2. bālāmayapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bAlAmayapratiShedho nAma dvitIyo~adhyAyaH - avataraNikA · Śloka

पूर्वेऽध्याये रोगोत्पत्तिरक्षायै बालस्योपचारमुक्त्वा इदानीमरक्षणजातानामयांस्तच्चिकित्साञ्च प्रदर्शयितुमध्याय आरभ्यते

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो बालामयप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

अथेत्यादि पूर्ववत्| बालानामामयस्य प्रतिषेधश्चिकित्सा सोऽस्मिन्नुच्यत इति बालामयप्रतिषेधः|| १||

Adhikarana bAlatraividhyam (2) · Śloka 2

त्रिविधो हि बालः प्रागुक्तस्तत्र क्षीरपस्य क्षीरमदुष्टं प्रयुञ्जीत| अन्नादस्य हितमन्नम्| उभयवृत्तेरुभयम्||२||

प्राक् बालोपचरणीयेऽध्याये त्रिविधः क्षीरान्नोभयवृत्तित्वेन बाल उक्तः| सुबोधम्| दुष्टं क्षीरं वक्ष्यमाणलक्षणं भवति| अहितमन्नं सूत्रे प्रदर्शितम्| क्षीरं दुष्टमित्यत्र हेतुः|| २||

Adhikarana kShIraduShTau hetuH (3) · Śloka 3

क्षीरं हि यथोक्तैर्दोषकोपनैराहारविहारैर्धात्र्या व्यापन्नं विविधामयोदयाय बालस्य प्रकल्पते||३||

क्षीरं धात्र्या व्यापन्नं तदुपयोगिनो बालस्य विविधानामामयानामुदयाय कल्पते| केन व्यापन्नमित्याह| यथोक्तैः सूत्रे प्रदर्शितैराहारैर्विहारैश्च|| ३||

Adhikarana vAtAdiduShTastanyalakShaNAni (4) · Śloka 4

तत्र श्यावारुणवर्णं तिक्तकषायानुरसं विशदं रूक्षमलक्ष्यगन्धं फेनिलमतृप्तिकरमाध्मानमूत्रवर्चोविबन्धकृत् कर्शनम्सु विसर्पति विच्छिन्नञ्च प्लवते वातदुष्टम्| कृष्णनीलताम्रावभासं तिक्ताम्लकटुकानुरसं कुणपरुधिरगन्धि भृशोष्णमप्सु पीतराजिमद्विदाहकरञ्च पित्तदुष्टम्| अत्यर्थशुक्लमधुरं लवणानुरसं घृततैलवसामज्जगन्धि पिच्छिलं बहलं तन्तुमद्गुरुसलिलेऽवसीदति निद्राबहुलञ्चश्लेष्मदुष्टम्||४||

तत्र वातदुष्टं श्यावादिलक्षणम्| तिक्तकषायावनुरसौ यस्य तत्| अनुरसकथनं माधुर्यस्य प्रधानस्निग्धत्वात्| अलक्ष्यगन्धमव्यक्तगन्धम्| अप्सु विसर्पति व्याप्नोति| अप्सु च विच्छिन्नं सत् प्लवते| कृष्णादिलक्षणं पित्तदुष्टम्| कुणपं क्लिन्नम्| अत्यर्थशुक्लादिलक्षणं श्लेष्मदुष्टम्| बहलं घनम्| निद्राबहुलमुपयोगिनः|| ४||

Adhikarana duShTastanyopayogapariNAmAH (5) · Śloka 5

तदुपयुज्यमानं यथास्वलिङ्गान् व्याधीनभिनिर्वर्तयति||५||

तदिति वातादिदुष्टं क्षीरं यथास्वलिङ्गान् व्याधीनुपजनयति| लिङ्गं लक्षणम्| वातेन दुष्टं क्षीरं वातलिङ्गान् व्याधीनभिवर्धयति| पित्तदुष्टं पित्तलिङ्गानेवं कफेऽपीति यथास्वंशब्दाऱ्थः|| ५||

Adhikarana bAlasya rujAj~jAnopAyavisheShAH (6) · Śloka 6

स यं प्रदेशमभीक्ष्णं स्पृशति स्पर्शं च न क्षमते तत्र रुजमुपलक्षयेत्| निमीलिताक्षतया मूर्ध्नि रुजम्| जिह्वौष्ठदंशश्वासमुष्टिबन्धोर्ध्वेक्षणैर्हृदये| विण्मूत्रसङ्गच्छर्द्याध्मानान्त्रकूजनस्तनदंशवेष्टनपृष्ठविनमनजठरोन्नमनैर्जठरे| मूत्रसङ्गतृण्मूर्च्छोत्रासदिग्वीक्षणखल्लीहस्तपादस्तम्भकुब्जीभवनकेशलुञ्जनैर्बस्तौ गुह्यो च| सर्वत्र च स्वभावातिरिक्तरोदनेन मुखविकूणनेन च||६||

स इति बालः यं शरीरप्रदेशमभीक्ष्णं पौनःपुन्येन स्पृशति अन्यस्पर्शनं च न क्षमते न सहते तत्रास्य रुजं भिषगुपलक्षयेत्| निमीलिताक्षतयाऽस्य बालस्य मूर्ध्नि शिरसि रुजमुपलक्षयेत्| जिह्वादंशादिभिरूर्ध्वनिरीक्षणान्तैर्हृदये रुजमुपलक्षयेत्| दंशो दंशनम्| विण्मूत्रसङ्गादिभिर्जठरे| स्तने दंशनम् स्तनदंशः| वेष्टनमङ्गमोटनिका| मूत्रसङ्गादिभिर्बस्तौ गुह्ये च रुजमुपलक्षयेत्| स्वभावादतिरिक्तरोदनादि सर्वस्मिन्प्रदेशे रुजायाः सामान्यलक्षणम्|| ६||

Adhikarana duShTastanyajavyAdhiShu cikitsAsUtram (7) · Śloka 7

अथ यथामयं यथादोषं च धात्र्याः शमनशोधनानि प्रयुञ्जीत||७||

अथेत्यादिना चिकित्सा| बालामयप्रतिषेधेषु धात्र्याः शमनानि शोधनानि च यथोपयोगं युञ्जीत| यथारोगमिति रोगं रोगस्वभावानतिक्रमेण| यथादोषमिति तद्धेतुवाताद्यनतिक्रमेण|| ७||

Adhikarana vAtaduShTastanyacikitsA (8) · Śloka 10

तत्र वातदूषिते स्तन्ये देवरारुसरलकटुरोहिणीवचाकुष्ठपाठाभार्ङ्गींमागधिकावृश्चिकालीचित्रकाजमोदशुण्ठीमरीचानां क्वाथं दशमूलक्वाथं वा त्रिरात्रं पाययित्वा वातव्याधिविहितानां सर्पिषामन्यतमं निगदं मदिरानुपानं दद्याद्वातहरद्रव्यसिद्धं वा| ततः स्निग्धां मृदु विरेच्य बस्तिकर्मणोपचरेत्| वातघ्नैश्चाभ्यङ्गस्वेदोपदेहोन्मर्दनैः| सरलरास्नाजमोदादेवदारुचूर्णं सर्पिषा बालमवलेहयेत्| एवंविधैरेव च विपक्वं सशर्करं सर्पिः| अपि च तिक्तानुरसं स्तन्यं मुद्गमाषपलाशाश्यां काकोलीयुगलेन च शोधयेत्| प्रियाङ्गुधातकोपुष्पपद्मकदेवदारुक्षौद्रैर्वा| कषायानुरसं हिङ्गुसैन्धववता घृतेन| फेनिलं विच्छिन्नं प्लवमानञ्च बिल्वाग्निमन्थशृतेन पयसा हविषा च| सूप्यपर्णी काकोलीबृहत्यवल्गुजफलैर्वा||१०||

तत्रेति निर्धारणे| वातदूषिते स्तन्ये धात्री देवदार्वादिक्वाथं दशमूलादिक्वाथं वा त्रिरात्रं पाययेत्| ततोऽनन्तरं वातव्याधिविहितानां सर्पिषामन्यतमं शोधनादिगणोक्तवातहरद्रव्यसिद्धं वा सर्पिर्मदिरानुपानं दद्यात्| निगदं निर्दोषम्| एवं स्निग्धां धात्रीं मृदु विरेच्य बस्तिकर्मणा यथाप्राप्तेनोपाचरेत्| वातघ्नद्रव्यकृतत्वाच्च वातघ्नैरभ्यङ्गादिभिरुपाचरेत्| तत्र च वातदूषिते सरलादिचूर्णं सर्पिषा वैद्यो बालमवलेहयेत्| एवंविधैः पक्वं सिद्धं सर्पिः सशर्करम्| अपि चेति समुच्चये| तिक्तानुरसं स्तन्यं मुद्गादिभिः प्रियङ्ग्वादिभिर्वा शोधयेत्| कषायानुरसं तु हिङ्गुसैन्धवयुक्तेन घृतेन शोधयेत्| फेनिलं विच्छिन्नं प्लवमानं च बिल्वादिशृतेन पयसा हविषा च शोधयेत्| उभयमप्युभयेन| सूर्पपर्ण्यादिभिर्वैतदुभयं शोधयेत्| इति वातदुष्टे|| ८||

Adhikarana pittaduShTastanyacikitsA (9) · Śloka 9

पित्तेऽमृतापटोलपत्रसारिवाशतावरीनिम्बचन्दनक्वाथं धात्री बालश्च पिबेत्| त्रिफलाभूनिम्बकटुकामुस्तक्वाथं वा| जीवकर्षभकद्विकाकोलीमधुककट्फलकर्कटशृङ्गीक्वाथं वा| सक्षौद्रं पटोलादिपद्मकादिं वा| सारिवादिं न्यग्रोधादिं वा| एभिरेव च द्रव्यैः सर्पिषि पित्तघ्नानि च विरेचनानि शीतांश्चाभ्यङ्गप्रदेहसेकान् कुर्यात्| अपि-च ताम्रावभासं पयो हृदयमुद्वेष्टयति| तत्प्रियङ्गुमुस्ताशाबरलोध्रैः शोधयेत्| अम्लानुरसमम्लपित्तकरम्| तत् द्राक्षामधुकपयस्याश्रीपर्णीभिः| कटुकानुरसं छर्द्यतीसारकासश्वासकरम्| तत् काकोलीविदारीभ्यां मधुपर्ण्या च| भृशोष्णमनामदाहज्वरकरं विरेचनं च तच्चन्दनोत्पलकमलैः||९||

