2. bālāmayapratiṣēdhaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો બાલામયપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana bAlatraividhyam (2) · Śloka 2

ત્રિવિધો હિ બાલઃ પ્રાગુક્તસ્તત્ર ક્ષીરપસ્ય ક્ષીરમદુષ્ટં પ્રયુઞ્જીત| અન્નાદસ્ય હિતમન્નમ્| ઉભયવૃત્તેરુભયમ્||૨||

Adhikarana kShIraduShTau hetuH (3) · Śloka 3

ક્ષીરં હિ યથોક્તૈર્દોષકોપનૈરાહારવિહારૈર્ધાત્ર્યા વ્યાપન્નં વિવિધામયોદયાય બાલસ્ય પ્રકલ્પતે||૩||

Adhikarana vAtAdiduShTastanyalakShaNAni (4) · Śloka 4

તત્ર શ્યાવારુણવર્ણં તિક્તકષાયાનુરસં વિશદં રૂક્ષમલક્ષ્યગન્ધં ફેનિલમતૃપ્તિકરમાધ્માનમૂત્રવર્ચોવિબન્ધકૃત્ કર્શનમ્સુ વિસર્પતિ વિચ્છિન્નઞ્ચ પ્લવતે વાતદુષ્ટમ્| કૃષ્ણનીલતામ્રાવભાસં તિક્તામ્લકટુકાનુરસં કુણપરુધિરગન્ધિ ભૃશોષ્ણમપ્સુ પીતરાજિમદ્વિદાહકરઞ્ચ પિત્તદુષ્ટમ્| અત્યર્થશુક્લમધુરં લવણાનુરસં ઘૃતતૈલવસામજ્જગન્ધિ પિચ્છિલં બહલં તન્તુમદ્ગુરુસલિલેઽવસીદતિ નિદ્રાબહુલઞ્ચશ્લેષ્મદુષ્ટમ્||૪||

Adhikarana duShTastanyopayogapariNAmAH (5) · Śloka 5

તદુપયુજ્યમાનં યથાસ્વલિઙ્ગાન્ વ્યાધીનભિનિર્વર્તયતિ||૫||

Adhikarana bAlasya rujAj~jAnopAyavisheShAH (6) · Śloka 6

સ યં પ્રદેશમભીક્ષ્ણં સ્પૃશતિ સ્પર્શં ચ ન ક્ષમતે તત્ર રુજમુપલક્ષયેત્| નિમીલિતાક્ષતયા મૂર્ધ્નિ રુજમ્| જિહ્વૌષ્ઠદંશશ્વાસમુષ્ટિબન્ધોર્ધ્વેક્ષણૈર્હૃદયે| વિણ્મૂત્રસઙ્ગચ્છર્દ્યાધ્માનાન્ત્રકૂજનસ્તનદંશવેષ્ટનપૃષ્ઠવિનમનજઠરોન્નમનૈર્જઠરે| મૂત્રસઙ્ગતૃણ્મૂર્ચ્છોત્રાસદિગ્વીક્ષણખલ્લીહસ્તપાદસ્તમ્ભકુબ્જીભવનકેશલુઞ્જનૈર્બસ્તૌ ગુહ્યો ચ| સર્વત્ર ચ સ્વભાવાતિરિક્તરોદનેન મુખવિકૂણનેન ચ||૬||

Adhikarana duShTastanyajavyAdhiShu cikitsAsUtram (7) · Śloka 7

અથ યથામયં યથાદોષં ચ ધાત્ર્યાઃ શમનશોધનાનિ પ્રયુઞ્જીત||૭||

Adhikarana vAtaduShTastanyacikitsA (8) · Śloka 10

તત્ર વાતદૂષિતે સ્તન્યે દેવરારુસરલકટુરોહિણીવચાકુષ્ઠપાઠાભાર્ઙ્ગીંમાગધિકાવૃશ્ચિકાલીચિત્રકાજમોદશુણ્ઠીમરીચાનાં ક્વાથં દશમૂલક્વાથં વા ત્રિરાત્રં પાયયિત્વા વાતવ્યાધિવિહિતાનાં સર્પિષામન્યતમં નિગદં મદિરાનુપાનં દદ્યાદ્વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધં વા| તતઃ સ્નિગ્ધાં મૃદુ વિરેચ્ય બસ્તિકર્મણોપચરેત્| વાતઘ્નૈશ્ચાભ્યઙ્ગસ્વેદોપદેહોન્મર્દનૈઃ| સરલરાસ્નાજમોદાદેવદારુચૂર્ણં સર્પિષા બાલમવલેહયેત્| એવંવિધૈરેવ ચ વિપક્વં સશર્કરં સર્પિઃ| અપિ ચ તિક્તાનુરસં સ્તન્યં મુદ્ગમાષપલાશાશ્યાં કાકોલીયુગલેન ચ શોધયેત્| પ્રિયાઙ્ગુધાતકોપુષ્પપદ્મકદેવદારુક્ષૌદ્રૈર્વા| કષાયાનુરસં હિઙ્ગુસૈન્ધવવતા ઘૃતેન| ફેનિલં વિચ્છિન્નં પ્લવમાનઞ્ચ બિલ્વાગ્નિમન્થશૃતેન પયસા હવિષા ચ| સૂપ્યપર્ણી કાકોલીબૃહત્યવલ્ગુજફલૈર્વા||૧૦||

