2. bālāmayapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bAlAmayapratiShedho nAma dvitIyo~adhyAyaH - avataraNikA · Śloka

పూర్వేఽధ్యాయే రోగోత్పత్తిరక్షాయై బాలస్యోపచారముక్త్వా ఇదానీమరక్షణజాతానామయాంస్తచ్చికిత్సాంచ ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో బాలామయప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

అథేత్యాది పూర్వవత్| బాలానామామయస్య ప్రతిషేధశ్చికిత్సా సోఽస్మిన్నుచ్యత ఇతి బాలామయప్రతిషేధః|| 1||

Adhikarana bAlatraividhyam (2) · Śloka 2

త్రివిధో హి బాలః ప్రాగుక్తస్తత్ర క్షీరపస్య క్షీరమదుష్టం ప్రయుంజీత| అన్నాదస్య హితమన్నం| ఉభయవృత్తేరుభయం||2||

ప్రాక్ బాలోపచరణీయేఽధ్యాయే త్రివిధః క్షీరాన్నోభయవృత్తిత్వేన బాల ఉక్తః| సుబోధం| దుష్టం క్షీరం వక్ష్యమాణలక్షణం భవతి| అహితమన్నం సూత్రే ప్రదర్శితం| క్షీరం దుష్టమిత్యత్ర హేతుః|| 2||

Adhikarana kShIraduShTau hetuH (3) · Śloka 3

క్షీరం హి యథోక్తైర్దోషకోపనైరాహారవిహారైర్ధాత్ర్యా వ్యాపన్నం వివిధామయోదయాయ బాలస్య ప్రకల్పతే||3||

క్షీరం ధాత్ర్యా వ్యాపన్నం తదుపయోగినో బాలస్య వివిధానామామయానాముదయాయ కల్పతే| కేన వ్యాపన్నమిత్యాహ| యథోక్తైః సూత్రే ప్రదర్శితైరాహారైర్విహారైశ్చ|| 3||

Adhikarana vAtAdiduShTastanyalakShaNAni (4) · Śloka 4

తత్ర శ్యావారుణవర్ణం తిక్తకషాయానురసం విశదం రూక్షమలక్ష్యగంధం ఫేనిలమతృప్తికరమాధ్మానమూత్రవర్చోవిబంధకృత్ కర్శనంసు విసర్పతి విచ్ఛిన్నంచ ప్లవతే వాతదుష్టం| కృష్ణనీలతామ్రావభాసం తిక్తామ్లకటుకానురసం కుణపరుధిరగంధి భృశోష్ణమప్సు పీతరాజిమద్విదాహకరంచ పిత్తదుష్టం| అత్యర్థశుక్లమధురం లవణానురసం ఘృతతైలవసామజ్జగంధి పిచ్ఛిలం బహలం తంతుమద్గురుసలిలేఽవసీదతి నిద్రాబహులంచశ్లేష్మదుష్టం||4||

తత్ర వాతదుష్టం శ్యావాదిలక్షణం| తిక్తకషాయావనురసౌ యస్య తత్| అనురసకథనం మాధుర్యస్య ప్రధానస్నిగ్ధత్వాత్| అలక్ష్యగంధమవ్యక్తగంధం| అప్సు విసర్పతి వ్యాప్నోతి| అప్సు చ విచ్ఛిన్నం సత్ ప్లవతే| కృష్ణాదిలక్షణం పిత్తదుష్టం| కుణపం క్లిన్నం| అత్యర్థశుక్లాదిలక్షణం శ్లేష్మదుష్టం| బహలం ఘనం| నిద్రాబహులముపయోగినః|| 4||

Adhikarana duShTastanyopayogapariNAmAH (5) · Śloka 5

తదుపయుజ్యమానం యథాస్వలింగాన్ వ్యాధీనభినిర్వర్తయతి||5||

తదితి వాతాదిదుష్టం క్షీరం యథాస్వలింగాన్ వ్యాధీనుపజనయతి| లింగం లక్షణం| వాతేన దుష్టం క్షీరం వాతలింగాన్ వ్యాధీనభివర్ధయతి| పిత్తదుష్టం పిత్తలింగానేవం కఫేఽపీతి యథాస్వంశబ్దాRథః|| 5||

Adhikarana bAlasya rujAj~jAnopAyavisheShAH (6) · Śloka 6

స యం ప్రదేశమభీక్ష్ణం స్పృశతి స్పర్శం చ న క్షమతే తత్ర రుజముపలక్షయేత్| నిమీలితాక్షతయా మూర్ధ్ని రుజం| జిహ్వౌష్ఠదంశశ్వాసముష్టిబంధోర్ధ్వేక్షణైర్హృదయే| విణ్మూత్రసంగచ్ఛర్ద్యాధ్మానాంత్రకూజనస్తనదంశవేష్టనపృష్ఠవినమనజఠరోన్నమనైర్జఠరే| మూత్రసంగతృణ్మూర్చ్ఛోత్రాసదిగ్వీక్షణఖల్లీహస్తపాదస్తంభకుబ్జీభవనకేశలుంజనైర్బస్తౌ గుహ్యో చ| సర్వత్ర చ స్వభావాతిరిక్తరోదనేన ముఖవికూణనేన చ||6||

స ఇతి బాలః యం శరీరప్రదేశమభీక్ష్ణం పౌనఃపున్యేన స్పృశతి అన్యస్పర్శనం చ న క్షమతే న సహతే తత్రాస్య రుజం భిషగుపలక్షయేత్| నిమీలితాక్షతయాఽస్య బాలస్య మూర్ధ్ని శిరసి రుజముపలక్షయేత్| జిహ్వాదంశాదిభిరూర్ధ్వనిరీక్షణాంతైర్హృదయే రుజముపలక్షయేత్| దంశో దంశనం| విణ్మూత్రసంగాదిభిర్జఠరే| స్తనే దంశనం స్తనదంశః| వేష్టనమంగమోటనికా| మూత్రసంగాదిభిర్బస్తౌ గుహ్యే చ రుజముపలక్షయేత్| స్వభావాదతిరిక్తరోదనాది సర్వస్మింప్రదేశే రుజాయాః సామాన్యలక్షణం|| 6||

Adhikarana duShTastanyajavyAdhiShu cikitsAsUtram (7) · Śloka 7

అథ యథామయం యథాదోషం చ ధాత్ర్యాః శమనశోధనాని ప్రయుంజీత||7||

అథేత్యాదినా చికిత్సా| బాలామయప్రతిషేధేషు ధాత్ర్యాః శమనాని శోధనాని చ యథోపయోగం యుంజీత| యథారోగమితి రోగం రోగస్వభావానతిక్రమేణ| యథాదోషమితి తద్ధేతువాతాద్యనతిక్రమేణ|| 7||

Adhikarana vAtaduShTastanyacikitsA (8) · Śloka 10

తత్ర వాతదూషితే స్తన్యే దేవరారుసరలకటురోహిణీవచాకుష్ఠపాఠాభారంగీంమాగధికావృశ్చికాలీచిత్రకాజమోదశుంఠీమరీచానాం క్వాథం దశమూలక్వాథం వా త్రిరాత్రం పాయయిత్వా వాతవ్యాధివిహితానాం సర్పిషామన్యతమం నిగదం మదిరానుపానం దద్యాద్వాతహరద్రవ్యసిద్ధం వా| తతః స్నిగ్ధాం మృదు విరేచ్య బస్తికర్మణోపచరేత్| వాతఘ్నైశ్చాభ్యంగస్వేదోపదేహోన్మర్దనైః| సరలరాస్నాజమోదాదేవదారుచూర్ణం సర్పిషా బాలమవలేహయేత్| ఏవంవిధైరేవ చ విపక్వం సశర్కరం సర్పిః| అపి చ తిక్తానురసం స్తన్యం ముద్గమాషపలాశాశ్యాం కాకోలీయుగలేన చ శోధయేత్| ప్రియాంగుధాతక్Oపుష్పపద్మకదేవదారుక్షౌద్రైర్వా| కషాయానురసం హింగుసైంధవవతా ఘృతేన| ఫేనిలం విచ్ఛిన్నం ప్లవమానంచ బిల్వాగ్నిమంథశృతేన పయసా హవిషా చ| సూప్యపర్ణీ కాకోలీబృహత్యవల్గుజఫలైర్వా||10||

తత్రేతి నిర్ధారణే| వాతదూషితే స్తన్యే ధాత్రీ దేవదార్వాదిక్వాథం దశమూలాదిక్వాథం వా త్రిరాత్రం పాయయేత్| తతోఽనంతరం వాతవ్యాధివిహితానాం సర్పిషామన్యతమం శోధనాదిగణోక్తవాతహరద్రవ్యసిద్ధం వా సర్పిర్మదిరానుపానం దద్యాత్| నిగదం నిర్దోషం| ఏవం స్నిగ్ధాం ధాత్రీం మృదు విరేచ్య బస్తికర్మణా యథాప్రాప్తేనోపాచరేత్| వాతఘ్నద్రవ్యకృతత్వాచ్చ వాతఘ్నైరభ్యంగాదిభిరుపాచరేత్| తత్ర చ వాతదూషితే సరలాదిచూర్ణం సర్పిషా వైద్యో బాలమవలేహయేత్| ఏవంవిధైః పక్వం సిద్ధం సర్పిః సశర్కరం| అపి చేతి సముచ్చయే| తిక్తానురసం స్తన్యం ముద్గాదిభిః ప్రియంగ్వాదిభిర్వా శోధయేత్| కషాయానురసం తు హింగుసైంధవయుక్తేన ఘృతేన శోధయేత్| ఫేనిలం విచ్ఛిన్నం ప్లవమానం చ బిల్వాదిశృతేన పయసా హవిషా చ శోధయేత్| ఉభయమప్యుభయేన| సూర్పపర్ణ్యాదిభిర్వైతదుభయం శోధయేత్| ఇతి వాతదుష్టే|| 8||

Adhikarana pittaduShTastanyacikitsA (9) · Śloka 9

పిత్తేఽమృతాపటోలపత్రసారివాశతావరీనింబచందనక్వాథం ధాత్రీ బాలశ్చ పిబేత్| త్రిఫలాభూనింబకటుకాముస్తక్వాథం వా| జీవకర్షభకద్వికాకోలీమధుకకట్ఫలకర్కటశృంగీక్వాథం వా| సక్షౌద్రం పటోలాదిపద్మకాదిం వా| సారివాదిం న్యగ్రోధాదిం వా| ఏభిరేవ చ ద్రవ్యైః సర్పిషి పిత్తఘ్నాని చ విరేచనాని శీతాంశ్చాభ్యంగప్రదేహసేకాన్ కుర్యాత్| అపి-చ తామ్రావభాసం పయో హృదయముద్వేష్టయతి| తత్ప్రియంగుముస్తాశాబరలోధ్రైః శోధయేత్| అమ్లానురసమమ్లపిత్తకరం| తత్ ద్రాక్షామధుకపయస్యాశ్రీపర్ణీభిః| కటుకానురసం ఛర్ద్యతీసారకాసశ్వాసకరం| తత్ కాకోలీవిదారీభ్యాం మధుపర్ణ్యా చ| భృశోష్ణమనామదాహజ్వరకరం విరేచనం చ తచ్చందనోత్పలకమలైః||9||

