2. bālāmayapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bAlAmayapratiShedho nAma dvitIyo~adhyAyaH - avataraNikA · Śloka

પૂર્વેઽધ્યાયે રોગોત્પત્તિરક્ષાયૈ બાલસ્યોપચારમુક્ત્વા ઇદાનીમરક્ષણજાતાનામયાંસ્તચ્ચિકિત્સાઞ્ચ પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો બાલામયપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથેત્યાદિ પૂર્વવત્| બાલાનામામયસ્ય પ્રતિષેધશ્ચિકિત્સા સોઽસ્મિન્નુચ્યત ઇતિ બાલામયપ્રતિષેધઃ|| ૧||

Adhikarana bAlatraividhyam (2) · Śloka 2

ત્રિવિધો હિ બાલઃ પ્રાગુક્તસ્તત્ર ક્ષીરપસ્ય ક્ષીરમદુષ્ટં પ્રયુઞ્જીત| અન્નાદસ્ય હિતમન્નમ્| ઉભયવૃત્તેરુભયમ્||૨||

પ્રાક્ બાલોપચરણીયેઽધ્યાયે ત્રિવિધઃ ક્ષીરાન્નોભયવૃત્તિત્વેન બાલ ઉક્તઃ| સુબોધમ્| દુષ્ટં ક્ષીરં વક્ષ્યમાણલક્ષણં ભવતિ| અહિતમન્નં સૂત્રે પ્રદર્શિતમ્| ક્ષીરં દુષ્ટમિત્યત્ર હેતુઃ|| ૨||

Adhikarana kShIraduShTau hetuH (3) · Śloka 3

ક્ષીરં હિ યથોક્તૈર્દોષકોપનૈરાહારવિહારૈર્ધાત્ર્યા વ્યાપન્નં વિવિધામયોદયાય બાલસ્ય પ્રકલ્પતે||૩||

ક્ષીરં ધાત્ર્યા વ્યાપન્નં તદુપયોગિનો બાલસ્ય વિવિધાનામામયાનામુદયાય કલ્પતે| કેન વ્યાપન્નમિત્યાહ| યથોક્તૈઃ સૂત્રે પ્રદર્શિતૈરાહારૈર્વિહારૈશ્ચ|| ૩||

Adhikarana vAtAdiduShTastanyalakShaNAni (4) · Śloka 4

તત્ર શ્યાવારુણવર્ણં તિક્તકષાયાનુરસં વિશદં રૂક્ષમલક્ષ્યગન્ધં ફેનિલમતૃપ્તિકરમાધ્માનમૂત્રવર્ચોવિબન્ધકૃત્ કર્શનમ્સુ વિસર્પતિ વિચ્છિન્નઞ્ચ પ્લવતે વાતદુષ્ટમ્| કૃષ્ણનીલતામ્રાવભાસં તિક્તામ્લકટુકાનુરસં કુણપરુધિરગન્ધિ ભૃશોષ્ણમપ્સુ પીતરાજિમદ્વિદાહકરઞ્ચ પિત્તદુષ્ટમ્| અત્યર્થશુક્લમધુરં લવણાનુરસં ઘૃતતૈલવસામજ્જગન્ધિ પિચ્છિલં બહલં તન્તુમદ્ગુરુસલિલેઽવસીદતિ નિદ્રાબહુલઞ્ચશ્લેષ્મદુષ્ટમ્||૪||

તત્ર વાતદુષ્ટં શ્યાવાદિલક્ષણમ્| તિક્તકષાયાવનુરસૌ યસ્ય તત્| અનુરસકથનં માધુર્યસ્ય પ્રધાનસ્નિગ્ધત્વાત્| અલક્ષ્યગન્ધમવ્યક્તગન્ધમ્| અપ્સુ વિસર્પતિ વ્યાપ્નોતિ| અપ્સુ ચ વિચ્છિન્નં સત્ પ્લવતે| કૃષ્ણાદિલક્ષણં પિત્તદુષ્ટમ્| કુણપં ક્લિન્નમ્| અત્યર્થશુક્લાદિલક્ષણં શ્લેષ્મદુષ્ટમ્| બહલં ઘનમ્| નિદ્રાબહુલમુપયોગિનઃ|| ૪||

Adhikarana duShTastanyopayogapariNAmAH (5) · Śloka 5

તદુપયુજ્યમાનં યથાસ્વલિઙ્ગાન્ વ્યાધીનભિનિર્વર્તયતિ||૫||

તદિતિ વાતાદિદુષ્ટં ક્ષીરં યથાસ્વલિઙ્ગાન્ વ્યાધીનુપજનયતિ| લિઙ્ગં લક્ષણમ્| વાતેન દુષ્ટં ક્ષીરં વાતલિઙ્ગાન્ વ્યાધીનભિવર્ધયતિ| પિત્તદુષ્ટં પિત્તલિઙ્ગાનેવં કફેઽપીતિ યથાસ્વંશબ્દા્થઃ|| ૫||

Adhikarana bAlasya rujAj~jAnopAyavisheShAH (6) · Śloka 6

સ યં પ્રદેશમભીક્ષ્ણં સ્પૃશતિ સ્પર્શં ચ ન ક્ષમતે તત્ર રુજમુપલક્ષયેત્| નિમીલિતાક્ષતયા મૂર્ધ્નિ રુજમ્| જિહ્વૌષ્ઠદંશશ્વાસમુષ્ટિબન્ધોર્ધ્વેક્ષણૈર્હૃદયે| વિણ્મૂત્રસઙ્ગચ્છર્દ્યાધ્માનાન્ત્રકૂજનસ્તનદંશવેષ્ટનપૃષ્ઠવિનમનજઠરોન્નમનૈર્જઠરે| મૂત્રસઙ્ગતૃણ્મૂર્ચ્છોત્રાસદિગ્વીક્ષણખલ્લીહસ્તપાદસ્તમ્ભકુબ્જીભવનકેશલુઞ્જનૈર્બસ્તૌ ગુહ્યો ચ| સર્વત્ર ચ સ્વભાવાતિરિક્તરોદનેન મુખવિકૂણનેન ચ||૬||

સ ઇતિ બાલઃ યં શરીરપ્રદેશમભીક્ષ્ણં પૌનઃપુન્યેન સ્પૃશતિ અન્યસ્પર્શનં ચ ન ક્ષમતે ન સહતે તત્રાસ્ય રુજં ભિષગુપલક્ષયેત્| નિમીલિતાક્ષતયાઽસ્ય બાલસ્ય મૂર્ધ્નિ શિરસિ રુજમુપલક્ષયેત્| જિહ્વાદંશાદિભિરૂર્ધ્વનિરીક્ષણાન્તૈર્હૃદયે રુજમુપલક્ષયેત્| દંશો દંશનમ્| વિણ્મૂત્રસઙ્ગાદિભિર્જઠરે| સ્તને દંશનમ્ સ્તનદંશઃ| વેષ્ટનમઙ્ગમોટનિકા| મૂત્રસઙ્ગાદિભિર્બસ્તૌ ગુહ્યે ચ રુજમુપલક્ષયેત્| સ્વભાવાદતિરિક્તરોદનાદિ સર્વસ્મિન્પ્રદેશે રુજાયાઃ સામાન્યલક્ષણમ્|| ૬||

Adhikarana duShTastanyajavyAdhiShu cikitsAsUtram (7) · Śloka 7

અથ યથામયં યથાદોષં ચ ધાત્ર્યાઃ શમનશોધનાનિ પ્રયુઞ્જીત||૭||

અથેત્યાદિના ચિકિત્સા| બાલામયપ્રતિષેધેષુ ધાત્ર્યાઃ શમનાનિ શોધનાનિ ચ યથોપયોગં યુઞ્જીત| યથારોગમિતિ રોગં રોગસ્વભાવાનતિક્રમેણ| યથાદોષમિતિ તદ્ધેતુવાતાદ્યનતિક્રમેણ|| ૭||

Adhikarana vAtaduShTastanyacikitsA (8) · Śloka 10

તત્ર વાતદૂષિતે સ્તન્યે દેવરારુસરલકટુરોહિણીવચાકુષ્ઠપાઠાભાર્ઙ્ગીંમાગધિકાવૃશ્ચિકાલીચિત્રકાજમોદશુણ્ઠીમરીચાનાં ક્વાથં દશમૂલક્વાથં વા ત્રિરાત્રં પાયયિત્વા વાતવ્યાધિવિહિતાનાં સર્પિષામન્યતમં નિગદં મદિરાનુપાનં દદ્યાદ્વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધં વા| તતઃ સ્નિગ્ધાં મૃદુ વિરેચ્ય બસ્તિકર્મણોપચરેત્| વાતઘ્નૈશ્ચાભ્યઙ્ગસ્વેદોપદેહોન્મર્દનૈઃ| સરલરાસ્નાજમોદાદેવદારુચૂર્ણં સર્પિષા બાલમવલેહયેત્| એવંવિધૈરેવ ચ વિપક્વં સશર્કરં સર્પિઃ| અપિ ચ તિક્તાનુરસં સ્તન્યં મુદ્ગમાષપલાશાશ્યાં કાકોલીયુગલેન ચ શોધયેત્| પ્રિયાઙ્ગુધાતકોપુષ્પપદ્મકદેવદારુક્ષૌદ્રૈર્વા| કષાયાનુરસં હિઙ્ગુસૈન્ધવવતા ઘૃતેન| ફેનિલં વિચ્છિન્નં પ્લવમાનઞ્ચ બિલ્વાગ્નિમન્થશૃતેન પયસા હવિષા ચ| સૂપ્યપર્ણી કાકોલીબૃહત્યવલ્ગુજફલૈર્વા||૧૦||

તત્રેતિ નિર્ધારણે| વાતદૂષિતે સ્તન્યે ધાત્રી દેવદાર્વાદિક્વાથં દશમૂલાદિક્વાથં વા ત્રિરાત્રં પાયયેત્| તતોઽનન્તરં વાતવ્યાધિવિહિતાનાં સર્પિષામન્યતમં શોધનાદિગણોક્તવાતહરદ્રવ્યસિદ્ધં વા સર્પિર્મદિરાનુપાનં દદ્યાત્| નિગદં નિર્દોષમ્| એવં સ્નિગ્ધાં ધાત્રીં મૃદુ વિરેચ્ય બસ્તિકર્મણા યથાપ્રાપ્તેનોપાચરેત્| વાતઘ્નદ્રવ્યકૃતત્વાચ્ચ વાતઘ્નૈરભ્યઙ્ગાદિભિરુપાચરેત્| તત્ર ચ વાતદૂષિતે સરલાદિચૂર્ણં સર્પિષા વૈદ્યો બાલમવલેહયેત્| એવંવિધૈઃ પક્વં સિદ્ધં સર્પિઃ સશર્કરમ્| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| તિક્તાનુરસં સ્તન્યં મુદ્ગાદિભિઃ પ્રિયઙ્ગ્વાદિભિર્વા શોધયેત્| કષાયાનુરસં તુ હિઙ્ગુસૈન્ધવયુક્તેન ઘૃતેન શોધયેત્| ફેનિલં વિચ્છિન્નં પ્લવમાનં ચ બિલ્વાદિશૃતેન પયસા હવિષા ચ શોધયેત્| ઉભયમપ્યુભયેન| સૂર્પપર્ણ્યાદિભિર્વૈતદુભયં શોધયેત્| ઇતિ વાતદુષ્ટે|| ૮||

Adhikarana pittaduShTastanyacikitsA (9) · Śloka 9

પિત્તેઽમૃતાપટોલપત્રસારિવાશતાવરીનિમ્બચન્દનક્વાથં ધાત્રી બાલશ્ચ પિબેત્| ત્રિફલાભૂનિમ્બકટુકામુસ્તક્વાથં વા| જીવકર્ષભકદ્વિકાકોલીમધુકકટ્ફલકર્કટશૃઙ્ગીક્વાથં વા| સક્ષૌદ્રં પટોલાદિપદ્મકાદિં વા| સારિવાદિં ન્યગ્રોધાદિં વા| એભિરેવ ચ દ્રવ્યૈઃ સર્પિષિ પિત્તઘ્નાનિ ચ વિરેચનાનિ શીતાંશ્ચાભ્યઙ્ગપ્રદેહસેકાન્ કુર્યાત્| અપિ-ચ તામ્રાવભાસં પયો હૃદયમુદ્વેષ્ટયતિ| તત્પ્રિયઙ્ગુમુસ્તાશાબરલોધ્રૈઃ શોધયેત્| અમ્લાનુરસમમ્લપિત્તકરમ્| તત્ દ્રાક્ષામધુકપયસ્યાશ્રીપર્ણીભિઃ| કટુકાનુરસં છર્દ્યતીસારકાસશ્વાસકરમ્| તત્ કાકોલીવિદારીભ્યાં મધુપર્ણ્યા ચ| ભૃશોષ્ણમનામદાહજ્વરકરં વિરેચનં ચ તચ્ચન્દનોત્પલકમલૈઃ||૯||