पित्ते पित्तदुष्टे स्तन्ये अमृतादीनां क्वाथं धात्री पिबेत् बालश्च| त्रिफलादिक्वाथं वा तौ पिबेताम्| जीवकादिक्वाथं वा| पटोलाद्यन्यतमक्वाथं सक्षौद्रं तौ पिबेताम्| एभिरेव च यथायोगं पृथक् क्वाथोक्तैर्द्रव्यैः सर्पीषि कुर्यात्| कल्पोक्तानि पित्तहन्तृणि विरेचनानि च| शीतांश्चाभ्यङ्गादींश्च| अपि चेति समुच्चये| ताम्रावभासगुणं स्तन्यम् बालस्य हृदयोद्वेष्टनं करोति| तत् क्षीरं प्रियङ्ग्वादिभिर्निर्दोषं कुर्यात्| अम्लानुरसं स्तन्यं बालस्याम्लपित्तकरं भवति| तत् क्षीरं द्राक्षादिभिः शोधयेत्| कटुकानुरसं स्तन्यं छर्द्यादिकरं भवति| तत् क्षीरं काकोलीविदारीभ्यां शोधयेन्मधुपर्ण्या च| मधुपर्णी जीवन्ती| भृशोष्णं स्तन्यं बालस्यानामादिकरं भवति| तत्स्तन्यं चन्दनादिभिः शोधयेत्| अनामो नाम रोगो रक्तकफोद्भवो वक्ष्यते| इति पित्तदुष्टे||९||

Adhikarana kaPaduShTastanyacikitsA (10) · Śloka 10

कफे तु सैन्धवपिप्पलीयुक्तं सर्पिर्बालं पाययेत्| सैन्धवमधुकसंसृष्टं वा मदनपुष्पकल्केन च सक्षौद्रेण स्तनं बालस्य चोष्ठमालिम्पेत्| तेन सुख़ं वमति| धात्रीं तु तीक्ष्णैर्वामयेत्| ततः कृतसंसर्जनां पञ्चमूलग़नवचातिविषाक्वाथं पाययेत्| तगरसुरदारुसुरेन्द्रयवपृथ्वीकावृश्चिकालीक्वाथं वा| आरग्वधादिं मुस्तादिं वा| रूक्षोष्णांश्च नस्यधूमगण्डूषपरिषेकान् शीलयेत्| अविरुद्धंचान्नपानं योजयेत्| अपि च-लवणानुरसं विसर्पकोठकण्डूकरम्| तत् पिचुमन्दपटोलीक्षीरीवृक्षैः शोधयेत्| तन्तुमद्दौर्बल्यश्वासकासकरम्| तत् पिप्पलीनागरचूर्णेन समधुग़ृतेन| गुरुसदनात्मकं प्रतिश्यायसिङ्ग़ाणकक्षीरालसककरम्| तत् पाठाव्योषकल्केन पञ्चकोलचूर्णेन वा क्षौद्रग़ृताप्लुतेन| दोषोपक्रमणीयं चेक्षेत||१०||

कफे कफदुष्टे स्तन्ये पुनः सैन्धवपिप्पलीभ्यां युक्तं सर्पिर्बालं पाययेत्| सैन्धवादिसंसृष्टं वा वमनायेत्यर्थाद्गम्यते| मदनपुष्पाणां च कल्केन क्षौद्रयुक्तेन धात्र्याः स्तनौ बालस्य चोष्ठावालिम्पेत्| तेन ह्यालेपनेन बालः सुख़ं वमति| धात्री तु तीक्ष्णैर्यथायोग्यं वमनैर्वामयेत्| ततो वमने कृते कृतसंसर्जनां विहितपेयादिक्रमां धात्रीं पञ्चमूलादिक्वाथं तगरादिक्वाथं वा पाययेत्| इन्द्रयव एव सुरेन्द्रयवः| पृथ्वीका हिङ्गुपत्रिका| मुस्तादिगणमारग्वधादिगणं वा पाययेत्| प्रकरणात् क्वथितम्| रूक्षोष्णद्रव्यैः कृतत्वाद् रूक्षोष्णान् नस्यादीन् शीलयेत्| अन्नपानं चाविरुद्धं योजयेदर्थाच्छ्लेष्मणीति| अपि चेति समुच्चये| लवणानुरसं स्तन्यं बालस्य विसर्पादिकरं भवति| कोठाः सोत्सेधानि रक्तमण्डलानि| तत् क्षीरं पिचुमन्दादिभिः शोधयेत्| पिचुमन्दो निम्बः| तन्तुमत्क्षीरं दौर्बल्यादिकरं भवति| तत्क्षीरं पिप्पलीनागरचूर्णेन मधुग़ृताभ्यां युक्तेन शोधयेत्| गुरु तु क्षीरं सदनात्मकं सादकरस्वभावं प्रतिश्यायादिकरं च| सिङ्ग़ाणकं नासास्रावः| क्षीरालसकं वक्ष्यमाणलक्षणम्| तत् गुरु क्षीरं पाठादिकल्केन शोधयेत्| पञ्चकोलस्य चूर्णेन वा क्षौद्रग़ृताप्लुतेन| इति कफदुष्टे| एषु च वातादिदुष्टेषु स्तन्येषु दोषोपक्रमणियं चेक्षेत| तदुक्तेन प्रकारेण संयोजनादिना पृथक् संसृष्टानां च दोषाणं चिकित्सा भवतीत्यर्थः|| १०||

Adhikarana kShIrAlasakam (11) · Śloka 11

यदा पुनर्धात्री सन्निपातप्रकोपनान्यासेवेत तदाऽस्यास्त्रयो मला युगपद्वक्षोऽभिप्रपन्नाः क्षीरवहा रसायनीः समनुसृत्य सङ्कीर्णलिङ्गं स्तन्यमावहन्ति| तच्चेदविज्ञानात् सततमप्रत्यवेक्षणात् प्रमादाद्वा मातुः कुमारः पिबति| ततः स तेन सलिलोपममच्छं विच्छिन्नमामं दुर्गन्धि नानावर्णवेदनं फेनिलमतिसार्यते| पीतश्वेतमूत्रताविष्टम्भतृष्णाज्वरच्छर्दिविजृम्भिकाशुष्कोद्गारारुचिभ्रमाङ्गभङ्गविक्षेपकूजनघ्ऱाणाक्षिमुखपाकदृष्ट्युपप्लवस्वरसादादयश्चास्य प्रादुर्भवन्ति| तं क्षीरालसकमत्ययं चाचक्षते||११||

यदा तु धात्री सन्निपातप्रकोपनान्याहारादीन्यासेवते तदास्या धात्र्या युगपत्त्रयो मला वातपित्तश्लेष्माणो वक्ष उरोऽभिप्रपन्नाः प्राप्ताः क्षीरवहा रसायनीः समन्तादनुसृत्य सङ्कीर्णलिङ्गं मिश्रत्रिदोषलक्षणयुक्तं स्तन्यमावहन्ति कुर्वन्ति| तत् क्षीरमविज्ञानाद्वैद्यस्याप्रत्यवेक्षणान्मातुर्वा प्रमादादवहेलापरत्वाद्यदि कुमारः पिबति ततः स तेन सन्निपातक्षीरेण पीतेन सलिलोपमत्वादियुक्तं मलमतिसार्यते| बालस्य पीतश्वेतमूत्रतादयश्च सन्निपातरोगाः प्रादुर्भवन्ति| अस्येति कुमारस्य तमेवं लक्षणं रोगविशेषं क्षीरालसकमिति नाम्नात्ययमिति चाचार्या आचक्षते|| ११||

Adhikarana kShIrAlasakacikitsA (12) · Śloka 12

तत्र धात्रीं बालञ्च पूर्वमेवाशु वामयेत्| विहितसंसर्गयोश्च मुस्तापाठातिविषाकुष्ठकटुकानां क्वाथं पानाय दद्यात्| रास्नाजमोदाप्रियङ्गुभद्रदारूणां वा| पाठातेजोवतीपुनर्नववृश्चिकालीनां वा| भूनिम्बामृताकुटजफलसारिवाणां वा| वचाहरिद्रादिगणयोर्वा| पाठादिमहाकषायस्य वा| जम्ब्वाम्रतिन्दुककपित्थपत्राणां वा| बिल्वभङ्गस्य वा| अनुबन्धे च यथाव्याधिं प्रतिकुर्वीत||१२||

तत्र पूर्वमेव प्रथममेवाशु धात्रीं बालं च वामयेत्| विहितसंसर्गयोः कृतपेयादिक्रमयोर्धात्रीबालयोर्दोषाद्यपेक्षया मुस्तादिक्वाथं वा रास्नादिक्वाथं वा पाठादिक्वाथं वा भूनिम्बादिक्वाथं वा, वचाहरिद्रादिगणक्वाथं वा, पाठादिमहाकषायक्वाथं वा, जम्ब्वादिक्वाथं वा, बिल्वभङ्गस्य वा क्वाथं पानाय दद्यात्| अनुबन्धे त्वनिवृत्तौ क्षीरालसकस्य यथाव्याध्युत्कृष्टव्याध्यनतिक्रमेण यथास्वं प्रतीकारं कुर्यात्|| १२||

Adhikarana dantodBavAH gadAH (13) · Śloka 13

दन्तोद्भेदश्च सर्वरोगायतनम्| विशेषेण तु तन्मूला ज्वरशिरोभितापतृष्णाभ्रमाभिष्यन्दकुकूणकपोथकीवमथुकासश्वासातीसारविसर्पाः||१३||

