિન્નાઃ| મિશ્રકસ્તણ્ડુલાવરાન્નૌદનઃ| સિદ્ધઃ સિદ્ધૌદનઃ| ગુડપૂરઃ પ્રસિદ્ધઃ| હરિદ્રકઃ પીતભક્ષઃ| હવિર્ઘૃતમ્| પલલં તિલકલ્કઃ| રક્તૌદનો રક્તમિશ્રો ભૂતૌદનઃ| ભૂતૌદનો માંસમિશ્રઃ| ચતુષ્કાદિષુ ચ બલિર્દેયઃ| ચતુષ્કં ચતુઃશાલમ્| રેખામણ્ડલં મન્યે| ઉદપાનં કૂપસરઃ| નિશિ દીપવાન્ બલિર્દેયઃ||૯||

Adhikarana maNDalavidhAnaM balimantrashca (10) · Śloka 10

અથાપતિતગોવર્ચઃ પ્રલિપ્તે દર્ભાસંસ્તૃતે| વૃત્તે વા ચતુરસ્રે વા મણ્ડલે કુસુમોજ્જ્વલે| નાનાગ્રહપરીવારં ભિષગ્ભૂતપતિં લિખેત્| તં પ્રતિપ્રાઙ્મુખો વિદ્યાં પઠન્નુપહરેદ્બલિમ્| નમો વિમારકસ્ય| નમઃ કુમારઙ્ગાય| નમઃ સપ્તાનાં માતૄણામ્| નમઃ સ્કન્દાય| એષ પરિગ્રહમન્ત્રઃ| માતૄણામાવાહનં ચ| હિલિહિલિનિમાપટલિનિ સ્વાહા| અનેન સપ્તકૃત્વઃ પરિજપિતેન પાનીયચુલુકેનાત્માભ્યુક્ષયિતવ્યઃ| એવમાત્મરક્ષા કૃતા ભવતિ||૧૦||

અથેત્યાદિના મણ્ડલવિધાનમ્| અપતિતગોવર્ચો યત્પતદેવ ગોર્ગૃહીતમ્| વૃત્તં વર્તુલં મણ્ડલમ્| ચતુરસ્રં ચતુષ્કોણમ્| ભૂતપતિર્ભગવાન્ મહાદેવઃ| તં મણ્ડલે ચિત્રકર્મણા લિખેત્| તં પ્રતિ પ્રાઙ્મુખ ઇત્યર્થઃ| નમ ઇત્યાદિકાં વિદ્યાં પઠન્ તસ્મૈ ભગવતે નાનાવિધં બલિમુપહરેત્| નમ ઇત્યાદિ બલિપરિગ્રહમન્ત્રઃ| એવમેવ માતૃણામાવાહનમાહ્વાનમ્| હિલ્યાદિકેન સપ્તવારાન્ યત્પરિજપિતં પાનીયચુલુકં તેનાત્માભ્યુક્ષયિતવ્યઃ| અભ્યુક્ષણં સમન્તાદ્બિન્દુભિઃ સેચનમ્| અનેનાભ્યુક્ષણેનાત્મનો રક્ષ કૃતા ભવતિ|| ૧૦||

Adhikarana grahasannidhAyakaH mantraH (11) · Śloka 11

ગ્રહાણાં સન્નિધાનાય બલેશ્ચ પ્રતિપત્તયે| સત્યસન્ધાનસંયુક્તમિમં મન્ત્રં પઠેદનુ| પ્રજાપતૌ ચ યત્સત્યં યત્સત્યમમરેશ્વરે| ધર્મરાજે ચ યત્સત્યં યચ્ચ સત્યં જલાધિપે| યત્સત્યમગ્નિહોત્રેષુ સત્યં યચ્છ્રોત્રિયેષુ ચ| પતિવ્રતાસુ યત્સત્યમીશ્વરે ચ મહાત્મનિ| એતૈસ્તુ સત્યસમયૈર્ગુહ્યકાઃ સત્યવાદિનઃ| દર્શયધ્વં સ્વરૂપાણિ સત્યં રક્ષતુ સર્વતઃ| આમન્ત્રિતા મયા સૌમ્યાઃ સૌમ્યરૂપાઃ પ્રતીચ્છત| બલિં ચોપહૃતં સર્વં સર્વે કૌમારકા ગ્રહાઃ| દર્શયધ્વં સ્વરૂપાણિ બલિશ્ચ પ્રતિગૃહ્યતામ્||૧૧||

અનન્તરં પ્રજાપતાવિત્યાદિમન્ત્રં પઠેત્| કિમર્થમિત્યાહ ગ્રહાણાં સન્નિધાનં કર્તું તેષામેવ ચ બલેઃ પ્રતિપત્ત્યર્થં ચ| કિમ્ભૂતં મન્ત્રમાહ| સત્યસન્ધાનસંયુતમ્| એવં હીષ્ટસિદ્ધિર્ભવતિ| પઞ્ચભિઃ શ્લોકૈર્મન્ત્રઃ| એતૈઃ સત્યૈર્ગુહ્યકા ભૂતવિશેષાઃ| સત્યવાદિનઃ સ્વરૂપાણિ દર્શયધ્વં યે મયા અભિમન્ત્રિતાઃ| સત્યં રક્ષત બલિં ચ પ્રતીચ્છત મયોપહ્વતમ્| કૌમારકગ્રહાશ્ચ સર્વે સ્વરૂપાણિ દર્શયધ્વં બલિશ્ચ પ્રતિગૃહ્યતામ્|| ૧૧||