પિત્તે પિત્તદુષ્ટે સ્તન્યે અમૃતાદીનાં ક્વાથં ધાત્રી પિબેત્ બાલશ્ચ| ત્રિફલાદિક્વાથં વા તૌ પિબેતામ્| જીવકાદિક્વાથં વા| પટોલાદ્યન્યતમક્વાથં સક્ષૌદ્રં તૌ પિબેતામ્| એભિરેવ ચ યથાયોગં પૃથક્ ક્વાથોક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ સર્પીષિ કુર્યાત્| કલ્પોક્તાનિ પિત્તહન્તૃણિ વિરેચનાનિ ચ| શીતાંશ્ચાભ્યઙ્ગાદીંશ્ચ| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| તામ્રાવભાસગુણં સ્તન્યમ્ બાલસ્ય હૃદયોદ્વેષ્ટનં કરોતિ| તત્ ક્ષીરં પ્રિયઙ્ગ્વાદિભિર્નિર્દોષં કુર્યાત્| અમ્લાનુરસં સ્તન્યં બાલસ્યામ્લપિત્તકરં ભવતિ| તત્ ક્ષીરં દ્રાક્ષાદિભિઃ શોધયેત્| કટુકાનુરસં સ્તન્યં છર્દ્યાદિકરં ભવતિ| તત્ ક્ષીરં કાકોલીવિદારીભ્યાં શોધયેન્મધુપર્ણ્યા ચ| મધુપર્ણી જીવન્તી| ભૃશોષ્ણં સ્તન્યં બાલસ્યાનામાદિકરં ભવતિ| તત્સ્તન્યં ચન્દનાદિભિઃ શોધયેત્| અનામો નામ રોગો રક્તકફોદ્ભવો વક્ષ્યતે| ઇતિ પિત્તદુષ્ટે||૯||

Adhikarana kaPaduShTastanyacikitsA (10) · Śloka 10

કફે તુ સૈન્ધવપિપ્પલીયુક્તં સર્પિર્બાલં પાયયેત્| સૈન્ધવમધુકસંસૃષ્ટં વા મદનપુષ્પકલ્કેન ચ સક્ષૌદ્રેણ સ્તનં બાલસ્ય ચોષ્ઠમાલિમ્પેત્| તેન સુખં વમતિ| ધાત્રીં તુ તીક્ષ્ણૈર્વામયેત્| તતઃ કૃતસંસર્જનાં પઞ્ચમૂલઘનવચાતિવિષાક્વાથં પાયયેત્| તગરસુરદારુસુરેન્દ્રયવપૃથ્વીકાવૃશ્ચિકાલીક્વાથં વા| આરગ્વધાદિં મુસ્તાદિં વા| રૂક્ષોષ્ણાંશ્ચ નસ્યધૂમગણ્ડૂષપરિષેકાન્ શીલયેત્| અવિરુદ્ધંચાન્નપાનં યોજયેત્| અપિ ચ-લવણાનુરસં વિસર્પકોઠકણ્ડૂકરમ્| તત્ પિચુમન્દપટોલીક્ષીરીવૃક્ષૈઃ શોધયેત્| તન્તુમદ્દૌર્બલ્યશ્વાસકાસકરમ્| તત્ પિપ્પલીનાગરચૂર્ણેન સમધુઘૃતેન| ગુરુસદનાત્મકં પ્રતિશ્યાયસિઙ્ઘાણકક્ષીરાલસકકરમ્| તત્ પાઠાવ્યોષકલ્કેન પઞ્ચકોલચૂર્ણેન વા ક્ષૌદ્રઘૃતાપ્લુતેન| દોષોપક્રમણીયં ચેક્ષેત||૧૦||

કફે કફદુષ્ટે સ્તન્યે પુનઃ સૈન્ધવપિપ્પલીભ્યાં યુક્તં સર્પિર્બાલં પાયયેત્| સૈન્ધવાદિસંસૃષ્ટં વા વમનાયેત્યર્થાદ્ગમ્યતે| મદનપુષ્પાણાં ચ કલ્કેન ક્ષૌદ્રયુક્તેન ધાત્ર્યાઃ સ્તનૌ બાલસ્ય ચોષ્ઠાવાલિમ્પેત્| તેન હ્યાલેપનેન બાલઃ સુખં વમતિ| ધાત્રી તુ તીક્ષ્ણૈર્યથાયોગ્યં વમનૈર્વામયેત્| તતો વમને કૃતે કૃતસંસર્જનાં વિહિતપેયાદિક્રમાં ધાત્રીં પઞ્ચમૂલાદિક્વાથં તગરાદિક્વાથં વા પાયયેત્| ઇન્દ્રયવ એવ સુરેન્દ્રયવઃ| પૃથ્વીકા હિઙ્ગુપત્રિકા| મુસ્તાદિગણમારગ્વધાદિગણં વા પાયયેત્| પ્રકરણાત્ ક્વથિતમ્| રૂક્ષોષ્ણદ્રવ્યૈઃ કૃતત્વાદ્ રૂક્ષોષ્ણાન્ નસ્યાદીન્ શીલયેત્| અન્નપાનં ચાવિરુદ્ધં યોજયેદર્થાચ્છ્લેષ્મણીતિ| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| લવણાનુરસં સ્તન્યં બાલસ્ય વિસર્પાદિકરં ભવતિ| કોઠાઃ સોત્સેધાનિ રક્તમણ્ડલાનિ| તત્ ક્ષીરં પિચુમન્દાદિભિઃ શોધયેત્| પિચુમન્દો નિમ્બઃ| તન્તુમત્ક્ષીરં દૌર્બલ્યાદિકરં ભવતિ| તત્ક્ષીરં પિપ્પલીનાગરચૂર્ણેન મધુઘૃતાભ્યાં યુક્તેન શોધયેત્| ગુરુ તુ ક્ષીરં સદનાત્મકં સાદકરસ્વભાવં પ્રતિશ્યાયાદિકરં ચ| સિઙ્ઘાણકં નાસાસ્રાવઃ| ક્ષીરાલસકં વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્| તત્ ગુરુ ક્ષીરં પાઠાદિકલ્કેન શોધયેત્| પઞ્ચકોલસ્ય ચૂર્ણેન વા ક્ષૌદ્રઘૃતાપ્લુતેન| ઇતિ કફદુષ્ટે| એષુ ચ વાતાદિદુષ્ટેષુ સ્તન્યેષુ દોષોપક્રમણિયં ચેક્ષેત| તદુક્તેન પ્રકારેણ સંયોજનાદિના પૃથક્ સંસૃષ્ટાનાં ચ દોષાણં ચિકિત્સા ભવતીત્યર્થઃ|| ૧૦||

Adhikarana kShIrAlasakam (11) · Śloka 11

યદા પુનર્ધાત્રી સન્નિપાતપ્રકોપનાન્યાસેવેત તદાઽસ્યાસ્ત્રયો મલા યુગપદ્વક્ષોઽભિપ્રપન્નાઃ ક્ષીરવહા રસાયનીઃ સમનુસૃત્ય સઙ્કીર્ણલિઙ્ગં સ્તન્યમાવહન્તિ| તચ્ચેદવિજ્ઞાનાત્ સતતમપ્રત્યવેક્ષણાત્ પ્રમાદાદ્વા માતુઃ કુમારઃ પિબતિ| તતઃ સ તેન સલિલોપમમચ્છં વિચ્છિન્નમામં દુર્ગન્ધિ નાનાવર્ણવેદનં ફેનિલમતિસાર્યતે| પીતશ્વેતમૂત્રતાવિષ્ટમ્ભતૃષ્ણાજ્વરચ્છર્દિવિજૃમ્ભિકાશુષ્કોદ્ગારારુચિભ્રમાઙ્ગભઙ્ગવિક્ષેપકૂજનઘ્undefinedાણાક્ષિમુખપાકદૃષ્ટ્યુપપ્લવસ્વરસાદાદયશ્ચાસ્ય પ્રાદુર્ભવન્તિ| તં ક્ષીરાલસકમત્યયં ચાચક્ષતે||૧૧||

યદા તુ ધાત્રી સન્નિપાતપ્રકોપનાન્યાહારાદીન્યાસેવતે તદાસ્યા ધાત્ર્યા યુગપત્ત્રયો મલા વાતપિત્તશ્લેષ્માણો વક્ષ ઉરોઽભિપ્રપન્નાઃ પ્રાપ્તાઃ ક્ષીરવહા રસાયનીઃ સમન્તાદનુસૃત્ય સઙ્કીર્ણલિઙ્ગં મિશ્રત્રિદોષલક્ષણયુક્તં સ્તન્યમાવહન્તિ કુર્વન્તિ| તત્ ક્ષીરમવિજ્ઞાનાદ્વૈદ્યસ્યાપ્રત્યવેક્ષણાન્માતુર્વા પ્રમાદાદવહેલાપરત્વાદ્યદિ કુમારઃ પિબતિ તતઃ સ તેન સન્નિપાતક્ષીરેણ પીતેન સલિલોપમત્વાદિયુક્તં મલમતિસાર્યતે| બાલસ્ય પીતશ્વેતમૂત્રતાદયશ્ચ સન્નિપાતરોગાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ| અસ્યેતિ કુમારસ્ય તમેવં લક્ષણં રોગવિશેષં ક્ષીરાલસકમિતિ નામ્નાત્યયમિતિ ચાચાર્યા આચક્ષતે|| ૧૧||

Adhikarana kShIrAlasakacikitsA (12) · Śloka 12

તત્ર ધાત્રીં બાલઞ્ચ પૂર્વમેવાશુ વામયેત્| વિહિતસંસર્ગયોશ્ચ મુસ્તાપાઠાતિવિષાકુષ્ઠકટુકાનાં ક્વાથં પાનાય દદ્યાત્| રાસ્નાજમોદાપ્રિયઙ્ગુભદ્રદારૂણાં વા| પાઠાતેજોવતીપુનર્નવવૃશ્ચિકાલીનાં વા| ભૂનિમ્બામૃતાકુટજફલસારિવાણાં વા| વચાહરિદ્રાદિગણયોર્વા| પાઠાદિમહાકષાયસ્ય વા| જમ્બ્વામ્રતિન્દુકકપિત્થપત્રાણાં વા| બિલ્વભઙ્ગસ્ય વા| અનુબન્ધે ચ યથાવ્યાધિં પ્રતિકુર્વીત||૧૨||

તત્ર પૂર્વમેવ પ્રથમમેવાશુ ધાત્રીં બાલં ચ વામયેત્| વિહિતસંસર્ગયોઃ કૃતપેયાદિક્રમયોર્ધાત્રીબાલયોર્દોષાદ્યપેક્ષયા મુસ્તાદિક્વાથં વા રાસ્નાદિક્વાથં વા પાઠાદિક્વાથં વા ભૂનિમ્બાદિક્વાથં વા, વચાહરિદ્રાદિગણક્વાથં વા, પાઠાદિમહાકષાયક્વાથં વા, જમ્બ્વાદિક્વાથં વા, બિલ્વભઙ્ગસ્ય વા ક્વાથં પાનાય દદ્યાત્| અનુબન્ધે ત્વનિવૃત્તૌ ક્ષીરાલસકસ્ય યથાવ્યાધ્યુત્કૃષ્ટવ્યાધ્યનતિક્રમેણ યથાસ્વં પ્રતીકારં કુર્યાત્|| ૧૨||

Adhikarana dantodBavAH gadAH (13) · Śloka 13

દન્તોદ્ભેદશ્ચ સર્વરોગાયતનમ્| વિશેષેણ તુ તન્મૂલા જ્વરશિરોભિતાપતૃષ્ણાભ્રમાભિષ્યન્દકુકૂણકપોથકીવમથુકાસશ્વાસાતીસારવિસર્પાઃ||૧૩||

રોગચિકિત્સાપ્રસઙ્ગેનોચ્યતે| દન્તાનામુદ્ભેદો બાલસ્ય સર્વરોગાણામાયતનં કારણમ્| જ્વરાદયસ્તુ વિશેષેણ તન્મૂલા દન્તોદ્ભેદહેતુકાઃ| શિરોઽભિતાપઃ શિરોરોગેષુ વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ| અભિષ્યન્દો નામ સર્વાક્ષિરોગઃ| કુકૂણકપોથક્યૌ વર્ત્મરોગેષુ વક્ષ્યેતે||૧૩||

Adhikarana dantodBedakAlasyAyurmaryAdayABisambandhaH (14) · Śloka 14

સ દીર્ઘાયુષોઽષ્ટમાન્માસાત્ પરતો વા પ્રવર્તતે| ઇતરેષાં તુ ચતુર્થાત્| તે હ્યતિબાલ્યે દન્તોત્પાદવેદનયા નિપીડિતા ન સમ્યક્ સમ્પૂર્ણધાતુબલા ભવન્તિ||૧૪||