పిత్తే పిత్తదుష్టే స్తన్యే అమృతాదీనాం క్వాథం ధాత్రీ పిబేత్ బాలశ్చ| త్రిఫలాదిక్వాథం వా తౌ పిబేతాం| జీవకాదిక్వాథం వా| పటోలాద్యన్యతమక్వాథం సక్షౌద్రం తౌ పిబేతాం| ఏభిరేవ చ యథాయోగం పృథక్ క్వాథోక్తైర్ద్రవ్యైః సర్పీషి కుర్యాత్| కల్పోక్తాని పిత్తహంతృణి విరేచనాని చ| శీతాంశ్చాభ్యంగాదీంశ్చ| అపి చేతి సముచ్చయే| తామ్రావభాసగుణం స్తన్యం బాలస్య హృదయోద్వేష్టనం కరోతి| తత్ క్షీరం ప్రియంగ్వాదిభిర్నిర్దోషం కుర్యాత్| అమ్లానురసం స్తన్యం బాలస్యామ్లపిత్తకరం భవతి| తత్ క్షీరం ద్రాక్షాదిభిః శోధయేత్| కటుకానురసం స్తన్యం ఛర్ద్యాదికరం భవతి| తత్ క్షీరం కాకోలీవిదారీభ్యాం శోధయేన్మధుపర్ణ్యా చ| మధుపర్ణీ జీవంతీ| భృశోష్ణం స్తన్యం బాలస్యానామాదికరం భవతి| తత్స్తన్యం చందనాదిభిః శోధయేత్| అనామో నామ రోగో రక్తకఫోద్భవో వక్ష్యతే| ఇతి పిత్తదుష్టే||9||

Adhikarana kaPaduShTastanyacikitsA (10) · Śloka 10

కఫే తు సైంధవపిప్పలీయుక్తం సర్పిర్బాలం పాయయేత్| సైంధవమధుకసంసృష్టం వా మదనపుష్పకల్కేన చ సక్షౌద్రేణ స్తనం బాలస్య చోష్ఠమాలింపేత్| తేన సుఖం వమతి| ధాత్రీం తు తీక్ష్ణైర్వామయేత్| తతః కృతసంసర్జనాం పంచమూలఘనవచాతివిషాక్వాథం పాయయేత్| తగరసురదారుసురేంద్రయవపృథ్వీకావృశ్చికాలీక్వాథం వా| ఆరగ్వధాదిం ముస్తాదిం వా| రూక్షోష్ణాంశ్చ నస్యధూమగండూషపరిషేకాన్ శీలయేత్| అవిరుద్ధంచాన్నపానం యోజయేత్| అపి చ-లవణానురసం విసర్పకోఠకండూకరం| తత్ పిచుమందపటోలీక్షీరీవృక్షైః శోధయేత్| తంతుమద్దౌర్బల్యశ్వాసకాసకరం| తత్ పిప్పలీనాగరచూర్ణేన సమధుఘృతేన| గురుసదనాత్మకం ప్రతిశ్యాయసింఘాణకక్షీరాలసకకరం| తత్ పాఠావ్యోషకల్కేన పంచకోలచూర్ణేన వా క్షౌద్రఘృతాప్లుతేన| దోషోపక్రమణీయం చేక్షేత||10||

కఫే కఫదుష్టే స్తన్యే పునః సైంధవపిప్పలీభ్యాం యుక్తం సర్పిర్బాలం పాయయేత్| సైంధవాదిసంసృష్టం వా వమనాయేత్యర్థాద్గమ్యతే| మదనపుష్పాణాం చ కల్కేన క్షౌద్రయుక్తేన ధాత్ర్యాః స్తనౌ బాలస్య చోష్ఠావాలింపేత్| తేన హ్యాలేపనేన బాలః సుఖం వమతి| ధాత్రీ తు తీక్ష్ణైర్యథాయోగ్యం వమనైర్వామయేత్| తతో వమనే కృతే కృతసంసర్జనాం విహితపేయాదిక్రమాం ధాత్రీం పంచమూలాదిక్వాథం తగరాదిక్వాథం వా పాయయేత్| ఇంద్రయవ ఏవ సురేంద్రయవః| పృథ్వీకా హింగుపత్రికా| ముస్తాదిగణమారగ్వధాదిగణం వా పాయయేత్| ప్రకరణాత్ క్వథితం| రూక్షోష్ణద్రవ్యైః కృతత్వాద్ రూక్షోష్ణాన్ నస్యాదీన్ శీలయేత్| అన్నపానం చావిరుద్ధం యోజయేదర్థాచ్ఛ్లేష్మణీతి| అపి చేతి సముచ్చయే| లవణానురసం స్తన్యం బాలస్య విసర్పాదికరం భవతి| కోఠాః సోత్సేధాని రక్తమండలాని| తత్ క్షీరం పిచుమందాదిభిః శోధయేత్| పిచుమందో నింబః| తంతుమత్క్షీరం దౌర్బల్యాదికరం భవతి| తత్క్షీరం పిప్పలీనాగరచూర్ణేన మధుఘృతాభ్యాం యుక్తేన శోధయేత్| గురు తు క్షీరం సదనాత్మకం సాదకరస్వభావం ప్రతిశ్యాయాదికరం చ| సింఘాణకం నాసాస్రావః| క్షీరాలసకం వక్ష్యమాణలక్షణం| తత్ గురు క్షీరం పాఠాదికల్కేన శోధయేత్| పంచకోలస్య చూర్ణేన వా క్షౌద్రఘృతాప్లుతేన| ఇతి కఫదుష్టే| ఏషు చ వాతాదిదుష్టేషు స్తన్యేషు దోషోపక్రమణియం చేక్షేత| తదుక్తేన ప్రకారేణ సంయోజనాదినా పృథక్ సంసృష్టానాం చ దోషాణం చికిత్సా భవతీత్యర్థః|| 10||

Adhikarana kShIrAlasakam (11) · Śloka 11

యదా పునర్ధాత్రీ సన్నిపాతప్రకోపనాన్యాసేవేత తదాఽస్యాస్త్రయో మలా యుగపద్వక్షోఽభిప్రపన్నాః క్షీరవహా రసాయనీః సమనుసృత్య సంకీర్ణలింగం స్తన్యమావహంతి| తచ్చేదవిజ్ఞానాత్ సతతమప్రత్యవేక్షణాత్ ప్రమాదాద్వా మాతుః కుమారః పిబతి| తతః స తేన సలిలోపమమచ్ఛం విచ్ఛిన్నమామం దుర్గంధి నానావర్ణవేదనం ఫేనిలమతిసార్యతే| పీతశ్వేతమూత్రతావిష్టంభతృష్ణాజ్వరచ్ఛర్దివిజృంభికాశుష్కోద్గారారుచిభ్రమాంగభంగవిక్షేపకూజనఘ్Rఆణాక్షిముఖపాకదృష్ట్యుపప్లవస్వరసాదాదయశ్చాస్య ప్రాదుర్భవంతి| తం క్షీరాలసకమత్యయం చాచక్షతే||11||

యదా తు ధాత్రీ సన్నిపాతప్రకోపనాన్యాహారాదీన్యాసేవతే తదాస్యా ధాత్ర్యా యుగపత్త్రయో మలా వాతపిత్తశ్లేష్మాణో వక్ష ఉరోఽభిప్రపన్నాః ప్రాప్తాః క్షీరవహా రసాయనీః సమంతాదనుసృత్య సంకీర్ణలింగం మిశ్రత్రిదోషలక్షణయుక్తం స్తన్యమావహంతి కుర్వంతి| తత్ క్షీరమవిజ్ఞానాద్వైద్యస్యాప్రత్యవేక్షణాన్మాతుర్వా ప్రమాదాదవహేలాపరత్వాద్యది కుమారః పిబతి తతః స తేన సన్నిపాతక్షీరేణ పీతేన సలిలోపమత్వాదియుక్తం మలమతిసార్యతే| బాలస్య పీతశ్వేతమూత్రతాదయశ్చ సన్నిపాతరోగాః ప్రాదుర్భవంతి| అస్యేతి కుమారస్య తమేవం లక్షణం రోగవిశేషం క్షీరాలసకమితి నామ్నాత్యయమితి చాచార్యా ఆచక్షతే|| 11||

Adhikarana kShIrAlasakacikitsA (12) · Śloka 12

తత్ర ధాత్రీం బాలంచ పూర్వమేవాశు వామయేత్| విహితసంసర్గయోశ్చ ముస్తాపాఠాతివిషాకుష్ఠకటుకానాం క్వాథం పానాయ దద్యాత్| రాస్నాజమోదాప్రియంగుభద్రదారూణాం వా| పాఠాతేజోవతీపునర్నవవృశ్చికాలీనాం వా| భూనింబామృతాకుటజఫలసారివాణాం వా| వచాహరిద్రాదిగణయోర్వా| పాఠాదిమహాకషాయస్య వా| జంబ్వామ్రతిందుకకపిత్థపత్రాణాం వా| బిల్వభంగస్య వా| అనుబంధే చ యథావ్యాధిం ప్రతికుర్వీత||12||

తత్ర పూర్వమేవ ప్రథమమేవాశు ధాత్రీం బాలం చ వామయేత్| విహితసంసర్గయోః కృతపేయాదిక్రమయోర్ధాత్రీబాలయోర్దోషాద్యపేక్షయా ముస్తాదిక్వాథం వా రాస్నాదిక్వాథం వా పాఠాదిక్వాథం వా భూనింబాదిక్వాథం వా, వచాహరిద్రాదిగణక్వాథం వా, పాఠాదిమహాకషాయక్వాథం వా, జంబ్వాదిక్వాథం వా, బిల్వభంగస్య వా క్వాథం పానాయ దద్యాత్| అనుబంధే త్వనివృత్తౌ క్షీరాలసకస్య యథావ్యాధ్యుత్కృష్టవ్యాధ్యనతిక్రమేణ యథాస్వం ప్రతీకారం కుర్యాత్|| 12||

Adhikarana dantodBavAH gadAH (13) · Śloka 13

దంతోద్భేదశ్చ సర్వరోగాయతనం| విశేషేణ తు తన్మూలా జ్వరశిరోభితాపతృష్ణాభ్రమాభిష్యందకుకూణకపోథకీవమథుకాసశ్వాసాతీసారవిసర్పాః||13||

రోగచికిత్సాప్రసంగేనోచ్యతే| దంతానాముద్భేదో బాలస్య సర్వరోగాణామాయతనం కారణం| జ్వరాదయస్తు విశేషేణ తన్మూలా దంతోద్భేదహేతుకాః| శిరోఽభితాపః శిరోరోగేషు వక్ష్యమాణలక్షణః| అభిష్యందో నామ సర్వాక్షిరోగః| కుకూణకపోథక్యౌ వర్త్మరోగేషు వక్ష్యేతే||13||