रोगचिकित्साप्रसङ्गेनोच्यते| दन्तानामुद्भेदो बालस्य सर्वरोगाणामायतनं कारणम्| ज्वरादयस्तु विशेषेण तन्मूला दन्तोद्भेदहेतुकाः| शिरोऽभितापः शिरोरोगेषु वक्ष्यमाणलक्षणः| अभिष्यन्दो नाम सर्वाक्षिरोगः| कुकूणकपोथक्यौ वर्त्मरोगेषु वक्ष्येते||१३||

Adhikarana dantodBedakAlasyAyurmaryAdayABisambandhaH (14) · Śloka 14

स दीर्घायुषोऽष्टमान्मासात् परतो वा प्रवर्तते| इतरेषां तु चतुर्थात्| ते ह्यतिबाल्ये दन्तोत्पादवेदनया निपीडिता न सम्यक् सम्पूर्णधातुबला भवन्ति||१४||

स दन्तोद्भेदो दीर्घायुषो बालस्य येन बहुकालं जीवितव्यं तस्य जन्मनोऽष्टमान्मासात्परतो वा यथादैर्घ्यं नवमादिषु प्रवर्तते| इतरेषां तु ह्रस्वायुषां बालानां चतुर्थान्मासात् प्रवर्तते| ह्यल्पायुषोऽतिबाल्ये दन्तोत्पादवेदनयाऽतिपीडिताः सन्तः सम्यक् सम्पूर्णधातुबला न भवन्ति|| १४||

Adhikarana bAlasya punardantotpattau hetuH vRuddhAnAM punardantotpAdABAve hetushca (15) · Śloka 15

तत्राऽस्थिमज्जानौ दन्तोत्पत्तिहेतू| तदा च तयोरसम्पूर्णवीर्यत्वात् पुनः कालान्तरेण दन्तानां पतनमापूर्यमाणधातुत्वाच्च पुनरुत्थानमत एव च वृद्धानां न पुनर्दन्तोत्पत्तिः||१५||

तत्रैवं स्थित इदं विज्ञेयम्| अस्थिमज्ज्ञोर्धात्वोर्दन्तोत्पत्तिहेतुत्वम्| तदा चातिबाल्ये तयोरस्थिमज्ज्ञोरसम्पूर्णवीर्यत्वात् पुनः कालान्तरेण दन्तानां पतनं भवति| पतितेषु च प्रथमदन्तेषुपुनरापूर्यमाणधातुत्वाद्यथावीर्यं दन्तानामभिनवानामुत्थानम्| अत एवाऽस्थिमज्जपरिपूर्णत्वाद्धेतोर्वृद्धानां दन्तोत्पत्तिर्न भवति| तेषां हि यतो धातुसम्पूर्णत्वं भवतीर्त्यर्थः|| १५||

Adhikarana abhighAtAdinA patitAnAM dantAnAM punaranutpAde hetuH (16) · Śloka 16

बलान्निपतितानां तु सहसा तदधिष्ठानगतधातुबीजभ्रंशात् सन्ततिव्युच्छेदाच्छोणितातिप्रवृत्त्याऽभिघाताच्च निस्सारितत्वात् सिराणां पुनरनुत्पादः| एतेन रोगच्युता अपि प्रायशो व्याख्याताः||१६||

बलाद्यत्नेनाऽभिघातादिना निपतितानां दन्तानां पुनरुत्पादो न भवति| कुत इत्याह-सहसेत्यादि| तदधिष्ठाने दन्ताधिष्ठाने गतो यो दन्तपोषको धातुस्तदेव बीजं तस्य सहसा झटिति भ्रंशान्नाशात्| तथाविछिन्नप्रवाहेण या दन्तपोषिका धातुवहनसन्ततिस्तस्या अप्युच्छेदान्नाशात् तथा तत्पाते सर्वसन्तर्पकस्य शोणितस्यातिप्रवृत्त्या हेतुभूतया अभिघाताच्च यत् सिराणां निस्सारितत्वं तत इति हेतवो यत्नपतितानां दन्तानां सहसा धातुबीजभ्रंशे| तथैव यतो रोगच्युतानां युक्तिरतस्तत्रापि पुनरुत्पत्तिसन्ततिव्युच्छेदादिकं च सर्वं पूर्ववद्वाच्यम्| प्रायोग्रहणं स्वल्पेन प्रकारेण च्युतानां पुनरुत्पत्तिप्रदर्शनार्थम्|| १६||

Adhikarana dantodBavakramaH (17) · Śloka 17

तौ तु धातू कालक्रमेण पच्यमानौ यदा दन्ताशयमनुप्रपद्येते तदाऽस्य किञ्चिदुत्सेधनोर्ध्वाधोदन्तमांससङ्घट्टनादङ्गहर्षो जायते| तद्गतेन च श्लेष्मणा कण्डूस्तया चूचुकं दश्यते| यद्यदालभते तत्तदास्यमानयति| मारुतश्चास्य दन्तमूलेषु मूर्च्छति| ततः स कफानुविद्धोऽस्थिमज्जस्थितः सर्वतो विसरन् सह पित्तेन मलांश्च दूषयन् विविधान्यथोदितानुपद्रवानभिनिर्वर्तयति||१७||

तावित्यादिना बालस्य दन्तजन्मनि क्रम उच्यते| तावस्थिमज्जानौ धातू कालक्रमेण पच्यमानौ यदा दन्ताशयमनुप्रपद्येते तदा बालस्य तद्धेतुको दन्तमांसजो यः कश्चिदुत्सेधो भवति| तेनोत्सेधेनोर्ध्वाध उभयोर्दन्तमांसयोरेकत्र स्पर्शेन सङ्घट्टनेनाङ्गहर्षो जायते| तेन शीतार्त इव बालो लक्ष्यते| तद्गतेन च दन्तमांसगतेन श्लेष्मणा तत्र कण्डूर्जायते| तया च दन्तमांसकण्डूवा बालेन धात्र्याः स्तनचूचुकं दश्यते| यच्च किञ्चिदालभते बालस्तत्तदास्यं मुखकुहरमानयति| तदाऽस्य बालस्य दन्तमूलेषु मारुतोऽन्तर्वायुर्मूर्च्छति समुच्छ्रायवान् भवति| ततो हेतोः स मारुतः कफेनानुविद्धोऽस्थिमज्ज्ञोरास्थितः पित्तेन सह सर्वतः शरीरे विसरन् परिभ्रमन् धातून् रसादीन् मलांश्च दूषयन् विविधाननेकप्रकारान् यथोदितान् ज्वरादिकानुपद्रवानभिनिर्वर्तयति|| १७||

Adhikarana dantAnAmasamBavahetuH (18) · Śloka 18

यदा पुनर्दन्तमांसाश्रयो केवलो विकृतः प्रबलोऽनिलः वाऽस्थिमज्जानौ शोषयति तदा द्विजानामसम्भव एवेति||१८||

यदा पुनर्दन्तमांसाश्रयो वायुः केवल एव वा पित्तयुक्तो वास्थिमज्जानौ शोषयति तदा बालस्य द्विजानां दन्तानामसम्भव एव भवति| गतानुगतिका| हनुमूलगतो वायुर्दन्तदेशान् विशोषयेत्| यदा शिशोः प्रकुपितो नोत्तिष्ठन्ति ततो द्विजाः|| रूक्षाशिनो वातिकस्य चालयत्यनिलः सिराः| हन्वाश्रयाः प्रसुप्तस्य दन्तैः शब्दं करोत्यतः|| इति सुश्रुतः|| १८||

Adhikarana saMgrahashlokaH (19) · Śloka 19

भवन्ति चात्र पृष्ठभङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखोद्गमे| दन्तोद्भेदे च बालानां न हि किञ्चिन्न दूयते||१९||

बिडालादीनां पृष्ठभङ्गादिना न हि किञ्चिन्न दूयते सर्वमुपतप्यत इत्यर्थः|| १९||

Adhikarana bAlAmayacikitsAsUtrANi (20) · Śloka 20

यथादोषं यथारोगं यथोद्रेकं यथाबलम्| विभज्य देशकालादींस्तत्र योज्यं भिषग्जितम्| त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च यत्| अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी| सौकुमार्याल्पकायत्वात्सर्वान्नानुपसेवनात्| स्निग्धा एव सदा बाला घृतक्षीरनिषेवणात्| सद्यस्तान् वमनं तस्मात् पाययेन्मतिमान्मृदु| बस्तिं साध्ये विरेकेण मर्शेन प्रतिमर्शनम्| युञ्ज्याद्विरेचनादींस्तु धात्र्या एव यथोचितान्||२०||

तत्र सामान्येन व्याधिषु यथादोषं दोषस्वरूपानतिक्रमेण यथारोगमिति रोगस्वरूपानतिक्रमेया| यथोद्रेकमिति दोषादीनामुद्रेकमनतिक्रामन्| देशादींश्च विभज्य विकल्प्य भिषग्जितं चिकित्सितं योज्यम्| यद्यस्मात् य एव पुंसो दोषा वातादयस्त एव बालस्य| य एव च सम्प्राप्तिविशिष्टा ज्वरादयस्त एव यत् बालस्यातः पूर्वोक्तमेव सर्वं भेषजम्| केवलमस्य बालस्य मात्रा औषधस्य कनीयसी| कनीयस्या हेतुः सौकुमार्यादिः| सुकुमारोऽल्पशरीरः सर्वान्नाभुक् च महतीं मध्यमां च मात्रां सोढुमशक्तो भवति| सर्वेषु रोगेषु मतिमान् भिषङ् मृदु वमनं सद्यो रोगोद्भवसमनन्तरं बालं पाययेत्| यतो बालाः सदैव घृतक्षीरनिषेवणात् स्निग्धा भवन्ति| अतस्तान् वमनं पाययेत्| विरेकेण साध्ये व्याधौ बालस्य बस्तिं युञ्ज्यान्न तु विरेकम्| मर्शेन साध्ये प्रतिमर्शनं युञ्ज्यात्| विरेचनादींस्तु यथोचितान् व्याध्यनुगुणान् धात्र्या एव युञ्ज्यात्|| २०||