સ દન્તોદ્ભેદો દીર્ઘાયુષો બાલસ્ય યેન બહુકાલં જીવિતવ્યં તસ્ય જન્મનોઽષ્ટમાન્માસાત્પરતો વા યથાદૈર્ઘ્યં નવમાદિષુ પ્રવર્તતે| ઇતરેષાં તુ હ્રસ્વાયુષાં બાલાનાં ચતુર્થાન્માસાત્ પ્રવર્તતે| હ્યલ્પાયુષોઽતિબાલ્યે દન્તોત્પાદવેદનયાઽતિપીડિતાઃ સન્તઃ સમ્યક્ સમ્પૂર્ણધાતુબલા ન ભવન્તિ|| ૧૪||

Adhikarana bAlasya punardantotpattau hetuH vRuddhAnAM punardantotpAdABAve hetushca (15) · Śloka 15

તત્રાઽસ્થિમજ્જાનૌ દન્તોત્પત્તિહેતૂ| તદા ચ તયોરસમ્પૂર્ણવીર્યત્વાત્ પુનઃ કાલાન્તરેણ દન્તાનાં પતનમાપૂર્યમાણધાતુત્વાચ્ચ પુનરુત્થાનમત એવ ચ વૃદ્ધાનાં ન પુનર્દન્તોત્પત્તિઃ||૧૫||

તત્રૈવં સ્થિત ઇદં વિજ્ઞેયમ્| અસ્થિમજ્જ્ઞોર્ધાત્વોર્દન્તોત્પત્તિહેતુત્વમ્| તદા ચાતિબાલ્યે તયોરસ્થિમજ્જ્ઞોરસમ્પૂર્ણવીર્યત્વાત્ પુનઃ કાલાન્તરેણ દન્તાનાં પતનં ભવતિ| પતિતેષુ ચ પ્રથમદન્તેષુપુનરાપૂર્યમાણધાતુત્વાદ્યથાવીર્યં દન્તાનામભિનવાનામુત્થાનમ્| અત એવાઽસ્થિમજ્જપરિપૂર્ણત્વાદ્ધેતોર્વૃદ્ધાનાં દન્તોત્પત્તિર્ન ભવતિ| તેષાં હિ યતો ધાતુસમ્પૂર્ણત્વં ભવતીર્ત્યર્થઃ|| ૧૫||

Adhikarana abhighAtAdinA patitAnAM dantAnAM punaranutpAde hetuH (16) · Śloka 16

બલાન્નિપતિતાનાં તુ સહસા તદધિષ્ઠાનગતધાતુબીજભ્રંશાત્ સન્તતિવ્યુચ્છેદાચ્છોણિતાતિપ્રવૃત્ત્યાઽભિઘાતાચ્ચ નિસ્સારિતત્વાત્ સિરાણાં પુનરનુત્પાદઃ| એતેન રોગચ્યુતા અપિ પ્રાયશો વ્યાખ્યાતાઃ||૧૬||

બલાદ્યત્નેનાઽભિઘાતાદિના નિપતિતાનાં દન્તાનાં પુનરુત્પાદો ન ભવતિ| કુત ઇત્યાહ-સહસેત્યાદિ| તદધિષ્ઠાને દન્તાધિષ્ઠાને ગતો યો દન્તપોષકો ધાતુસ્તદેવ બીજં તસ્ય સહસા ઝટિતિ ભ્રંશાન્નાશાત્| તથાવિછિન્નપ્રવાહેણ યા દન્તપોષિકા ધાતુવહનસન્તતિસ્તસ્યા અપ્યુચ્છેદાન્નાશાત્ તથા તત્પાતે સર્વસન્તર્પકસ્ય શોણિતસ્યાતિપ્રવૃત્ત્યા હેતુભૂતયા અભિઘાતાચ્ચ યત્ સિરાણાં નિસ્સારિતત્વં તત ઇતિ હેતવો યત્નપતિતાનાં દન્તાનાં સહસા ધાતુબીજભ્રંશે| તથૈવ યતો રોગચ્યુતાનાં યુક્તિરતસ્તત્રાપિ પુનરુત્પત્તિસન્તતિવ્યુચ્છેદાદિકં ચ સર્વં પૂર્વવદ્વાચ્યમ્| પ્રાયોગ્રહણં સ્વલ્પેન પ્રકારેણ ચ્યુતાનાં પુનરુત્પત્તિપ્રદર્શનાર્થમ્|| ૧૬||

Adhikarana dantodBavakramaH (17) · Śloka 17

તૌ તુ ધાતૂ કાલક્રમેણ પચ્યમાનૌ યદા દન્તાશયમનુપ્રપદ્યેતે તદાઽસ્ય કિઞ્ચિદુત્સેધનોર્ધ્વાધોદન્તમાંસસઙ્ઘટ્ટનાદઙ્ગહર્ષો જાયતે| તદ્ગતેન ચ શ્લેષ્મણા કણ્ડૂસ્તયા ચૂચુકં દશ્યતે| યદ્યદાલભતે તત્તદાસ્યમાનયતિ| મારુતશ્ચાસ્ય દન્તમૂલેષુ મૂર્ચ્છતિ| તતઃ સ કફાનુવિદ્ધોઽસ્થિમજ્જસ્થિતઃ સર્વતો વિસરન્ સહ પિત્તેન મલાંશ્ચ દૂષયન્ વિવિધાન્યથોદિતાનુપદ્રવાનભિનિર્વર્તયતિ||૧૭||

તાવિત્યાદિના બાલસ્ય દન્તજન્મનિ ક્રમ ઉચ્યતે| તાવસ્થિમજ્જાનૌ ધાતૂ કાલક્રમેણ પચ્યમાનૌ યદા દન્તાશયમનુપ્રપદ્યેતે તદા બાલસ્ય તદ્ધેતુકો દન્તમાંસજો યઃ કશ્ચિદુત્સેધો ભવતિ| તેનોત્સેધેનોર્ધ્વાધ ઉભયોર્દન્તમાંસયોરેકત્ર સ્પર્શેન સઙ્ઘટ્ટનેનાઙ્ગહર્ષો જાયતે| તેન શીતાર્ત ઇવ બાલો લક્ષ્યતે| તદ્ગતેન ચ દન્તમાંસગતેન શ્લેષ્મણા તત્ર કણ્ડૂર્જાયતે| તયા ચ દન્તમાંસકણ્ડૂવા બાલેન ધાત્ર્યાઃ સ્તનચૂચુકં દશ્યતે| યચ્ચ કિઞ્ચિદાલભતે બાલસ્તત્તદાસ્યં મુખકુહરમાનયતિ| તદાઽસ્ય બાલસ્ય દન્તમૂલેષુ મારુતોઽન્તર્વાયુર્મૂર્ચ્છતિ સમુચ્છ્રાયવાન્ ભવતિ| તતો હેતોઃ સ મારુતઃ કફેનાનુવિદ્ધોઽસ્થિમજ્જ્ઞોરાસ્થિતઃ પિત્તેન સહ સર્વતઃ શરીરે વિસરન્ પરિભ્રમન્ ધાતૂન્ રસાદીન્ મલાંશ્ચ દૂષયન્ વિવિધાનનેકપ્રકારાન્ યથોદિતાન્ જ્વરાદિકાનુપદ્રવાનભિનિર્વર્તયતિ|| ૧૭||

Adhikarana dantAnAmasamBavahetuH (18) · Śloka 18

યદા પુનર્દન્તમાંસાશ્રયો કેવલો વિકૃતઃ પ્રબલોઽનિલઃ વાઽસ્થિમજ્જાનૌ શોષયતિ તદા દ્વિજાનામસમ્ભવ એવેતિ||૧૮||

યદા પુનર્દન્તમાંસાશ્રયો વાયુઃ કેવલ એવ વા પિત્તયુક્તો વાસ્થિમજ્જાનૌ શોષયતિ તદા બાલસ્ય દ્વિજાનાં દન્તાનામસમ્ભવ એવ ભવતિ| ગતાનુગતિકા| હનુમૂલગતો વાયુર્દન્તદેશાન્ વિશોષયેત્| યદા શિશોઃ પ્રકુપિતો નોત્તિષ્ઠન્તિ તતો દ્વિજાઃ|| રૂક્ષાશિનો વાતિકસ્ય ચાલયત્યનિલઃ સિરાઃ| હન્વાશ્રયાઃ પ્રસુપ્તસ્ય દન્તૈઃ શબ્દં કરોત્યતઃ|| ઇતિ સુશ્રુતઃ|| ૧૮||

Adhikarana saMgrahashlokaH (19) · Śloka 19

ભવન્તિ ચાત્ર પૃષ્ઠભઙ્ગે બિડાલાનાં બર્હિણાં ચ શિખોદ્ગમે| દન્તોદ્ભેદે ચ બાલાનાં ન હિ કિઞ્ચિન્ન દૂયતે||૧૯||

બિડાલાદીનાં પૃષ્ઠભઙ્ગાદિના ન હિ કિઞ્ચિન્ન દૂયતે સર્વમુપતપ્યત ઇત્યર્થઃ|| ૧૯||

Adhikarana bAlAmayacikitsAsUtrANi (20) · Śloka 20

યથાદોષં યથારોગં યથોદ્રેકં યથાબલમ્| વિભજ્ય દેશકાલાદીંસ્તત્ર યોજ્યં ભિષગ્જિતમ્| ત એવ દોષા દૂષ્યાશ્ચ જ્વરાદ્યા વ્યાધયશ્ચ યત્| અતસ્તદેવ ભૈષજ્યં માત્રા ત્વસ્ય કનીયસી| સૌકુમાર્યાલ્પકાયત્વાત્સર્વાન્નાનુપસેવનાત્| સ્નિગ્ધા એવ સદા બાલા ઘૃતક્ષીરનિષેવણાત્| સદ્યસ્તાન્ વમનં તસ્માત્ પાયયેન્મતિમાન્મૃદુ| બસ્તિં સાધ્યે વિરેકેણ મર્શેન પ્રતિમર્શનમ્| યુઞ્જ્યાદ્વિરેચનાદીંસ્તુ ધાત્ર્યા એવ યથોચિતાન્||૨૦||

તત્ર સામાન્યેન વ્યાધિષુ યથાદોષં દોષસ્વરૂપાનતિક્રમેણ યથારોગમિતિ રોગસ્વરૂપાનતિક્રમેયા| યથોદ્રેકમિતિ દોષાદીનામુદ્રેકમનતિક્રામન્| દેશાદીંશ્ચ વિભજ્ય વિકલ્પ્ય ભિષગ્જિતં ચિકિત્સિતં યોજ્યમ્| યદ્યસ્માત્ ય એવ પુંસો દોષા વાતાદયસ્ત એવ બાલસ્ય| ય એવ ચ સમ્પ્રાપ્તિવિશિષ્ટા જ્વરાદયસ્ત એવ યત્ બાલસ્યાતઃ પૂર્વોક્તમેવ સર્વં ભેષજમ્| કેવલમસ્ય બાલસ્ય માત્રા ઔષધસ્ય કનીયસી| કનીયસ્યા હેતુઃ સૌકુમાર્યાદિઃ| સુકુમારોઽલ્પશરીરઃ સર્વાન્નાભુક્ ચ મહતીં મધ્યમાં ચ માત્રાં સોઢુમશક્તો ભવતિ| સર્વેષુ રોગેષુ મતિમાન્ ભિષઙ્ મૃદુ વમનં સદ્યો રોગોદ્ભવસમનન્તરં બાલં પાયયેત્| યતો બાલાઃ સદૈવ ઘૃતક્ષીરનિષેવણાત્ સ્નિગ્ધા ભવન્તિ| અતસ્તાન્ વમનં પાયયેત્| વિરેકેણ સાધ્યે વ્યાધૌ બાલસ્ય બસ્તિં યુઞ્જ્યાન્ન તુ વિરેકમ્| મર્શેન સાધ્યે પ્રતિમર્શનં યુઞ્જ્યાત્| વિરેચનાદીંસ્તુ યથોચિતાન્ વ્યાધ્યનુગુણાન્ ધાત્ર્યા એવ યુઞ્જ્યાત્|| ૨૦||

Adhikarana stanyadoShaharAH yogAH (21) · Śloka 21

મૂર્વાવ્યોષવરાકોલજમ્બૂત્વગ્દારૂસર્ષપાઃ| સપાઠા મધુના લીઢાઃ સ્તન્યદોષહરાઃ પરમ્| ઇક્ષુમૂલકશેર્વાખ્યયષ્ટ્યાહ્વૈસ્તનુ શુદ્ધ્યતિ| સાન્દ્રં તુ ક્ષૌદ્રકાશ્મર્યગુડૂચીતણ્ડુલામ્બુભિઃ| શૃતૈર્વા સુરસશ્વેતસર્ષપાબૃહતીદ્વયૈઃ| ગ્રથિતં પદ્મકોશીરફલિનીશ્વેતચન્દનૈઃ||૨૧||