Adhikarana kulavidyApAThaH (12) · Śloka 12

તતશ્ચાનુ પઠેદેનાં કુલવિદ્યાં સમાહિતઃ| ઔલા નીલા ખલા કાલા નકુલા ગ્રહકારિકા| સેના સુસેના માતા ચ મહાસેના યશસ્વિની| કૃતમાલા ક્ષતશિરા એતાસ્તુ ગ્રહમાતરઃ| કુમારવચનાચ્છીઘ્રં પ્રમુઞ્ચન્તુ શિશુન્ત્વિમમ્| કાલકલ્પા જ્વલચ્છક્તિઃ કિઙ્કિણીજાલભૂષિતા| કુમારવચનાદ્ દૂતી સમ્પ્રાપ્તા મુચ્યતાં શિશુઃ| પતાકા કુક્કુટઃ છત્રં ઘણ્ટાવર્હધરઃ શિખી| શરસ્તમ્ભશ્ચ તે મુદ્રા મુચ્યતાં માતરઃ શિશુઃ| ગન્ધં ધૂપં ચ માલ્યં ચ કુમારસ્તે પ્રયચ્છતિ| ન સ્થાતવ્યં તદાઘ્રાય સ્વાં ગતિં ગચ્છ મા ચિરમ્| ધાત્ર્યાઃ સર્વાઃ કુમારસ્ય સઙ્ગતા ગન્ધમાદને| રક્તધ્વજપતાકસ્ય રક્તાંશુકનિવાસિનઃ| કુમારસ્યાલયં તત્ર યાત બાલં વિમુઞ્ચત| ષણ્મુખો દ્વાદશાક્ષો વૈ તસ્મિન્ કાલે વૃતો વરમ્| વીરઃ કુમારધિપતિસ્તવ પુત્રોઽભિષિચ્યતામ્| બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણાનાન્તુ સર્વવેદવિદાં વરઃ| યક્ષરાક્ષસનાગાનાં ગન્ધર્વાસુરયોરપિ| પિશાચભૂતસઙ્ઘાનાં વ્યાધીનાં ચ સ ઈશ્વરઃ| આજ્ઞાપયતિ વઃ સ્કન્દો ગમ્યતાં ગન્ધમાદનમ્| ગ્રહો યઃ કોપયેદાજ્ઞાં કુમારસ્ય યશસ્વિનઃ| સ્થાનાચ્ચ્યુતઃ સ વૈ ક્ષિપ્રં બાહ્યઃ પરિષદો ભવેત્||૧૨||

તતોઽનન્તરં સમાહિતઃ વૈદ્યઃ સાર્ધર્દશભિઃ શ્લોકૈઃ કુલવિદ્યાં પઠેત્| અસ્યાર્થઃ કૌલાદયસ્ત્રયોદશ ગ્રહમાતરઃ| ભગવત્કુમારવચાદિમં શિશું શીઘ્રં પ્રમુઞ્ચન્તુ| કુમારવચનાત્ કાલકલ્પાદિગુણા દૂતી સમ્પ્રાપ્તા શિશુર્મુચ્યતામિતિ| કિઙ્કિણીજાલં સૂક્ષ્મઘણ્ટાસમૂહઃ| પતાકાદિકા મુદ્રાસ્તે તુભ્યમ્| હે માતરઃ| શિશુર્મુચ્યતાં તે ઇતિ બહૂનાં પ્રયોગો મન્ત્રત્વાત્| તે કુમારો ગન્ધાદિકં પ્રયચ્છતિ| તદાઘ્રાય સ્વાં ગતિં ગચ્છ| માચિરં શીઘ્રમ્| કુમારધાત્ર્યઃ સર્વાઃ ગન્ધમાદને સઙ્ગતાઃ| રક્તધ્વજાદિમતઃ કુમારસ્ય તત્રાલયમ્| તત્ર યાતો બાલં વિમુઞ્ચત| શેષસ્ય પાઠ એવ શરણમ્| યો ગ્રહઃ કુમારસ્ય યશસ્વિન આજ્ઞાં કોપયેત્ સઃ ક્ષિપ્રમેવ સ્થાનાચ્ચ્યુતઃ પરિષદઃ સ્વ-વૃન્દાદ્ બાહ્યો ભવેદિતિ કુલવિદ્યા|| ૧૨||

Adhikarana homavidhiH (13) · Śloka 13

બલેરનન્તરં કુર્યાદ્ધોમમભ્યર્ચ્ય પાવકમ્| પુષ્પૈર્ભક્ષ્યૈશ્ચ વિવિધૈશ્ચરુણા લોહિતૈસ્તથા| ગન્ધૈર્ગુગ્ગુલુધૂપૈશ્ચ સમિધઃ ખદિરાદથ| શતમષ્ટોત્તરં હવ્યમથવા ચન્દનદ્રુમાત્||૧૩||