Adhikarana stanyadoShaharAH yogAH (21) · Śloka 21

मूर्वाव्योषवराकोलजम्बूत्वग्दारूसर्षपाः| सपाठा मधुना लीढाः स्तन्यदोषहराः परम्| इक्षुमूलकशेर्वाख्ययष्ट्याह्वैस्तनु शुद्ध्यति| सान्द्रं तु क्षौद्रकाश्मर्यगुडूचीतण्डुलाम्बुभिः| शृतैर्वा सुरसश्वेतसर्षपाबृहतीद्वयैः| ग्रथितं पद्मकोशीरफलिनीश्वेतचन्दनैः||२१||

मूर्वादयो मधुनाः लीढाः परं सर्वस्तन्यदोषहराः| तनु तु क्षीरमिक्षुमूलादिभिः शुद्ध्यति| सान्द्रं घनं क्षौद्रादिभिः शुद्ध्यति| सुरसादिभिर्वा शृतैः सान्द्रं शुद्ध्यति| ग्रथितं ग्रन्थिमत् स्तन्यं पद्मकादिभिर्यथायोग्यं प्रयुक्तैः शुद्ध्यति|| २१||

Adhikarana dantodBavarogANAM cikitsA (22) · Śloka 22

दन्तपालीं समधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत्| पिप्प्ल्या धातकीपुष्पधात्रीफलकृतेन वा| वाध्रीणसकपोतोत्थरजस्तद्वच्च योजितम्| लावतित्तिरवल्लूररजः पुष्परसद्रुतम्| द्रुतं करोति बालानां दन्तकेसरवन्मुखम्| वचाद्विबृहतीपाठाकटुकातिविषाधनैः| मधुरैश्च घृतं सिद्धं सिद्धं दशनजन्मनि||२२||

इति स्तन्यदोषाणां साधनमुक्त्वा क्रमप्राप्तानां दन्तोद्भवरोगाणामुच्यते-दन्तपालीमित्यादि| पिप्पल्याश्चूर्णेन समधुना दन्तपालीं प्रतिसारयेत्| धातकीपुष्पधात्रीफलाभ्यां कृतेन वा चूर्णेन समधुना दन्तपालीं प्रतिसारयेत्| वाध्रीणसकपोतयो रजो मांसचूर्णं तद्वदितिशब्दात् मधुना योजितं प्रतिसारणं भवति| वाध्रीणसं जाहकं मन्यते| लावतित्तिरीणां वल्लूरस्य शुष्कमांसस्य रजश्चूर्ण पुष्परसेन क्षौद्रेण द्रुतामालोडितं प्रकरणाद्दन्तपालीप्रतिसारेण बालानां मुखं द्रुतं शीघ्रं दन्तकेसरवत् करोति| दन्ता एव केसराणि तानि विद्यन्ते यस्मिन्| केसरशब्देन मुखस्य पद्मत्वं रूपितम्| वचादिभिर्मधुरवर्गयुक्तैः सिद्धं घृतं दशनजन्मनि सिद्धमप्रतिहतम्| इति दन्तोद्भव उक्तः|| २२||

Adhikarana vAtajvaranAshanAH yogAH (23) · Śloka 23

भद्रदारु घनं यष्टी समङ्गा ससितोपला| वातज्वरपरीताङ्गः पिबेदन्तरपानकम्| सुराह्वघनयष्ट्याह्वपयस्यांशुमतीद्वयम्| नागरं मरिचं भार्ङ्गी वृश्चिकाली शतावरी| घृतं तत्क्वाथदुग्धाभ्यां सिद्धं हन्त्यनिलज्वरम्| बालस्य पानाभ्यङ्गाभ्यामेभिश्चोन्मर्दनं हितम्| हरिद्राकुष्ठषड्ग्रन्थशतपुष्पाहरेणुभिः| भार्ङ्ग्यैलासुषवीरास्नावर्षाभूनतसर्षपैः| अक्षांशैः साम्बुसौवीरैर्मस्तुपिष्टैर्मरुज्ज्वरे| तैलप्रस्थं सुरामण्डतुल्यमभ्यञ्जनं पचेत्||२३||

अतः क्रमेण ज्वरादिषु बालस्य विशेषेणोच्यते| वातज्वरेण परीताङ्गो बालो भद्रदार्वादिकमन्तरपानकं पिबेत्| पानमेवान्तरपानकम्| समङ्गा मञ्जिष्ठा| सुराह्वादीनां क्वाथेन दुग्धेन च सिद्धं घृतं पानेनाभ्यङ्गेन च बालस्यनिलज्वरं हन्ति| सुराह्वं देवदारु| पयस्या क्षीरिका| (नि) 'नक्राहिदंष्ट्रिका कालीं वृश्चिकाल्युष्ट्रधूमकः|' एभिरेव च सुराह्वादिभिर्बालस्य वातज्वरे अङ्गोन्मर्दनं हितम्| बालस्य मरुज्ज्वरे हरिद्रादिभिः कल्कपरिभाषया मस्तुपिष्टैस्तैलप्रस्थं तुल्यसुरामण्डमभ्यञ्जनं पचेत्| इति वातज्वर उक्तम्|| २३||

Adhikarana pittajvare~atisAre ca yogAH (24) · Śloka 24

लाजनीलोत्पलकणामधुकाञ्जनशर्करम्| पित्तज्वरमतीसारं मधुलीढं निवर्तयेत्| लाजद्विपिप्पलीक्वाथः शर्करामधुसंयुतः| पीतो ज्वरमतीसारं तृष्णां छर्दिं च नाशयेत्| आमातिसारे रक्ते च कल्कितां जगपिप्पलीम्| पाययेच्छर्करोपेतां चूर्णं वा देवदारुजम्||२४||

लाजादिकं मधुलीढं साति पित्तज्वरं निवर्तयेत्| लाजपिप्पलीहस्तिपिप्पलीनां क्वाथः शर्करामधुसंयुक्तः पीतः पैत्तिकज्वरादिकं बालस्य नाशयेत्| सुबोधम्|| २४||

Adhikarana shiro~aBitApe yogAH (25) · Śloka 25

शोरोभितापे सघृतैः शिरः शीतैः प्रलेपयेत्| पत्रैः कपित्थचाङ्गेरीबदरीकाकमाचिजैः| शिरोरुक् च्छर्द्यतीसारनाशनं मूर्धलेपनम्| गवादनीं दाडिमञ्च तृड्वान् कोष्णाम्भसा पिबेत्||२५||

शिरोऽभितापे वक्ष्यमाणलक्षणे कपित्थादिपत्रैः सघृतैः शीतीकृतैः बालस्य शिरः प्रलेपयेत्| एतद्धि कपित्थादिपत्रकृतं मूर्धप्रलेपं शिरोरोगादिनाशनम्| तृड्वान् बालो गवादनीं दाडिमचूर्णं कोष्णाम्भसा पिबेत्| (नि) गवादनी क्षुद्रफला वृषभादी गवाक्ष्यपि||२५||

Adhikarana kukUNakAdyakShirogaghnAH yogAH (26) · Śloka 26

कुर्यात् कुकूणपोथक्योर्यथोक्तं स्वं स्वमौषधम्| मनःशिलाशङ्खनाभिः पिप्पल्यो मधुयष्टिका| क्षौद्रेण घृष्टा गुलिका शिशोः सर्वाक्षिरोगजित्| पिप्पलीतण्डुलैर्मुद्गैः सुमनः कोरकैर्यवैः| नीलोत्पलस्य पत्रैश्च श्रेष्ठा वर्तिः शतोन्मितैः||२६||

कुकूणपोथक्योर्वर्त्मरोगे वक्ष्यमाणयोर्बालस्य तत्रोक्तमेव स्वं स्वमौषधं कुर्यात्| मनःशिलादिभिर्गुटिकाञ्जनेन शिशोः सर्वानक्षिरोगान् जयति| पिप्पलीतण्डुलादीनां पञ्चानां प्रत्येकं शतेन कृता वर्तिः श्रेष्ठा प्रकरणादक्षिरोगेषु|| २६||

Adhikarana tRuShNAdinAshanAH yogAH (27) · Śloka 27

प्रियङ्ग्वञ्जनमुस्तानां चूर्णस्तण्डुलवारिणा| तृष्णातिसारवमथून् हन्ति पीतः समाक्षिकः| पटोलनिम्बकुटजसप्तपर्णं सदीप्यकम्| देवदारुविडङ्गानि सरलो माक्षिकं घृतम्| लीढं ज्वरमतीसारं कासं पाण्ड्वामयं वमिम्| हन्याच्च मातृकादोषान् रोगानन्यांश्च तद्विधान्||२७||

प्रियङ्ग्वादीनां चूर्णः समाक्षिकस्तण्डुलवारिणा पीतस्तृष्णादीन् हन्ति| पटोलादिकं माक्षिकघृताभ्यां लीढं ज्वरादिकं वक्ष्यमाणश्च मातृकादोषानन्यांश्चैवंप्रकारान् रोगान् हन्यात्| इति पित्तान्वय उक्तम्|| २७||

Adhikarana shleShmajvaraghnAH yogAH (28) · Śloka 28

मधुकव्योषषड्ग्रन्थाग्रन्थिकास्पृष्टरोदिकाः| क्षीरिणाञ्च प्रवालानि पाठा च विपचेद् घृतम्| तत्पीतं समधु श्लेष्मज्वरघ्नं दीपनं परम्| रास्नैलानततर्कारीमधुशिग्रुसुराह्वयैः| सबिल्वकुष्ठवरणरेणूकामिसिभिः कृतः| श्लेष्मज्वरहरो लेपस्तैलमभ्यञ्जनं च तैः| मण्डलानि तु साज्येन गजमूत्रेण लेपयेत्||२८||

मधुकादिभिर्विपक्वम् घृतं समाक्षिकं पीतं श्लेष्मज्वरघ्नमग्निदीपनं च परमतिशयेन| मधुकं मधुयष्टी| व्योषं त्र्यूषणम्| षड्ग्रन्था वचा| स्पृष्टरोदिका लज्जालुका प्रसिद्धा दाक्षिणात्येषु| रास्नादिभिः कृतो लेपः श्लेष्मज्वरहरो भवति| तैश्च रास्नादिभिः सिद्धं तैलमभ्यञ्जनं श्लेष्मज्वरहरम्| मण्डलानि श्लेष्मणो लवणानुरसस्तन्यहेतुककोपजानि तानि साज्येन हस्तिमूत्रेण लेपयेत्|| २८||

