1. bālōpacaraṇīyaḥ

Adhikarana atha bAlopacaraNIyo nAma prathamo~adhyAyaH - avataraNikA · Śloka

એવં પઞ્ચભિઃ સ્થાનૈસ્તન્ત્રસ્ય પ્રધાનમઙ્ગકાયાખ્યં શેષાઙ્ગવ્યાપિ નિર્ણીતમ્| બાલાદીનાં તુ સપ્તાનાં સ્તોકવ્યક્તશેષત્વાત્સર્વેષામેવ નિર્ણયં કર્તુમુત્તરાખ્યં ષષ્ઠં સ્થાનમારભ્યતે| તત્રાપિ બાલે કાયતસ્તોકમન્તરં યાતોઽતઃ પ્રથમમેવ બાલચિકિત્સા વક્તવ્યા| તત્ર પ્રથમં બાલસ્ય રોગોદ્ભવપ્રતિષેધોપાયપ્રદર્શનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે| તતોઽરક્ષયા જાતાનાં રોગાણાં પ્રતીકારદર્નાયૈવ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો બાલોપચરણીયનામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથેત્યાદિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમિતિ હેત્યાદિ ચ| બાલોપચરણમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો બાલોપચરણીયઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|| ૧||

Adhikarana ulbAdvishodhanam (2) · Śloka 2

અથ ખલુ જાતમાત્રમેવ બાલમુલ્બાત્ સૈન્ધવસર્પિષા માર્જયેત્||૨||

અથેત્યાનન્તર્યે| 'ખલુ' શબ્દ ઇદાનીમર્થે| જાતમાત્રં તત્કાલ એવ બાલમુલ્બાત્ વેષ્ટિતો જાયતે યેન ગર્ભઃ સ ઉલ્બસ્તસ્માત્ સૈન્ધવયુક્તેન સર્પિષા માર્જયેચ્છોધયેત્||૨||

Adhikarana prANapratyAnayanam (3) · Śloka 3

તતોઽસ્યાતિપ્રબલમોહજ્વરપરીતસર્વગાત્રસ્ય ક્રોશિતુમપિ રુજાનુરૂપસમર્થસ્યાનવસ્થિતાશેષદેહધાતોરસમ્ભાવ્ય યૌવનાદ્યવસ્થસ્ય ક્રકચસ્પર્શમિવ કરવસનશયનસંસર્ગમન્યમાનસ્યાવિકલ્પિતમઙ્ગાનિ વિક્ષિપ્તઃ પુનરિવ મરણમનુભવતો લીયમાનસંજ્ઞસ્યાતિસમ્બાધયોનિપુટાવપીડિતપ્રાણપ્રત્યાનયનાય બલાતૈલેન પરિષેકં કુર્યાત્| કર્ણ મૂલે ચાશ્મનોઃ સઙ્ઘટ્ટનમ્||૩||

તતોઽનન્તરમસ્ય બાલસ્યાતિસમ્બાધેનાતિસઙ્કટેન યોનિપુટેન પ્રસૂતિકાલેઽવપીડિતાનાં પ્રાણાનાં પ્રત્યાનયનાય બલાતૈલેન શરીરોક્તેન પરિષેકં કુર્યાત્| કિમ્ભૂતસ્યેત્યાહ-અતિપ્રબલેત્યાદિ| અતિપ્રબલેન મોહજ્વરેણ પરીતાનિ સમન્તાદ્વ્યાપ્તાનિ સર્વગાત્રાણિ યસ્ય| જન્મમરણયોર્હિ મોહજ્વરાવેશઃ પ્રાગુક્તઃ| તથા પ્રસૂતિક્લેશરુજાનુરૂપં તાં પ્રતિકર્ત્તું ક્રોશિતુમપ્યક્ષમસ્યાશક્તસ્ય| તથા અનવસ્થિતા અગૃહીતસ્વરૂપા અશેષા દેહધાતવો યસ્ય| ધાતવો વાતાદિરસાદિમૂત્રાદયઃ| તથા અસમ્ભાવ્યા યૌવનાદ્યવસ્થા યસ્ય| અન્યકરાદિસંસર્ગઞ્ચ ક્રકચસ્પર્શમિવ મન્યમાનસ્ય| ક્રકચં કરપત્રમ્| તથાવિકલ્પિતં રુજાપ્રયુક્તત્વેનૈવાઙ્ગાનિ વિક્ષિપ્તઃ| તથાન્યજન્મનિ મરણમનુભૂય પ્રસૂતિકાલે રુજયા પુનરિવ મરણમનુભવતો લીયમાનસંજ્ઞસ્ય મૂઢચેતનસ્ય| કર્ણમૂલે કર્ણસમીપે ચાસ્ય બાલસ્યાશ્મનોઃ પાષાણયોઃ સઙ્ઘટ્ટનં પરસ્પરાભિઘાતં કુર્યાત્| એતચ્ચ પ્રસૂતિકાલસઞ્જાતમોહપ્રશમાર્થમ્|| ૩||