Adhikarana pittaduShTastanyacikitsA (9) · Śloka 9

પિત્તેઽમૃતાપટોલપત્રસારિવાશતાવરીનિમ્બચન્દનક્વાથં ધાત્રી બાલશ્ચ પિબેત્| ત્રિફલાભૂનિમ્બકટુકામુસ્તક્વાથં વા| જીવકર્ષભકદ્વિકાકોલીમધુકકટ્ફલકર્કટશૃઙ્ગીક્વાથં વા| સક્ષૌદ્રં પટોલાદિપદ્મકાદિં વા| સારિવાદિં ન્યગ્રોધાદિં વા| એભિરેવ ચ દ્રવ્યૈઃ સર્પિષિ પિત્તઘ્નાનિ ચ વિરેચનાનિ શીતાંશ્ચાભ્યઙ્ગપ્રદેહસેકાન્ કુર્યાત્| અપિ-ચ તામ્રાવભાસં પયો હૃદયમુદ્વેષ્ટયતિ| તત્પ્રિયઙ્ગુમુસ્તાશાબરલોધ્રૈઃ શોધયેત્| અમ્લાનુરસમમ્લપિત્તકરમ્| તત્ દ્રાક્ષામધુકપયસ્યાશ્રીપર્ણીભિઃ| કટુકાનુરસં છર્દ્યતીસારકાસશ્વાસકરમ્| તત્ કાકોલીવિદારીભ્યાં મધુપર્ણ્યા ચ| ભૃશોષ્ણમનામદાહજ્વરકરં વિરેચનં ચ તચ્ચન્દનોત્પલકમલૈઃ||૯||

Adhikarana kaPaduShTastanyacikitsA (10) · Śloka 10

કફે તુ સૈન્ધવપિપ્પલીયુક્તં સર્પિર્બાલં પાયયેત્| સૈન્ધવમધુકસંસૃષ્ટં વા મદનપુષ્પકલ્કેન ચ સક્ષૌદ્રેણ સ્તનં બાલસ્ય ચોષ્ઠમાલિમ્પેત્| તેન સુખં વમતિ| ધાત્રીં તુ તીક્ષ્ણૈર્વામયેત્| તતઃ કૃતસંસર્જનાં પઞ્ચમૂલઘનવચાતિવિષાક્વાથં પાયયેત્| તગરસુરદારુસુરેન્દ્રયવપૃથ્વીકાવૃશ્ચિકાલીક્વાથં વા| આરગ્વધાદિં મુસ્તાદિં વા| રૂક્ષોષ્ણાંશ્ચ નસ્યધૂમગણ્ડૂષપરિષેકાન્ શીલયેત્| અવિરુદ્ધંચાન્નપાનં યોજયેત્| અપિ ચ-લવણાનુરસં વિસર્પકોઠકણ્ડૂકરમ્| તત્ પિચુમન્દપટોલીક્ષીરીવૃક્ષૈઃ શોધયેત્| તન્તુમદ્દૌર્બલ્યશ્વાસકાસકરમ્| તત્ પિપ્પલીનાગરચૂર્ણેન સમધુઘૃતેન| ગુરુસદનાત્મકં પ્રતિશ્યાયસિઙ્ઘાણકક્ષીરાલસકકરમ્| તત્ પાઠાવ્યોષકલ્કેન પઞ્ચકોલચૂર્ણેન વા ક્ષૌદ્રઘૃતાપ્લુતેન| દોષોપક્રમણીયં ચેક્ષેત||૧૦||

Adhikarana kShIrAlasakam (11) · Śloka 11

યદા પુનર્ધાત્રી સન્નિપાતપ્રકોપનાન્યાસેવેત તદાઽસ્યાસ્ત્રયો મલા યુગપદ્વક્ષોઽભિપ્રપન્નાઃ ક્ષીરવહા રસાયનીઃ સમનુસૃત્ય સઙ્કીર્ણલિઙ્ગં સ્તન્યમાવહન્તિ| તચ્ચેદવિજ્ઞાનાત્ સતતમપ્રત્યવેક્ષણાત્ પ્રમાદાદ્વા માતુઃ કુમારઃ પિબતિ| તતઃ સ તેન સલિલોપમમચ્છં વિચ્છિન્નમામં દુર્ગન્ધિ નાનાવર્ણવેદનં ફેનિલમતિસાર્યતે| પીતશ્વેતમૂત્રતાવિષ્ટમ્ભતૃષ્ણાજ્વરચ્છર્દિવિજૃમ્ભિકાશુષ્કોદ્ગારારુચિભ્રમાઙ્ગભઙ્ગવિક્ષેપકૂજનઘ્undefinedાણાક્ષિમુખપાકદૃષ્ટ્યુપપ્લવસ્વરસાદાદયશ્ચાસ્ય પ્રાદુર્ભવન્તિ| તં ક્ષીરાલસકમત્યયં ચાચક્ષતે||૧૧||

Adhikarana kShIrAlasakacikitsA (12) · Śloka 12

તત્ર ધાત્રીં બાલઞ્ચ પૂર્વમેવાશુ વામયેત્| વિહિતસંસર્ગયોશ્ચ મુસ્તાપાઠાતિવિષાકુષ્ઠકટુકાનાં ક્વાથં પાનાય દદ્યાત્| રાસ્નાજમોદાપ્રિયઙ્ગુભદ્રદારૂણાં વા| પાઠાતેજોવતીપુનર્નવવૃશ્ચિકાલીનાં વા| ભૂનિમ્બામૃતાકુટજફલસારિવાણાં વા| વચાહરિદ્રાદિગણયોર્વા| પાઠાદિમહાકષાયસ્ય વા| જમ્બ્વામ્રતિન્દુકકપિત્થપત્રાણાં વા| બિલ્વભઙ્ગસ્ય વા| અનુબન્ધે ચ યથાવ્યાધિં પ્રતિકુર્વીત||૧૨||

Adhikarana dantodBavAH gadAH (13) · Śloka 13

દન્તોદ્ભેદશ્ચ સર્વરોગાયતનમ્| વિશેષેણ તુ તન્મૂલા જ્વરશિરોભિતાપતૃષ્ણાભ્રમાભિષ્યન્દકુકૂણકપોથકીવમથુકાસશ્વાસાતીસારવિસર્પાઃ||૧૩||

Adhikarana dantodBedakAlasyAyurmaryAdayABisambandhaH (14) · Śloka 14

સ દીર્ઘાયુષોઽષ્ટમાન્માસાત્ પરતો વા પ્રવર્તતે| ઇતરેષાં તુ ચતુર્થાત્| તે હ્યતિબાલ્યે દન્તોત્પાદવેદનયા નિપીડિતા ન સમ્યક્ સમ્પૂર્ણધાતુબલા ભવન્તિ||૧૪||