Adhikarana dantodBedakAlasyAyurmaryAdayABisambandhaH (14) · Śloka 14

స దీర్ఘాయుషోఽష్టమాన్మాసాత్ పరతో వా ప్రవర్తతే| ఇతరేషాం తు చతుర్థాత్| తే హ్యతిబాల్యే దంతోత్పాదవేదనయా నిపీడితా న సమ్యక్ సంపూర్ణధాతుబలా భవంతి||14||

స దంతోద్భేదో దీర్ఘాయుషో బాలస్య యేన బహుకాలం జీవితవ్యం తస్య జన్మనోఽష్టమాన్మాసాత్పరతో వా యథాదైర్ఘ్యం నవమాదిషు ప్రవర్తతే| ఇతరేషాం తు హ్రస్వాయుషాం బాలానాం చతుర్థాన్మాసాత్ ప్రవర్తతే| హ్యల్పాయుషోఽతిబాల్యే దంతోత్పాదవేదనయాఽతిపీడితాః సంతః సమ్యక్ సంపూర్ణధాతుబలా న భవంతి|| 14||

Adhikarana bAlasya punardantotpattau hetuH vRuddhAnAM punardantotpAdABAve hetushca (15) · Śloka 15

తత్రాఽస్థిమజ్జానౌ దంతోత్పత్తిహేతూ| తదా చ తయోరసంపూర్ణవీర్యత్వాత్ పునః కాలాంతరేణ దంతానాం పతనమాపూర్యమాణధాతుత్వాచ్చ పునరుత్థానమత ఏవ చ వృద్ధానాం న పునర్దంతోత్పత్తిః||15||

తత్రైవం స్థిత ఇదం విజ్ఞేయం| అస్థిమజ్జ్ఞోర్ధాత్వోర్దంతోత్పత్తిహేతుత్వం| తదా చాతిబాల్యే తయోరస్థిమజ్జ్ఞోరసంపూర్ణవీర్యత్వాత్ పునః కాలాంతరేణ దంతానాం పతనం భవతి| పతితేషు చ ప్రథమదంతేషుపునరాపూర్యమాణధాతుత్వాద్యథావీర్యం దంతానామభినవానాముత్థానం| అత ఏవాఽస్థిమజ్జపరిపూర్ణత్వాద్ధేతోర్వృద్ధానాం దంతోత్పత్తిర్న భవతి| తేషాం హి యతో ధాతుసంపూర్ణత్వం భవతీర్త్యర్థః|| 15||

Adhikarana abhighAtAdinA patitAnAM dantAnAM punaranutpAde hetuH (16) · Śloka 16

బలాన్నిపతితానాం తు సహసా తదధిష్ఠానగతధాతుబీజభ్రంశాత్ సంతతివ్యుచ్ఛేదాచ్ఛోణితాతిప్రవృత్త్యాఽభిఘాతాచ్చ నిస్సారితత్వాత్ సిరాణాం పునరనుత్పాదః| ఏతేన రోగచ్యుతా అపి ప్రాయశో వ్యాఖ్యాతాః||16||

బలాద్యత్నేనాఽభిఘాతాదినా నిపతితానాం దంతానాం పునరుత్పాదో న భవతి| కుత ఇత్యాహ-సహసేత్యాది| తదధిష్ఠానే దంతాధిష్ఠానే గతో యో దంతపోషకో ధాతుస్తదేవ బీజం తస్య సహసా ఝటితి భ్రంశాన్నాశాత్| తథావిఛిన్నప్రవాహేణ యా దంతపోషికా ధాతువహనసంతతిస్తస్యా అప్యుచ్ఛేదాన్నాశాత్ తథా తత్పాతే సర్వసంతర్పకస్య శోణితస్యాతిప్రవృత్త్యా హేతుభూతయా అభిఘాతాచ్చ యత్ సిరాణాం నిస్సారితత్వం తత ఇతి హేతవో యత్నపతితానాం దంతానాం సహసా ధాతుబీజభ్రంశే| తథైవ యతో రోగచ్యుతానాం యుక్తిరతస్తత్రాపి పునరుత్పత్తిసంతతివ్యుచ్ఛేదాదికం చ సర్వం పూర్వవద్వాచ్యం| ప్రాయోగ్రహణం స్వల్పేన ప్రకారేణ చ్యుతానాం పునరుత్పత్తిప్రదర్శనార్థం|| 16||

Adhikarana dantodBavakramaH (17) · Śloka 17

తౌ తు ధాతూ కాలక్రమేణ పచ్యమానౌ యదా దంతాశయమనుప్రపద్యేతే తదాఽస్య కించిదుత్సేధనోర్ధ్వాధోదంతమాంససంఘట్టనాదంగహర్షో జాయతే| తద్గతేన చ శ్లేష్మణా కండూస్తయా చూచుకం దశ్యతే| యద్యదాలభతే తత్తదాస్యమానయతి| మారుతశ్చాస్య దంతమూలేషు మూర్చ్ఛతి| తతః స కఫానువిద్ధోఽస్థిమజ్జస్థితః సర్వతో విసరన్ సహ పిత్తేన మలాంశ్చ దూషయన్ వివిధాన్యథోదితానుపద్రవానభినిర్వర్తయతి||17||

తావిత్యాదినా బాలస్య దంతజన్మని క్రమ ఉచ్యతే| తావస్థిమజ్జానౌ ధాతూ కాలక్రమేణ పచ్యమానౌ యదా దంతాశయమనుప్రపద్యేతే తదా బాలస్య తద్ధేతుకో దంతమాంసజో యః కశ్చిదుత్సేధో భవతి| తేనోత్సేధేనోర్ధ్వాధ ఉభయోర్దంతమాంసయోరేకత్ర స్పర్శేన సంఘట్టనేనాంగహర్షో జాయతే| తేన శీతార్త ఇవ బాలో లక్ష్యతే| తద్గతేన చ దంతమాంసగతేన శ్లేష్మణా తత్ర కండూర్జాయతే| తయా చ దంతమాంసకండూవా బాలేన ధాత్ర్యాః స్తనచూచుకం దశ్యతే| యచ్చ కించిదాలభతే బాలస్తత్తదాస్యం ముఖకుహరమానయతి| తదాఽస్య బాలస్య దంతమూలేషు మారుతోఽంతర్వాయుర్మూర్చ్ఛతి సముచ్ఛ్రాయవాన్ భవతి| తతో హేతోః స మారుతః కఫేనానువిద్ధోఽస్థిమజ్జ్ఞోరాస్థితః పిత్తేన సహ సర్వతః శరీరే విసరన్ పరిభ్రమన్ ధాతూన్ రసాదీన్ మలాంశ్చ దూషయన్ వివిధాననేకప్రకారాన్ యథోదితాన్ జ్వరాదికానుపద్రవానభినిర్వర్తయతి|| 17||

Adhikarana dantAnAmasamBavahetuH (18) · Śloka 18

యదా పునర్దంతమాంసాశ్రయో కేవలో వికృతః ప్రబలోఽనిలః వాఽస్థిమజ్జానౌ శోషయతి తదా ద్విజానామసంభవ ఏవేతి||18||

యదా పునర్దంతమాంసాశ్రయో వాయుః కేవల ఏవ వా పిత్తయుక్తో వాస్థిమజ్జానౌ శోషయతి తదా బాలస్య ద్విజానాం దంతానామసంభవ ఏవ భవతి| గతానుగతికా| హనుమూలగతో వాయుర్దంతదేశాన్ విశోషయేత్| యదా శిశోః ప్రకుపితో నోత్తిష్ఠంతి తతో ద్విజాః|| రూక్షాశినో వాతికస్య చాలయత్యనిలః సిరాః| హన్వాశ్రయాః ప్రసుప్తస్య దంతైః శబ్దం కరోత్యతః|| ఇతి సుశ్రుతః|| 18||

Adhikarana saMgrahashlokaH (19) · Śloka 19

భవంతి చాత్ర పృష్ఠభంగే బిడాలానాం బర్హిణాం చ శిఖోద్గమే| దంతోద్భేదే చ బాలానాం న హి కించిన్న దూయతే||19||

బిడాలాదీనాం పృష్ఠభంగాదినా న హి కించిన్న దూయతే సర్వముపతప్యత ఇత్యర్థః|| 19||

Adhikarana bAlAmayacikitsAsUtrANi (20) · Śloka 20

యథాదోషం యథారోగం యథోద్రేకం యథాబలం| విభజ్య దేశకాలాదీంస్తత్ర యోజ్యం భిషగ్జితం| త ఏవ దోషా దూష్యాశ్చ జ్వరాద్యా వ్యాధయశ్చ యత్| అతస్తదేవ భైషజ్యం మాత్రా త్వస్య కనీయసీ| సౌకుమార్యాల్పకాయత్వాత్సర్వాన్నానుపసేవనాత్| స్నిగ్ధా ఏవ సదా బాలా ఘృతక్షీరనిషేవణాత్| సద్యస్తాన్ వమనం తస్మాత్ పాయయేన్మతిమాన్మృదు| బస్తిం సాధ్యే విరేకేణ మర్శేన ప్రతిమర్శనం| యుంజ్యాద్విరేచనాదీంస్తు ధాత్ర్యా ఏవ యథోచితాన్||20||

తత్ర సామాన్యేన వ్యాధిషు యథాదోషం దోషస్వరూపానతిక్రమేణ యథారోగమితి రోగస్వరూపానతిక్రమేయా| యథోద్రేకమితి దోషాదీనాముద్రేకమనతిక్రామన్| దేశాదీంశ్చ విభజ్య వికల్ప్య భిషగ్జితం చికిత్సితం యోజ్యం| యద్యస్మాత్ య ఏవ పుంసో దోషా వాతాదయస్త ఏవ బాలస్య| య ఏవ చ సంప్రాప్తివిశిష్టా జ్వరాదయస్త ఏవ యత్ బాలస్యాతః పూర్వోక్తమేవ సర్వం భేషజం| కేవలమస్య బాలస్య మాత్రా ఔషధస్య కనీయసీ| కనీయస్యా హేతుః సౌకుమార్యాదిః| సుకుమారోఽల్పశరీరః సర్వాన్నాభుక్ చ మహతీం మధ్యమాం చ మాత్రాం సోఢుమశక్తో భవతి| సర్వేషు రోగేషు మతిమాన్ భిషఙ్ మృదు వమనం సద్యో రోగోద్భవసమనంతరం బాలం పాయయేత్| యతో బాలాః సదైవ ఘృతక్షీరనిషేవణాత్ స్నిగ్ధా భవంతి| అతస్తాన్ వమనం పాయయేత్| విరేకేణ సాధ్యే వ్యాధౌ బాలస్య బస్తిం యుంజ్యాన్న తు విరేకం| మర్శేన సాధ్యే ప్రతిమర్శనం యుంజ్యాత్| విరేచనాదీంస్తు యథోచితాన్ వ్యాధ్యనుగుణాన్ ధాత్ర్యా ఏవ యుంజ్యాత్|| 20||