Adhikarana nishceShTasya prabodhanaM karNe mantroccAraNaM ca (4) · Śloka 4

યદિ વાઽચેષ્ટ એવ સ્યાત્તતઃ કૃષ્ણકપાલિકયા શૂર્પેણ ચૈનમભિનિષ્પુનીયાત્| દક્ષિણકર્ણમૂલે ચ મન્ત્રમસ્યોચ્ચારયેત્ _ અઙ્ગાદઙ્ગત્સમ્ભવસિ હૃદયાદભિજાયસે| આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદાં શતમ્| શતાયુઃ શતવર્ષોઽસિ દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ| નક્ષત્રાણિ દિશો રાત્રિરહશ્ચત્વાભિરક્ષતુ||૪||

અત્રાન્તરે ચ યદ્યચેષ્ટ એવ સ્યાત્તતઃ કૃષ્ણયા ધૂમકજ્જલેન મૃદિતમધ્યયા કપાલિકયા શૂર્પેણ ચાભિનિસ્ફુરણાય યતેત| યતોઽતિપ્રભાવાત્તં બોધયતિ| અસ્ય ચ બાલસ્ય દક્ષિણકર્ણમૂલે અઙ્ગાદઙ્ગાદિત્યાદિ શ્લોકદ્વયં મન્ત્રમુચ્ચારયેત્| મન્ત્રવ્યાખ્યાનસ્ય યત્ પ્રયોજનં તત્સુબોધમ્|| ૪||

Adhikarana nAbhinAlacchedanAdi (5) · Śloka 5

પ્રત્યાગતપ્રાણસ્ય ચ પ્રકૃતિભૂતસ્ય નાભિનાલં નાલાભિબન્ધનાચ્ચતુરઙ્ગુલસ્યોર્ધ્વં ક્ષોઉમસૂત્રેણ બદ્ધ્વા તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ વર્ધયેત્| ગ્રીવાયાં ચૈનમાસજ્જેત્| નાભિઞ્ચ કુષ્ઠતૈલેન સેચયેત્||૫||

તતઃ પ્રકૃતિભૂતસ્ય સ્વસ્થસ્ય ચ નાલાભિબન્ધનાન્રાભિનાલસ્ય યત્ર જઠરે નિબન્ધનં ભવતિ, તસ્માચ્ચતુરઙ્ગુલાદૂર્ધ્વં ક્ષોઉમસૂત્રેણ બદ્ધ્વા સૂત્રબન્ધાદૂર્ધ્વં શસ્ત્રેણ નાભિનાલસ્ય વર્ધનં છેદનં કુર્યાત્| એનમિતિ છિન્નશિષ્ટં નાભિનાલં બાલસ્ય ગ્રીવાયાં સૂત્રેણાસજ્જયેલ્લમ્બત્વપરિહારાય| કુષ્ઠેન યુક્તં સિદ્ધં વા તૈલં કુષ્ઠતૈલં તેન નાભિં સેચયેત્|| ૫||

Adhikarana snapanam (6) · Śloka 6

તતઃ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ સર્વગન્ધોદકેન વા સપ્તતપનીયરજતનિર્વાપણકવોષ્ણેન કપિત્થપત્રકષાયેણ વા તદ્વિધેન સ્નાપયેત્||૬||

તતોઽનન્તરં તં બાલં ક્ષીરિવૃક્ષાણાં વટાદીનાં કષાયેણ તપ્તાનાં તપનીયરજતાનાં નિર્વાપણેન તત્ર તાપોપશમેનોષ્ણીકૃતેન સ્નાપયેદિતિ| અથવા સર્વગન્ધદ્રવ્યોદકેન તપનીયાદિતપ્તેન| અથવા કપિત્થપત્રાણાં કષાયેણ તદ્વિધેનેતિ તપનીયાદિકવોષ્ણેન| તપનીયં સુવર્ણમ્| રજતં રુપ્યમ્|| ૬||