Adhikarana bAlasya punardantotpattau hetuH vRuddhAnAM punardantotpAdABAve hetushca (15) · Śloka 15

તત્રાઽસ્થિમજ્જાનૌ દન્તોત્પત્તિહેતૂ| તદા ચ તયોરસમ્પૂર્ણવીર્યત્વાત્ પુનઃ કાલાન્તરેણ દન્તાનાં પતનમાપૂર્યમાણધાતુત્વાચ્ચ પુનરુત્થાનમત એવ ચ વૃદ્ધાનાં ન પુનર્દન્તોત્પત્તિઃ||૧૫||

Adhikarana abhighAtAdinA patitAnAM dantAnAM punaranutpAde hetuH (16) · Śloka 16

બલાન્નિપતિતાનાં તુ સહસા તદધિષ્ઠાનગતધાતુબીજભ્રંશાત્ સન્તતિવ્યુચ્છેદાચ્છોણિતાતિપ્રવૃત્ત્યાઽભિઘાતાચ્ચ નિસ્સારિતત્વાત્ સિરાણાં પુનરનુત્પાદઃ| એતેન રોગચ્યુતા અપિ પ્રાયશો વ્યાખ્યાતાઃ||૧૬||

Adhikarana dantodBavakramaH (17) · Śloka 17

તૌ તુ ધાતૂ કાલક્રમેણ પચ્યમાનૌ યદા દન્તાશયમનુપ્રપદ્યેતે તદાઽસ્ય કિઞ્ચિદુત્સેધનોર્ધ્વાધોદન્તમાંસસઙ્ઘટ્ટનાદઙ્ગહર્ષો જાયતે| તદ્ગતેન ચ શ્લેષ્મણા કણ્ડૂસ્તયા ચૂચુકં દશ્યતે| યદ્યદાલભતે તત્તદાસ્યમાનયતિ| મારુતશ્ચાસ્ય દન્તમૂલેષુ મૂર્ચ્છતિ| તતઃ સ કફાનુવિદ્ધોઽસ્થિમજ્જસ્થિતઃ સર્વતો વિસરન્ સહ પિત્તેન મલાંશ્ચ દૂષયન્ વિવિધાન્યથોદિતાનુપદ્રવાનભિનિર્વર્તયતિ||૧૭||

Adhikarana dantAnAmasamBavahetuH (18) · Śloka 18

યદા પુનર્દન્તમાંસાશ્રયો કેવલો વિકૃતઃ પ્રબલોઽનિલઃ વાઽસ્થિમજ્જાનૌ શોષયતિ તદા દ્વિજાનામસમ્ભવ એવેતિ||૧૮||

Adhikarana saMgrahashlokaH (19) · Śloka 19

ભવન્તિ ચાત્ર પૃષ્ઠભઙ્ગે બિડાલાનાં બર્હિણાં ચ શિખોદ્ગમે| દન્તોદ્ભેદે ચ બાલાનાં ન હિ કિઞ્ચિન્ન દૂયતે||૧૯||

Adhikarana bAlAmayacikitsAsUtrANi (20) · Śloka 20

યથાદોષં યથારોગં યથોદ્રેકં યથાબલમ્| વિભજ્ય દેશકાલાદીંસ્તત્ર યોજ્યં ભિષગ્જિતમ્| ત એવ દોષા દૂષ્યાશ્ચ જ્વરાદ્યા વ્યાધયશ્ચ યત્| અતસ્તદેવ ભૈષજ્યં માત્રા ત્વસ્ય કનીયસી| સૌકુમાર્યાલ્પકાયત્વાત્સર્વાન્નાનુપસેવનાત્| સ્નિગ્ધા એવ સદા બાલા ઘૃતક્ષીરનિષેવણાત્| સદ્યસ્તાન્ વમનં તસ્માત્ પાયયેન્મતિમાન્મૃદુ| બસ્તિં સાધ્યે વિરેકેણ મર્શેન પ્રતિમર્શનમ્| યુઞ્જ્યાદ્વિરેચનાદીંસ્તુ ધાત્ર્યા એવ યથોચિતાન્||૨૦||

Adhikarana stanyadoShaharAH yogAH (21) · Śloka 21

મૂર્વાવ્યોષવરાકોલજમ્બૂત્વગ્દારૂસર્ષપાઃ| સપાઠા મધુના લીઢાઃ સ્તન્યદોષહરાઃ પરમ્| ઇક્ષુમૂલકશેર્વાખ્યયષ્ટ્યાહ્વૈસ્તનુ શુદ્ધ્યતિ| સાન્દ્રં તુ ક્ષૌદ્રકાશ્મર્યગુડૂચીતણ્ડુલામ્બુભિઃ| શૃતૈર્વા સુરસશ્વેતસર્ષપાબૃહતીદ્વયૈઃ| ગ્રથિતં પદ્મકોશીરફલિનીશ્વેતચન્દનૈઃ||૨૧||

Adhikarana dantodBavarogANAM cikitsA (22) · Śloka 22

દન્તપાલીં સમધુના ચૂર્ણેન પ્રતિસારયેત્| પિપ્પ્લ્યા ધાતકીપુષ્પધાત્રીફલકૃતેન વા| વાધ્રીણસકપોતોત્થરજસ્તદ્વચ્ચ યોજિતમ્| લાવતિત્તિરવલ્લૂરરજઃ પુષ્પરસદ્રુતમ્| દ્રુતં કરોતિ બાલાનાં દન્તકેસરવન્મુખમ્| વચાદ્વિબૃહતીપાઠાકટુકાતિવિષાધનૈઃ| મધુરૈશ્ચ ઘૃતં સિદ્ધં સિદ્ધં દશનજન્મનિ||૨૨||