મૂર્વાદયો મધુનાઃ લીઢાઃ પરં સર્વસ્તન્યદોષહરાઃ| તનુ તુ ક્ષીરમિક્ષુમૂલાદિભિઃ શુદ્ધ્યતિ| સાન્દ્રં ઘનં ક્ષૌદ્રાદિભિઃ શુદ્ધ્યતિ| સુરસાદિભિર્વા શૃતૈઃ સાન્દ્રં શુદ્ધ્યતિ| ગ્રથિતં ગ્રન્થિમત્ સ્તન્યં પદ્મકાદિભિર્યથાયોગ્યં પ્રયુક્તૈઃ શુદ્ધ્યતિ|| ૨૧||

Adhikarana dantodBavarogANAM cikitsA (22) · Śloka 22

દન્તપાલીં સમધુના ચૂર્ણેન પ્રતિસારયેત્| પિપ્પ્લ્યા ધાતકીપુષ્પધાત્રીફલકૃતેન વા| વાધ્રીણસકપોતોત્થરજસ્તદ્વચ્ચ યોજિતમ્| લાવતિત્તિરવલ્લૂરરજઃ પુષ્પરસદ્રુતમ્| દ્રુતં કરોતિ બાલાનાં દન્તકેસરવન્મુખમ્| વચાદ્વિબૃહતીપાઠાકટુકાતિવિષાધનૈઃ| મધુરૈશ્ચ ઘૃતં સિદ્ધં સિદ્ધં દશનજન્મનિ||૨૨||

ઇતિ સ્તન્યદોષાણાં સાધનમુક્ત્વા ક્રમપ્રાપ્તાનાં દન્તોદ્ભવરોગાણામુચ્યતે-દન્તપાલીમિત્યાદિ| પિપ્પલ્યાશ્ચૂર્ણેન સમધુના દન્તપાલીં પ્રતિસારયેત્| ધાતકીપુષ્પધાત્રીફલાભ્યાં કૃતેન વા ચૂર્ણેન સમધુના દન્તપાલીં પ્રતિસારયેત્| વાધ્રીણસકપોતયો રજો માંસચૂર્ણં તદ્વદિતિશબ્દાત્ મધુના યોજિતં પ્રતિસારણં ભવતિ| વાધ્રીણસં જાહકં મન્યતે| લાવતિત્તિરીણાં વલ્લૂરસ્ય શુષ્કમાંસસ્ય રજશ્ચૂર્ણ પુષ્પરસેન ક્ષૌદ્રેણ દ્રુતામાલોડિતં પ્રકરણાદ્દન્તપાલીપ્રતિસારેણ બાલાનાં મુખં દ્રુતં શીઘ્રં દન્તકેસરવત્ કરોતિ| દન્તા એવ કેસરાણિ તાનિ વિદ્યન્તે યસ્મિન્| કેસરશબ્દેન મુખસ્ય પદ્મત્વં રૂપિતમ્| વચાદિભિર્મધુરવર્ગયુક્તૈઃ સિદ્ધં ઘૃતં દશનજન્મનિ સિદ્ધમપ્રતિહતમ્| ઇતિ દન્તોદ્ભવ ઉક્તઃ|| ૨૨||

Adhikarana vAtajvaranAshanAH yogAH (23) · Śloka 23

ભદ્રદારુ ઘનં યષ્ટી સમઙ્ગા સસિતોપલા| વાતજ્વરપરીતાઙ્ગઃ પિબેદન્તરપાનકમ્| સુરાહ્વઘનયષ્ટ્યાહ્વપયસ્યાંશુમતીદ્વયમ્| નાગરં મરિચં ભાર્ઙ્ગી વૃશ્ચિકાલી શતાવરી| ઘૃતં તત્ક્વાથદુગ્ધાભ્યાં સિદ્ધં હન્ત્યનિલજ્વરમ્| બાલસ્ય પાનાભ્યઙ્ગાભ્યામેભિશ્ચોન્મર્દનં હિતમ્| હરિદ્રાકુષ્ઠષડ્ગ્રન્થશતપુષ્પાહરેણુભિઃ| ભાર્ઙ્ગ્યૈલાસુષવીરાસ્નાવર્ષાભૂનતસર્ષપૈઃ| અક્ષાંશૈઃ સામ્બુસૌવીરૈર્મસ્તુપિષ્ટૈર્મરુજ્જ્વરે| તૈલપ્રસ્થં સુરામણ્ડતુલ્યમભ્યઞ્જનં પચેત્||૨૩||

અતઃ ક્રમેણ જ્વરાદિષુ બાલસ્ય વિશેષેણોચ્યતે| વાતજ્વરેણ પરીતાઙ્ગો બાલો ભદ્રદાર્વાદિકમન્તરપાનકં પિબેત્| પાનમેવાન્તરપાનકમ્| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા| સુરાહ્વાદીનાં ક્વાથેન દુગ્ધેન ચ સિદ્ધં ઘૃતં પાનેનાભ્યઙ્ગેન ચ બાલસ્યનિલજ્વરં હન્તિ| સુરાહ્વં દેવદારુ| પયસ્યા ક્ષીરિકા| (નિ) 'નક્રાહિદંષ્ટ્રિકા કાલીં વૃશ્ચિકાલ્યુષ્ટ્રધૂમકઃ|' એભિરેવ ચ સુરાહ્વાદિભિર્બાલસ્ય વાતજ્વરે અઙ્ગોન્મર્દનં હિતમ્| બાલસ્ય મરુજ્જ્વરે હરિદ્રાદિભિઃ કલ્કપરિભાષયા મસ્તુપિષ્ટૈસ્તૈલપ્રસ્થં તુલ્યસુરામણ્ડમભ્યઞ્જનં પચેત્| ઇતિ વાતજ્વર ઉક્તમ્|| ૨૩||

Adhikarana pittajvare~atisAre ca yogAH (24) · Śloka 24

લાજનીલોત્પલકણામધુકાઞ્જનશર્કરમ્| પિત્તજ્વરમતીસારં મધુલીઢં નિવર્તયેત્| લાજદ્વિપિપ્પલીક્વાથઃ શર્કરામધુસંયુતઃ| પીતો જ્વરમતીસારં તૃષ્ણાં છર્દિં ચ નાશયેત્| આમાતિસારે રક્તે ચ કલ્કિતાં જગપિપ્પલીમ્| પાયયેચ્છર્કરોપેતાં ચૂર્ણં વા દેવદારુજમ્||૨૪||

લાજાદિકં મધુલીઢં સાતિ પિત્તજ્વરં નિવર્તયેત્| લાજપિપ્પલીહસ્તિપિપ્પલીનાં ક્વાથઃ શર્કરામધુસંયુક્તઃ પીતઃ પૈત્તિકજ્વરાદિકં બાલસ્ય નાશયેત્| સુબોધમ્|| ૨૪||

Adhikarana shiro~aBitApe yogAH (25) · Śloka 25

શોરોભિતાપે સઘૃતૈઃ શિરઃ શીતૈઃ પ્રલેપયેત્| પત્રૈઃ કપિત્થચાઙ્ગેરીબદરીકાકમાચિજૈઃ| શિરોરુક્ ચ્છર્દ્યતીસારનાશનં મૂર્ધલેપનમ્| ગવાદનીં દાડિમઞ્ચ તૃડ્વાન્ કોષ્ણામ્ભસા પિબેત્||૨૫||

શિરોઽભિતાપે વક્ષ્યમાણલક્ષણે કપિત્થાદિપત્રૈઃ સઘૃતૈઃ શીતીકૃતૈઃ બાલસ્ય શિરઃ પ્રલેપયેત્| એતદ્ધિ કપિત્થાદિપત્રકૃતં મૂર્ધપ્રલેપં શિરોરોગાદિનાશનમ્| તૃડ્વાન્ બાલો ગવાદનીં દાડિમચૂર્ણં કોષ્ણામ્ભસા પિબેત્| (નિ) ગવાદની ક્ષુદ્રફલા વૃષભાદી ગવાક્ષ્યપિ||૨૫||

Adhikarana kukUNakAdyakShirogaghnAH yogAH (26) · Śloka 26

કુર્યાત્ કુકૂણપોથક્યોર્યથોક્તં સ્વં સ્વમૌષધમ્| મનઃશિલાશઙ્ખનાભિઃ પિપ્પલ્યો મધુયષ્ટિકા| ક્ષૌદ્રેણ ઘૃષ્ટા ગુલિકા શિશોઃ સર્વાક્ષિરોગજિત્| પિપ્પલીતણ્ડુલૈર્મુદ્ગૈઃ સુમનઃ કોરકૈર્યવૈઃ| નીલોત્પલસ્ય પત્રૈશ્ચ શ્રેષ્ઠા વર્તિઃ શતોન્મિતૈઃ||૨૬||

કુકૂણપોથક્યોર્વર્ત્મરોગે વક્ષ્યમાણયોર્બાલસ્ય તત્રોક્તમેવ સ્વં સ્વમૌષધં કુર્યાત્| મનઃશિલાદિભિર્ગુટિકાઞ્જનેન શિશોઃ સર્વાનક્ષિરોગાન્ જયતિ| પિપ્પલીતણ્ડુલાદીનાં પઞ્ચાનાં પ્રત્યેકં શતેન કૃતા વર્તિઃ શ્રેષ્ઠા પ્રકરણાદક્ષિરોગેષુ|| ૨૬||

Adhikarana tRuShNAdinAshanAH yogAH (27) · Śloka 27

પ્રિયઙ્ગ્વઞ્જનમુસ્તાનાં ચૂર્ણસ્તણ્ડુલવારિણા| તૃષ્ણાતિસારવમથૂન્ હન્તિ પીતઃ સમાક્ષિકઃ| પટોલનિમ્બકુટજસપ્તપર્ણં સદીપ્યકમ્| દેવદારુવિડઙ્ગાનિ સરલો માક્ષિકં ઘૃતમ્| લીઢં જ્વરમતીસારં કાસં પાણ્ડ્વામયં વમિમ્| હન્યાચ્ચ માતૃકાદોષાન્ રોગાનન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્||૨૭||

પ્રિયઙ્ગ્વાદીનાં ચૂર્ણઃ સમાક્ષિકસ્તણ્ડુલવારિણા પીતસ્તૃષ્ણાદીન્ હન્તિ| પટોલાદિકં માક્ષિકઘૃતાભ્યાં લીઢં જ્વરાદિકં વક્ષ્યમાણશ્ચ માતૃકાદોષાનન્યાંશ્ચૈવંપ્રકારાન્ રોગાન્ હન્યાત્| ઇતિ પિત્તાન્વય ઉક્તમ્|| ૨૭||

Adhikarana shleShmajvaraghnAH yogAH (28) · Śloka 28

મધુકવ્યોષષડ્ગ્રન્થાગ્રન્થિકાસ્પૃષ્ટરોદિકાઃ| ક્ષીરિણાઞ્ચ પ્રવાલાનિ પાઠા ચ વિપચેદ્ ઘૃતમ્| તત્પીતં સમધુ શ્લેષ્મજ્વરઘ્નં દીપનં પરમ્| રાસ્નૈલાનતતર્કારીમધુશિગ્રુસુરાહ્વયૈઃ| સબિલ્વકુષ્ઠવરણરેણૂકામિસિભિઃ કૃતઃ| શ્લેષ્મજ્વરહરો લેપસ્તૈલમભ્યઞ્જનં ચ તૈઃ| મણ્ડલાનિ તુ સાજ્યેન ગજમૂત્રેણ લેપયેત્||૨૮||

મધુકાદિભિર્વિપક્વમ્ ઘૃતં સમાક્ષિકં પીતં શ્લેષ્મજ્વરઘ્નમગ્નિદીપનં ચ પરમતિશયેન| મધુકં મધુયષ્ટી| વ્યોષં ત્ર્યૂષણમ્| ષડ્ગ્રન્થા વચા| સ્પૃષ્ટરોદિકા લજ્જાલુકા પ્રસિદ્ધા દાક્ષિણાત્યેષુ| રાસ્નાદિભિઃ કૃતો લેપઃ શ્લેષ્મજ્વરહરો ભવતિ| તૈશ્ચ રાસ્નાદિભિઃ સિદ્ધં તૈલમભ્યઞ્જનં શ્લેષ્મજ્વરહરમ્| મણ્ડલાનિ શ્લેષ્મણો લવણાનુરસસ્તન્યહેતુકકોપજાનિ તાનિ સાજ્યેન હસ્તિમૂત્રેણ લેપયેત્|| ૨૮||