Adhikarana jihvauShThAdishodhanam (7) · Śloka 7

તતોઽસ્ય સુપરિલિખિતનખયા સુપ્રક્ષાલિતોપવાનયા કાર્પાસપિચ્વવગુણ્ઠિતયા દક્ષિણપ્રદેશિન્યા જિહ્વોઉષ્ઠકણ્ઠમનુસુખં પ્રમુજ્યાત્| તાલું ચોન્નામ્ય સ્નેહપિચુનોપરિષ્ટાદવગુણ્ઠયેત્||૭||

તતઃ સ્નાનાદનન્તરમસ્ય બાલસ્ય સુપરિલિખિતનખત્વાદિયુક્ત્યા દક્ષિણકરપ્રદેશિન્યા જિહ્વોઉષ્ઠકણ્ઠં સાધુ સત્રિવેશાય પ્રમૃજ્યાત્| સુપરિલિખિતં પારૂષ્યાદિનાશાય શસ્ત્રેણ કૃત્તં નખં યસ્યાઃ| પૂર્વં સુપ્રક્ષલિતા પશ્ચાદુપવનોપશુષ્કા સુપ્રક્ષાલિતોપવાના| કાર્પાસમયઃ પિચુઃ કાર્પાસખણ્ડઃ| તેનાવગુણ્ઠિતયા માર્દવાય વેષ્ટિતયા| પ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠાત્ દ્વિતીયા| તથાવિધયૈવ ચ તથા તાલૂન્નામ્ય સ્નેહયુક્તેન કાર્પાસપિચુનોપરિષ્ટાચ્છિરસ્યવગુણ્ઠયેદાચ્છાદયેત્|| ૭||

Adhikarana medhAjanakaM prAshanam (8) · Śloka 8

તતશ્ચૈન્દ્રીબ્રાહ્મીશઙ્ખપુષ્પીવચાકલ્કં મધુઘૃતોપેતં હરેણુમાત્રમ્ કુશાગ્રાભિમન્ત્રિતં સૌવર્ણેનાશ્વત્થપત્રેણ મેધાયુર્બલજનનં પ્રાશયેત્| તદ્વદ્ બ્રાહ્મીબલાનન્તાશતાવર્યન્યતમચૂર્ણં વા||૮||

અનન્તરમૈન્દ્ર્યાદીનાં કલ્કં હરેણુમાત્રમાનં મધુઘૃતાભ્યાં યુક્તં કુશાગ્રેણ દર્ભાગ્રેણ મેધાદિજનનેન વૈદિકેન મન્ત્રેણાભિમન્ત્રિતં સુવર્ણવિકારેણાશ્વત્થપત્રેણ કરણેન પ્રાશયેત્તં મેધાદિજનનમ્| એન્દ્રી ઇન્દ્રાણી| બ્રાહ્મી બ્રહ્મસુવર્ચલા| શઙ્ખપુષ્પી કાશ્મીરેષુ વીરટી| હરેણવઃ સતીનાઃ| અશ્વત્થપત્રાકૃતિત્વાત્સોઉવર્ણમશ્વત્થપત્રમ્| તદ્વદૈન્દ્ર્યાદિકલ્કવિધિનાનેન બ્રાહ્મ્યાદીનામન્યતમસ્ય વા ચૂર્ણં પ્રાશયેત્| અનન્તા દૂર્વા|| ૮||

Adhikarana garBodakavAmanam (9) · Śloka 9

તતઃ સૈન્ધવોપહિતેન સર્પિષા ગર્ભોદકાનિ વામયેત્| તથાસ્યોરઃ કણ્ઠવિશુદ્ધ્યા લાઘવમભિલાષશ્ચ જાયતે||૯||

તતઃ પ્રાશાદનન્તરમસ્મૈ સૈન્ધવેન યુક્તં સર્પિર્ગર્ભોદકવમનાય દદ્યાત્| તયેતિ વમનેનાસ્ય બાલસ્યોરઃકણ્ઠસ્ય વિશુદ્ધ્યા લાઘવાદિકં જાયતે|| ૯||