Adhikarana stanyadoShaharAH yogAH (21) · Śloka 21

మూర్వావ్యోషవరాకోలజంబూత్వగ్దారూసర్షపాః| సపాఠా మధునా లీఢాః స్తన్యదోషహరాః పరం| ఇక్షుమూలకశేర్వాఖ్యయష్ట్యాహ్వైస్తను శుద్ధ్యతి| సాంద్రం తు క్షౌద్రకాశ్మర్యగుడూచీతండులాంబుభిః| శృతైర్వా సురసశ్వేతసర్షపాబృహతీద్వయైః| గ్రథితం పద్మకోశీరఫలినీశ్వేతచందనైః||21||

మూర్వాదయో మధునాః లీఢాః పరం సర్వస్తన్యదోషహరాః| తను తు క్షీరమిక్షుమూలాదిభిః శుద్ధ్యతి| సాంద్రం ఘనం క్షౌద్రాదిభిః శుద్ధ్యతి| సురసాదిభిర్వా శృతైః సాంద్రం శుద్ధ్యతి| గ్రథితం గ్రంథిమత్ స్తన్యం పద్మకాదిభిర్యథాయోగ్యం ప్రయుక్తైః శుద్ధ్యతి|| 21||

Adhikarana dantodBavarogANAM cikitsA (22) · Śloka 22

దంతపాలీం సమధునా చూర్ణేన ప్రతిసారయేత్| పిప్ప్ల్యా ధాతకీపుష్పధాత్రీఫలకృతేన వా| వాధ్రీణసకపోతోత్థరజస్తద్వచ్చ యోజితం| లావతిత్తిరవల్లూరరజః పుష్పరసద్రుతం| ద్రుతం కరోతి బాలానాం దంతకేసరవన్ముఖం| వచాద్విబృహతీపాఠాకటుకాతివిషాధనైః| మధురైశ్చ ఘృతం సిద్ధం సిద్ధం దశనజన్మని||22||

ఇతి స్తన్యదోషాణాం సాధనముక్త్వా క్రమప్రాప్తానాం దంతోద్భవరోగాణాముచ్యతే-దంతపాలీమిత్యాది| పిప్పల్యాశ్చూర్ణేన సమధునా దంతపాలీం ప్రతిసారయేత్| ధాతకీపుష్పధాత్రీఫలాభ్యాం కృతేన వా చూర్ణేన సమధునా దంతపాలీం ప్రతిసారయేత్| వాధ్రీణసకపోతయో రజో మాంసచూర్ణం తద్వదితిశబ్దాత్ మధునా యోజితం ప్రతిసారణం భవతి| వాధ్రీణసం జాహకం మన్యతే| లావతిత్తిరీణాం వల్లూరస్య శుష్కమాంసస్య రజశ్చూర్ణ పుష్పరసేన క్షౌద్రేణ ద్రుతామాలోడితం ప్రకరణాద్దంతపాలీప్రతిసారేణ బాలానాం ముఖం ద్రుతం శీఘ్రం దంతకేసరవత్ కరోతి| దంతా ఏవ కేసరాణి తాని విద్యంతే యస్మిన్| కేసరశబ్దేన ముఖస్య పద్మత్వం రూపితం| వచాదిభిర్మధురవర్గయుక్తైః సిద్ధం ఘృతం దశనజన్మని సిద్ధమప్రతిహతం| ఇతి దంతోద్భవ ఉక్తః|| 22||

Adhikarana vAtajvaranAshanAH yogAH (23) · Śloka 23

భద్రదారు ఘనం యష్టీ సమంగా ససితోపలా| వాతజ్వరపరీతాంగః పిబేదంతరపానకం| సురాహ్వఘనయష్ట్యాహ్వపయస్యాంశుమతీద్వయం| నాగరం మరిచం భారంగీ వృశ్చికాలీ శతావరీ| ఘృతం తత్క్వాథదుగ్ధాభ్యాం సిద్ధం హంత్యనిలజ్వరం| బాలస్య పానాభ్యంగాభ్యామేభిశ్చోన్మర్దనం హితం| హరిద్రాకుష్ఠషడ్గ్రంథశతపుష్పాహరేణుభిః| భారంగ్యైలాసుషవీరాస్నావర్షాభూనతసర్షపైః| అక్షాంశైః సాంబుసౌవీరైర్మస్తుపిష్టైర్మరుజ్జ్వరే| తైలప్రస్థం సురామండతుల్యమభ్యంజనం పచేత్||23||

అతః క్రమేణ జ్వరాదిషు బాలస్య విశేషేణోచ్యతే| వాతజ్వరేణ పరీతాంగో బాలో భద్రదార్వాదికమంతరపానకం పిబేత్| పానమేవాంతరపానకం| సమంగా మంజిష్ఠా| సురాహ్వాదీనాం క్వాథేన దుగ్ధేన చ సిద్ధం ఘృతం పానేనాభ్యంగేన చ బాలస్యనిలజ్వరం హంతి| సురాహ్వం దేవదారు| పయస్యా క్షీరికా| (ని) 'నక్రాహిదంష్ట్రికా కాలీం వృశ్చికాల్యుష్ట్రధూమకః|' ఏభిరేవ చ సురాహ్వాదిభిర్బాలస్య వాతజ్వరే అంగోన్మర్దనం హితం| బాలస్య మరుజ్జ్వరే హరిద్రాదిభిః కల్కపరిభాషయా మస్తుపిష్టైస్తైలప్రస్థం తుల్యసురామండమభ్యంజనం పచేత్| ఇతి వాతజ్వర ఉక్తం|| 23||

Adhikarana pittajvare~atisAre ca yogAH (24) · Śloka 24

లాజనీలోత్పలకణామధుకాంజనశర్కరం| పిత్తజ్వరమతీసారం మధులీఢం నివర్తయేత్| లాజద్విపిప్పలీక్వాథః శర్కరామధుసంయుతః| పీతో జ్వరమతీసారం తృష్ణాం ఛర్దిం చ నాశయేత్| ఆమాతిసారే రక్తే చ కల్కితాం జగపిప్పలీం| పాయయేచ్ఛర్కరోపేతాం చూర్ణం వా దేవదారుజం||24||

లాజాదికం మధులీఢం సాతి పిత్తజ్వరం నివర్తయేత్| లాజపిప్పలీహస్తిపిప్పలీనాం క్వాథః శర్కరామధుసంయుక్తః పీతః పైత్తికజ్వరాదికం బాలస్య నాశయేత్| సుబోధం|| 24||

Adhikarana shiro~aBitApe yogAH (25) · Śloka 25

శోరోభితాపే సఘృతైః శిరః శీతైః ప్రలేపయేత్| పత్రైః కపిత్థచాంగేరీబదరీకాకమాచిజైః| శిరోరుక్ చ్ఛర్ద్యతీసారనాశనం మూర్ధలేపనం| గవాదనీం దాడిమంచ తృడ్వాన్ కోష్ణాంభసా పిబేత్||25||

శిరోఽభితాపే వక్ష్యమాణలక్షణే కపిత్థాదిపత్రైః సఘృతైః శీతీకృతైః బాలస్య శిరః ప్రలేపయేత్| ఏతద్ధి కపిత్థాదిపత్రకృతం మూర్ధప్రలేపం శిరోరోగాదినాశనం| తృడ్వాన్ బాలో గవాదనీం దాడిమచూర్ణం కోష్ణాంభసా పిబేత్| (ని) గవాదనీ క్షుద్రఫలా వృషభాదీ గవాక్ష్యపి||25||

Adhikarana kukUNakAdyakShirogaghnAH yogAH (26) · Śloka 26

కుర్యాత్ కుకూణపోథక్యోర్యథోక్తం స్వం స్వమౌషధం| మనఃశిలాశంఖనాభిః పిప్పల్యో మధుయష్టికా| క్షౌద్రేణ ఘృష్టా గులికా శిశోః సర్వాక్షిరోగజిత్| పిప్పలీతండులైర్ముద్గైః సుమనః కోరకైర్యవైః| నీలోత్పలస్య పత్రైశ్చ శ్రేష్ఠా వర్తిః శతోన్మితైః||26||

కుకూణపోథక్యోర్వర్త్మరోగే వక్ష్యమాణయోర్బాలస్య తత్రోక్తమేవ స్వం స్వమౌషధం కుర్యాత్| మనఃశిలాదిభిర్గుటికాంజనేన శిశోః సర్వానక్షిరోగాన్ జయతి| పిప్పలీతండులాదీనాం పంచానాం ప్రత్యేకం శతేన కృతా వర్తిః శ్రేష్ఠా ప్రకరణాదక్షిరోగేషు|| 26||

Adhikarana tRuShNAdinAshanAH yogAH (27) · Śloka 27

ప్రియంగ్వంజనముస్తానాం చూర్ణస్తండులవారిణా| తృష్ణాతిసారవమథూన్ హంతి పీతః సమాక్షికః| పటోలనింబకుటజసప్తపర్ణం సదీప్యకం| దేవదారువిడంగాని సరలో మాక్షికం ఘృతం| లీఢం జ్వరమతీసారం కాసం పాండ్వామయం వమిం| హన్యాచ్చ మాతృకాదోషాన్ రోగానన్యాంశ్చ తద్విధాన్||27||

ప్రియంగ్వాదీనాం చూర్ణః సమాక్షికస్తండులవారిణా పీతస్తృష్ణాదీన్ హంతి| పటోలాదికం మాక్షికఘృతాభ్యాం లీఢం జ్వరాదికం వక్ష్యమాణశ్చ మాతృకాదోషానన్యాంశ్చైవంప్రకారాన్ రోగాన్ హన్యాత్| ఇతి పిత్తాన్వయ ఉక్తం|| 27||

Adhikarana shleShmajvaraghnAH yogAH (28) · Śloka 28

మధుకవ్యోషషడ్గ్రంథాగ్రంథికాస్పృష్టరోదికాః| క్షీరిణాంచ ప్రవాలాని పాఠా చ విపచేద్ ఘృతం| తత్పీతం సమధు శ్లేష్మజ్వరఘ్నం దీపనం పరం| రాస్నైలానతతర్కారీమధుశిగ్రుసురాహ్వయైః| సబిల్వకుష్ఠవరణరేణూకామిసిభిః కృతః| శ్లేష్మజ్వరహరో లేపస్తైలమభ్యంజనం చ తైః| మండలాని తు సాజ్యేన గజమూత్రేణ లేపయేత్||28||

మధుకాదిభిర్విపక్వం ఘృతం సమాక్షికం పీతం శ్లేష్మజ్వరఘ్నమగ్నిదీపనం చ పరమతిశయేన| మధుకం మధుయష్టీ| వ్యోషం త్ర్యూషణం| షడ్గ్రంథా వచా| స్పృష్టరోదికా లజ్జాలుకా ప్రసిద్ధా దాక్షిణాత్యేషు| రాస్నాదిభిః కృతో లేపః శ్లేష్మజ్వరహరో భవతి| తైశ్చ రాస్నాదిభిః సిద్ధం తైలమభ్యంజనం శ్లేష్మజ్వరహరం| మండలాని శ్లేష్మణో లవణానురసస్తన్యహేతుకకోపజాని తాని సాజ్యేన హస్తిమూత్రేణ లేపయేత్|| 28||