Adhikarana sarvarogaghnaM rajanyAdicUrNam (29) · Śloka 29

રજનીદારૂસરલશ્રેયસીબૃહતીદ્વયમ્| પૃશ્નિપર્ણી શતાહ્વા ચ લીઢં માક્ષિકસર્પિષા| ગ્રહણીદીપનં શ્રેષ્ઠં મારુતસ્યાનુલોમનમ્| અતીસારજ્વરશ્વાસકામલાપાણ્ડુકાસજિત્| બાલસ્ય સર્વરોગેષુ પૂજિતં બલવર્ણદમ્||૨૯||

રજન્યાદિકં માક્ષિકસર્પિષા લીઢં ગ્રહણીદીપનત્વાદિગુણમ્| શ્રેયસી હસ્તિપિપ્પલી|| ૨૯||

Adhikarana atisArAdinAshanAH yogAH (30) · Śloka 30

બિલ્વપેશીગજકણાધાતકીલોધ્રબાલકમ્| હન્તિ લીઢમતિસારં શિશોઃ ક્ષૌદ્રદ્રુતં દ્રુતમ્| ત્રિફલાધાતકીપુષ્પપદ્મબિલ્વશલાટુભિઃ| સકટ્વઙ્ગૈર્ઘૃતં સિદ્ધમુદરામયનાશનમ્| પથ્યાસૌવર્ચલક્ષારવેલ્લવ્યોષાગ્નિહિઙ્ગુભિઃ| તિક્તયા ચ ઘૃતં સિદ્ધં સમક્ષીરં વ્યપોહતિ| શૂલાનાહગુદભ્રંશશ્વાસકાસવિલમ્બિકાઃ||૩૦||

બિલ્વપેશ્યાદિકં ક્ષૌદ્રેણ દ્રુતમાલોડિતં શિશોરતીસારં દ્રુતં શીઘ્રં હન્તિ| બિલ્વપેશી બિલ્વમધ્યમ્| ગજકણા હસ્તિપિપ્પલી| શેષં સુબોધમ્| વિલમ્બિકા માત્રાશિતીયોક્તા|| ૩૦||

Adhikarana vRuddhakAshyapanirmitaM sama~ggAdighRutam (31) · Śloka 31

સમઙ્ગાધાતકીલોધ્રકુટન્નટબલાદ્વયૈઃ| મહાસહાક્ષુદ્રસહામુદ્ગબિલ્વશલાટુભિઃ| સકાર્પાસીફલૈસ્તોયે સધિતૈઃ સાધિતં ઘૃતમ્| ક્ષારમસ્તુયુતં હન્તિ શીઘ્રં દન્તોદ્ભવોદ્ભવાન્| વિવિધાનામયાનેતદ્વૃદ્ધકાશ્યપનિર્મિતમ્||૩૧||

સમઙ્ગાદીનાં ક્વાથે યવક્ષારમસ્તુભ્યાં યુતં સાધિતં ઘૃતં દન્તોદ્ભવોદ્ભવાનામયાન્ વિવિધાનનેકપ્રકારાન્ શીઘ્રં હન્તિ| એતચ્ચ વૃદ્ધકાશ્યપનિર્મિતમ્|| ૩૧||

Adhikarana dantodBavarogeShu bAlaM nAtitantrayet (32) · Śloka 32

દન્તોદ્ભેદોત્થરોગેષુ ન બાલમતિતન્ત્રયેત્| સ્વયમપ્યુપશામ્યન્તિ જાતદન્તસ્ય યદ્ગદાઃ||૩૨||

દન્તોદ્ભેદોત્થેષુ ચ રોગેષુ બાલં વૈદ્યો નાતિતન્ત્રયેત્| કુત ઇત્યાહ-સ્વયમિત્યાદિ| યસ્માદ્ દન્તોદ્ભેદોત્થા રોગા જાતદન્તસ્ય સ્વયમપિ વિનાપિ ચિકિત્સાં શામ્યન્તિ|| ૩૨||

Adhikarana dantAnAM patanaM punarudBavashca (33) · Śloka 33

યાવન્માસસ્ય યો જાતસ્તાવદ્વર્ષસ્ય સ દ્વિજઃ| પતતિ પ્રાયશોઽષ્ટાનાં તેષાં પૂર્વેષુ સમ્ભવઃ||૩૩||

યાવન્માસસ્ય બાલસ્ય યો દન્તો જાતઃ સ દન્તાસ્તાવદ્વર્ષસ્યૈવ પતતિ| તેષાં ચ વર્ષાણામષ્ટાનાં પૂર્વવર્ષેષુ પ્રાયઃ પુનઃ સમ્ભવઃ| અષ્ટવર્ષાદૂર્ધ્વં પતિતદન્તાનાં પુનર્ન સમ્ભવઃ| અસ્ય ચાર્થસ્ય વ્યભિચારપ્રદર્શનાર્થં પ્રાયોગ્રહણમ્|| ૩૩||

Adhikarana kumArashoShaH (34) · Śloka 34

અત્યહઃ સ્વપ્નશીતામ્બુશ્લૈશ્મિકસ્તન્યસેવિનઃ| શિશોઃ કફેન રૂદ્ધેષુ સ્રોતસ્સુ રસવાહિષુ| અરોચકઃ પ્રતિશ્યાયો જ્વરઃ કાસશ્ચ જાયતે| કુમારઃ શુષ્યતિ તતઃ સ્નિગ્ધશુક્લમુખેક્ષણઃ||૩૪||

અત્યર્થમહઃસ્વપ્નાદિસેવિનઃ શિશોઃ કફેન રૂદ્ધેષુ રસવાહિષુ સ્રોતઃસ્વરોચકાદયો જાયન્તે| તતો રસસ્યાલાભેન સ્નિગ્ધશુક્લમુખનેત્રઃ કુમારઃ શુષ્યતિ|| ૩૪||

Adhikarana kumArashoShacikitsA (35) · Śloka 35

સૈન્ધવવ્યોષશાર્ઙ્ગેષ્ઠાપાઠાગિરિકદમ્બકાન્| શુષ્યતો મધુસર્પિર્ભ્યામરુચ્યાદિષુ યોજયેત્| અશોકરોહિણીયુક્તં પઞ્ચકોલં ચ ચૂર્ણિતમ્| બદરીધાતકીધાત્રીચૂર્ણં વા સર્પિષા દ્રુતમ્| અશ્વલિણ્ડરસક્ષૌદ્રયુક્તાં વા મધુયષ્ટિકામ્| દ્વિવાર્તાકીફલરસં કેવલં વાશ્વવિડ્રસમ્| મધુના વા ધનવ્યોષપાઠામૂર્વાશતાવરી| સપયસ્યા પૃથક્પર્ણી ઘૃતં વા માક્ષિકાન્વિતમ્| સ્થિરામરતરુવ્યોષદ્વિપુનર્નવસાધિતમ્| સ્થિરાવચાદ્વિબૃહતીકાકોલીપિપ્પલીનતૈઃ| નિચુલોત્પલવર્ષાભૂભાર્ઙ્ગીમુસ્તૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| સિદ્ધં પ્રસ્થાર્ધમાજ્યસ્ય સ્રોતસાં શોધનં પરમ્| સિંહ્યશ્વગન્ધાસુરસકણાગર્ભં ચ તદ્ગુણમ્| યષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીલોધ્રપદ્મકોત્પલચન્દનૈઃ| તાલીસસારિવાભ્યાઞ્ચ સાધિતં શોષજિદ્ધૃતમ્| રાસ્નામધૂલિકાભાર્ઙ્ગીપિપ્પલીદેવદારુભિઃ| અશ્વગન્ધાદ્વિકાકોલીશૃઙ્ગ્યર્ષભકજીવકૈઃ| સૂપ્યપર્ણીવિડઙ્ગૈશ્ચ કલ્કિતૈઃ સાધિતં ઘૃતમ્| શશોત્તમાઙ્ગનિર્યૂહે શુષ્યતઃ પુષ્ટિકૃત્ પરમ્| વચાવયસ્થાતગરકાયસ્થાચોરકૈઃ શૃતમ્| બસ્તમૂત્રસુરાભ્યાં ચ તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્| દ્વે બલે તુમ્બુરુચ્છલ્લી વચા ગિરિકદમ્બકઃ| સુરાપિષ્ટઃ પ્રદેહઃ સ્યાદધઃ કાયે વિશુષ્ય તામ્| સિંહસ્કન્દીસિંહવલ્લીકરમર્દીત્રિકણ્ટકૈઃ| ભઙ્ગૈઃ ક્વાથઃ કુમારાણાં શુષ્યતાં પરિષેચનમ્| સાશોકરોહિણીં કૃષ્ણાં મધ્વાજ્યેન લિહઞ્જયેત્| શિશુઃ શોષં શરીરસ્ય સસિતચ્છાગદુગ્ધભુક્||૩૫||

શુષ્યતો બાલસ્યાનન્તરોક્તેષ્વરુચ્યાદિષુ સૈન્ધવાદિકમનેકપ્રકારેણ યોજયેત્| ગિરિકદમ્બકો ભૂકદમ્બકઃ| અશોકરોહિણ્યા કટુરોહિણ્યા યુક્તં પઞ્ચકોલં ચ ચૂર્ણિતં શુષ્યતોઽરુચ્યાદિષુ યોજયેત્| બદર્યાદિચૂર્ણં વા સર્પિષા દ્રુતમ્| અથવા મધુયષ્ટિકામશ્વપુરીષરસમધુભ્યાં યુક્તાં યોજયેત્| અથવા કેવલમશ્વવિડ્રસં દ્વિવાર્તાકીફલરસયુતં યોજયેત્| દ્વિવાર્તાકી દ્વિબૃહતી| અથવા પયસ્યાપૃથક્પર્ણીભ્યાં યુક્તં ઘનાદિકં મધુના| પયસ્યા ક્ષીરિકા| પૃથક્પર્ણી પૃશ્નિપર્ણી| અથવા સ્થિરાદિસાધિતં ઘૃતં માક્ષિકાન્વિતં યોજયેત્| સ્થિરાવચાદિભિઃ કાર્ષિકૈઃ પ્રસ્થાર્ધં ઘૃતસ્ય સિદ્ધં બાલસ્ય પરં સ્રોતસાં શોધનમ્| સ્થિરા સાલપર્ણી| નતં તગરમ્| નિચુલં જલવેતસમ્| વર્ષાભૂઃ પુનર્નવા| સિંહ્યાદિગર્ભમ્ ઘૃતં તદ્ગુણં સ્થિરાદિઘૃતસમગુણમ્| ગર્ભઃ પાકાય કલ્કઃ| સિંહી ક્ષુદ્રબૃહતી| યષ્ટ્યાહ્વાદિભિઃ સાધિતં ઘૃતં બાલસ્ય શોષજિત્| શશોત્તમાઙ્ગાનાં શશશિરસાં નિર્યૂહે ક્વાથે રાસ્નાદિભિઃ કલ્કિતૈઃ સાધિતં ઘૃતં શુષ્યતો બાલસ્ય પરં પુષ્ટિકૃત્| મધૂલિકા ગુડતૃણઃ| સ એવ નૃત્યકુણ્ડો મલિઞ્ચકઃ| શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી| વચાદિશૃતં તૈલં બાલસ્યાભ્યઞ્જને હિતમ્| પ્રકરણાચ્છુષ્યતઃ| વયસ્થા આમલકમ્| કાયસ્થા હરીતકી| બસ્તમૂત્રં છાગમૂત્રમ્| શુષ્યતાં બાલાનાં દ્વિવલાદિકઃ સુરપિષ્ટોઽધઃ કાયે વિશુષ્યતાં પ્રદેહઃ સ્યાત્| તુમ્બુરુઃ તીક્ષ્ણત્વક્| ગિરિકદમ્બકો ભૂકદમ્બકઃ| સિંહસ્કન્ધાદિભિઃ ક્વાથઃ શુષ્યતાં કુમારાણાં પરિષેચનમ્| સિંહસ્કન્દી સિંહવલ્લી| કરમર્દી| ત્રિકણ્ટકો ગોક્ષુરકઃ| અશોકરોહિણ્યા યુક્તાં પિપ્પલી મધુસર્પિષા લિહન્ સશર્કરચ્છાગક્ષીરભુક્ શિશુઃ શરીરસ્ય શોષં જયેત્|| ૩૫||

Adhikarana shuShkakAsacikitsA (36) · Śloka 36

શુષ્કકાસે કુમારસ્ય ધાત્ર્યાઃ સ્તન્યવિશોધનઃ| માષયૂષઃ પ્રયોક્તવ્યઃ સકૃષ્ણો ઘૃતભર્જિતઃ| મધુનાઽતિવિષાશૃઙ્ગીપિપ્પલીર્લેહયેચ્છિશુમ્| એકાં વાતિવિષાં કાસજ્વરચ્છર્દિરુપદ્ગુતમ્| કાસતૃટ્ચ્છર્દ્યતીસારૈરર્દિતં લાજતર્પણમ્| લાજતાલીસપત્રં વા બીજાનિ કમલસ્ય વા| લોધ્રપ્રિયઙ્ગુકલ્કં વા પાયયેત્તણ્ડુલામ્ભસા| શર્કરામધુસંયુક્તં લાજકુસ્તુમ્બરીરજઃ||૩૬||