Adhikarana jAtakarma (10) · Śloka 10

અથાસ્ય જાતકર્મ પ્રાજાપત્યેન વિધિના કુર્યાત્||૧૦||

અથાનન્તરમસ્ય બાલસ્ય પ્રાજાપત્યેન બ્રાહ્મેણ વૈદિકેન વિધિના જાતકર્મ કુર્યાત્|| ૧૦||

Adhikarana sUtikAyAH stanyAvataraNakAlaH (11) · Śloka 11

અપિ ચ સિરાણાં હૃદયસ્થાનાં વિવૃતત્વાત્પ્રસૂતિતઃ| તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થે વા સ્ત્રીણાં સ્તન્યં પ્રવર્તતે||૧૧||

સ્ત્રીણાં સૂતાનાં પ્રસૂતિતઃ પ્રસવાત્તૃતીયે ચતુર્થે વાહ્નિ સ્તન્યં પ્રવર્તતે| યતસ્તદા હૃદયસ્થાઃ સિરાઃ સર્વા વિવૃતા ભવન્તિઃ, ગર્ભિણ્યાસ્તુ સંવૃતાઃ| યત એવમતો યાવત્સ્યન્યં તાવદયં ક્રમઃ|| ૧૧||

Adhikarana prathamAdidineShu shishoH prAshanam (12) · Śloka 12

તસ્માત્પ્રથમેઽહન્યનન્તા મિશ્રિતે મધુસર્પિષી મન્ત્રપૂતે ત્રિકાલં પ્રાશયેત્| દ્વિતીયે લક્ષ્મણાસિદ્ધં સર્પિસ્તૃતીયે ચ||૧૨||

પ્રથમેઽહન્યનન્તયા દૂર્વયા મિશ્રિતે મધુસર્પિષી| અનન્તામિશ્રણં મેધાપુષ્ટ્યાદીઞ્જનયેદેવં વૈદિકેન મન્ત્રેણ પૂતે અહનિ ત્રીન્ કાલાન્ પ્રાશયેત્| દ્વિતીયેઽહ્નિ લક્ષ્મ્ણાસિદ્ધં સર્પિસ્ત્રિકાલમ્| તથૈવ તૃતીયે||૧૨||

Adhikarana prathamastanyapAnavidhiH (13) · Śloka 13

તતઃ પ્રાઙ્નિવારિતસ્તન્યસ્ય સ્વપાણિતલસમ્મિતં સર્પિર્દ્વિકાલં દાપયેદનન્તરં ચ સ્તન્યમિષ્ટિતઃ||૧૩||

તતોઽનન્તરં ચતુર્થે સ્તન્યપાનાત્ પ્રાઙ્નિવારિતસ્તન્યસ્ય યત્નેન રક્ષિતસ્તન્યપાનસ્ય દ્વિકાલં પ્રાતર્મધ્યાહ્ને ચ સ્વપાણિતલ્ અસમ્મિતં બાલસ્ય કરતલમેયં સર્પિર્દાપયેત્| અનન્તરં તત્કાલ એવેષ્ટતો યથેચ્છં સ્તન્યં દાપયેત્|| ૧૩||

Adhikarana karNapathi snehadAnam (14) · Śloka 14

અહરહશ્ચાસ્ય શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકં સ્નેહાપ્લુતેન પ્લોતેન પ્રચ્છાદયેત્||૧૪||

અસ્ય ચ બાલસ્યાહરહઃ પ્રતિદિનં શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકં કર્ણપથં સ્નેહાપ્લુતેન સ્નેહમગ્નેન પ્લોતેન ચૈલખણ્ડેન પ્રચ્છાદયેત્|| ૧૪||

Adhikarana saMveshanam (15) · Śloka 15

પ્રાક્શિરસં ચૈનં ક્ષોઉમનિચયે સંવેશયેદુચ્છીર્ષકે ચાસ્યાભિમન્ત્રિતમુદકુમ્ભં સ્થાપયેત્ દ્વારપક્ષયોશ્ચ||૧૫||

ક્ષૌમાણાં વસ્ત્રાણાં નિચયે પ્રાક્શિરસમેનં બાલં સંવેશયેચ્ચ| સંવેશનં શય્યાયાં સ્થાપનમ્| સુબોધમ્| ઉચ્છીર્ષકઃ શય્યાયાઃ શિરોભાગઃ| દ્વારપક્ષો દ્વારપાર્શ્વઃ|| ૧૫||