Adhikarana sarvarogaghnaM rajanyAdicUrNam (29) · Śloka 29

रजनीदारूसरलश्रेयसीबृहतीद्वयम्| पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा| ग्रहणीदीपनं श्रेष्ठं मारुतस्यानुलोमनम्| अतीसारज्वरश्वासकामलापाण्डुकासजित्| बालस्य सर्वरोगेषु पूजितं बलवर्णदम्||२९||

रजन्यादिकं माक्षिकसर्पिषा लीढं ग्रहणीदीपनत्वादिगुणम्| श्रेयसी हस्तिपिप्पली|| २९||

Adhikarana atisArAdinAshanAH yogAH (30) · Śloka 30

बिल्वपेशीगजकणाधातकीलोध्रबालकम्| हन्ति लीढमतिसारं शिशोः क्षौद्रद्रुतं द्रुतम्| त्रिफलाधातकीपुष्पपद्मबिल्वशलाटुभिः| सकट्वङ्गैर्घृतं सिद्धमुदरामयनाशनम्| पथ्यासौवर्चलक्षारवेल्लव्योषाग्निहिङ्गुभिः| तिक्तया च घृतं सिद्धं समक्षीरं व्यपोहति| शूलानाहगुदभ्रंशश्वासकासविलम्बिकाः||३०||

बिल्वपेश्यादिकं क्षौद्रेण द्रुतमालोडितं शिशोरतीसारं द्रुतं शीघ्रं हन्ति| बिल्वपेशी बिल्वमध्यम्| गजकणा हस्तिपिप्पली| शेषं सुबोधम्| विलम्बिका मात्राशितीयोक्ता|| ३०||

Adhikarana vRuddhakAshyapanirmitaM sama~ggAdighRutam (31) · Śloka 31

समङ्गाधातकीलोध्रकुटन्नटबलाद्वयैः| महासहाक्षुद्रसहामुद्गबिल्वशलाटुभिः| सकार्पासीफलैस्तोये सधितैः साधितं घृतम्| क्षारमस्तुयुतं हन्ति शीघ्रं दन्तोद्भवोद्भवान्| विविधानामयानेतद्वृद्धकाश्यपनिर्मितम्||३१||

समङ्गादीनां क्वाथे यवक्षारमस्तुभ्यां युतं साधितं घृतं दन्तोद्भवोद्भवानामयान् विविधाननेकप्रकारान् शीघ्रं हन्ति| एतच्च वृद्धकाश्यपनिर्मितम्|| ३१||

Adhikarana dantodBavarogeShu bAlaM nAtitantrayet (32) · Śloka 32

दन्तोद्भेदोत्थरोगेषु न बालमतितन्त्रयेत्| स्वयमप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य यद्गदाः||३२||

दन्तोद्भेदोत्थेषु च रोगेषु बालं वैद्यो नातितन्त्रयेत्| कुत इत्याह-स्वयमित्यादि| यस्माद् दन्तोद्भेदोत्था रोगा जातदन्तस्य स्वयमपि विनापि चिकित्सां शाम्यन्ति|| ३२||

Adhikarana dantAnAM patanaM punarudBavashca (33) · Śloka 33

यावन्मासस्य यो जातस्तावद्वर्षस्य स द्विजः| पतति प्रायशोऽष्टानां तेषां पूर्वेषु सम्भवः||३३||

यावन्मासस्य बालस्य यो दन्तो जातः स दन्तास्तावद्वर्षस्यैव पतति| तेषां च वर्षाणामष्टानां पूर्ववर्षेषु प्रायः पुनः सम्भवः| अष्टवर्षादूर्ध्वं पतितदन्तानां पुनर्न सम्भवः| अस्य चार्थस्य व्यभिचारप्रदर्शनार्थं प्रायोग्रहणम्|| ३३||

Adhikarana kumArashoShaH (34) · Śloka 34

अत्यहः स्वप्नशीताम्बुश्लैश्मिकस्तन्यसेविनः| शिशोः कफेन रूद्धेषु स्रोतस्सु रसवाहिषु| अरोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः कासश्च जायते| कुमारः शुष्यति ततः स्निग्धशुक्लमुखेक्षणः||३४||

अत्यर्थमहःस्वप्नादिसेविनः शिशोः कफेन रूद्धेषु रसवाहिषु स्रोतःस्वरोचकादयो जायन्ते| ततो रसस्यालाभेन स्निग्धशुक्लमुखनेत्रः कुमारः शुष्यति|| ३४||

Adhikarana kumArashoShacikitsA (35) · Śloka 35

सैन्धवव्योषशार्ङ्गेष्ठापाठागिरिकदम्बकान्| शुष्यतो मधुसर्पिर्भ्यामरुच्यादिषु योजयेत्| अशोकरोहिणीयुक्तं पञ्चकोलं च चूर्णितम्| बदरीधातकीधात्रीचूर्णं वा सर्पिषा द्रुतम्| अश्वलिण्डरसक्षौद्रयुक्तां वा मधुयष्टिकाम्| द्विवार्ताकीफलरसं केवलं वाश्वविड्रसम्| मधुना वा धनव्योषपाठामूर्वाशतावरी| सपयस्या पृथक्पर्णी घृतं वा माक्षिकान्वितम्| स्थिरामरतरुव्योषद्विपुनर्नवसाधितम्| स्थिरावचाद्विबृहतीकाकोलीपिप्पलीनतैः| निचुलोत्पलवर्षाभूभार्ङ्गीमुस्तैश्च कार्षिकैः| सिद्धं प्रस्थार्धमाज्यस्य स्रोतसां शोधनं परम्| सिंह्यश्वगन्धासुरसकणागर्भं च तद्गुणम्| यष्ट्याह्वपिप्पलीलोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः| तालीससारिवाभ्याञ्च साधितं शोषजिद्धृतम्| रास्नामधूलिकाभार्ङ्गीपिप्पलीदेवदारुभिः| अश्वगन्धाद्विकाकोलीशृङ्ग्यर्षभकजीवकैः| सूप्यपर्णीविडङ्गैश्च कल्कितैः साधितं घृतम्| शशोत्तमाङ्गनिर्यूहे शुष्यतः पुष्टिकृत् परम्| वचावयस्थातगरकायस्थाचोरकैः शृतम्| बस्तमूत्रसुराभ्यां च तैलमभ्यञ्जने हितम्| द्वे बले तुम्बुरुच्छल्ली वचा गिरिकदम्बकः| सुरापिष्टः प्रदेहः स्यादधः काये विशुष्य ताम्| सिंहस्कन्दीसिंहवल्लीकरमर्दीत्रिकण्टकैः| भङ्गैः क्वाथः कुमाराणां शुष्यतां परिषेचनम्| साशोकरोहिणीं कृष्णां मध्वाज्येन लिहञ्जयेत्| शिशुः शोषं शरीरस्य ससितच्छागदुग्धभुक्||३५||

शुष्यतो बालस्यानन्तरोक्तेष्वरुच्यादिषु सैन्धवादिकमनेकप्रकारेण योजयेत्| गिरिकदम्बको भूकदम्बकः| अशोकरोहिण्या कटुरोहिण्या युक्तं पञ्चकोलं च चूर्णितं शुष्यतोऽरुच्यादिषु योजयेत्| बदर्यादिचूर्णं वा सर्पिषा द्रुतम्| अथवा मधुयष्टिकामश्वपुरीषरसमधुभ्यां युक्तां योजयेत्| अथवा केवलमश्वविड्रसं द्विवार्ताकीफलरसयुतं योजयेत्| द्विवार्ताकी द्विबृहती| अथवा पयस्यापृथक्पर्णीभ्यां युक्तं घनादिकं मधुना| पयस्या क्षीरिका| पृथक्पर्णी पृश्निपर्णी| अथवा स्थिरादिसाधितं घृतं माक्षिकान्वितं योजयेत्| स्थिरावचादिभिः कार्षिकैः प्रस्थार्धं घृतस्य सिद्धं बालस्य परं स्रोतसां शोधनम्| स्थिरा सालपर्णी| नतं तगरम्| निचुलं जलवेतसम्| वर्षाभूः पुनर्नवा| सिंह्यादिगर्भम् घृतं तद्गुणं स्थिरादिघृतसमगुणम्| गर्भः पाकाय कल्कः| सिंही क्षुद्रबृहती| यष्ट्याह्वादिभिः साधितं घृतं बालस्य शोषजित्| शशोत्तमाङ्गानां शशशिरसां निर्यूहे क्वाथे रास्नादिभिः कल्कितैः साधितं घृतं शुष्यतो बालस्य परं पुष्टिकृत्| मधूलिका गुडतृणः| स एव नृत्यकुण्डो मलिञ्चकः| शृङ्गी कर्कटशृङ्गी| वचादिशृतं तैलं बालस्याभ्यञ्जने हितम्| प्रकरणाच्छुष्यतः| वयस्था आमलकम्| कायस्था हरीतकी| बस्तमूत्रं छागमूत्रम्| शुष्यतां बालानां द्विवलादिकः सुरपिष्टोऽधः काये विशुष्यतां प्रदेहः स्यात्| तुम्बुरुः तीक्ष्णत्वक्| गिरिकदम्बको भूकदम्बकः| सिंहस्कन्धादिभिः क्वाथः शुष्यतां कुमाराणां परिषेचनम्| सिंहस्कन्दी सिंहवल्ली| करमर्दी| त्रिकण्टको गोक्षुरकः| अशोकरोहिण्या युक्तां पिप्पली मधुसर्पिषा लिहन् सशर्करच्छागक्षीरभुक् शिशुः शरीरस्य शोषं जयेत्|| ३५||