Adhikarana sarvarogaghnaM rajanyAdicUrNam (29) · Śloka 29

రజనీదారూసరలశ్రేయసీబృహతీద్వయం| పృశ్నిపర్ణీ శతాహ్వా చ లీఢం మాక్షికసర్పిషా| గ్రహణీదీపనం శ్రేష్ఠం మారుతస్యానులోమనం| అతీసారజ్వరశ్వాసకామలాపాండుకాసజిత్| బాలస్య సర్వరోగేషు పూజితం బలవర్ణదం||29||

రజన్యాదికం మాక్షికసర్పిషా లీఢం గ్రహణీదీపనత్వాదిగుణం| శ్రేయసీ హస్తిపిప్పలీ|| 29||

Adhikarana atisArAdinAshanAH yogAH (30) · Śloka 30

బిల్వపేశీగజకణాధాతకీలోధ్రబాలకం| హంతి లీఢమతిసారం శిశోః క్షౌద్రద్రుతం ద్రుతం| త్రిఫలాధాతకీపుష్పపద్మబిల్వశలాటుభిః| సకట్వంగైర్ఘృతం సిద్ధముదరామయనాశనం| పథ్యాసౌవర్చలక్షారవేల్లవ్యోషాగ్నిహింగుభిః| తిక్తయా చ ఘృతం సిద్ధం సమక్షీరం వ్యపోహతి| శూలానాహగుదభ్రంశశ్వాసకాసవిలంబికాః||30||

బిల్వపేశ్యాదికం క్షౌద్రేణ ద్రుతమాలోడితం శిశోరతీసారం ద్రుతం శీఘ్రం హంతి| బిల్వపేశీ బిల్వమధ్యం| గజకణా హస్తిపిప్పలీ| శేషం సుబోధం| విలంబికా మాత్రాశితీయోక్తా|| 30||

Adhikarana vRuddhakAshyapanirmitaM sama~ggAdighRutam (31) · Śloka 31

సమంగాధాతకీలోధ్రకుటన్నటబలాద్వయైః| మహాసహాక్షుద్రసహాముద్గబిల్వశలాటుభిః| సకార్పాసీఫలైస్తోయే సధితైః సాధితం ఘృతం| క్షారమస్తుయుతం హంతి శీఘ్రం దంతోద్భవోద్భవాన్| వివిధానామయానేతద్వృద్ధకాశ్యపనిర్మితం||31||

సమంగాదీనాం క్వాథే యవక్షారమస్తుభ్యాం యుతం సాధితం ఘృతం దంతోద్భవోద్భవానామయాన్ వివిధాననేకప్రకారాన్ శీఘ్రం హంతి| ఏతచ్చ వృద్ధకాశ్యపనిర్మితం|| 31||

Adhikarana dantodBavarogeShu bAlaM nAtitantrayet (32) · Śloka 32

దంతోద్భేదోత్థరోగేషు న బాలమతితంత్రయేత్| స్వయమప్యుపశామ్యంతి జాతదంతస్య యద్గదాః||32||

దంతోద్భేదోత్థేషు చ రోగేషు బాలం వైద్యో నాతితంత్రయేత్| కుత ఇత్యాహ-స్వయమిత్యాది| యస్మాద్ దంతోద్భేదోత్థా రోగా జాతదంతస్య స్వయమపి వినాపి చికిత్సాం శామ్యంతి|| 32||

Adhikarana dantAnAM patanaM punarudBavashca (33) · Śloka 33

యావన్మాసస్య యో జాతస్తావద్వర్షస్య స ద్విజః| పతతి ప్రాయశోఽష్టానాం తేషాం పూర్వేషు సంభవః||33||

యావన్మాసస్య బాలస్య యో దంతో జాతః స దంతాస్తావద్వర్షస్యైవ పతతి| తేషాం చ వర్షాణామష్టానాం పూర్వవర్షేషు ప్రాయః పునః సంభవః| అష్టవర్షాదూర్ధ్వం పతితదంతానాం పునర్న సంభవః| అస్య చార్థస్య వ్యభిచారప్రదర్శనార్థం ప్రాయోగ్రహణం|| 33||

Adhikarana kumArashoShaH (34) · Śloka 34

అత్యహః స్వప్నశీతాంబుశ్లైశ్మికస్తన్యసేవినః| శిశోః కఫేన రూద్ధేషు స్రోతస్సు రసవాహిషు| అరోచకః ప్రతిశ్యాయో జ్వరః కాసశ్చ జాయతే| కుమారః శుష్యతి తతః స్నిగ్ధశుక్లముఖేక్షణః||34||

అత్యర్థమహఃస్వప్నాదిసేవినః శిశోః కఫేన రూద్ధేషు రసవాహిషు స్రోతఃస్వరోచకాదయో జాయంతే| తతో రసస్యాలాభేన స్నిగ్ధశుక్లముఖనేత్రః కుమారః శుష్యతి|| 34||

Adhikarana kumArashoShacikitsA (35) · Śloka 35

సైంధవవ్యోషశారంగేష్ఠాపాఠాగిరికదంబకాన్| శుష్యతో మధుసర్పిర్భ్యామరుచ్యాదిషు యోజయేత్| అశోకరోహిణీయుక్తం పంచకోలం చ చూర్ణితం| బదరీధాతకీధాత్రీచూర్ణం వా సర్పిషా ద్రుతం| అశ్వలిండరసక్షౌద్రయుక్తాం వా మధుయష్టికాం| ద్వివార్తాకీఫలరసం కేవలం వాశ్వవిడ్రసం| మధునా వా ధనవ్యోషపాఠామూర్వాశతావరీ| సపయస్యా పృథక్పర్ణీ ఘృతం వా మాక్షికాన్వితం| స్థిరామరతరువ్యోషద్విపునర్నవసాధితం| స్థిరావచాద్విబృహతీకాకోలీపిప్పలీనతైః| నిచులోత్పలవర్షాభూభారంగీముస్తైశ్చ కార్షికైః| సిద్ధం ప్రస్థార్ధమాజ్యస్య స్రోతసాం శోధనం పరం| సింహ్యశ్వగంధాసురసకణాగర్భం చ తద్గుణం| యష్ట్యాహ్వపిప్పలీలోధ్రపద్మకోత్పలచందనైః| తాలీససారివాభ్యాంచ సాధితం శోషజిద్ధృతం| రాస్నామధూలికాభారంగీపిప్పలీదేవదారుభిః| అశ్వగంధాద్వికాకోలీశృంగ్యర్షభకజీవకైః| సూప్యపర్ణీవిడంగైశ్చ కల్కితైః సాధితం ఘృతం| శశోత్తమాంగనిర్యూహే శుష్యతః పుష్టికృత్ పరం| వచావయస్థాతగరకాయస్థాచోరకైః శృతం| బస్తమూత్రసురాభ్యాం చ తైలమభ్యంజనే హితం| ద్వే బలే తుంబురుచ్ఛల్లీ వచా గిరికదంబకః| సురాపిష్టః ప్రదేహః స్యాదధః కాయే విశుష్య తాం| సింహస్కందీసింహవల్లీకరమర్దీత్రికంటకైః| భంగైః క్వాథః కుమారాణాం శుష్యతాం పరిషేచనం| సాశోకరోహిణీం కృష్ణాం మధ్వాజ్యేన లిహంజయేత్| శిశుః శోషం శరీరస్య ససితచ్ఛాగదుగ్ధభుక్||35||

శుష్యతో బాలస్యానంతరోక్తేష్వరుచ్యాదిషు సైంధవాదికమనేకప్రకారేణ యోజయేత్| గిరికదంబకో భూకదంబకః| అశోకరోహిణ్యా కటురోహిణ్యా యుక్తం పంచకోలం చ చూర్ణితం శుష్యతోఽరుచ్యాదిషు యోజయేత్| బదర్యాదిచూర్ణం వా సర్పిషా ద్రుతం| అథవా మధుయష్టికామశ్వపురీషరసమధుభ్యాం యుక్తాం యోజయేత్| అథవా కేవలమశ్వవిడ్రసం ద్వివార్తాకీఫలరసయుతం యోజయేత్| ద్వివార్తాకీ ద్విబృహతీ| అథవా పయస్యాపృథక్పర్ణీభ్యాం యుక్తం ఘనాదికం మధునా| పయస్యా క్షీరికా| పృథక్పర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ| అథవా స్థిరాదిసాధితం ఘృతం మాక్షికాన్వితం యోజయేత్| స్థిరావచాదిభిః కార్షికైః ప్రస్థార్ధం ఘృతస్య సిద్ధం బాలస్య పరం స్రోతసాం శోధనం| స్థిరా సాలపర్ణీ| నతం తగరం| నిచులం జలవేతసం| వర్షాభూః పునర్నవా| సింహ్యాదిగర్భం ఘృతం తద్గుణం స్థిరాదిఘృతసమగుణం| గర్భః పాకాయ కల్కః| సింహీ క్షుద్రబృహతీ| యష్ట్యాహ్వాదిభిః సాధితం ఘృతం బాలస్య శోషజిత్| శశోత్తమాంగానాం శశశిరసాం నిర్యూహే క్వాథే రాస్నాదిభిః కల్కితైః సాధితం ఘృతం శుష్యతో బాలస్య పరం పుష్టికృత్| మధూలికా గుడతృణః| స ఏవ నృత్యకుండో మలించకః| శృంగీ కర్కటశృంగీ| వచాదిశృతం తైలం బాలస్యాభ్యంజనే హితం| ప్రకరణాచ్ఛుష్యతః| వయస్థా ఆమలకం| కాయస్థా హరీతకీ| బస్తమూత్రం ఛాగమూత్రం| శుష్యతాం బాలానాం ద్వివలాదికః సురపిష్టోఽధః కాయే విశుష్యతాం ప్రదేహః స్యాత్| తుంబురుః తీక్ష్ణత్వక్| గిరికదంబకో భూకదంబకః| సింహస్కంధాదిభిః క్వాథః శుష్యతాం కుమారాణాం పరిషేచనం| సింహస్కందీ సింహవల్లీ| కరమర్దీ| త్రికంటకో గోక్షురకః| అశోకరోహిణ్యా యుక్తాం పిప్పలీ మధుసర్పిషా లిహన్ సశర్కరచ్ఛాగక్షీరభుక్ శిశుః శరీరస్య శోషం జయేత్|| 35||

Adhikarana shuShkakAsacikitsA (36) · Śloka 36

శుష్కకాసే కుమారస్య ధాత్ర్యాః స్తన్యవిశోధనః| మాషయూషః ప్రయోక్తవ్యః సకృష్ణో ఘృతభర్జితః| మధునాఽతివిషాశృంగీపిప్పలీర్లేహయేచ్ఛిశుం| ఏకాం వాతివిషాం కాసజ్వరచ్ఛర్దిరుపద్గుతం| కాసతృట్చ్ఛర్ద్యతీసారైరర్దితం లాజతర్పణం| లాజతాలీసపత్రం వా బీజాని కమలస్య వా| లోధ్రప్రియంగుకల్కం వా పాయయేత్తండులాంభసా| శర్కరామధుసంయుక్తం లాజకుస్తుంబరీరజః||36||