Adhikarana vIjanAdyupacArAH (16) · Śloka 16

આદારીવિદારીબદરીખદિરનિમ્બપીલુપરૂષકશાખાભિરેનં વીજયેત્| તાભિશ્ચ સમન્તતઃ સૂતિકાગારં પરિVવારયેત્| સર્ષપાતસીકણકણિકાશ્ચાન્તર્બહિઃ પ્રકિરેત્| સાયં પ્રાતશ્ચ બલિમ્||૧૬||

એનં બાલમાદાર્યાદીનાં શાખાભિર્વીજનં કારયેત્| (નિ) આદારી કાકહન્તાલી તોયા ખદિરવલ્યપિ| વીજનં વ્યજનવાતેન પવનમ્| તાભિશ્ચાદાર્યાદિશાખાભિઃ સૂતિકાગારં સમન્તતઃ સર્વતોદિક્કં પરિવારયેત્| સૂતિકાગારસ્યાન્તર્બહિશ્ચ સર્ષપાદિકણિકા વિકિરેદ્વિક્ષિપેત્| સાયં પ્રાતશ્ચ બલિં ભૂતોપહારમન્તર્બહિઃ પ્રકિરેત્||૧૬||

Adhikarana dhUpanaM shAntikarma ca (17) · Śloka 17

વ્રણોક્તૈશ્ચ ગુગ્ગુલ્વાદિભિર્ધૂપં કુર્વીત| તથા બ્રાહ્મણોઽથર્વવેદવિદ્દશાહં શાન્તિકર્મ કુર્યાત્| માયૂરીં મહામાયૂરીમાર્યારત્નકેતુધારિણીં ચોભયકાલં વાચયેત્||૧૭||

વર્ણોક્તા ગુગ્ગુલ્વાદયઃ સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રકર્મવિધોઉ ગુગ્ગુલ્વગુરુસર્જરસવચાગોઉરસર્ષપેત્યાદિના પઠિતાઃ| સુબોધમ્| દ્વે વિદ્યે એકા લઘુમાયૂરી સપ્તશતી| દ્વિતીયા મહામાયૂરી ચતુઃસહસ્રી| આર્યાશબ્દઃ પ્રજાવાચી| રત્નકેતુનામ્ના વિશિષ્ટા ધારિણીતિ સૌગતાદીનાં યા પ્રસિદ્ધા|| ૧૭||

Adhikarana rakShAkarmavisheShaH (18) · Śloka 18

હિઙ્ગુવચાતુરુષ્કરક્ષોઘ્નૈઃ પોટલિકામુત્તરદેહલ્યામાસજ્જેત્| કુમારસ્ય ચ સહ માત્રા કાણ્ઠે ઉચ્છીર્ષકે ચ| તદ્વદાર્યાપર્ણશબરીમાર્યાપરાજિતાં ચ ગોરોચનાભિલિખિતામ્| દ્વારે ચ દેહલીમનુતિર્યઙ્મુસલં નિધાપયેત્| કણકણ્ડકતિન્દુકેન્ધનાગ્નિં નક્તં દિવઞ્ચ જાગૃયાત્| તથાનુરક્તાઃ સ્ત્રિયઃ સુહૃદશ્ચ| પ્રહૃષ્ટજનસમ્પૂર્ણઞ્ચ તદ્વેશ્મ કાર્યમ્||૧૮||

પોટલિકા પ્રસેવિકા| ઉત્તરદેહલી દ્વારશાખયોરુપર્યાસક્તં કાષ્ઠમ્| કુમારસ્ય બલસ્ય કણ્ઠે ઉચ્છીર્ષકે ચ હિઙ્ગ્વાદિપોટલિકામાસજ્જેત્| તન્માતુશ્ચ તથૈવેતિ સહાર્થઃ| આર્યાપર્ણશબરીવિદ્યા આર્યાપરાજિતા ઇતિ મૂલમન્ત્રેણ ગોરોચનયા ભૂર્જાદિપત્રલિખિતા તસ્ય કણ્ઠે ઉચ્છીર્ષકે ચાસજ્જેત્| દેહલીમનુ દેહલ્યનુસારેણ દ્વારે તિર્યઙ્મુસલં નિધાપયેત્| દેહલી દ્વારશાખયોરાધારકાષ્ઠમ્| યસ્ય ચાગ્નેઃ કણાદિકમિન્ધનં તમગ્નિં નક્તન્દિવં ચ જાગૃયાત્ નિર્યાણાદ્રક્ષેત્| કણં ખણ્ડતણ્ડુલાઃ| કણ્ડકં તણ્ડુલક્ષોદનચૂર્ણમ્| તથાનુરક્તાઃ સ્ત્રિયો જાગૃયુઃ સુહૃદશ્ચ| સુબોધમ્|| ૧૮||