શુષ્કકાસેત્યાદિકં સુબોધમ્| કાસાદ્યુપદ્રુતં શિશુમતિવિષાદિકં મધુના લેહયેત્| એકામેવ વાતિવિષાં મધુના લેહયેત્| અથવા લાજતર્પણમ્| અથવા લાજતાલીસપત્રમથવા પદ્મબીજમ્| લોધ્રાદિકં તણ્ડુલોદકેન| લાજકુસ્તુમ્બર્યોઃ રજઃ શર્કરામધુયુક્તં લેહઃ||૩૬||

Adhikarana CardyAdInAM cikitsA (37) · Śloka 37

બૃહતીફલમૂલત્વક્પિપ્પલીગ્રન્થિકૈઃ કૃતઃ| તવક્ષીરીયુતૈઃ ક્વાથો મધુના હન્તિ શીલિતઃ| છર્દિમૂર્ચ્છાજ્વરશ્વાસકાસાતીસારપીનસાન્| પઞ્ચકોલદ્વિવા્ર્તાકીમૂલભાર્ઙ્ગીતુગાહ્વયાઃ| ક્ષૌદ્રાજ્યલીઢાઃ શ્વસનકાસપીનસરુક્ચ્છર્દિઃ| શ્યામાતિમુક્તાતક્કારીકુસુમક્વાથસાધિતમ્| યષ્ટિગર્ભં ધૃતં તૃષ્ણાહિધ્માશ્વાસાસ્રપિત્તનુત્||૩૭||

બૃહતીફલાદિભિઃ કૃતઃ ક્વાથો માક્ષિકયુક્તઃ શીલિતઃ છર્દ્યાદીન્ હન્તિ| ફલાદિત્રયં બૃહત્યા વિજ્ઞેયમ્| પઞ્ચકોલાદિ ક્ષૌદ્રાજ્યાભ્યાં લીઢં શ્વસનાદિજિદ્ ભવતિ| દ્વયોઃ વાર્તાક્યોર્બૃહતીકણ્ટકાર્યોઃ મૂલમ્| શ્યામાદિક્વાથે મધુયષ્ટીકલ્કેન સાધિતં ઘૃતં પાનેન બાલસ્ય તૃષ્ણાદિનુત્|| ૩૭||

Adhikarana pItastanyaCardane cikitsA (38) · Śloka 38

પીતં પીતં વમતિ યઃ સ્તન્યં તં મધુસર્પિષા| દ્વિવાર્તાકીફલરસં પઞ્ચકોલં ચ લેહયેત્| પિપ્પલીપઞ્ચલવણં કૃમિજિત્ પારિભદ્રકમ્| તદ્વલ્લિહ્યાત્તથા વ્યોષં મષી વા રોમચર્મણામ્| લાભતઃ શલ્યકશ્વાવિટ્ગોધર્ષ્યશિખિજન્મનામ્| ખદિરાર્જુનતાલીસકુષ્ઠચન્દનજે રસે| સક્ષીરં સાધિતં સર્પિર્વમથું વિનિયચ્છતિ| ક્ષીરીપ્રવાલમધુકદર્ભમૂલવિસોત્પલૈઃ| તૃષ્ણાદાહજ્વરહરઃ કષાયઃ સસિતામધુઃ| શર્કરાદાડિમકણાનાગકેસરજીવકમ્| લિહન્ કુમારઃ ક્ષૌદ્રેણ તૃટ્ચ્છર્દિભ્યાં વિમુચ્યતે| લાજૈઃ સચન્દનોશીરયષ્ટીમધુકપદ્મકૈઃ| લિપ્તો ધૌતઃ સ્તનઃ પીતો ભ્રમતૃડ્દાહમોહહા||૩૮||

યો બાલઃ પીતં પીતં ચ સ્તન્યં વમતિ તં બાલં વૈદ્યો દ્વિવાર્તાકીફલાનાં રસં પઞ્ચકોલયુક્તં મધુસર્ષિષા લેહયેત્| તથા પિપ્પલ્યાદિકં તદ્વદિતિ મધુસર્પિષા લેહયેત્| પારિભદ્રકો નિમ્બઃ| તથા વ્યોષમપિ મધુસર્પિષા લિહ્યાત્| અથવા યથાલાભં શલ્યકાદિજન્મનાં રોમ્ણાં ચર્મણાં ચ મષી મધુસર્પિષા લિહ્યાત્| ખદિરાદીનાં રસે ક્વાથે સક્ષીરં સર્પિઃ સાધિતં બાલસ્ય વમથું છર્દિં વિનિયચ્છતિ નાશયતિ| ક્ષીરીપ્રવાલાદીનાં ક્વાથઃ શર્કરયા મધુના ચ યુક્તો બાલસ્ય તૃષ્ણાદિહરઃ| ક્ષીરિણો વટાદયઃ તેષાં પ્રવાલા અઙ્કુરાઃ| શર્કરાદિકં ક્ષૌદ્રેણ લિહન્ કુમારસ્તૃટ્ચ્છર્દિભ્યાં વિમુચ્યતે| લાજૈશ્ચન્દનાદિયુક્તૈર્ધાત્ર્યાઃ સ્તનો લિપ્તઃ કાલાતિક્રમેણ ધૌતઃ પીતો બાલસ્ય તૃટ્ભ્રમાદિહા ભવતિ|| ૩૮||

Adhikarana la~gGanodBUtakArshyAdicikitsA (39) · Śloka 39

અસ્નેહલવણં પીત્વા સંસ્કૃતં લાવજં રસમ્| સશર્કરં વિજયતે બાલો લઙ્ઘનજાન્ ગદાન્||૩૯||

સ્નેહલવણાભ્યાં વિના યઃ સંસ્કૃતો લાવમાંસરસઃ તં સશર્કરં પીત્વા બાલો લઙ્ઘનજાન્ ગદાન્ કાર્શ્યભ્રમાદીન્ વિજયતે પરાજયતે|| ૩૯||

Adhikarana mahApadmavisarpaH (40) · Śloka 40

વિસર્પસ્તુ શિશોઃ પ્રાણનાશનઃ બસ્તિશીર્ષજઃ| પદ્મવર્ણો મહાપદ્મનામા દોષત્રયોદ્ભવઃ| શાખાભ્યાં હૃદયં યાતિ હૃદયાદ્વા ગુદં વ્રજેત્||૪૦||

ત્રિદોષકોપાચ્છિશોર્બસ્તૌ વા શિરસિ વા પદ્મવર્ણો વિસર્પો ભવતિ| તસ્ય ચ મહાપદ્મ ઇતિ નામ| સ ચ શિશોઃ પ્રાણનાશનઃ| તસ્ય ચિકિત્સા ન વિદ્યત ઇત્યર્થઃ| યશ્ચાન્યોઽપિ વિસર્પઃ શાખાભ્યો હૃદયં વ્રજેત્ હૃદયાદ્વા ગુદં સોઽપિ પ્રાણનાશનઃ|| ૪૦||

Adhikarana sadantajAtasya shAntikarma (41) · Śloka 41

સદન્તો જાયતે યસ્તુ દન્તાઃ પ્રાગ્યસ્ય ચોત્તરાઃ| કુર્વીત તસ્મિન્નુત્પાતે શાન્તિં તં ચ દ્વિજાતયે| દદ્યાત્ સદક્ષિણં બાલં નૈગમેષં ચ પૂજયેત્| વત્સસ્ય મધુલાજાનામાપૂર્યપ્રાઙ્મુખો મુખમ્| ચુમ્બેત્કુમારસ્ત્રીન્ વારાન્ પ્રાયશ્ચિત્તમિદં પરમ્| નાવમારોહયેત્ બાલં સ્નાતં સ્કન્ધં ગજસ્ય વા| ભોજયેત્ બ્રાહ્મણાંશ્ચાત્ર પાયસં મધુસર્પિષા||૪૧||

યસ્તુ બાલઃ સદન્તો જાતદન્ત એવ જાયતે| યસ્ય બાલસ્યોત્તરા ઉપરિભવાઃ દન્તાઃ પ્રાગ્જાયન્તે તસ્મિંસ્તથાવિધ ઉત્પાતે વૈદ્યઃ સર્વરક્ષાર્થં શાન્તિં હોમાદિના કુર્યાત્| તઞ્ચ બાલં દ્વિજાતયે બ્રાહ્મણાય દક્ષિણયા સહ દદ્યાત્| નૈગમેષં ચ નામ્ના વક્ષયમાણં ગ્રહ વિશેષં વૈદ્યઃ પૂજયેત્| પ્રાઙ્મુખશ્ચ કુમારો માક્ષિકલાજપૂર્ણમુખસ્ય ગોવત્સસ્ય મુખં ત્રીન્ વારશ્ચુમ્બેત્| એતદ્ધિ પરં પ્રાયશ્ચિત્તં ઉત્પાતફલદોષશમનમ્| સ્નાનં ચ બાલં નાવં વા ગજસ્કન્ધં વાઽઽરોપયેત્| અત્ર ચોત્પાતે બ્રાહ્મણાન્ પાયસં મધુસર્પિષા ભોજયેત્|| ૪૧||

Adhikarana paribhavAkhyavyAdheshcikitsA (42) · Śloka 42

માતુઃ કુમારો ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં પ્રાયોઽપિબન્નપિ| કાસાગ્નિનસાદવમથુતન્દ્રાકાર્શ્યારુચિભ્રમૈઃ| યુજ્યતે કોષ્ઠવૃદ્ધ્યા ચ તમાહુઃ પારિગર્ભિકમ્| રોગં પરિભવાખ્યં ચ યુઞ્જ્યાત્તત્રાગ્નિદીપનમ્| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલકટુકાદેવદારુભિઃ| ક્ષારદ્વયવિડાજાજીબિલ્વમધ્યાગ્નિદીપ્યકૈઃ| દધિસૌવીરકસુરામણ્ડૈશ્ચ વિપચેદ્ ઘૃતમ્| હન્તિ પ્રયુક્તં તત્કાલે રોગાન્ પારિભવાશ્રયાન્||૪૨||

માતુર્ગર્ભિણ્યાઃ કુમારઃ પ્રાયેણ સ્તન્યમપિબન્ અપિ અપિશબ્દાત્ પિબન્નપિ કાસાદિભિર્યુજ્યતે| તં ચૈવંરૂપં રોગવિશેષમાચાર્યાઃ પારિગર્ભિકમિત્યાહુઃ| તત્ર પારિગર્ભિકે સર્વં કિઞ્ચિદગ્નદીપનં યુઞ્જ્યાત્| પિપ્પલ્યાદિભિર્ઘૃતં પચેત્ તદ્ ઘૃતં કાલે વ્યાધેઃ સ્નેહયોગ્યે પ્રયુક્તં પરિભવાશ્રયાન્ કાસાદિરોગાન્ હન્તિ| સૌવીરકં કાઞ્જિકમ્||૪૨||

Adhikarana pariBavAntaraM tatra cikitsA ca (43) · Śloka 43

અન્નેનોપહિતં સ્તન્યં પિબતો વિહિતાન્ પરમ્| ઇમાનેવ ગદાન્ કુર્યાત્ કુર્યાત્તેષ્વેતદેવ ચ| પીતં પીતં ચ યઃ સ્તન્યં સવાતમતિસાર્યતે| તસ્યાપ્યેતત્પરં પથ્યં દીપનં બલવર્ણકૃત્| અત્યુદ્રિક્તક્ષુધં બાલં પરિભૂતં લેહયેત્| વિદારીયવગોધૂમકણાચૂર્ણં ઘૃતાપ્લુતમ્| પાયયેદનુ ચ ક્ષીરં શૃતં સમધુશર્કરમ્| અક્ષમજ્જાદ્વિકાકોલીયષ્ટીમધુકમોરટઃ| શ્રપયેત્ ક્ષીરમાજ્યં વા બીજૈરિક્ષુરકસ્ય ચ| તત્પ્રયોજ્યં ગુરુ સ્નિગ્ધં યચ્ચાત્યગ્નૌ પુરેરિતમ્| શ્વવાયસબિડાલાનામુચ્છિષ્ટેન જલેન ચ| સ્નાપયેત્તં ન ચેદેવં ક્ષુત્તસ્ય પ્રશમં વ્રજેત્| ક્ષીરીપાદપમૂલસ્થં વિધિના સ્નાપિતં તતઃ| વસ્ત્રરત્નાદ્યલઙ્કારૈઃ કુમારં ભૂષયેત્ સિતૈઃ| વૃક્ષં ચાનુ તતઃ કુર્યાદ્ભૂષણવ્યત્યયં તયોઃ| એતદાયુઃપ્રદં ધન્યં સ્નપનં સર્વરોગજિત્| જટીભૂતકચાક્ષ્યાદિપક્ષ્માણમતિલોલુપમ્| ગોમૂત્રગન્ધિં સ્નપયેત્તીર્થે ગવ્યશકૃદ્રસૈઃ| વચાપુષ્પશિલાકુષ્ઠવયસ્થાહિઙ્ગુકટ્ફલૈઃ| સબસ્તમૂત્રમદિરૈસ્તૈલમભ્યઞ્જનં પચેત્| વાલાવિદારીત્રિકટુકુષ્ઠોશીરકુચન્દનૈઃ| સિદ્ધં પીતં હવિર્હન્તિ તં વિકારમશેષતઃ||૪૩||