శుష్కకాసేత్యాదికం సుబోధం| కాసాద్యుపద్రుతం శిశుమతివిషాదికం మధునా లేహయేత్| ఏకామేవ వాతివిషాం మధునా లేహయేత్| అథవా లాజతర్పణం| అథవా లాజతాలీసపత్రమథవా పద్మబీజం| లోధ్రాదికం తండులోదకేన| లాజకుస్తుంబర్యోః రజః శర్కరామధుయుక్తం లేహః||36||

Adhikarana CardyAdInAM cikitsA (37) · Śloka 37

బృహతీఫలమూలత్వక్పిప్పలీగ్రంథికైః కృతః| తవక్షీరీయుతైః క్వాథో మధునా హంతి శీలితః| ఛర్దిమూర్చ్ఛాజ్వరశ్వాసకాసాతీసారపీనసాన్| పంచకోలద్వివాRర్తాకీమూలభారంగీతుగాహ్వయాః| క్షౌద్రాజ్యలీఢాః శ్వసనకాసపీనసరుక్చ్ఛర్దిః| శ్యామాతిముక్తాతక్కారీకుసుమక్వాథసాధితం| యష్టిగర్భం ధృతం తృష్ణాహిధ్మాశ్వాసాస్రపిత్తనుత్||37||

బృహతీఫలాదిభిః కృతః క్వాథో మాక్షికయుక్తః శీలితః ఛర్ద్యాదీన్ హంతి| ఫలాదిత్రయం బృహత్యా విజ్ఞేయం| పంచకోలాది క్షౌద్రాజ్యాభ్యాం లీఢం శ్వసనాదిజిద్ భవతి| ద్వయోః వార్తాక్యోర్బృహతీకంటకార్యోః మూలం| శ్యామాదిక్వాథే మధుయష్టీకల్కేన సాధితం ఘృతం పానేన బాలస్య తృష్ణాదినుత్|| 37||

Adhikarana pItastanyaCardane cikitsA (38) · Śloka 38

పీతం పీతం వమతి యః స్తన్యం తం మధుసర్పిషా| ద్వివార్తాకీఫలరసం పంచకోలం చ లేహయేత్| పిప్పలీపంచలవణం కృమిజిత్ పారిభద్రకం| తద్వల్లిహ్యాత్తథా వ్యోషం మషీ వా రోమచర్మణాం| లాభతః శల్యకశ్వావిట్గోధర్ష్యశిఖిజన్మనాం| ఖదిరార్జునతాలీసకుష్ఠచందనజే రసే| సక్షీరం సాధితం సర్పిర్వమథుం వినియచ్ఛతి| క్షీరీప్రవాలమధుకదర్భమూలవిసోత్పలైః| తృష్ణాదాహజ్వరహరః కషాయః ససితామధుః| శర్కరాదాడిమకణానాగకేసరజీవకం| లిహన్ కుమారః క్షౌద్రేణ తృట్చ్ఛర్దిభ్యాం విముచ్యతే| లాజైః సచందనోశీరయష్టీమధుకపద్మకైః| లిప్తో ధౌతః స్తనః పీతో భ్రమతృడ్దాహమోహహా||38||

యో బాలః పీతం పీతం చ స్తన్యం వమతి తం బాలం వైద్యో ద్వివార్తాకీఫలానాం రసం పంచకోలయుక్తం మధుసర్షిషా లేహయేత్| తథా పిప్పల్యాదికం తద్వదితి మధుసర్పిషా లేహయేత్| పారిభద్రకో నింబః| తథా వ్యోషమపి మధుసర్పిషా లిహ్యాత్| అథవా యథాలాభం శల్యకాదిజన్మనాం రోమ్ణాం చర్మణాం చ మషీ మధుసర్పిషా లిహ్యాత్| ఖదిరాదీనాం రసే క్వాథే సక్షీరం సర్పిః సాధితం బాలస్య వమథుం ఛర్దిం వినియచ్ఛతి నాశయతి| క్షీరీప్రవాలాదీనాం క్వాథః శర్కరయా మధునా చ యుక్తో బాలస్య తృష్ణాదిహరః| క్షీరిణో వటాదయః తేషాం ప్రవాలా అంకురాః| శర్కరాదికం క్షౌద్రేణ లిహన్ కుమారస్తృట్చ్ఛర్దిభ్యాం విముచ్యతే| లాజైశ్చందనాదియుక్తైర్ధాత్ర్యాః స్తనో లిప్తః కాలాతిక్రమేణ ధౌతః పీతో బాలస్య తృట్భ్రమాదిహా భవతి|| 38||

Adhikarana la~gGanodBUtakArshyAdicikitsA (39) · Śloka 39

అస్నేహలవణం పీత్వా సంస్కృతం లావజం రసం| సశర్కరం విజయతే బాలో లంఘనజాన్ గదాన్||39||

స్నేహలవణాభ్యాం వినా యః సంస్కృతో లావమాంసరసః తం సశర్కరం పీత్వా బాలో లంఘనజాన్ గదాన్ కార్శ్యభ్రమాదీన్ విజయతే పరాజయతే|| 39||

Adhikarana mahApadmavisarpaH (40) · Śloka 40

విసర్పస్తు శిశోః ప్రాణనాశనః బస్తిశీర్షజః| పద్మవర్ణో మహాపద్మనామా దోషత్రయోద్భవః| శాఖాభ్యాం హృదయం యాతి హృదయాద్వా గుదం వ్రజేత్||40||

త్రిదోషకోపాచ్ఛిశోర్బస్తౌ వా శిరసి వా పద్మవర్ణో విసర్పో భవతి| తస్య చ మహాపద్మ ఇతి నామ| స చ శిశోః ప్రాణనాశనః| తస్య చికిత్సా న విద్యత ఇత్యర్థః| యశ్చాన్యోఽపి విసర్పః శాఖాభ్యో హృదయం వ్రజేత్ హృదయాద్వా గుదం సోఽపి ప్రాణనాశనః|| 40||

Adhikarana sadantajAtasya shAntikarma (41) · Śloka 41

సదంతో జాయతే యస్తు దంతాః ప్రాగ్యస్య చోత్తరాః| కుర్వీత తస్మిన్నుత్పాతే శాంతిం తం చ ద్విజాతయే| దద్యాత్ సదక్షిణం బాలం నైగమేషం చ పూజయేత్| వత్సస్య మధులాజానామాపూర్యప్రాఙ్ముఖో ముఖం| చుంబేత్కుమారస్త్రీన్ వారాన్ ప్రాయశ్చిత్తమిదం పరం| నావమారోహయేత్ బాలం స్నాతం స్కంధం గజస్య వా| భోజయేత్ బ్రాహ్మణాంశ్చాత్ర పాయసం మధుసర్పిషా||41||

యస్తు బాలః సదంతో జాతదంత ఏవ జాయతే| యస్య బాలస్యోత్తరా ఉపరిభవాః దంతాః ప్రాగ్జాయంతే తస్మింస్తథావిధ ఉత్పాతే వైద్యః సర్వరక్షార్థం శాంతిం హోమాదినా కుర్యాత్| తంచ బాలం ద్విజాతయే బ్రాహ్మణాయ దక్షిణయా సహ దద్యాత్| నైగమేషం చ నామ్నా వక్షయమాణం గ్రహ విశేషం వైద్యః పూజయేత్| ప్రాఙ్ముఖశ్చ కుమారో మాక్షికలాజపూర్ణముఖస్య గోవత్సస్య ముఖం త్రీన్ వారశ్చుంబేత్| ఏతద్ధి పరం ప్రాయశ్చిత్తం ఉత్పాతఫలదోషశమనం| స్నానం చ బాలం నావం వా గజస్కంధం వాఽఽరోపయేత్| అత్ర చోత్పాతే బ్రాహ్మణాన్ పాయసం మధుసర్పిషా భోజయేత్|| 41||

Adhikarana paribhavAkhyavyAdheshcikitsA (42) · Śloka 42

మాతుః కుమారో గర్భిణ్యాః స్తన్యం ప్రాయోఽపిబన్నపి| కాసాగ్నినసాదవమథుతంద్రాకార్శ్యారుచిభ్రమైః| యుజ్యతే కోష్ఠవృద్ధ్యా చ తమాహుః పారిగర్భికం| రోగం పరిభవాఖ్యం చ యుంజ్యాత్తత్రాగ్నిదీపనం| పిప్పలీపిప్పలీమూలకటుకాదేవదారుభిః| క్షారద్వయవిడాజాజీబిల్వమధ్యాగ్నిదీప్యకైః| దధిసౌవీరకసురామండైశ్చ విపచేద్ ఘృతం| హంతి ప్రయుక్తం తత్కాలే రోగాన్ పారిభవాశ్రయాన్||42||

మాతుర్గర్భిణ్యాః కుమారః ప్రాయేణ స్తన్యమపిబన్ అపి అపిశబ్దాత్ పిబన్నపి కాసాదిభిర్యుజ్యతే| తం చైవంరూపం రోగవిశేషమాచార్యాః పారిగర్భికమిత్యాహుః| తత్ర పారిగర్భికే సర్వం కించిదగ్నదీపనం యుంజ్యాత్| పిప్పల్యాదిభిర్ఘృతం పచేత్ తద్ ఘృతం కాలే వ్యాధేః స్నేహయోగ్యే ప్రయుక్తం పరిభవాశ్రయాన్ కాసాదిరోగాన్ హంతి| సౌవీరకం కాంజికం||42||

Adhikarana pariBavAntaraM tatra cikitsA ca (43) · Śloka 43

అన్నేనోపహితం స్తన్యం పిబతో విహితాన్ పరం| ఇమానేవ గదాన్ కుర్యాత్ కుర్యాత్తేష్వేతదేవ చ| పీతం పీతం చ యః స్తన్యం సవాతమతిసార్యతే| తస్యాప్యేతత్పరం పథ్యం దీపనం బలవర్ణకృత్| అత్యుద్రిక్తక్షుధం బాలం పరిభూతం లేహయేత్| విదారీయవగోధూమకణాచూర్ణం ఘృతాప్లుతం| పాయయేదను చ క్షీరం శృతం సమధుశర్కరం| అక్షమజ్జాద్వికాకోలీయష్టీమధుకమోరటః| శ్రపయేత్ క్షీరమాజ్యం వా బీజైరిక్షురకస్య చ| తత్ప్రయోజ్యం గురు స్నిగ్ధం యచ్చాత్యగ్నౌ పురేరితం| శ్వవాయసబిడాలానాముచ్ఛిష్టేన జలేన చ| స్నాపయేత్తం న చేదేవం క్షుత్తస్య ప్రశమం వ్రజేత్| క్షీరీపాదపమూలస్థం విధినా స్నాపితం తతః| వస్త్రరత్నాద్యలంకారైః కుమారం భూషయేత్ సితైః| వృక్షం చాను తతః కుర్యాద్భూషణవ్యత్యయం తయోః| ఏతదాయుఃప్రదం ధన్యం స్నపనం సర్వరోగజిత్| జటీభూతకచాక్ష్యాదిపక్ష్మాణమతిలోలుపం| గోమూత్రగంధిం స్నపయేత్తీర్థే గవ్యశకృద్రసైః| వచాపుష్పశిలాకుష్ఠవయస్థాహింగుకట్ఫలైః| సబస్తమూత్రమదిరైస్తైలమభ్యంజనం పచేత్| వాలావిదారీత్రికటుకుష్ఠోశీరకుచందనైః| సిద్ధం పీతం హవిర్హంతి తం వికారమశేషతః||43||