Adhikarana stanyadAnArhadhAtrIlakShaNam (19) · Śloka 19

અથાસ્ય સમાનવર્ણા મધ્યમવયાઃ શુચિરલોલુપા નિભૃતાનાતુરા જીવદ્વત્સા વત્સલા દક્ષિણા બ્રહ્મચારિણ્યવ્યઙ્ગા બહુક્ષીરા શુક્લામ્બરાચારા દીર્ઘહ્રસ્વાદિદેહદોષાષ્ટકરહિતા અલમ્બોર્ધ્વચૂચુકાતિપીનહીનસ્તનદોષમુક્તા યુક્તચૂચુકા ધાત્રી સ્યાત્તસ્ય એવ સ્તન્યં પિબેત||૧૯||

અથ બાલસ્ય સવર્ણત્વાદિયુક્તા ધાત્રી સ્યાત્| વર્ણો બ્રાહ્મણાદિઃ| મધ્યં વયસ્તારુણ્યાદ્વર્ધ્વમ્| દારુવાહિઃ પઠતિ| તરુણી સ્યાદવત્સલા| ક્લેશં ન સહતે વૃદ્ધા સ્તન્યં ચાસ્યા ન પુષ્ટિકૃદિતિ| લોલુપા આહારપાનગૃધ્નુઃ નિભૃતા અવ્યગ્રા| અનાતુરા વ્યાધિરહિતા| વત્સલા અપત્યવત્સલા| દક્ષિણા અનુકૂલા| બ્રહ્મચારિણી નિષિદ્ધપુંસં યોગા| અવ્યઙ્ગા સમ્પૂર્ણાઙ્ગા| આચારસ્ય શુક્લત્વમનિન્દિતત્વમ્| અષ્ટૌ દેહદોષાઃ અતિદીરત્વમતિહ્રસ્વત્વમતિલોમત્વમલોમત્વમતિશુક્લત્વમતિકૃષ્ણત્વમતિકાર્શ્યમતિસ્થૂલત્વઞ્ચ| અલમ્બચૂચુકા અનૂર્ધ્વાભિમુખચૂચુકા ચ| અતિપીનહીનાભ્યાં સ્તનદોષાભ્યાં મુક્તા| યુક્તં પ્રમાણાનધિકં ચૂચુકં યસ્યાઃ સા તથોક્તા| ચૂચુકં સ્તનાગ્રમ્| તસ્યા યથોક્તાયા એવ ધાત્ર્યાઃ સ્તન્યં પિબેત્| એવકારગ્રહણમેતદ્ગુણમિશ્રીભાવપ્રતિષેધાય|| ૧૯||

Adhikarana shuddhastanyalakShaNam (20) · Śloka 20

તચ્ચોદકપાત્રે દુહ્યમાનમેકતાં યદુદકેન સહ ગચ્છતિ વક્ષ્યમાણદોષરહિતઞ્ચ તચ્છુદ્ધમારોગ્યબલજનનમ્||૨૦||

તચ્ચેતિ સ્તન્યમુદકપૂર્ણે પાત્રે દુહ્યમાનમુદકેન સહ યદેકતામવિભક્તવૃત્તિત્વં ગચ્છતિ| બાલામયપ્રતિષેધે વક્ષ્યમાણોઉઃ સ્તન્યદોષૈઃ રહિતં તચ્છુદ્ધમારોગ્યાદિજનનં ચ બોદ્ધવ્યમ્|| ૨૦||

Adhikarana dhAtryAH stanadAnavidhiH (21) · Śloka 21

અથ ધાત્રી સ્નાતાઽનુલિપ્તા નિત્યમહતવાસાઃ સુમનાઃ પ્રજાસ્થાપનૌષધીઃ શિરસા બિભ્રાણા પ્રાઙ્મૂખી સ્તનં પ્રાગ્દક્ષિણં ધૌતમીષત્પરિસ્રુતં પાયયેત્||૨૧||