Adhikarana vAtajvaranAshanAH yogAH (23) · Śloka 23

ભદ્રદારુ ઘનં યષ્ટી સમઙ્ગા સસિતોપલા| વાતજ્વરપરીતાઙ્ગઃ પિબેદન્તરપાનકમ્| સુરાહ્વઘનયષ્ટ્યાહ્વપયસ્યાંશુમતીદ્વયમ્| નાગરં મરિચં ભાર્ઙ્ગી વૃશ્ચિકાલી શતાવરી| ઘૃતં તત્ક્વાથદુગ્ધાભ્યાં સિદ્ધં હન્ત્યનિલજ્વરમ્| બાલસ્ય પાનાભ્યઙ્ગાભ્યામેભિશ્ચોન્મર્દનં હિતમ્| હરિદ્રાકુષ્ઠષડ્ગ્રન્થશતપુષ્પાહરેણુભિઃ| ભાર્ઙ્ગ્યૈલાસુષવીરાસ્નાવર્ષાભૂનતસર્ષપૈઃ| અક્ષાંશૈઃ સામ્બુસૌવીરૈર્મસ્તુપિષ્ટૈર્મરુજ્જ્વરે| તૈલપ્રસ્થં સુરામણ્ડતુલ્યમભ્યઞ્જનં પચેત્||૨૩||

Adhikarana pittajvare~atisAre ca yogAH (24) · Śloka 24

લાજનીલોત્પલકણામધુકાઞ્જનશર્કરમ્| પિત્તજ્વરમતીસારં મધુલીઢં નિવર્તયેત્| લાજદ્વિપિપ્પલીક્વાથઃ શર્કરામધુસંયુતઃ| પીતો જ્વરમતીસારં તૃષ્ણાં છર્દિં ચ નાશયેત્| આમાતિસારે રક્તે ચ કલ્કિતાં જગપિપ્પલીમ્| પાયયેચ્છર્કરોપેતાં ચૂર્ણં વા દેવદારુજમ્||૨૪||

Adhikarana shiro~aBitApe yogAH (25) · Śloka 25

શોરોભિતાપે સઘૃતૈઃ શિરઃ શીતૈઃ પ્રલેપયેત્| પત્રૈઃ કપિત્થચાઙ્ગેરીબદરીકાકમાચિજૈઃ| શિરોરુક્ ચ્છર્દ્યતીસારનાશનં મૂર્ધલેપનમ્| ગવાદનીં દાડિમઞ્ચ તૃડ્વાન્ કોષ્ણામ્ભસા પિબેત્||૨૫||

Adhikarana kukUNakAdyakShirogaghnAH yogAH (26) · Śloka 26

કુર્યાત્ કુકૂણપોથક્યોર્યથોક્તં સ્વં સ્વમૌષધમ્| મનઃશિલાશઙ્ખનાભિઃ પિપ્પલ્યો મધુયષ્ટિકા| ક્ષૌદ્રેણ ઘૃષ્ટા ગુલિકા શિશોઃ સર્વાક્ષિરોગજિત્| પિપ્પલીતણ્ડુલૈર્મુદ્ગૈઃ સુમનઃ કોરકૈર્યવૈઃ| નીલોત્પલસ્ય પત્રૈશ્ચ શ્રેષ્ઠા વર્તિઃ શતોન્મિતૈઃ||૨૬||

Adhikarana tRuShNAdinAshanAH yogAH (27) · Śloka 27

પ્રિયઙ્ગ્વઞ્જનમુસ્તાનાં ચૂર્ણસ્તણ્ડુલવારિણા| તૃષ્ણાતિસારવમથૂન્ હન્તિ પીતઃ સમાક્ષિકઃ| પટોલનિમ્બકુટજસપ્તપર્ણં સદીપ્યકમ્| દેવદારુવિડઙ્ગાનિ સરલો માક્ષિકં ઘૃતમ્| લીઢં જ્વરમતીસારં કાસં પાણ્ડ્વામયં વમિમ્| હન્યાચ્ચ માતૃકાદોષાન્ રોગાનન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્||૨૭||

Adhikarana shleShmajvaraghnAH yogAH (28) · Śloka 28

મધુકવ્યોષષડ્ગ્રન્થાગ્રન્થિકાસ્પૃષ્ટરોદિકાઃ| ક્ષીરિણાઞ્ચ પ્રવાલાનિ પાઠા ચ વિપચેદ્ ઘૃતમ્| તત્પીતં સમધુ શ્લેષ્મજ્વરઘ્નં દીપનં પરમ્| રાસ્નૈલાનતતર્કારીમધુશિગ્રુસુરાહ્વયૈઃ| સબિલ્વકુષ્ઠવરણરેણૂકામિસિભિઃ કૃતઃ| શ્લેષ્મજ્વરહરો લેપસ્તૈલમભ્યઞ્જનં ચ તૈઃ| મણ્ડલાનિ તુ સાજ્યેન ગજમૂત્રેણ લેપયેત્||૨૮||

Adhikarana sarvarogaghnaM rajanyAdicUrNam (29) · Śloka 29

રજનીદારૂસરલશ્રેયસીબૃહતીદ્વયમ્| પૃશ્નિપર્ણી શતાહ્વા ચ લીઢં માક્ષિકસર્પિષા| ગ્રહણીદીપનં શ્રેષ્ઠં મારુતસ્યાનુલોમનમ્| અતીસારજ્વરશ્વાસકામલાપાણ્ડુકાસજિત્| બાલસ્ય સર્વરોગેષુ પૂજિતં બલવર્ણદમ્||૨૯||

Adhikarana atisArAdinAshanAH yogAH (30) · Śloka 30

બિલ્વપેશીગજકણાધાતકીલોધ્રબાલકમ્| હન્તિ લીઢમતિસારં શિશોઃ ક્ષૌદ્રદ્રુતં દ્રુતમ્| ત્રિફલાધાતકીપુષ્પપદ્મબિલ્વશલાટુભિઃ| સકટ્વઙ્ગૈર્ઘૃતં સિદ્ધમુદરામયનાશનમ્| પથ્યાસૌવર્ચલક્ષારવેલ્લવ્યોષાગ્નિહિઙ્ગુભિઃ| તિક્તયા ચ ઘૃતં સિદ્ધં સમક્ષીરં વ્યપોહતિ| શૂલાનાહગુદભ્રંશશ્વાસકાસવિલમ્બિકાઃ||૩૦||