તતો બલેરનન્તરં પાવકમભ્યર્ચ્ય પુષ્પાદિભિર્હોમં કુર્યાત્| તતો હવ્યમન્નં ગન્ધૈર્ગન્ધદ્રવ્યૈર્લોહિતૈઃ ખદિરસમિધાં ચન્દનસમિધાં ચાષ્ટોત્તરં શતં હવ્યમ્||૧૩||

Adhikarana havanamantraH (14) · Śloka 14

અગ્નિદણ્ડં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વગ્રહવિમોક્ષણમ્| બ્રહ્મણ્યન્ત્વનલં (ત્વમલં) દેવં હવ્યકવ્યપ્રતીચ્છકમ્| દેવાનાં પ્રાઙ્મુખં (પ્રમુખં) સ્વસ્તિ સ્વાહાપહરતિ દ્રુતમ્| સન્નસ્રવિદ્યો દહનઃ પાવકઃ સર્વભક્ષણઃ| ત્વં હિ યજ્ઞશ્ચ યૂપશ્ચ ત્વં હિ ધર્મવતાં ગતિઃ| હિરણ્યરેતા દેવસ્ત્વં ત્વં હિ વેદવિદાં ગતિઃ| દુર્વૃત્તાનાં વિનાશાય ત્વં સમુત્પાદિતઃ સુરૈઃ| દહ સંગ્રહદેવત્વમિદં દુષ્ટસ્ય નિગ્રહમ્| અગ્નયે સ્વાહા| મહાગ્નયે સ્વાહા| ત્વં હિ શાન્તિકરો વહ્નિસ્ત્વં મારુતહરોદનઃ| હરિપ્રધાનગતિરાસીદિમં નિગૃહ્ય ગુહ્યકમુત્સાદયતેજસા| ત્વં મમ વશ્યં ચ તં કુરુ દુષ્ટગ્રહનિવારણં સર્વોપદ્રવેષુ ચ| ત્વયા કૃતેન હોમેન શીઘ્રં શાન્તિઃ પ્રજાયતે| આયાહિ વહ્ને દેવાનાં ત્વં હિ વક્ત્રં પુરાતનમ્| તેન સત્યેન દેવેશ ઇસ સાધય મે ગ્રહમ્| નમોઽસ્તુ તે હવ્યવાહન દણ્ડં પ્રદર્શય દહ દહ દર્શ દર્શ તેજ તેજ મોટય મોટય અપસ્મારમુદ્ઘાટય કુમાર પિશાચ-રેવતી-રોદન-ત્રાસન-વિત્રાસન-કમ્પન-ઉત્ક- મ્પન-વિજૃમ્ભણ-દેવ-યક્ષ-ગન્ધર્વ-ભૂત-નાગ-રાક્ષસ- સન્તર્જનદણ્ડ-નાવિધૂસારય ભગવન્નગ્નિદણ્ડ અગ્નિવીર્ય નમસ્તેજસા સ્વેન ત્યક્તમુત્સાદય સ્વાહા| (ભુર્ભુવાય સ્વાહા) ભૂર્ભુવસ્સ્વસ્સ્વાહા| દીપ્તતેજસે સ્વાહા| હવ્ય વાહનાય સ્વાહા| યમાય સ્વાહા| નશ્યન્ત્યનેન હોમેન સમસ્તા બાલકગ્રહાઃ||૧૪||

અગ્નિદણ્ડો મન્ત્રો યમાય સ્વાહેત્યેવમન્તઃ| અનેનાનન્તરોક્તેન મન્ત્રેણ હોમેન સમસ્તા બાલકગ્રહા નશ્યન્તિ|| ૧૪||

Adhikarana siddhilakShaNam (15-16) · Śloka 16

તત્રાગ્નાવરુણે તામ્રે તપ્તહેમસમાર્ચિષિ| તારાવૈડૂર્યસદૃશે શશિવિદ્યુત્સમપ્રભ| ઘૃતમણ્ડાભવર્ણે વા ગન્ધેન ચ ઘૃતોપમે| કેતકોત્પલદધ્યાભે ધ્રુવમારોગ્યમાદિશેત્| અનારોગ્યં તુ નીલેઽગ્નૌ કપિલે ભસ્મનિષ્પ્રભે| કૃષ્ણે કપોતે દુર્ગન્ધે મત્સ્યપૂયાસ્રગન્ધિકે| વચાલશુનગન્ધાભે વિસ્રે કર્દમગન્ધિકે||૧૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે બાલ ગ્રહપ્રતિષેધો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૧૬||

તત્રાગ્નાવિત્યાદિ સિદ્ધલક્ષણં તપ્તહેમારુણાદિરૂપેઽગ્નૌ ધ્રુવમવશ્યમારોગ્યમાદિશેત્| નીલાદિરૂપેઽગ્નાવાતુરસ્યાનારોગ્યમાદિશેત્| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે ચતુર્થોઽધ્યાયઃ