અથેત્યાદિના ધાત્ર્યાઃ પ્રથમં સ્તનપાનવિધાનમ્| સુમનાઃ સુચિત્તા પ્રજાસ્થાપનીયાન્યૌષધાનિ એન્દ્રીદૂર્વાદીનિ મહાકષાયસંગ્રહોક્તાનિ| ઈષત્પરિસ્રુતં સ્તોકકૃષ્ટસ્તન્યં સ્તનં બાલં ધાત્રી પાયયેત્|| ૨૧||

Adhikarana nAnAstanyapAnadoShAH (22) · Śloka 22

નાનાસ્તન્યસ્ય હ્યસાત્મ્યત્વાન્નાનાવિધા વ્યાપદો ભવન્તિ| અપરિસ્રુતે ચાતિસ્તન્યપૂર્ણસ્તનપાનેનોત્સ્નેહનાત્ કાસશ્વાસજ્વરચ્છર્દિષાં સમ્ભવઃ||૨૨||

નાનેત્યાદિનાનેકસ્તન્યપાનપ્રતિષેધપ્રયોજનમ્| અતિસ્તન્યપૂર્ણસ્તનપાનેન બાલસ્યોત્સ્નેહનાત્ કાસાદિસમ્ભવઃ| ઉત્સ્નેહનં તત્ સ્નેહસ્યાન્તર્ગમનમ્|| ૨૨||

Adhikarana stanyanAshahetavaH stanyajananopAyAshca (23) · Śloka 23

રૂક્ષાન્નપાનકર્શનક્રોધશોકકામાદિભિઃ સ્તન્યનાશઃ| સ્તન્યજનનાનિ તુ મદ્યાનિ સીધુવર્જ્યાન્યાનૂપમાંસાનિ દ્રવાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણપ્રાયાશ્ચાહારાઃ ક્ષીરિણ્યશ્ચૌષધયઃ ક્ષીરપાનમનાયાસઃ સૌમનસ્યં ચ||૨૩||

રૂક્ષાન્નપાનાદિના સ્ત્રિયાઃ સ્તન્યનાશો ભવતિ| મદ્યાદીનિ સ્તન્ય જનનાનિ ભવન્તિ| સુબોધમ્|| ૨૩||

Adhikarana pAnAnarhastanyaM stanyAnarhabAlAvasthA ca (24) · Śloka 24

ન તુ ક્ષુધિતશોકાર્તશ્રાન્તક્રુદ્ધપ્રદુષ્ટધાતુગર્ભિણીવિરુદ્ધાહારભુક્તાનાં સ્તન્યં પાયયેન્નાજીર્ણૌષધઞ્ચ બાલમિતિ||૨૪||

ક્ષુધિતાદીનાં સપ્તાનાં સમ્બન્ધિ સ્તન્યં ન પાયયેત્| યસ્ય ચ બાલસ્ય મહામન્ત્રપ્રયુક્તમૌષધં ન જીર્ણં તં નિર્દોષમપિ સ્તન્યં ન પાયયેત્|| ૨૪||

Adhikarana ShaShThInishAyAM visheShakRutyam (25) · Śloka 25

ભવતિ ચાત્ર- ષષ્ઠીં નિશાં વિશેષેણ કૃતરક્ષાબલિક્રિયાઃ| જાગૃયુર્બાન્ધવાસ્તસ્ય દધતઃ પરમાં મુદમ્||૨૫||

યદ્યપિ સર્વં દશાહં રક્ષાદિકમુક્તં તથાપિ વિશેષેણ ષષ્ઠીં નિશાં તસ્ય બાલસ્ય બાન્ધવાઃ કૃતરક્ષાબલિક્રિયાઃ પરમં ચ હર્ષં દધતો જાગૃયુઃ|| ૨૫||