Adhikarana vRuddhakAshyapanirmitaM sama~ggAdighRutam (31) · Śloka 31

સમઙ્ગાધાતકીલોધ્રકુટન્નટબલાદ્વયૈઃ| મહાસહાક્ષુદ્રસહામુદ્ગબિલ્વશલાટુભિઃ| સકાર્પાસીફલૈસ્તોયે સધિતૈઃ સાધિતં ઘૃતમ્| ક્ષારમસ્તુયુતં હન્તિ શીઘ્રં દન્તોદ્ભવોદ્ભવાન્| વિવિધાનામયાનેતદ્વૃદ્ધકાશ્યપનિર્મિતમ્||૩૧||

Adhikarana dantodBavarogeShu bAlaM nAtitantrayet (32) · Śloka 32

દન્તોદ્ભેદોત્થરોગેષુ ન બાલમતિતન્ત્રયેત્| સ્વયમપ્યુપશામ્યન્તિ જાતદન્તસ્ય યદ્ગદાઃ||૩૨||

Adhikarana dantAnAM patanaM punarudBavashca (33) · Śloka 33

યાવન્માસસ્ય યો જાતસ્તાવદ્વર્ષસ્ય સ દ્વિજઃ| પતતિ પ્રાયશોઽષ્ટાનાં તેષાં પૂર્વેષુ સમ્ભવઃ||૩૩||

Adhikarana kumArashoShaH (34) · Śloka 34

અત્યહઃ સ્વપ્નશીતામ્બુશ્લૈશ્મિકસ્તન્યસેવિનઃ| શિશોઃ કફેન રૂદ્ધેષુ સ્રોતસ્સુ રસવાહિષુ| અરોચકઃ પ્રતિશ્યાયો જ્વરઃ કાસશ્ચ જાયતે| કુમારઃ શુષ્યતિ તતઃ સ્નિગ્ધશુક્લમુખેક્ષણઃ||૩૪||

Adhikarana kumArashoShacikitsA (35) · Śloka 35

સૈન્ધવવ્યોષશાર્ઙ્ગેષ્ઠાપાઠાગિરિકદમ્બકાન્| શુષ્યતો મધુસર્પિર્ભ્યામરુચ્યાદિષુ યોજયેત્| અશોકરોહિણીયુક્તં પઞ્ચકોલં ચ ચૂર્ણિતમ્| બદરીધાતકીધાત્રીચૂર્ણં વા સર્પિષા દ્રુતમ્| અશ્વલિણ્ડરસક્ષૌદ્રયુક્તાં વા મધુયષ્ટિકામ્| દ્વિવાર્તાકીફલરસં કેવલં વાશ્વવિડ્રસમ્| મધુના વા ધનવ્યોષપાઠામૂર્વાશતાવરી| સપયસ્યા પૃથક્પર્ણી ઘૃતં વા માક્ષિકાન્વિતમ્| સ્થિરામરતરુવ્યોષદ્વિપુનર્નવસાધિતમ્| સ્થિરાવચાદ્વિબૃહતીકાકોલીપિપ્પલીનતૈઃ| નિચુલોત્પલવર્ષાભૂભાર્ઙ્ગીમુસ્તૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| સિદ્ધં પ્રસ્થાર્ધમાજ્યસ્ય સ્રોતસાં શોધનં પરમ્| સિંહ્યશ્વગન્ધાસુરસકણાગર્ભં ચ તદ્ગુણમ્| યષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીલોધ્રપદ્મકોત્પલચન્દનૈઃ| તાલીસસારિવાભ્યાઞ્ચ સાધિતં શોષજિદ્ધૃતમ્| રાસ્નામધૂલિકાભાર્ઙ્ગીપિપ્પલીદેવદારુભિઃ| અશ્વગન્ધાદ્વિકાકોલીશૃઙ્ગ્યર્ષભકજીવકૈઃ| સૂપ્યપર્ણીવિડઙ્ગૈશ્ચ કલ્કિતૈઃ સાધિતં ઘૃતમ્| શશોત્તમાઙ્ગનિર્યૂહે શુષ્યતઃ પુષ્ટિકૃત્ પરમ્| વચાવયસ્થાતગરકાયસ્થાચોરકૈઃ શૃતમ્| બસ્તમૂત્રસુરાભ્યાં ચ તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્| દ્વે બલે તુમ્બુરુચ્છલ્લી વચા ગિરિકદમ્બકઃ| સુરાપિષ્ટઃ પ્રદેહઃ સ્યાદધઃ કાયે વિશુષ્ય તામ્| સિંહસ્કન્દીસિંહવલ્લીકરમર્દીત્રિકણ્ટકૈઃ| ભઙ્ગૈઃ ક્વાથઃ કુમારાણાં શુષ્યતાં પરિષેચનમ્| સાશોકરોહિણીં કૃષ્ણાં મધ્વાજ્યેન લિહઞ્જયેત્| શિશુઃ શોષં શરીરસ્ય સસિતચ્છાગદુગ્ધભુક્||૩૫||

Adhikarana shuShkakAsacikitsA (36) · Śloka 36

શુષ્કકાસે કુમારસ્ય ધાત્ર્યાઃ સ્તન્યવિશોધનઃ| માષયૂષઃ પ્રયોક્તવ્યઃ સકૃષ્ણો ઘૃતભર્જિતઃ| મધુનાઽતિવિષાશૃઙ્ગીપિપ્પલીર્લેહયેચ્છિશુમ્| એકાં વાતિવિષાં કાસજ્વરચ્છર્દિરુપદ્ગુતમ્| કાસતૃટ્ચ્છર્દ્યતીસારૈરર્દિતં લાજતર્પણમ્| લાજતાલીસપત્રં વા બીજાનિ કમલસ્ય વા| લોધ્રપ્રિયઙ્ગુકલ્કં વા પાયયેત્તણ્ડુલામ્ભસા| શર્કરામધુસંયુક્તં લાજકુસ્તુમ્બરીરજઃ||૩૬||