విహితాత్ సగుణాత్ స్తన్యాత్పరం ప్రతిషిద్ధం స్తన్యమన్నేనోపహితం పిబతో బాలస్య తత్స్తన్యం ఇమానేవ పారిగర్భికోక్తాన్ గదాన్ కుర్యాత్| తేషాం చ వైద్య ఏతదేవ చికిత్సితం కుర్యాత్| యశ్చ బాలః పీతః పీతం స్తన్యమతిసార్యతే తస్యాప్యేతత్పారిగర్భికోక్తం పతం పథ్యం| తద్ధి దీపనం బలవర్ణకృచ్చ| పరిభూతః పరిభవాఖ్యరోగయుక్తో బాలో యద్యత్యుద్రిక్తక్షుధావాన్ భవతి తతస్తం విదార్యాదిచూర్ణం ఘృతాప్లుతం లేహయేత్| గురు స్నిగ్ధం చేతి యదుక్తమత్యగ్నౌ తదప్యతిక్షుధాయాం శస్యతే| తం చ బాలం శ్వాద్యుచ్ఛిష్టేన జలేన స్నాపయేత్| ఏవమనంతరోక్తేన తస్య బాలస్యాతిక్షుద్యది న ప్రశమం వ్రజేత్తతః క్షీరీపాదపస్య వటాదేర్మూలే స్థితం వక్ష్యమాణేన విధినా బాలం స్నాపయేత్| అను చ సితైః శుక్లైర్వస్త్రాదిభిర్బాలం భూషయేత్| తతస్తత్క్షీరివృక్షం తద్వదేవ భూషయేత్| తతోఽనంతరం తయోర్వృక్షబాలయోర్భూషణవ్యత్యయం కుర్యాత్| వృక్షభూషణైర్బాలం భూషయేత్ బాలభూషణైశ్చ వృక్షమిత్యర్థః| ఏతద్విధానమాయుఃప్రదాదిగుణం| జటీభూతకచత్వాదియుక్తం బాలం తీర్థే గవ్యశకృద్రసైః స్నపయేత్| జటీభూతాః ఏకత్వం ప్రాప్తాః కచా అక్ష్యాదిపక్ష్మాణి చ యస్య బాలస్య స తథోక్తస్తం| పక్ష్మాణి లోమాని| అతిలోలుప ఆహారాదిగృధ్నుః| వచాదిభిర్బాలస్యాభ్యంజనం తైలం పచేత్| బలాదిభిః సిద్ధం హవిః పీతం జటీభూతాదివికారమశేషతో హంతి|| 43||

Adhikarana parvAnuplavaH taccikitsA ca (44) · Śloka 44

శిరః పృష్ఠం తతో ముష్కౌ తతః పాదౌ చ యో రుజేత్| హస్తాభ్యాముత్థితో వాయుః స పర్వానుప్లవః స్మృతః| గౌరీవచాసదాపుష్పీహయగంధాకటుత్రయైః| సకట్ఫలద్వివార్తాకీవయస్థాహింగురోహిషైః| వస్తమూత్రసురాయుక్తైః సాధితం తస్య యోజయేత్| తైలమభ్యంజనే శేషం వాతవ్యాధివదాచరేత్||44||

యో వాయుర్బాలస్య హస్తాభ్యాముత్థితః శిరఃప్రభృత్యుక్తక్రమేణ రుజేత్ స రోగః పర్వానుప్లవ ఇతి నామ్నా ఆచార్యైరుక్తః| తస్య పర్వానుప్లావినః గౌర్యాదిభిః సాధితం తైలమభ్యంజనే యోజయేత్| శేషం చికిత్సితం వాతవ్యాధివదాచరేత్|| 44||

Adhikarana tAlukaNTakaM taccikitsA ca (45) · Śloka 45

తాలుమాంసే కఫః క్రుద్ధః కురుతే తాలుకంటకం| తేన తాలుప్రదేశస్య నిమ్నతా మూర్ధ్ని జాయతే| తాలుపాతః స్తనద్వేషః కృచ్ఛ్రాత్పానం శకృద్ ద్రవం| తృడాస్యకండ్వక్షిరుజా గ్రీవాదుర్ధరతా వమిః| తత్రోత్క్షిప్య యవక్షారక్షౌద్రాభ్యాం ప్రతిసారయేత్| తాలు తద్వత్ కణాశుంఠీగోశకృద్రససైంధవైః| శృంగివేరనిశా కుష్ఠం కల్కితం వటపల్లవైః| బద్ధ్వా గోశకృతా లిప్తం కుకూలే స్వేదయేత్తతః| రసేన లింపేత్తాల్వాస్యం నేత్రే చ పరిషేచయేత్| హరీతకీవచాకుష్ఠకల్కం మాక్షికసంయుతం| పీత్వా కుమారః స్తన్యేన ముచ్యతే తాలుకంటకాత్||45||

బాలస్య తాలుమూలే కఫః క్రుద్ధః తాలుకంటకం కురుతే| తేన రోగేణ బాలస్య మూర్ధ్ని శిరసి తాలుప్రదేశస్య నిమ్నతా జాయతే| తాలుపాతాదికమపి జాయతే| గ్రీవాయా దుఃఖేన ధార్యత్వం గ్రీవాదుర్ధరతా| తత్ర తాలుకంటకే తాల్వంగుల్యోత్క్షిప్య తదైవ యవక్షారక్షౌద్రాభ్యాం ప్రతిసారయేత్ తద్వదితి ఉత్క్షిప్య కణాదిభిః ప్రతిసారయేత్| శృంగివేరాది కల్కీకృతం వటపల్లవైర్బద్ధ్వా గోమయేన లిప్తం కుకూలే చూర్ణాగ్నౌ స్వేదయేత్| తస్మాత్ స్విన్నాద్రసేన తాలుకంటకినస్తాల్వాస్యం లేపయేత్ నేత్రే చ సేచయేత్| హరీతక్యాదికల్కం మాక్షికయుక్తం స్తన్యేన పీత్వా కుమారకస్తాలుకంటకాన్ముచ్యతే|| 45||

Adhikarana majjaHkShaye cikitsA (46) · Śloka 46

మస్తులుంగక్షయాద్యస్య వాయుస్తాల్వస్థి నామయేత్| తస్య తృడ్దైన్యయుక్తస్య సర్పిర్మధురకైః శృతం| పానాభ్యంజనయోర్యోజ్యముద్వేగశ్చ హిమాంబునా||46||

స్వహేతోః కుపితోవాయుర్యస్య బాలస్య మస్తులుంగాఖ్యస్య మజ్జావిశేషస్య క్షయాద్ధేతోస్తాల్వస్థి నామయేత్| తస్య బాలస్య తద్ధేతుభ్యాం తృడ్దైన్యాభ్యాం యుక్తస్య చ మధురకైః శృతం సర్పిః పానేఽభ్యంజనే చ యోజ్యం| అస్య హిమాంబునా వ్యంజనాదియుక్తేనోద్వేగశ్చ యోజ్యః| తథా హి మస్తులుంగో వర్ధతే|| 46||

Adhikarana gudakuTTaM taccikitsA ca (47) · Śloka 47

మలోపలేపాత్ స్వేదాద్వా గుదే రక్తకఫోద్భవః| తామ్రో వ్రణోఽంతః కండూమాంజాయతే భూర్యుపద్రవః| కేచిత్తం మాతృకాదోషం వదంత్యంతే తు పౌతనం| పృష్ఠారుర్గుదకుట్టం చ కేచిచ్చ తమనామకం| తత్ర ధాత్ర్యాః పయః శోధ్యం పిత్తశ్లేష్మహరౌషధైః| సితశీతం చ శీతాంబుయుక్తమంతరపానకం| సక్షౌద్రతార్క్ష్యశైలేన వ్రణం తేన చ లేపయేత్| త్రిఫలాబదరీప్లక్షత్వక్క్వాథపరిషేచితం| కాసీసరోచనాతుత్థమనోహ్వాలరసాంజనః| లేపయేదమ్లపిష్టైర్వా చూర్ణితైర్వావచూర్ణయేత్| సుశ్లక్ష్ణైరథవా యష్టీశంఖసౌవీరకాంజనైః| శారివాశంఖనాభిభ్యామసనస్య త్వచాథ వా| రాగకండూత్కటే కుర్యాద్రక్తస్రావం జలౌకసా| సర్వం చ పిత్తవ్రణజిచ్ఛస్యతే గుదకుట్టకే| అనామస్థౌల్యపిత్తాస్రకండూగండగలామయే| ఉదరాత్యున్నతౌ చేష్తం తార్క్ష్యమంతరపానకం||47||

బాహ్యమలోపలేపాత్ స్వేదాద్వా గుదే రక్తశ్లేష్మకోపేన తామ్రత్వాదియుక్తో వ్రణో జాయతే| భూర్యుపద్రవో బహూపద్రవః| కేచిదాచార్యాస్తం రోగం మాతృకాదోషం వదంతి| అన్యే త్వాచార్యాః పౌతనం పూతనాఖ్యగ్రహజనితం వదంతి| తథాన్యే పృష్ఠారురన్యే గుదకుట్టమన్యే అనామకం వదంతి| తత్రేతి తస్మిన్ రోగవిశేషే ధాత్ర్యాః పయః పిత్తశ్లేష్మహరైరౌషధైః శోధ్యం| తథా బాలస్య సితశీతం శ్వేతచందనం శీతాంబునా యుక్తమంతరపానకం విధేయం| తేన చ సితశీతేన శ్వేతచందనేన క్షౌద్రతార్క్ష్యశైలాభ్యాం యుక్తేన గుదవ్రణం లేపయేత్| కింభూతమిత్యాహ-త్రిఫలాదిక్వాథేన పరిషేచితం| అథవా కాసీసాదిభిశ్చూర్ణితైః సుశ్లక్ష్ణైరవచూర్ణయేత్| అథ వా యష్ట్యాదిభిః సుశ్లక్ష్ణైర్వ్రణమవచూర్ణయేత్| శారివాశంఖనాభిభ్యాం వాఽవచూర్ణయేత్| కేవలయా వాసనత్వచా| అథవా తస్మిన్ రోగే రాగకండూభ్యాముత్కటే జలూకాభీ రక్తస్రావం కుర్యాత్| అథవా గుదకుట్టకే సర్వమాహారాదికం పిత్తవ్రణజిచ్ఛస్యతే| ప్రసంగేనోచ్యతే| అనామాదికే తార్క్ష్యశైలమంతరపానకమిష్టం| అనామా గుదకుట్టకః|| 47||