Adhikarana shuShkakAsacikitsA (36) · Śloka 36

शुष्ककासे कुमारस्य धात्र्याः स्तन्यविशोधनः| माषयूषः प्रयोक्तव्यः सकृष्णो घृतभर्जितः| मधुनाऽतिविषाशृङ्गीपिप्पलीर्लेहयेच्छिशुम्| एकां वातिविषां कासज्वरच्छर्दिरुपद्गुतम्| कासतृट्च्छर्द्यतीसारैरर्दितं लाजतर्पणम्| लाजतालीसपत्रं वा बीजानि कमलस्य वा| लोध्रप्रियङ्गुकल्कं वा पाययेत्तण्डुलाम्भसा| शर्करामधुसंयुक्तं लाजकुस्तुम्बरीरजः||३६||

शुष्ककासेत्यादिकं सुबोधम्| कासाद्युपद्रुतं शिशुमतिविषादिकं मधुना लेहयेत्| एकामेव वातिविषां मधुना लेहयेत्| अथवा लाजतर्पणम्| अथवा लाजतालीसपत्रमथवा पद्मबीजम्| लोध्रादिकं तण्डुलोदकेन| लाजकुस्तुम्बर्योः रजः शर्करामधुयुक्तं लेहः||३६||

Adhikarana CardyAdInAM cikitsA (37) · Śloka 37

बृहतीफलमूलत्वक्पिप्पलीग्रन्थिकैः कृतः| तवक्षीरीयुतैः क्वाथो मधुना हन्ति शीलितः| छर्दिमूर्च्छाज्वरश्वासकासातीसारपीनसान्| पञ्चकोलद्विवाऱ्र्ताकीमूलभार्ङ्गीतुगाह्वयाः| क्षौद्राज्यलीढाः श्वसनकासपीनसरुक्च्छर्दिः| श्यामातिमुक्तातक्कारीकुसुमक्वाथसाधितम्| यष्टिगर्भं धृतं तृष्णाहिध्माश्वासास्रपित्तनुत्||३७||

बृहतीफलादिभिः कृतः क्वाथो माक्षिकयुक्तः शीलितः छर्द्यादीन् हन्ति| फलादित्रयं बृहत्या विज्ञेयम्| पञ्चकोलादि क्षौद्राज्याभ्यां लीढं श्वसनादिजिद् भवति| द्वयोः वार्ताक्योर्बृहतीकण्टकार्योः मूलम्| श्यामादिक्वाथे मधुयष्टीकल्केन साधितं घृतं पानेन बालस्य तृष्णादिनुत्|| ३७||

Adhikarana pItastanyaCardane cikitsA (38) · Śloka 38

पीतं पीतं वमति यः स्तन्यं तं मधुसर्पिषा| द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत्| पिप्पलीपञ्चलवणं कृमिजित् पारिभद्रकम्| तद्वल्लिह्यात्तथा व्योषं मषी वा रोमचर्मणाम्| लाभतः शल्यकश्वाविट्गोधर्ष्यशिखिजन्मनाम्| खदिरार्जुनतालीसकुष्ठचन्दनजे रसे| सक्षीरं साधितं सर्पिर्वमथुं विनियच्छति| क्षीरीप्रवालमधुकदर्भमूलविसोत्पलैः| तृष्णादाहज्वरहरः कषायः ससितामधुः| शर्करादाडिमकणानागकेसरजीवकम्| लिहन् कुमारः क्षौद्रेण तृट्च्छर्दिभ्यां विमुच्यते| लाजैः सचन्दनोशीरयष्टीमधुकपद्मकैः| लिप्तो धौतः स्तनः पीतो भ्रमतृड्दाहमोहहा||३८||

यो बालः पीतं पीतं च स्तन्यं वमति तं बालं वैद्यो द्विवार्ताकीफलानां रसं पञ्चकोलयुक्तं मधुसर्षिषा लेहयेत्| तथा पिप्पल्यादिकं तद्वदिति मधुसर्पिषा लेहयेत्| पारिभद्रको निम्बः| तथा व्योषमपि मधुसर्पिषा लिह्यात्| अथवा यथालाभं शल्यकादिजन्मनां रोम्णां चर्मणां च मषी मधुसर्पिषा लिह्यात्| खदिरादीनां रसे क्वाथे सक्षीरं सर्पिः साधितं बालस्य वमथुं छर्दिं विनियच्छति नाशयति| क्षीरीप्रवालादीनां क्वाथः शर्करया मधुना च युक्तो बालस्य तृष्णादिहरः| क्षीरिणो वटादयः तेषां प्रवाला अङ्कुराः| शर्करादिकं क्षौद्रेण लिहन् कुमारस्तृट्च्छर्दिभ्यां विमुच्यते| लाजैश्चन्दनादियुक्तैर्धात्र्याः स्तनो लिप्तः कालातिक्रमेण धौतः पीतो बालस्य तृट्भ्रमादिहा भवति|| ३८||

Adhikarana la~gGanodBUtakArshyAdicikitsA (39) · Śloka 39

अस्नेहलवणं पीत्वा संस्कृतं लावजं रसम्| सशर्करं विजयते बालो लङ्घनजान् गदान्||३९||

स्नेहलवणाभ्यां विना यः संस्कृतो लावमांसरसः तं सशर्करं पीत्वा बालो लङ्घनजान् गदान् कार्श्यभ्रमादीन् विजयते पराजयते|| ३९||

Adhikarana mahApadmavisarpaH (40) · Śloka 40

विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनः बस्तिशीर्षजः| पद्मवर्णो महापद्मनामा दोषत्रयोद्भवः| शाखाभ्यां हृदयं याति हृदयाद्वा गुदं व्रजेत्||४०||

त्रिदोषकोपाच्छिशोर्बस्तौ वा शिरसि वा पद्मवर्णो विसर्पो भवति| तस्य च महापद्म इति नाम| स च शिशोः प्राणनाशनः| तस्य चिकित्सा न विद्यत इत्यर्थः| यश्चान्योऽपि विसर्पः शाखाभ्यो हृदयं व्रजेत् हृदयाद्वा गुदं सोऽपि प्राणनाशनः|| ४०||

Adhikarana sadantajAtasya shAntikarma (41) · Śloka 41

सदन्तो जायते यस्तु दन्ताः प्राग्यस्य चोत्तराः| कुर्वीत तस्मिन्नुत्पाते शान्तिं तं च द्विजातये| दद्यात् सदक्षिणं बालं नैगमेषं च पूजयेत्| वत्सस्य मधुलाजानामापूर्यप्राङ्मुखो मुखम्| चुम्बेत्कुमारस्त्रीन् वारान् प्रायश्चित्तमिदं परम्| नावमारोहयेत् बालं स्नातं स्कन्धं गजस्य वा| भोजयेत् ब्राह्मणांश्चात्र पायसं मधुसर्पिषा||४१||

यस्तु बालः सदन्तो जातदन्त एव जायते| यस्य बालस्योत्तरा उपरिभवाः दन्ताः प्राग्जायन्ते तस्मिंस्तथाविध उत्पाते वैद्यः सर्वरक्षार्थं शान्तिं होमादिना कुर्यात्| तञ्च बालं द्विजातये ब्राह्मणाय दक्षिणया सह दद्यात्| नैगमेषं च नाम्ना वक्षयमाणं ग्रह विशेषं वैद्यः पूजयेत्| प्राङ्मुखश्च कुमारो माक्षिकलाजपूर्णमुखस्य गोवत्सस्य मुखं त्रीन् वारश्चुम्बेत्| एतद्धि परं प्रायश्चित्तं उत्पातफलदोषशमनम्| स्नानं च बालं नावं वा गजस्कन्धं वाऽऽरोपयेत्| अत्र चोत्पाते ब्राह्मणान् पायसं मधुसर्पिषा भोजयेत्|| ४१||

Adhikarana paribhavAkhyavyAdheshcikitsA (42) · Śloka 42

मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायोऽपिबन्नपि| कासाग्निनसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः| युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम्| रोगं परिभवाख्यं च युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनम्| पिप्पलीपिप्पलीमूलकटुकादेवदारुभिः| क्षारद्वयविडाजाजीबिल्वमध्याग्निदीप्यकैः| दधिसौवीरकसुरामण्डैश्च विपचेद् घृतम्| हन्ति प्रयुक्तं तत्काले रोगान् पारिभवाश्रयान्||४२||

मातुर्गर्भिण्याः कुमारः प्रायेण स्तन्यमपिबन् अपि अपिशब्दात् पिबन्नपि कासादिभिर्युज्यते| तं चैवंरूपं रोगविशेषमाचार्याः पारिगर्भिकमित्याहुः| तत्र पारिगर्भिके सर्वं किञ्चिदग्नदीपनं युञ्ज्यात्| पिप्पल्यादिभिर्घृतं पचेत् तद् घृतं काले व्याधेः स्नेहयोग्ये प्रयुक्तं परिभवाश्रयान् कासादिरोगान् हन्ति| सौवीरकं काञ्जिकम्||४२||

Adhikarana pariBavAntaraM tatra cikitsA ca (43) · Śloka 43

अन्नेनोपहितं स्तन्यं पिबतो विहितान् परम्| इमानेव गदान् कुर्यात् कुर्यात्तेष्वेतदेव च| पीतं पीतं च यः स्तन्यं सवातमतिसार्यते| तस्याप्येतत्परं पथ्यं दीपनं बलवर्णकृत्| अत्युद्रिक्तक्षुधं बालं परिभूतं लेहयेत्| विदारीयवगोधूमकणाचूर्णं घृताप्लुतम्| पाययेदनु च क्षीरं शृतं समधुशर्करम्| अक्षमज्जाद्विकाकोलीयष्टीमधुकमोरटः| श्रपयेत् क्षीरमाज्यं वा बीजैरिक्षुरकस्य च| तत्प्रयोज्यं गुरु स्निग्धं यच्चात्यग्नौ पुरेरितम्| श्ववायसबिडालानामुच्छिष्टेन जलेन च| स्नापयेत्तं न चेदेवं क्षुत्तस्य प्रशमं व्रजेत्| क्षीरीपादपमूलस्थं विधिना स्नापितं ततः| वस्त्ररत्नाद्यलङ्कारैः कुमारं भूषयेत् सितैः| वृक्षं चानु ततः कुर्याद्भूषणव्यत्ययं तयोः| एतदायुःप्रदं धन्यं स्नपनं सर्वरोगजित्| जटीभूतकचाक्ष्यादिपक्ष्माणमतिलोलुपम्| गोमूत्रगन्धिं स्नपयेत्तीर्थे गव्यशकृद्रसैः| वचापुष्पशिलाकुष्ठवयस्थाहिङ्गुकट्फलैः| सबस्तमूत्रमदिरैस्तैलमभ्यञ्जनं पचेत्| वालाविदारीत्रिकटुकुष्ठोशीरकुचन्दनैः| सिद्धं पीतं हविर्हन्ति तं विकारमशेषतः||४३||