Adhikarana CardyAdInAM cikitsA (37) · Śloka 37

બૃહતીફલમૂલત્વક્પિપ્પલીગ્રન્થિકૈઃ કૃતઃ| તવક્ષીરીયુતૈઃ ક્વાથો મધુના હન્તિ શીલિતઃ| છર્દિમૂર્ચ્છાજ્વરશ્વાસકાસાતીસારપીનસાન્| પઞ્ચકોલદ્વિવા્ર્તાકીમૂલભાર્ઙ્ગીતુગાહ્વયાઃ| ક્ષૌદ્રાજ્યલીઢાઃ શ્વસનકાસપીનસરુક્ચ્છર્દિઃ| શ્યામાતિમુક્તાતક્કારીકુસુમક્વાથસાધિતમ્| યષ્ટિગર્ભં ધૃતં તૃષ્ણાહિધ્માશ્વાસાસ્રપિત્તનુત્||૩૭||

Adhikarana pItastanyaCardane cikitsA (38) · Śloka 38

પીતં પીતં વમતિ યઃ સ્તન્યં તં મધુસર્પિષા| દ્વિવાર્તાકીફલરસં પઞ્ચકોલં ચ લેહયેત્| પિપ્પલીપઞ્ચલવણં કૃમિજિત્ પારિભદ્રકમ્| તદ્વલ્લિહ્યાત્તથા વ્યોષં મષી વા રોમચર્મણામ્| લાભતઃ શલ્યકશ્વાવિટ્ગોધર્ષ્યશિખિજન્મનામ્| ખદિરાર્જુનતાલીસકુષ્ઠચન્દનજે રસે| સક્ષીરં સાધિતં સર્પિર્વમથું વિનિયચ્છતિ| ક્ષીરીપ્રવાલમધુકદર્ભમૂલવિસોત્પલૈઃ| તૃષ્ણાદાહજ્વરહરઃ કષાયઃ સસિતામધુઃ| શર્કરાદાડિમકણાનાગકેસરજીવકમ્| લિહન્ કુમારઃ ક્ષૌદ્રેણ તૃટ્ચ્છર્દિભ્યાં વિમુચ્યતે| લાજૈઃ સચન્દનોશીરયષ્ટીમધુકપદ્મકૈઃ| લિપ્તો ધૌતઃ સ્તનઃ પીતો ભ્રમતૃડ્દાહમોહહા||૩૮||

Adhikarana la~gGanodBUtakArshyAdicikitsA (39) · Śloka 39

અસ્નેહલવણં પીત્વા સંસ્કૃતં લાવજં રસમ્| સશર્કરં વિજયતે બાલો લઙ્ઘનજાન્ ગદાન્||૩૯||

Adhikarana mahApadmavisarpaH (40) · Śloka 40

વિસર્પસ્તુ શિશોઃ પ્રાણનાશનઃ બસ્તિશીર્ષજઃ| પદ્મવર્ણો મહાપદ્મનામા દોષત્રયોદ્ભવઃ| શાખાભ્યાં હૃદયં યાતિ હૃદયાદ્વા ગુદં વ્રજેત્||૪૦||

Adhikarana sadantajAtasya shAntikarma (41) · Śloka 41

સદન્તો જાયતે યસ્તુ દન્તાઃ પ્રાગ્યસ્ય ચોત્તરાઃ| કુર્વીત તસ્મિન્નુત્પાતે શાન્તિં તં ચ દ્વિજાતયે| દદ્યાત્ સદક્ષિણં બાલં નૈગમેષં ચ પૂજયેત્| વત્સસ્ય મધુલાજાનામાપૂર્યપ્રાઙ્મુખો મુખમ્| ચુમ્બેત્કુમારસ્ત્રીન્ વારાન્ પ્રાયશ્ચિત્તમિદં પરમ્| નાવમારોહયેત્ બાલં સ્નાતં સ્કન્ધં ગજસ્ય વા| ભોજયેત્ બ્રાહ્મણાંશ્ચાત્ર પાયસં મધુસર્પિષા||૪૧||

Adhikarana paribhavAkhyavyAdheshcikitsA (42) · Śloka 42

માતુઃ કુમારો ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં પ્રાયોઽપિબન્નપિ| કાસાગ્નિનસાદવમથુતન્દ્રાકાર્શ્યારુચિભ્રમૈઃ| યુજ્યતે કોષ્ઠવૃદ્ધ્યા ચ તમાહુઃ પારિગર્ભિકમ્| રોગં પરિભવાખ્યં ચ યુઞ્જ્યાત્તત્રાગ્નિદીપનમ્| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલકટુકાદેવદારુભિઃ| ક્ષારદ્વયવિડાજાજીબિલ્વમધ્યાગ્નિદીપ્યકૈઃ| દધિસૌવીરકસુરામણ્ડૈશ્ચ વિપચેદ્ ઘૃતમ્| હન્તિ પ્રયુક્તં તત્કાલે રોગાન્ પારિભવાશ્રયાન્||૪૨||