Adhikarana acirajAtasya stanAgrahaNe upAyaH (48) · Śloka 48

గృహ్ణాని సూతికాగారే న స్తనం చేత్స్పృశేత్తతః| పథ్యాధాత్రీఫలకణైర్జిహ్వాం సఘృతమాక్షికైః||48||

యశ్చ బాలోఽచిరజాతత్వాత్ సూతికాగార ఏవ స్థితః స్తనం న గృహ్ణతి తస్య పథ్యాదిభిః సఘృతమాక్షికైః జిహ్వాం స్పృశేత్|| 48||

Adhikarana vaikArikarodanatrAsayoshcikitsA (49) · Śloka 49

పిప్పలీత్రిఫలాచూర్ణం ఘృతక్షౌద్రపరిప్లుతం| రుదతే త్రస్యతే వాపి లేహం దద్యాత్సుఖావహం||49||

వైకారికం రుదతే బాలాయ సూతికాగారేఽథవా త్రస్యతే పిప్పల్యాదిచూర్ణం ఘృతక్షౌద్రపరిప్లుతమవలేహం దద్యాత్|| 49||

Adhikarana nABinAlapatanasambaddhopacArAH (50) · Śloka 50

ప్రదీప్తాంగారరజసా ప్రశాంతేనాఽవచూర్ణయేత్| పంచమేఽహ్న్యపతన్నాలం లేపయేద్వా గుడాంభసా| సాంద్రేణ భూమౌ ఘృష్టేన.....................||50||

యచ్చ నాభినాలం ఛిన్నశిష్టజాతం పంచమం యావదహర్న పతితం తన్నాలం ప్రదీప్తనిర్వాణాంగారరజసాఽవచూర్ణయేత్| అథవా తథావిధం నాలం గుడాంభసా భూమౌ ఘర్షణాత్ సాంద్రీభూతేన్ లేపయేత్| సాంద్రం ఘనం|| 50||

Adhikarana nAlapotottarAH nABisambaddhA upacArAH (51) · Śloka 51

........................నాలపాతేఽపి చోన్నతాం| నాభిం ఛాగేన శకృతా దగ్ధేనాంతర్విచూర్ణయేత్| అశ్వగంధాంజనాజావివిడ్యష్టీమధుకాదిభిః| రోపయేచ్చూర్ణితైర్నాభిం స్నేహయుక్తైరనున్నతాం| యష్టీలోధ్రనిశాశ్యామాకల్కపక్వేన సేచయేత్| నాభిం పాకే తు తైలేన తచ్చూర్ణైశ్చావచూర్ణయేత్| వాతేనాధ్మాపితాం నాభిం సరుజాం తుండిసంజ్ఞితాం| మారుతఘ్నైః ప్రశమయేత్ స్నేహస్వేదోపనాహనైః| అసమ్యక్కల్పనాన్నాభేః స్యాద్వినామో విజృంభికా| వాతపిత్తహరం కర్మ తత్రాంతర్బహిరాచరేత్||51||

నాలే పతితేఽపి చ యా నాభిరున్నతా భవేత్తతస్తాం నాభిమంతర్నిమ్నే ఛాగశకృత్క్షారేణావచూర్ణయేత్| యా పునర్నాభిర్నతా భవతి తామశ్వగంధాదిభిశ్చూర్ణితైః స్నేహయుక్తైశ్చ రోపయేత్| అజావ్యోర్విట్ తథోక్తా| ఆదిశబ్దేన రోపణానాం పరిగ్రహః| యదా తు నాభేః పాకో భవతి తదా నాభిం యష్ట్యాదివిపక్వేన తైలేన సేచయేత్| తచ్ఛుర్ణైర్యష్ట్యాదిచూర్ణైరవచూర్ణయేచ్చ| వాతేనాధ్మాపితాయాః సరుజాయా నాభేస్తుండిరితి నామ| తాం తుండిం వాతఘ్నద్రవ్యకృతైః స్నేహాదిభిః ప్రశమయేత్| అసమ్యఙ్నాభినాలస్య కల్పనాచ్ఛేదనాత్ బాలస్య గాత్రవినామం విజృంభికాం ముఖవికాసం చ కుర్యాత్| తత్రాంతర్బహిః పానలేపాదినా వాతపిత్తహరం కర్మాచరేత్ || 51||

Adhikarana ulbakaM taccikitsA ca (52) · Śloka 52

గర్భాంభసామవమనాచ్ఛ్లేష్మణః కంఠగస్య వా| సంపర్కాద్ధృదయే దుష్టో మార్గానావృణుతే రసః| బద్ధముష్టిస్తతో ముహ్యన్ రోగైర్బాలోఽభిభూయతే| హృద్రోగాక్షేపకశ్వాసకాసచ్ఛర్దిజ్వరాదిభిః| ఉల్బకం సహజం వ్యాధిమంబుపూర్ణంచ తం వదేత్| స్రోతోవిశోధనం ప్రాతస్తస్మిన్నంతరపానకం| విదధ్యాచ్ఛాగలం మూత్రం స్నానాభ్యంగౌ చ వర్జయేత్| బిల్వాదిమూలబృహతీపంచకోలం పలాంశకం| ధన్వమాంసపలాన్యష్టౌ శశమూర్ధ్నః పలాష్టకం| సాధయేత్ షోడశగుణే సలిలేఽష్టాంశశేషితం| తేన క్వాథేన కర్షాశైర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| ఛగలీమూత్రమదిరాదధిక్షీరసమాంశకం| విడంగసైంధవాజాజీచవికాదేవదారుభిః| సహింస్రాహింగులశునైః సవ్యోషైః శ్లక్ష్ణకల్కితైః| తత్పానాద్ధంతి సహజగుల్మహిధ్మానిలామయాన్| పాండురోగం చ వాతోత్థం స్వస్థవృత్తే చ పుష్టిదం||52||

బాలస్య గర్భోదకస్యావమనాద్రసో హృదయే దుష్టో మార్గాన్ స్రోతాంస్యావృణుతే| కంఠగతస్య వా శ్లేష్మణః సంపర్కాద్ధృదయే దుష్టో రసో మార్గానావృణుతే| తత ఆవృత్తమార్గత్వాత్ బద్ధముష్టిర్బాలో నానావిధైర్హృద్రోగాదిభీ రోగైరభిభూయతే| తమేవంవిధం వ్యాధివిశేషం వైద్యో నామ్నోల్బకమితి సహజమిత్యంబుపూర్ణమితి చ వదేత్| తస్మిన్నుల్బకే ఛాగమూత్రం స్రోతోవిశోధనమంతరపానకం ప్రాతర్దినారంభే విదధ్యాత్| తత్ర చ స్నానాభ్యంగో వర్జయేత్| బిల్వాదిపంచమూలం బృహతీపంచకోలం చేత్యేకాదశద్రవ్యాణి పృథక్ పలాంశాని అష్టౌ పలాని జాంగలమాంసస్య శశశిరసోఽష్టపలమితి సర్వం షోడశగుణే సలిలేఽష్టభాగశేషం క్వాథయేత్| ఏష క్వాథస్తు ఛగలీమూత్రాదిమిశ్రీభూతః| విడంగాదీని కార్షికాణి ఘృతస్య చ ప్రస్థమితి విపచేత్| తత్ పక్వం ఘృతం సహజాదికాన్ హంతి| సహజముల్బకమిత్యుక్తం| హింస్రా మాంసీ| అనిలామయాః సర్వే వాతవ్యాధయః| ఏతచ్చ స్వస్థవృత్తేఽపి బాలస్య పుష్టిదం|| 52||

Adhikarana paridagdhacCaverupacAraH (53) · Śloka 53

పరిదగ్ధచ్ఛవిం బాలం దిహ్యాద్ దూర్వాతిలోత్పలైః| శమీపత్రశిరీషత్వక్శారివామధుకాభయైః||53||

యస్య బాలస్య త్వక్ పరిదగ్ధా పిత్తాదివశాద్భవతి తం బాలం దూర్వాదిభిరభయాంతైః ప్రదిహ్యాత్| అభయముశీరం|| 53||

Adhikarana pANDuroge mUrvAdicUrNam (54) · Śloka 54

మూర్వాధాత్రీనిశాచూర్ణం మూత్రేణ మధుమత్ పిబేత్| పాండురోగీ శృతం సర్పిర్వరాభృంగరసేన వా||54||

పాండురోగీ బాలో మూర్వాదిచూర్ణం మధుమన్మూత్రేణ పిబేత్| అథవా త్రిఫలాభృంగరసాభ్యాం శృతం సర్పిః పిబేత్|| 54||

Adhikarana mRudBakShaNajanitarogeShu pAThAdicUrNam (55) · Śloka 55

పాఠావేల్లద్విరజనీముస్తాభారంగీపునర్నవైః| సబిల్వత్ర్యూషణైః సర్పిర్వృశ్చికాలీయుతైః శృతం| లిహానో మాత్రయా రోగైర్ముచ్యతే మృత్తికోద్భవైః||55||

పాఠాదిభిర్వృశ్చికాల్యంతైః శృతం సర్పిః స్తోకయా మాత్రయా లిహానో బాలో భక్షితమృత్తికోద్భవై రోగైః ముచ్యతే|| 55||

Adhikarana bAlAyauShadhadAnavidhivisheShaH (56) · Śloka 56

వ్యాధేర్యద్యస్య భైషజ్యం స్తనస్తేన ప్రలేపితః| స్థితో ముహూర్తం ధౌతోఽను పీతస్తం తం జయేద్గదం||56||

ఉపసంహరన్నాహ-యస్య జ్వరాద్యన్యతమస్య విశిష్టస్య వ్యాధేర్యద్విశిష్టం భైషజ్యమౌషధం తేన భైషజ్యేన ప్రలేపితః స్తనో ముహూర్తం స్థితోఽను చ ధౌతోఽనుపీతో బాలస్తం తం స్వవిషయం జ్వరాదికం జయేత్|| 56||

Adhikarana daivavyapAshrayauShadhAshrayaNam (57-58) · Śloka 58

గ్రహైరపి హి జాయంతే ప్రచ్ఛన్నైర్వ్యాధయః శిశోః| కర్మశస్తమతస్తేషు దైవయుక్త్యాశ్రయం సదా||57|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే బాలామయప్రతిషేధో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||58||

న కేవలం చాహారాదినా శిశోర్వ్యాధయో జాయంతే యావత్ గ్రహైరపి వక్ష్యమాణైః ప్రచ్ఛన్నైరలక్ష్యైర్జాయంతే అతో గ్రహాద్ధేతోస్తేషామామయానాం దైవాశ్రయం కర్మ మణిమంత్రాదియుక్త్యాశ్రయం చ వమనాదికం శస్తమితి|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా-మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే ద్వితీయోఽధ్యాయ