विहितात् सगुणात् स्तन्यात्परं प्रतिषिद्धं स्तन्यमन्नेनोपहितं पिबतो बालस्य तत्स्तन्यं इमानेव पारिगर्भिकोक्तान् गदान् कुर्यात्| तेषां च वैद्य एतदेव चिकित्सितं कुर्यात्| यश्च बालः पीतः पीतं स्तन्यमतिसार्यते तस्याप्येतत्पारिगर्भिकोक्तं पतं पथ्यम्| तद्धि दीपनं बलवर्णकृच्च| परिभूतः परिभवाख्यरोगयुक्तो बालो यद्यत्युद्रिक्तक्षुधावान् भवति ततस्तं विदार्यादिचूर्णं घृताप्लुतं लेहयेत्| गुरु स्निग्धं चेति यदुक्तमत्यग्नौ तदप्यतिक्षुधायां शस्यते| तं च बालं श्वाद्युच्छिष्टेन जलेन स्नापयेत्| एवमनन्तरोक्तेन तस्य बालस्यातिक्षुद्यदि न प्रशमं व्रजेत्ततः क्षीरीपादपस्य वटादेर्मूले स्थितं वक्ष्यमाणेन विधिना बालं स्नापयेत्| अनु च सितैः शुक्लैर्वस्त्रादिभिर्बालं भूषयेत्| ततस्तत्क्षीरिवृक्षं तद्वदेव भूषयेत्| ततोऽनन्तरं तयोर्वृक्षबालयोर्भूषणव्यत्ययं कुर्यात्| वृक्षभूषणैर्बालं भूषयेत् बालभूषणैश्च वृक्षमित्यर्थः| एतद्विधानमायुःप्रदादिगुणम्| जटीभूतकचत्वादियुक्तं बालं तीर्थे गव्यशकृद्रसैः स्नपयेत्| जटीभूताः एकत्वं प्राप्ताः कचा अक्ष्यादिपक्ष्माणि च यस्य बालस्य स तथोक्तस्तम्| पक्ष्माणि लोमानि| अतिलोलुप आहारादिगृध्नुः| वचादिभिर्बालस्याभ्यञ्जनं तैलं पचेत्| बलादिभिः सिद्धं हविः पीतं जटीभूतादिविकारमशेषतो हन्ति|| ४३||

Adhikarana parvAnuplavaH taccikitsA ca (44) · Śloka 44

शिरः पृष्ठं ततो मुष्कौ ततः पादौ च यो रुजेत्| हस्ताभ्यामुत्थितो वायुः स पर्वानुप्लवः स्मृतः| गौरीवचासदापुष्पीहयगन्धाकटुत्रयैः| सकट्फलद्विवार्ताकीवयस्थाहिङ्गुरोहिषैः| वस्तमूत्रसुरायुक्तैः साधितं तस्य योजयेत्| तैलमभ्यञ्जने शेषं वातव्याधिवदाचरेत्||४४||

यो वायुर्बालस्य हस्ताभ्यामुत्थितः शिरःप्रभृत्युक्तक्रमेण रुजेत् स रोगः पर्वानुप्लव इति नाम्ना आचार्यैरुक्तः| तस्य पर्वानुप्लाविनः गौर्यादिभिः साधितं तैलमभ्यञ्जने योजयेत्| शेषं चिकित्सितं वातव्याधिवदाचरेत्|| ४४||

Adhikarana tAlukaNTakaM taccikitsA ca (45) · Śloka 45

तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम्| तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते| तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात्पानं शकृद् द्रवम्| तृडास्यकण्ड्वक्षिरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः| तत्रोत्क्षिप्य यवक्षारक्षौद्राभ्यां प्रतिसारयेत्| तालु तद्वत् कणाशुण्ठीगोशकृद्रससैन्धवैः| शृङ्गिवेरनिशा कुष्ठं कल्कितं वटपल्लवैः| बद्ध्वा गोशकृता लिप्तं कुकूले स्वेदयेत्ततः| रसेन लिम्पेत्ताल्वास्यं नेत्रे च परिषेचयेत्| हरीतकीवचाकुष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम्| पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात्||४५||

बालस्य तालुमूले कफः क्रुद्धः तालुकण्टकं कुरुते| तेन रोगेण बालस्य मूर्ध्नि शिरसि तालुप्रदेशस्य निम्नता जायते| तालुपातादिकमपि जायते| ग्रीवाया दुःखेन धार्यत्वं ग्रीवादुर्धरता| तत्र तालुकण्टके ताल्वङ्गुल्योत्क्षिप्य तदैव यवक्षारक्षौद्राभ्यां प्रतिसारयेत् तद्वदिति उत्क्षिप्य कणादिभिः प्रतिसारयेत्| शृङ्गिवेरादि कल्कीकृतं वटपल्लवैर्बद्ध्वा गोमयेन लिप्तं कुकूले चूर्णाग्नौ स्वेदयेत्| तस्मात् स्विन्नाद्रसेन तालुकण्टकिनस्ताल्वास्यं लेपयेत् नेत्रे च सेचयेत्| हरीतक्यादिकल्कं माक्षिकयुक्तं स्तन्येन पीत्वा कुमारकस्तालुकण्टकान्मुच्यते|| ४५||

Adhikarana majjaHkShaye cikitsA (46) · Śloka 46

मस्तुलुङ्गक्षयाद्यस्य वायुस्ताल्वस्थि नामयेत्| तस्य तृड्दैन्ययुक्तस्य सर्पिर्मधुरकैः शृतम्| पानाभ्यञ्जनयोर्योज्यमुद्वेगश्च हिमाम्बुना||४६||

स्वहेतोः कुपितोवायुर्यस्य बालस्य मस्तुलुङ्गाख्यस्य मज्जाविशेषस्य क्षयाद्धेतोस्ताल्वस्थि नामयेत्| तस्य बालस्य तद्धेतुभ्यां तृड्दैन्याभ्यां युक्तस्य च मधुरकैः शृतं सर्पिः पानेऽभ्यञ्जने च योज्यम्| अस्य हिमाम्बुना व्यञ्जनादियुक्तेनोद्वेगश्च योज्यः| तथा हि मस्तुलुङ्गो वर्धते|| ४६||

Adhikarana gudakuTTaM taccikitsA ca (47) · Śloka 47

मलोपलेपात् स्वेदाद्वा गुदे रक्तकफोद्भवः| ताम्रो व्रणोऽन्तः कण्डूमाञ्जायते भूर्युपद्रवः| केचित्तं मातृकादोषं वदन्त्यन्ते तु पौतनम्| पृष्ठारुर्गुदकुट्टं च केचिच्च तमनामकम्| तत्र धात्र्याः पयः शोध्यं पित्तश्लेष्महरौषधैः| सितशीतं च शीताम्बुयुक्तमन्तरपानकम्| सक्षौद्रतार्क्ष्यशैलेन व्रणं तेन च लेपयेत्| त्रिफलाबदरीप्लक्षत्वक्क्वाथपरिषेचितम्| कासीसरोचनातुत्थमनोह्वालरसाञ्जनः| लेपयेदम्लपिष्टैर्वा चूर्णितैर्वावचूर्णयेत्| सुश्लक्ष्णैरथवा यष्टीशङ्खसौवीरकाञ्जनैः| शारिवाशङ्खनाभिभ्यामसनस्य त्वचाथ वा| रागकण्डूत्कटे कुर्याद्रक्तस्रावं जलौकसा| सर्वं च पित्तव्रणजिच्छस्यते गुदकुट्टके| अनामस्थौल्यपित्तास्रकण्डूगण्डगलामये| उदरात्युन्नतौ चेष्तं तार्क्ष्यमन्तरपानकम्||४७||

बाह्यमलोपलेपात् स्वेदाद्वा गुदे रक्तश्लेष्मकोपेन ताम्रत्वादियुक्तो व्रणो जायते| भूर्युपद्रवो बहूपद्रवः| केचिदाचार्यास्तं रोगं मातृकादोषं वदन्ति| अन्ये त्वाचार्याः पौतनं पूतनाख्यग्रहजनितं वदन्ति| तथान्ये पृष्ठारुरन्ये गुदकुट्टमन्ये अनामकं वदन्ति| तत्रेति तस्मिन् रोगविशेषे धात्र्याः पयः पित्तश्लेष्महरैरौषधैः शोध्यम्| तथा बालस्य सितशीतं श्वेतचन्दनं शीताम्बुना युक्तमन्तरपानकं विधेयम्| तेन च सितशीतेन श्वेतचन्दनेन क्षौद्रतार्क्ष्यशैलाभ्यां युक्तेन गुदव्रणं लेपयेत्| किम्भूतमित्याह-त्रिफलादिक्वाथेन परिषेचितम्| अथवा कासीसादिभिश्चूर्णितैः सुश्लक्ष्णैरवचूर्णयेत्| अथ वा यष्ट्यादिभिः सुश्लक्ष्णैर्व्रणमवचूर्णयेत्| शारिवाशङ्खनाभिभ्यां वाऽवचूर्णयेत्| केवलया वासनत्वचा| अथवा तस्मिन् रोगे रागकण्डूभ्यामुत्कटे जलूकाभी रक्तस्रावं कुर्यात्| अथवा गुदकुट्टके सर्वमाहारादिकं पित्तव्रणजिच्छस्यते| प्रसङ्गेनोच्यते| अनामादिके तार्क्ष्यशैलमन्तरपानकमिष्टम्| अनामा गुदकुट्टकः|| ४७||