Adhikarana pariBavAntaraM tatra cikitsA ca (43) · Śloka 43

અન્નેનોપહિતં સ્તન્યં પિબતો વિહિતાન્ પરમ્| ઇમાનેવ ગદાન્ કુર્યાત્ કુર્યાત્તેષ્વેતદેવ ચ| પીતં પીતં ચ યઃ સ્તન્યં સવાતમતિસાર્યતે| તસ્યાપ્યેતત્પરં પથ્યં દીપનં બલવર્ણકૃત્| અત્યુદ્રિક્તક્ષુધં બાલં પરિભૂતં લેહયેત્| વિદારીયવગોધૂમકણાચૂર્ણં ઘૃતાપ્લુતમ્| પાયયેદનુ ચ ક્ષીરં શૃતં સમધુશર્કરમ્| અક્ષમજ્જાદ્વિકાકોલીયષ્ટીમધુકમોરટઃ| શ્રપયેત્ ક્ષીરમાજ્યં વા બીજૈરિક્ષુરકસ્ય ચ| તત્પ્રયોજ્યં ગુરુ સ્નિગ્ધં યચ્ચાત્યગ્નૌ પુરેરિતમ્| શ્વવાયસબિડાલાનામુચ્છિષ્ટેન જલેન ચ| સ્નાપયેત્તં ન ચેદેવં ક્ષુત્તસ્ય પ્રશમં વ્રજેત્| ક્ષીરીપાદપમૂલસ્થં વિધિના સ્નાપિતં તતઃ| વસ્ત્રરત્નાદ્યલઙ્કારૈઃ કુમારં ભૂષયેત્ સિતૈઃ| વૃક્ષં ચાનુ તતઃ કુર્યાદ્ભૂષણવ્યત્યયં તયોઃ| એતદાયુઃપ્રદં ધન્યં સ્નપનં સર્વરોગજિત્| જટીભૂતકચાક્ષ્યાદિપક્ષ્માણમતિલોલુપમ્| ગોમૂત્રગન્ધિં સ્નપયેત્તીર્થે ગવ્યશકૃદ્રસૈઃ| વચાપુષ્પશિલાકુષ્ઠવયસ્થાહિઙ્ગુકટ્ફલૈઃ| સબસ્તમૂત્રમદિરૈસ્તૈલમભ્યઞ્જનં પચેત્| વાલાવિદારીત્રિકટુકુષ્ઠોશીરકુચન્દનૈઃ| સિદ્ધં પીતં હવિર્હન્તિ તં વિકારમશેષતઃ||૪૩||

Adhikarana parvAnuplavaH taccikitsA ca (44) · Śloka 44

શિરઃ પૃષ્ઠં તતો મુષ્કૌ તતઃ પાદૌ ચ યો રુજેત્| હસ્તાભ્યામુત્થિતો વાયુઃ સ પર્વાનુપ્લવઃ સ્મૃતઃ| ગૌરીવચાસદાપુષ્પીહયગન્ધાકટુત્રયૈઃ| સકટ્ફલદ્વિવાર્તાકીવયસ્થાહિઙ્ગુરોહિષૈઃ| વસ્તમૂત્રસુરાયુક્તૈઃ સાધિતં તસ્ય યોજયેત્| તૈલમભ્યઞ્જને શેષં વાતવ્યાધિવદાચરેત્||૪૪||

Adhikarana tAlukaNTakaM taccikitsA ca (45) · Śloka 45

તાલુમાંસે કફઃ ક્રુદ્ધઃ કુરુતે તાલુકણ્ટકમ્| તેન તાલુપ્રદેશસ્ય નિમ્નતા મૂર્ધ્નિ જાયતે| તાલુપાતઃ સ્તનદ્વેષઃ કૃચ્છ્રાત્પાનં શકૃદ્ દ્રવમ્| તૃડાસ્યકણ્ડ્વક્ષિરુજા ગ્રીવાદુર્ધરતા વમિઃ| તત્રોત્ક્ષિપ્ય યવક્ષારક્ષૌદ્રાભ્યાં પ્રતિસારયેત્| તાલુ તદ્વત્ કણાશુણ્ઠીગોશકૃદ્રસસૈન્ધવૈઃ| શૃઙ્ગિવેરનિશા કુષ્ઠં કલ્કિતં વટપલ્લવૈઃ| બદ્ધ્વા ગોશકૃતા લિપ્તં કુકૂલે સ્વેદયેત્તતઃ| રસેન લિમ્પેત્તાલ્વાસ્યં નેત્રે ચ પરિષેચયેત્| હરીતકીવચાકુષ્ઠકલ્કં માક્ષિકસંયુતમ્| પીત્વા કુમારઃ સ્તન્યેન મુચ્યતે તાલુકણ્ટકાત્||૪૫||

Adhikarana majjaHkShaye cikitsA (46) · Śloka 46

મસ્તુલુઙ્ગક્ષયાદ્યસ્ય વાયુસ્તાલ્વસ્થિ નામયેત્| તસ્ય તૃડ્દૈન્યયુક્તસ્ય સર્પિર્મધુરકૈઃ શૃતમ્| પાનાભ્યઞ્જનયોર્યોજ્યમુદ્વેગશ્ચ હિમામ્બુના||૪૬||

Adhikarana gudakuTTaM taccikitsA ca (47) · Śloka 47

મલોપલેપાત્ સ્વેદાદ્વા ગુદે રક્તકફોદ્ભવઃ| તામ્રો વ્રણોઽન્તઃ કણ્ડૂમાઞ્જાયતે ભૂર્યુપદ્રવઃ| કેચિત્તં માતૃકાદોષં વદન્ત્યન્તે તુ પૌતનમ્| પૃષ્ઠારુર્ગુદકુટ્ટં ચ કેચિચ્ચ તમનામકમ્| તત્ર ધાત્ર્યાઃ પયઃ શોધ્યં પિત્તશ્લેષ્મહરૌષધૈઃ| સિતશીતં ચ શીતામ્બુયુક્તમન્તરપાનકમ્| સક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યશૈલેન વ્રણં તેન ચ લેપયેત્| ત્રિફલાબદરીપ્લક્ષત્વક્ક્વાથપરિષેચિતમ્| કાસીસરોચનાતુત્થમનોહ્વાલરસાઞ્જનઃ| લેપયેદમ્લપિષ્ટૈર્વા ચૂર્ણિતૈર્વાવચૂર્ણયેત્| સુશ્લક્ષ્ણૈરથવા યષ્ટીશઙ્ખસૌવીરકાઞ્જનૈઃ| શારિવાશઙ્ખનાભિભ્યામસનસ્ય ત્વચાથ વા| રાગકણ્ડૂત્કટે કુર્યાદ્રક્તસ્રાવં જલૌકસા| સર્વં ચ પિત્તવ્રણજિચ્છસ્યતે ગુદકુટ્ટકે| અનામસ્થૌલ્યપિત્તાસ્રકણ્ડૂગણ્ડગલામયે| ઉદરાત્યુન્નતૌ ચેષ્તં તાર્ક્ષ્યમન્તરપાનકમ્||૪૭||