વિહિતાત્ સગુણાત્ સ્તન્યાત્પરં પ્રતિષિદ્ધં સ્તન્યમન્નેનોપહિતં પિબતો બાલસ્ય તત્સ્તન્યં ઇમાનેવ પારિગર્ભિકોક્તાન્ ગદાન્ કુર્યાત્| તેષાં ચ વૈદ્ય એતદેવ ચિકિત્સિતં કુર્યાત્| યશ્ચ બાલઃ પીતઃ પીતં સ્તન્યમતિસાર્યતે તસ્યાપ્યેતત્પારિગર્ભિકોક્તં પતં પથ્યમ્| તદ્ધિ દીપનં બલવર્ણકૃચ્ચ| પરિભૂતઃ પરિભવાખ્યરોગયુક્તો બાલો યદ્યત્યુદ્રિક્તક્ષુધાવાન્ ભવતિ તતસ્તં વિદાર્યાદિચૂર્ણં ઘૃતાપ્લુતં લેહયેત્| ગુરુ સ્નિગ્ધં ચેતિ યદુક્તમત્યગ્નૌ તદપ્યતિક્ષુધાયાં શસ્યતે| તં ચ બાલં શ્વાદ્યુચ્છિષ્ટેન જલેન સ્નાપયેત્| એવમનન્તરોક્તેન તસ્ય બાલસ્યાતિક્ષુદ્યદિ ન પ્રશમં વ્રજેત્તતઃ ક્ષીરીપાદપસ્ય વટાદેર્મૂલે સ્થિતં વક્ષ્યમાણેન વિધિના બાલં સ્નાપયેત્| અનુ ચ સિતૈઃ શુક્લૈર્વસ્ત્રાદિભિર્બાલં ભૂષયેત્| તતસ્તત્ક્ષીરિવૃક્ષં તદ્વદેવ ભૂષયેત્| તતોઽનન્તરં તયોર્વૃક્ષબાલયોર્ભૂષણવ્યત્યયં કુર્યાત્| વૃક્ષભૂષણૈર્બાલં ભૂષયેત્ બાલભૂષણૈશ્ચ વૃક્ષમિત્યર્થઃ| એતદ્વિધાનમાયુઃપ્રદાદિગુણમ્| જટીભૂતકચત્વાદિયુક્તં બાલં તીર્થે ગવ્યશકૃદ્રસૈઃ સ્નપયેત્| જટીભૂતાઃ એકત્વં પ્રાપ્તાઃ કચા અક્ષ્યાદિપક્ષ્માણિ ચ યસ્ય બાલસ્ય સ તથોક્તસ્તમ્| પક્ષ્માણિ લોમાનિ| અતિલોલુપ આહારાદિગૃધ્નુઃ| વચાદિભિર્બાલસ્યાભ્યઞ્જનં તૈલં પચેત્| બલાદિભિઃ સિદ્ધં હવિઃ પીતં જટીભૂતાદિવિકારમશેષતો હન્તિ|| ૪૩||

Adhikarana parvAnuplavaH taccikitsA ca (44) · Śloka 44

શિરઃ પૃષ્ઠં તતો મુષ્કૌ તતઃ પાદૌ ચ યો રુજેત્| હસ્તાભ્યામુત્થિતો વાયુઃ સ પર્વાનુપ્લવઃ સ્મૃતઃ| ગૌરીવચાસદાપુષ્પીહયગન્ધાકટુત્રયૈઃ| સકટ્ફલદ્વિવાર્તાકીવયસ્થાહિઙ્ગુરોહિષૈઃ| વસ્તમૂત્રસુરાયુક્તૈઃ સાધિતં તસ્ય યોજયેત્| તૈલમભ્યઞ્જને શેષં વાતવ્યાધિવદાચરેત્||૪૪||

યો વાયુર્બાલસ્ય હસ્તાભ્યામુત્થિતઃ શિરઃપ્રભૃત્યુક્તક્રમેણ રુજેત્ સ રોગઃ પર્વાનુપ્લવ ઇતિ નામ્ના આચાર્યૈરુક્તઃ| તસ્ય પર્વાનુપ્લાવિનઃ ગૌર્યાદિભિઃ સાધિતં તૈલમભ્યઞ્જને યોજયેત્| શેષં ચિકિત્સિતં વાતવ્યાધિવદાચરેત્|| ૪૪||

Adhikarana tAlukaNTakaM taccikitsA ca (45) · Śloka 45

તાલુમાંસે કફઃ ક્રુદ્ધઃ કુરુતે તાલુકણ્ટકમ્| તેન તાલુપ્રદેશસ્ય નિમ્નતા મૂર્ધ્નિ જાયતે| તાલુપાતઃ સ્તનદ્વેષઃ કૃચ્છ્રાત્પાનં શકૃદ્ દ્રવમ્| તૃડાસ્યકણ્ડ્વક્ષિરુજા ગ્રીવાદુર્ધરતા વમિઃ| તત્રોત્ક્ષિપ્ય યવક્ષારક્ષૌદ્રાભ્યાં પ્રતિસારયેત્| તાલુ તદ્વત્ કણાશુણ્ઠીગોશકૃદ્રસસૈન્ધવૈઃ| શૃઙ્ગિવેરનિશા કુષ્ઠં કલ્કિતં વટપલ્લવૈઃ| બદ્ધ્વા ગોશકૃતા લિપ્તં કુકૂલે સ્વેદયેત્તતઃ| રસેન લિમ્પેત્તાલ્વાસ્યં નેત્રે ચ પરિષેચયેત્| હરીતકીવચાકુષ્ઠકલ્કં માક્ષિકસંયુતમ્| પીત્વા કુમારઃ સ્તન્યેન મુચ્યતે તાલુકણ્ટકાત્||૪૫||

બાલસ્ય તાલુમૂલે કફઃ ક્રુદ્ધઃ તાલુકણ્ટકં કુરુતે| તેન રોગેણ બાલસ્ય મૂર્ધ્નિ શિરસિ તાલુપ્રદેશસ્ય નિમ્નતા જાયતે| તાલુપાતાદિકમપિ જાયતે| ગ્રીવાયા દુઃખેન ધાર્યત્વં ગ્રીવાદુર્ધરતા| તત્ર તાલુકણ્ટકે તાલ્વઙ્ગુલ્યોત્ક્ષિપ્ય તદૈવ યવક્ષારક્ષૌદ્રાભ્યાં પ્રતિસારયેત્ તદ્વદિતિ ઉત્ક્ષિપ્ય કણાદિભિઃ પ્રતિસારયેત્| શૃઙ્ગિવેરાદિ કલ્કીકૃતં વટપલ્લવૈર્બદ્ધ્વા ગોમયેન લિપ્તં કુકૂલે ચૂર્ણાગ્નૌ સ્વેદયેત્| તસ્માત્ સ્વિન્નાદ્રસેન તાલુકણ્ટકિનસ્તાલ્વાસ્યં લેપયેત્ નેત્રે ચ સેચયેત્| હરીતક્યાદિકલ્કં માક્ષિકયુક્તં સ્તન્યેન પીત્વા કુમારકસ્તાલુકણ્ટકાન્મુચ્યતે|| ૪૫||

Adhikarana majjaHkShaye cikitsA (46) · Śloka 46

મસ્તુલુઙ્ગક્ષયાદ્યસ્ય વાયુસ્તાલ્વસ્થિ નામયેત્| તસ્ય તૃડ્દૈન્યયુક્તસ્ય સર્પિર્મધુરકૈઃ શૃતમ્| પાનાભ્યઞ્જનયોર્યોજ્યમુદ્વેગશ્ચ હિમામ્બુના||૪૬||

સ્વહેતોઃ કુપિતોવાયુર્યસ્ય બાલસ્ય મસ્તુલુઙ્ગાખ્યસ્ય મજ્જાવિશેષસ્ય ક્ષયાદ્ધેતોસ્તાલ્વસ્થિ નામયેત્| તસ્ય બાલસ્ય તદ્ધેતુભ્યાં તૃડ્દૈન્યાભ્યાં યુક્તસ્ય ચ મધુરકૈઃ શૃતં સર્પિઃ પાનેઽભ્યઞ્જને ચ યોજ્યમ્| અસ્ય હિમામ્બુના વ્યઞ્જનાદિયુક્તેનોદ્વેગશ્ચ યોજ્યઃ| તથા હિ મસ્તુલુઙ્ગો વર્ધતે|| ૪૬||

Adhikarana gudakuTTaM taccikitsA ca (47) · Śloka 47

મલોપલેપાત્ સ્વેદાદ્વા ગુદે રક્તકફોદ્ભવઃ| તામ્રો વ્રણોઽન્તઃ કણ્ડૂમાઞ્જાયતે ભૂર્યુપદ્રવઃ| કેચિત્તં માતૃકાદોષં વદન્ત્યન્તે તુ પૌતનમ્| પૃષ્ઠારુર્ગુદકુટ્ટં ચ કેચિચ્ચ તમનામકમ્| તત્ર ધાત્ર્યાઃ પયઃ શોધ્યં પિત્તશ્લેષ્મહરૌષધૈઃ| સિતશીતં ચ શીતામ્બુયુક્તમન્તરપાનકમ્| સક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યશૈલેન વ્રણં તેન ચ લેપયેત્| ત્રિફલાબદરીપ્લક્ષત્વક્ક્વાથપરિષેચિતમ્| કાસીસરોચનાતુત્થમનોહ્વાલરસાઞ્જનઃ| લેપયેદમ્લપિષ્ટૈર્વા ચૂર્ણિતૈર્વાવચૂર્ણયેત્| સુશ્લક્ષ્ણૈરથવા યષ્ટીશઙ્ખસૌવીરકાઞ્જનૈઃ| શારિવાશઙ્ખનાભિભ્યામસનસ્ય ત્વચાથ વા| રાગકણ્ડૂત્કટે કુર્યાદ્રક્તસ્રાવં જલૌકસા| સર્વં ચ પિત્તવ્રણજિચ્છસ્યતે ગુદકુટ્ટકે| અનામસ્થૌલ્યપિત્તાસ્રકણ્ડૂગણ્ડગલામયે| ઉદરાત્યુન્નતૌ ચેષ્તં તાર્ક્ષ્યમન્તરપાનકમ્||૪૭||

બાહ્યમલોપલેપાત્ સ્વેદાદ્વા ગુદે રક્તશ્લેષ્મકોપેન તામ્રત્વાદિયુક્તો વ્રણો જાયતે| ભૂર્યુપદ્રવો બહૂપદ્રવઃ| કેચિદાચાર્યાસ્તં રોગં માતૃકાદોષં વદન્તિ| અન્યે ત્વાચાર્યાઃ પૌતનં પૂતનાખ્યગ્રહજનિતં વદન્તિ| તથાન્યે પૃષ્ઠારુરન્યે ગુદકુટ્ટમન્યે અનામકં વદન્તિ| તત્રેતિ તસ્મિન્ રોગવિશેષે ધાત્ર્યાઃ પયઃ પિત્તશ્લેષ્મહરૈરૌષધૈઃ શોધ્યમ્| તથા બાલસ્ય સિતશીતં શ્વેતચન્દનં શીતામ્બુના યુક્તમન્તરપાનકં વિધેયમ્| તેન ચ સિતશીતેન શ્વેતચન્દનેન ક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યશૈલાભ્યાં યુક્તેન ગુદવ્રણં લેપયેત્| કિમ્ભૂતમિત્યાહ-ત્રિફલાદિક્વાથેન પરિષેચિતમ્| અથવા કાસીસાદિભિશ્ચૂર્ણિતૈઃ સુશ્લક્ષ્ણૈરવચૂર્ણયેત્| અથ વા યષ્ટ્યાદિભિઃ સુશ્લક્ષ્ણૈર્વ્રણમવચૂર્ણયેત્| શારિવાશઙ્ખનાભિભ્યાં વાઽવચૂર્ણયેત્| કેવલયા વાસનત્વચા| અથવા તસ્મિન્ રોગે રાગકણ્ડૂભ્યામુત્કટે જલૂકાભી રક્તસ્રાવં કુર્યાત્| અથવા ગુદકુટ્ટકે સર્વમાહારાદિકં પિત્તવ્રણજિચ્છસ્યતે| પ્રસઙ્ગેનોચ્યતે| અનામાદિકે તાર્ક્ષ્યશૈલમન્તરપાનકમિષ્ટમ્| અનામા ગુદકુટ્ટકઃ|| ૪૭||