Adhikarana acirajAtasya stanAgrahaNe upAyaH (48) · Śloka 48

गृह्णानि सूतिकागारे न स्तनं चेत्स्पृशेत्ततः| पथ्याधात्रीफलकणैर्जिह्वां सघृतमाक्षिकैः||४८||

यश्च बालोऽचिरजातत्वात् सूतिकागार एव स्थितः स्तनं न गृह्णति तस्य पथ्यादिभिः सघृतमाक्षिकैः जिह्वां स्पृशेत्|| ४८||

Adhikarana vaikArikarodanatrAsayoshcikitsA (49) · Śloka 49

पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं घृतक्षौद्रपरिप्लुतम्| रुदते त्रस्यते वापि लेहं दद्यात्सुखावहम्||४९||

वैकारिकं रुदते बालाय सूतिकागारेऽथवा त्रस्यते पिप्पल्यादिचूर्णं घृतक्षौद्रपरिप्लुतमवलेहं दद्यात्|| ४९||

Adhikarana nABinAlapatanasambaddhopacArAH (50) · Śloka 50

प्रदीप्ताङ्गाररजसा प्रशान्तेनाऽवचूर्णयेत्| पञ्चमेऽह्न्यपतन्नालं लेपयेद्वा गुडाम्भसा| सान्द्रेण भूमौ घृष्टेन.....................||५०||

यच्च नाभिनालं छिन्नशिष्टजातं पञ्चमं यावदहर्न पतितं तन्नालं प्रदीप्तनिर्वाणाङ्गाररजसाऽवचूर्णयेत्| अथवा तथाविधं नालं गुडाम्भसा भूमौ घर्षणात् सान्द्रीभूतेन् लेपयेत्| सान्द्रं घनम्|| ५०||

Adhikarana nAlapotottarAH nABisambaddhA upacArAH (51) · Śloka 51

.......................ंआलपातेऽपि चोन्नताम्| नाभिं छागेन शकृता दग्धेनान्तर्विचूर्णयेत्| अश्वगन्धाञ्जनाजाविविड्यष्टीमधुकादिभिः| रोपयेच्चूर्णितैर्नाभिं स्नेहयुक्तैरनुन्नताम्| यष्टीलोध्रनिशाश्यामाकल्कपक्वेन सेचयेत्| नाभिं पाके तु तैलेन तच्चूर्णैश्चावचूर्णयेत्| वातेनाध्मापितां नाभिं सरुजां तुण्डिसंज्ञिताम्| मारुतघ्नैः प्रशमयेत् स्नेहस्वेदोपनाहनैः| असम्यक्कल्पनान्नाभेः स्याद्विनामो विजृम्भिका| वातपित्तहरं कर्म तत्रान्तर्बहिराचरेत्||५१||

नाले पतितेऽपि च या नाभिरुन्नता भवेत्ततस्तां नाभिमन्तर्निम्ने छागशकृत्क्षारेणावचूर्णयेत्| या पुनर्नाभिर्नता भवति तामश्वगन्धादिभिश्चूर्णितैः स्नेहयुक्तैश्च रोपयेत्| अजाव्योर्विट् तथोक्ता| आदिशब्देन रोपणानां परिग्रहः| यदा तु नाभेः पाको भवति तदा नाभिं यष्ट्यादिविपक्वेन तैलेन सेचयेत्| तच्छुर्णैर्यष्ट्यादिचूर्णैरवचूर्णयेच्च| वातेनाध्मापितायाः सरुजाया नाभेस्तुण्डिरिति नाम| तां तुण्डिं वातघ्नद्रव्यकृतैः स्नेहादिभिः प्रशमयेत्| असम्यङ्नाभिनालस्य कल्पनाच्छेदनात् बालस्य गात्रविनामं विजृम्भिकां मुखविकासं च कुर्यात्| तत्रान्तर्बहिः पानलेपादिना वातपित्तहरं कर्माचरेत् || ५१||

Adhikarana ulbakaM taccikitsA ca (52) · Śloka 52

गर्भाम्भसामवमनाच्छ्लेष्मणः कण्ठगस्य वा| सम्पर्काद्धृदये दुष्टो मार्गानावृणुते रसः| बद्धमुष्टिस्ततो मुह्यन् रोगैर्बालोऽभिभूयते| हृद्रोगाक्षेपकश्वासकासच्छर्दिज्वरादिभिः| उल्बकं सहजं व्याधिमम्बुपूर्णञ्च तं वदेत्| स्रोतोविशोधनं प्रातस्तस्मिन्नन्तरपानकम्| विदध्याच्छागलं मूत्रं स्नानाभ्यङ्गौ च वर्जयेत्| बिल्वादिमूलबृहतीपञ्चकोलं पलांशकम्| धन्वमांसपलान्यष्टौ शशमूर्ध्नः पलाष्टकम्| साधयेत् षोडशगुणे सलिलेऽष्टांशशेषितम्| तेन क्वाथेन कर्षाशैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्| छगलीमूत्रमदिरादधिक्षीरसमांशकम्| विडङ्गसैन्धवाजाजीचविकादेवदारुभिः| सहिंस्राहिङ्गुलशुनैः सव्योषैः श्लक्ष्णकल्कितैः| तत्पानाद्धन्ति सहजगुल्महिध्मानिलामयान्| पाण्डुरोगं च वातोत्थं स्वस्थवृत्ते च पुष्टिदम्||५२||

बालस्य गर्भोदकस्यावमनाद्रसो हृदये दुष्टो मार्गान् स्रोतांस्यावृणुते| कण्ठगतस्य वा श्लेष्मणः सम्पर्काद्धृदये दुष्टो रसो मार्गानावृणुते| तत आवृत्तमार्गत्वात् बद्धमुष्टिर्बालो नानाविधैर्हृद्रोगादिभी रोगैरभिभूयते| तमेवंविधं व्याधिविशेषं वैद्यो नाम्नोल्बकमिति सहजमित्यम्बुपूर्णमिति च वदेत्| तस्मिन्नुल्बके छागमूत्रं स्रोतोविशोधनमन्तरपानकं प्रातर्दिनारम्भे विदध्यात्| तत्र च स्नानाभ्यङ्गो वर्जयेत्| बिल्वादिपञ्चमूलं बृहतीपञ्चकोलं चेत्येकादशद्रव्याणि पृथक् पलांशानि अष्टौ पलानि जाङ्गलमांसस्य शशशिरसोऽष्टपलमिति सर्वं षोडशगुणे सलिलेऽष्टभागशेषं क्वाथयेत्| एष क्वाथस्तु छगलीमूत्रादिमिश्रीभूतः| विडङ्गादीनि कार्षिकाणि घृतस्य च प्रस्थमिति विपचेत्| तत् पक्वं घृतं सहजादिकान् हन्ति| सहजमुल्बकमित्युक्तम्| हिंस्रा मांसी| अनिलामयाः सर्वे वातव्याधयः| एतच्च स्वस्थवृत्तेऽपि बालस्य पुष्टिदम्|| ५२||

Adhikarana paridagdhacCaverupacAraH (53) · Śloka 53

परिदग्धच्छविं बालं दिह्याद् दूर्वातिलोत्पलैः| शमीपत्रशिरीषत्वक्शारिवामधुकाभयैः||५३||

यस्य बालस्य त्वक् परिदग्धा पित्तादिवशाद्भवति तं बालं दूर्वादिभिरभयान्तैः प्रदिह्यात्| अभयमुशीरम्|| ५३||

Adhikarana pANDuroge mUrvAdicUrNam (54) · Śloka 54

मूर्वाधात्रीनिशाचूर्णं मूत्रेण मधुमत् पिबेत्| पाण्डुरोगी शृतं सर्पिर्वराभृङ्गरसेन वा||५४||

पाण्डुरोगी बालो मूर्वादिचूर्णं मधुमन्मूत्रेण पिबेत्| अथवा त्रिफलाभृङ्गरसाभ्यां शृतं सर्पिः पिबेत्|| ५४||

Adhikarana mRudBakShaNajanitarogeShu pAThAdicUrNam (55) · Śloka 55

पाठावेल्लद्विरजनीमुस्ताभार्ङ्गीपुनर्नवैः| सबिल्वत्र्यूषणैः सर्पिर्वृश्चिकालीयुतैः शृतम्| लिहानो मात्रया रोगैर्मुच्यते मृत्तिकोद्भवैः||५५||

पाठादिभिर्वृश्चिकाल्यन्तैः शृतं सर्पिः स्तोकया मात्रया लिहानो बालो भक्षितमृत्तिकोद्भवै रोगैः मुच्यते|| ५५||

Adhikarana bAlAyauShadhadAnavidhivisheShaH (56) · Śloka 56

व्याधेर्यद्यस्य भैषज्यं स्तनस्तेन प्रलेपितः| स्थितो मुहूर्तं धौतोऽनु पीतस्तं तं जयेद्गदम्||५६||

उपसंहरन्नाह-यस्य ज्वराद्यन्यतमस्य विशिष्टस्य व्याधेर्यद्विशिष्टं भैषज्यमौषधं तेन भैषज्येन प्रलेपितः स्तनो मुहूर्तं स्थितोऽनु च धौतोऽनुपीतो बालस्तं तं स्वविषयं ज्वरादिकं जयेत्|| ५६||

Adhikarana daivavyapAshrayauShadhAshrayaNam (57-58) · Śloka 58

ग्रहैरपि हि जायन्ते प्रच्छन्नैर्व्याधयः शिशोः| कर्मशस्तमतस्तेषु दैवयुक्त्याश्रयं सदा||५७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे बालामयप्रतिषेधो नाम द्वितीयोऽध्यायः||५८||

न केवलं चाहारादिना शिशोर्व्याधयो जायन्ते यावत् ग्रहैरपि वक्ष्यमाणैः प्रच्छन्नैरलक्ष्यैर्जायन्ते अतो ग्रहाद्धेतोस्तेषामामयानां दैवाश्रयं कर्म मणिमन्त्रादियुक्त्याश्रयं च वमनादिकं शस्तमिति|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचिताया-मष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायामुत्तरतन्त्रे द्वितीयोऽध्याय