Adhikarana acirajAtasya stanAgrahaNe upAyaH (48) · Śloka 48

ગૃહ્ણાનિ સૂતિકાગારે ન સ્તનં ચેત્સ્પૃશેત્તતઃ| પથ્યાધાત્રીફલકણૈર્જિહ્વાં સઘૃતમાક્ષિકૈઃ||૪૮||

Adhikarana vaikArikarodanatrAsayoshcikitsA (49) · Śloka 49

પિપ્પલીત્રિફલાચૂર્ણં ઘૃતક્ષૌદ્રપરિપ્લુતમ્| રુદતે ત્રસ્યતે વાપિ લેહં દદ્યાત્સુખાવહમ્||૪૯||

Adhikarana nABinAlapatanasambaddhopacArAH (50) · Śloka 50

પ્રદીપ્તાઙ્ગારરજસા પ્રશાન્તેનાઽવચૂર્ણયેત્| પઞ્ચમેઽહ્ન્યપતન્નાલં લેપયેદ્વા ગુડામ્ભસા| સાન્દ્રેણ ભૂમૌ ઘૃષ્ટેન.....................||૫૦||

Adhikarana nAlapotottarAH nABisambaddhA upacArAH (51) · Śloka 51

.......................ંઆલપાતેઽપિ ચોન્નતામ્| નાભિં છાગેન શકૃતા દગ્ધેનાન્તર્વિચૂર્ણયેત્| અશ્વગન્ધાઞ્જનાજાવિવિડ્યષ્ટીમધુકાદિભિઃ| રોપયેચ્ચૂર્ણિતૈર્નાભિં સ્નેહયુક્તૈરનુન્નતામ્| યષ્ટીલોધ્રનિશાશ્યામાકલ્કપક્વેન સેચયેત્| નાભિં પાકે તુ તૈલેન તચ્ચૂર્ણૈશ્ચાવચૂર્ણયેત્| વાતેનાધ્માપિતાં નાભિં સરુજાં તુણ્ડિસંજ્ઞિતામ્| મારુતઘ્નૈઃ પ્રશમયેત્ સ્નેહસ્વેદોપનાહનૈઃ| અસમ્યક્કલ્પનાન્નાભેઃ સ્યાદ્વિનામો વિજૃમ્ભિકા| વાતપિત્તહરં કર્મ તત્રાન્તર્બહિરાચરેત્||૫૧||

Adhikarana ulbakaM taccikitsA ca (52) · Śloka 52

ગર્ભામ્ભસામવમનાચ્છ્લેષ્મણઃ કણ્ઠગસ્ય વા| સમ્પર્કાદ્ધૃદયે દુષ્ટો માર્ગાનાવૃણુતે રસઃ| બદ્ધમુષ્ટિસ્તતો મુહ્યન્ રોગૈર્બાલોઽભિભૂયતે| હૃદ્રોગાક્ષેપકશ્વાસકાસચ્છર્દિજ્વરાદિભિઃ| ઉલ્બકં સહજં વ્યાધિમમ્બુપૂર્ણઞ્ચ તં વદેત્| સ્રોતોવિશોધનં પ્રાતસ્તસ્મિન્નન્તરપાનકમ્| વિદધ્યાચ્છાગલં મૂત્રં સ્નાનાભ્યઙ્ગૌ ચ વર્જયેત્| બિલ્વાદિમૂલબૃહતીપઞ્ચકોલં પલાંશકમ્| ધન્વમાંસપલાન્યષ્ટૌ શશમૂર્ધ્નઃ પલાષ્ટકમ્| સાધયેત્ ષોડશગુણે સલિલેઽષ્ટાંશશેષિતમ્| તેન ક્વાથેન કર્ષાશૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| છગલીમૂત્રમદિરાદધિક્ષીરસમાંશકમ્| વિડઙ્ગસૈન્ધવાજાજીચવિકાદેવદારુભિઃ| સહિંસ્રાહિઙ્ગુલશુનૈઃ સવ્યોષૈઃ શ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ| તત્પાનાદ્ધન્તિ સહજગુલ્મહિધ્માનિલામયાન્| પાણ્ડુરોગં ચ વાતોત્થં સ્વસ્થવૃત્તે ચ પુષ્ટિદમ્||૫૨||

Adhikarana paridagdhacCaverupacAraH (53) · Śloka 53

પરિદગ્ધચ્છવિં બાલં દિહ્યાદ્ દૂર્વાતિલોત્પલૈઃ| શમીપત્રશિરીષત્વક્શારિવામધુકાભયૈઃ||૫૩||

Adhikarana pANDuroge mUrvAdicUrNam (54) · Śloka 54

મૂર્વાધાત્રીનિશાચૂર્ણં મૂત્રેણ મધુમત્ પિબેત્| પાણ્ડુરોગી શૃતં સર્પિર્વરાભૃઙ્ગરસેન વા||૫૪||

Adhikarana mRudBakShaNajanitarogeShu pAThAdicUrNam (55) · Śloka 55

પાઠાવેલ્લદ્વિરજનીમુસ્તાભાર્ઙ્ગીપુનર્નવૈઃ| સબિલ્વત્ર્યૂષણૈઃ સર્પિર્વૃશ્ચિકાલીયુતૈઃ શૃતમ્| લિહાનો માત્રયા રોગૈર્મુચ્યતે મૃત્તિકોદ્ભવૈઃ||૫૫||

Adhikarana bAlAyauShadhadAnavidhivisheShaH (56) · Śloka 56

વ્યાધેર્યદ્યસ્ય ભૈષજ્યં સ્તનસ્તેન પ્રલેપિતઃ| સ્થિતો મુહૂર્તં ધૌતોઽનુ પીતસ્તં તં જયેદ્ગદમ્||૫૬||

Adhikarana daivavyapAshrayauShadhAshrayaNam (57-58) · Śloka 58

ગ્રહૈરપિ હિ જાયન્તે પ્રચ્છન્નૈર્વ્યાધયઃ શિશોઃ| કર્મશસ્તમતસ્તેષુ દૈવયુક્ત્યાશ્રયં સદા||૫૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે બાલામયપ્રતિષેધો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૫૮||