Adhikarana acirajAtasya stanAgrahaNe upAyaH (48) · Śloka 48

ગૃહ્ણાનિ સૂતિકાગારે ન સ્તનં ચેત્સ્પૃશેત્તતઃ| પથ્યાધાત્રીફલકણૈર્જિહ્વાં સઘૃતમાક્ષિકૈઃ||૪૮||

યશ્ચ બાલોઽચિરજાતત્વાત્ સૂતિકાગાર એવ સ્થિતઃ સ્તનં ન ગૃહ્ણતિ તસ્ય પથ્યાદિભિઃ સઘૃતમાક્ષિકૈઃ જિહ્વાં સ્પૃશેત્|| ૪૮||

Adhikarana vaikArikarodanatrAsayoshcikitsA (49) · Śloka 49

પિપ્પલીત્રિફલાચૂર્ણં ઘૃતક્ષૌદ્રપરિપ્લુતમ્| રુદતે ત્રસ્યતે વાપિ લેહં દદ્યાત્સુખાવહમ્||૪૯||

વૈકારિકં રુદતે બાલાય સૂતિકાગારેઽથવા ત્રસ્યતે પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણં ઘૃતક્ષૌદ્રપરિપ્લુતમવલેહં દદ્યાત્|| ૪૯||

Adhikarana nABinAlapatanasambaddhopacArAH (50) · Śloka 50

પ્રદીપ્તાઙ્ગારરજસા પ્રશાન્તેનાઽવચૂર્ણયેત્| પઞ્ચમેઽહ્ન્યપતન્નાલં લેપયેદ્વા ગુડામ્ભસા| સાન્દ્રેણ ભૂમૌ ઘૃષ્ટેન.....................||૫૦||

યચ્ચ નાભિનાલં છિન્નશિષ્ટજાતં પઞ્ચમં યાવદહર્ન પતિતં તન્નાલં પ્રદીપ્તનિર્વાણાઙ્ગારરજસાઽવચૂર્ણયેત્| અથવા તથાવિધં નાલં ગુડામ્ભસા ભૂમૌ ઘર્ષણાત્ સાન્દ્રીભૂતેન્ લેપયેત્| સાન્દ્રં ઘનમ્|| ૫૦||

Adhikarana nAlapotottarAH nABisambaddhA upacArAH (51) · Śloka 51

.......................ંઆલપાતેઽપિ ચોન્નતામ્| નાભિં છાગેન શકૃતા દગ્ધેનાન્તર્વિચૂર્ણયેત્| અશ્વગન્ધાઞ્જનાજાવિવિડ્યષ્ટીમધુકાદિભિઃ| રોપયેચ્ચૂર્ણિતૈર્નાભિં સ્નેહયુક્તૈરનુન્નતામ્| યષ્ટીલોધ્રનિશાશ્યામાકલ્કપક્વેન સેચયેત્| નાભિં પાકે તુ તૈલેન તચ્ચૂર્ણૈશ્ચાવચૂર્ણયેત્| વાતેનાધ્માપિતાં નાભિં સરુજાં તુણ્ડિસંજ્ઞિતામ્| મારુતઘ્નૈઃ પ્રશમયેત્ સ્નેહસ્વેદોપનાહનૈઃ| અસમ્યક્કલ્પનાન્નાભેઃ સ્યાદ્વિનામો વિજૃમ્ભિકા| વાતપિત્તહરં કર્મ તત્રાન્તર્બહિરાચરેત્||૫૧||

નાલે પતિતેઽપિ ચ યા નાભિરુન્નતા ભવેત્તતસ્તાં નાભિમન્તર્નિમ્ને છાગશકૃત્ક્ષારેણાવચૂર્ણયેત્| યા પુનર્નાભિર્નતા ભવતિ તામશ્વગન્ધાદિભિશ્ચૂર્ણિતૈઃ સ્નેહયુક્તૈશ્ચ રોપયેત્| અજાવ્યોર્વિટ્ તથોક્તા| આદિશબ્દેન રોપણાનાં પરિગ્રહઃ| યદા તુ નાભેઃ પાકો ભવતિ તદા નાભિં યષ્ટ્યાદિવિપક્વેન તૈલેન સેચયેત્| તચ્છુર્ણૈર્યષ્ટ્યાદિચૂર્ણૈરવચૂર્ણયેચ્ચ| વાતેનાધ્માપિતાયાઃ સરુજાયા નાભેસ્તુણ્ડિરિતિ નામ| તાં તુણ્ડિં વાતઘ્નદ્રવ્યકૃતૈઃ સ્નેહાદિભિઃ પ્રશમયેત્| અસમ્યઙ્નાભિનાલસ્ય કલ્પનાચ્છેદનાત્ બાલસ્ય ગાત્રવિનામં વિજૃમ્ભિકાં મુખવિકાસં ચ કુર્યાત્| તત્રાન્તર્બહિઃ પાનલેપાદિના વાતપિત્તહરં કર્માચરેત્ || ૫૧||

Adhikarana ulbakaM taccikitsA ca (52) · Śloka 52

ગર્ભામ્ભસામવમનાચ્છ્લેષ્મણઃ કણ્ઠગસ્ય વા| સમ્પર્કાદ્ધૃદયે દુષ્ટો માર્ગાનાવૃણુતે રસઃ| બદ્ધમુષ્ટિસ્તતો મુહ્યન્ રોગૈર્બાલોઽભિભૂયતે| હૃદ્રોગાક્ષેપકશ્વાસકાસચ્છર્દિજ્વરાદિભિઃ| ઉલ્બકં સહજં વ્યાધિમમ્બુપૂર્ણઞ્ચ તં વદેત્| સ્રોતોવિશોધનં પ્રાતસ્તસ્મિન્નન્તરપાનકમ્| વિદધ્યાચ્છાગલં મૂત્રં સ્નાનાભ્યઙ્ગૌ ચ વર્જયેત્| બિલ્વાદિમૂલબૃહતીપઞ્ચકોલં પલાંશકમ્| ધન્વમાંસપલાન્યષ્ટૌ શશમૂર્ધ્નઃ પલાષ્ટકમ્| સાધયેત્ ષોડશગુણે સલિલેઽષ્ટાંશશેષિતમ્| તેન ક્વાથેન કર્ષાશૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| છગલીમૂત્રમદિરાદધિક્ષીરસમાંશકમ્| વિડઙ્ગસૈન્ધવાજાજીચવિકાદેવદારુભિઃ| સહિંસ્રાહિઙ્ગુલશુનૈઃ સવ્યોષૈઃ શ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ| તત્પાનાદ્ધન્તિ સહજગુલ્મહિધ્માનિલામયાન્| પાણ્ડુરોગં ચ વાતોત્થં સ્વસ્થવૃત્તે ચ પુષ્ટિદમ્||૫૨||

બાલસ્ય ગર્ભોદકસ્યાવમનાદ્રસો હૃદયે દુષ્ટો માર્ગાન્ સ્રોતાંસ્યાવૃણુતે| કણ્ઠગતસ્ય વા શ્લેષ્મણઃ સમ્પર્કાદ્ધૃદયે દુષ્ટો રસો માર્ગાનાવૃણુતે| તત આવૃત્તમાર્ગત્વાત્ બદ્ધમુષ્ટિર્બાલો નાનાવિધૈર્હૃદ્રોગાદિભી રોગૈરભિભૂયતે| તમેવંવિધં વ્યાધિવિશેષં વૈદ્યો નામ્નોલ્બકમિતિ સહજમિત્યમ્બુપૂર્ણમિતિ ચ વદેત્| તસ્મિન્નુલ્બકે છાગમૂત્રં સ્રોતોવિશોધનમન્તરપાનકં પ્રાતર્દિનારમ્ભે વિદધ્યાત્| તત્ર ચ સ્નાનાભ્યઙ્ગો વર્જયેત્| બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલં બૃહતીપઞ્ચકોલં ચેત્યેકાદશદ્રવ્યાણિ પૃથક્ પલાંશાનિ અષ્ટૌ પલાનિ જાઙ્ગલમાંસસ્ય શશશિરસોઽષ્ટપલમિતિ સર્વં ષોડશગુણે સલિલેઽષ્ટભાગશેષં ક્વાથયેત્| એષ ક્વાથસ્તુ છગલીમૂત્રાદિમિશ્રીભૂતઃ| વિડઙ્ગાદીનિ કાર્ષિકાણિ ઘૃતસ્ય ચ પ્રસ્થમિતિ વિપચેત્| તત્ પક્વં ઘૃતં સહજાદિકાન્ હન્તિ| સહજમુલ્બકમિત્યુક્તમ્| હિંસ્રા માંસી| અનિલામયાઃ સર્વે વાતવ્યાધયઃ| એતચ્ચ સ્વસ્થવૃત્તેઽપિ બાલસ્ય પુષ્ટિદમ્|| ૫૨||

Adhikarana paridagdhacCaverupacAraH (53) · Śloka 53

પરિદગ્ધચ્છવિં બાલં દિહ્યાદ્ દૂર્વાતિલોત્પલૈઃ| શમીપત્રશિરીષત્વક્શારિવામધુકાભયૈઃ||૫૩||

યસ્ય બાલસ્ય ત્વક્ પરિદગ્ધા પિત્તાદિવશાદ્ભવતિ તં બાલં દૂર્વાદિભિરભયાન્તૈઃ પ્રદિહ્યાત્| અભયમુશીરમ્|| ૫૩||

Adhikarana pANDuroge mUrvAdicUrNam (54) · Śloka 54

મૂર્વાધાત્રીનિશાચૂર્ણં મૂત્રેણ મધુમત્ પિબેત્| પાણ્ડુરોગી શૃતં સર્પિર્વરાભૃઙ્ગરસેન વા||૫૪||

પાણ્ડુરોગી બાલો મૂર્વાદિચૂર્ણં મધુમન્મૂત્રેણ પિબેત્| અથવા ત્રિફલાભૃઙ્ગરસાભ્યાં શૃતં સર્પિઃ પિબેત્|| ૫૪||

Adhikarana mRudBakShaNajanitarogeShu pAThAdicUrNam (55) · Śloka 55

પાઠાવેલ્લદ્વિરજનીમુસ્તાભાર્ઙ્ગીપુનર્નવૈઃ| સબિલ્વત્ર્યૂષણૈઃ સર્પિર્વૃશ્ચિકાલીયુતૈઃ શૃતમ્| લિહાનો માત્રયા રોગૈર્મુચ્યતે મૃત્તિકોદ્ભવૈઃ||૫૫||

પાઠાદિભિર્વૃશ્ચિકાલ્યન્તૈઃ શૃતં સર્પિઃ સ્તોકયા માત્રયા લિહાનો બાલો ભક્ષિતમૃત્તિકોદ્ભવૈ રોગૈઃ મુચ્યતે|| ૫૫||

Adhikarana bAlAyauShadhadAnavidhivisheShaH (56) · Śloka 56

વ્યાધેર્યદ્યસ્ય ભૈષજ્યં સ્તનસ્તેન પ્રલેપિતઃ| સ્થિતો મુહૂર્તં ધૌતોઽનુ પીતસ્તં તં જયેદ્ગદમ્||૫૬||

ઉપસંહરન્નાહ-યસ્ય જ્વરાદ્યન્યતમસ્ય વિશિષ્ટસ્ય વ્યાધેર્યદ્વિશિષ્ટં ભૈષજ્યમૌષધં તેન ભૈષજ્યેન પ્રલેપિતઃ સ્તનો મુહૂર્તં સ્થિતોઽનુ ચ ધૌતોઽનુપીતો બાલસ્તં તં સ્વવિષયં જ્વરાદિકં જયેત્|| ૫૬||

Adhikarana daivavyapAshrayauShadhAshrayaNam (57-58) · Śloka 58

ગ્રહૈરપિ હિ જાયન્તે પ્રચ્છન્નૈર્વ્યાધયઃ શિશોઃ| કર્મશસ્તમતસ્તેષુ દૈવયુક્ત્યાશ્રયં સદા||૫૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે બાલામયપ્રતિષેધો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૫૮||

ન કેવલં ચાહારાદિના શિશોર્વ્યાધયો જાયન્તે યાવત્ ગ્રહૈરપિ વક્ષ્યમાણૈઃ પ્રચ્છન્નૈરલક્ષ્યૈર્જાયન્તે અતો ગ્રહાદ્ધેતોસ્તેષામામયાનાં દૈવાશ્રયં કર્મ મણિમન્ત્રાદિયુક્ત્યાશ્રયં ચ વમનાદિકં શસ્તમિતિ|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા-મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે દ્વિતીયોઽધ્યાય