Adhikarana nAmakaraNam (26) · Śloka 26

દશમે દ્વાદશે વાહ્નિ ગોત્રાચારૈઃ શુભૈઃ શુભે| સૂતા સ્નાનોત્સવં કુર્યાત્પિતાઽપત્યસ્ય નામ ચ| દિને શતતમે વાખ્યાં પૂર્ણે સંવત્સરેઽથવા| વિભ્રતોઽઙ્ગૈર્મનોહ્વાલરોચનાગુરુચન્દનમ્| પૂજ્યં ત્રિપુરુષાનૂકમાદૌ ઘોષવદક્ષરમ્| અવૃદ્ધં કૃતમૂષ્માન્તમનરાતિપ્રતિષ્ઠિતમ્| નક્ષત્રદેવતાયુક્તં તદેવ તુ ન કેવલમ્| મઙ્ગલ્યમન્તરન્તસ્થં ન દુષ્ટં ન ચ તદ્ધિતમ્| પુંસો વિસર્જનીયાન્તં સમવર્ણં સ્ત્રિયાઃ પુનઃ| વિષમાક્ષરમક્રૂરં વિસ્પષ્ટાર્થં મનોરમમ્| સુખોદ્યં દીર્ઘવર્ણાન્તમાશીર્વાદાભિધાનવત્||૨૬||

તતો દશમે દ્વાદશે વાઽહનિ શુભે પ્રશસ્તે શુભૈઃ સ્વગોત્રાચારૈઃ સૂતા આત્મનઃ સ્નાનોત્સવં કુર્યાત્| તદૈવ ચ પિતા અપત્યસ્ય નામ કુર્યાત્| અથવા જન્મદિનાચ્છતતમે દિને આખ્યં નામ કુર્યાત્| પૂર્ણે વા સંવત્સરે આખ્યાં કુર્યાત્| કિમ્ભૂતસ્ય બાલસ્યેત્યાહ- મનો-હ્લાદિતિલકાનઙ્ગૈર્વિભ્રતો ધારયતઃ| અલં હરિતાલમ્| કિમ્ભૂતં નામ ઇત્યાહ-પૂજ્યમિત્યાદિ| પૂજ્યમુત્કૃષ્ટત્વં પ્રસિદ્ધ્યા| ત્રિપુરુષાનૂકં પિતૃપિતામહપ્રપિતામહાનુકારિકમ્| અત ઊર્ધ્વં સ્વકુલ્યાનામપિ નામ ન કાર્યમ્| તથાવિધં ચ નામ કુર્યાદ્યસ્મિન્નામ્નિ આદોઉ ઘોષવદક્ષરં વર્ણો વિદ્યતે| તત્ર વર્ગાણાં તૃતીયચતુર્થાઃ, અન્તઃસ્થાઃ, હકારાનુસ્વારોઉ, યમોઉ, તૃતીયચતુર્થોઉ, નાસિક્યાશ્ચસંવૃતકણ્ઠા નાદાનુપ્રદાના ઘોષવન્તશ્ચ| વર્ગાણાં તૃતીયા ગજડદબાઃ ચતુર્થા ઘઝઢધભાઃ અન્તઃસ્થાઃ યરલવાઃ અનુસ્વારો નામાયોગવાહઃ અનુક્તા એવેહાયોગવાહાઃ યથા વિસર્જનીયજિહ્વામૂલીયાદયઃ તૃતીયશ્ચતુર્થશ્ચ યમઃ યમા ઉચ્ચારણ એવોપલભ્યન્તે યથા યજ્ઞશબ્દે નાસિકાવિશેષઃ ઇહ નિત્યનાસિક્યા ડ-ઞ-ણ-ન-માઃ| ઘોષવત્વમેવૈષાં વર્ણગુણાનામસ્માકમુપયોગિ| અવૃદ્ધં યસ્મિન્ નામ્ન્યાદિવર્ણે વૃદ્ધિસંજ્ઞા ન વિદ્યતે| વૃદ્ધિરિતિ સંજ્ઞા આકારૈકારોઉકારાણામ્| કૃતમિતિ કૃત્પ્રત્યયાન્તમ્| કૃદતિઙિતિ તિઙ્વર્જિતઃ પ્રત્યયઃ કૃત્સંજ્ઞો ભવતિ| તિબાદયો મહિઙન્તાસ્તિઙઃ| ઊષ્માન્તં યસ્મિન્ નામ્ન્યૂષ્માક્ષરમન્તે વિદ્યતે| ઊષ્માણઃ શષસહાઃ| યચ્ચ બાલકુલ્યાનામરાતિના પ્રતિષ્ઠિતન્ન ભવતિ| બાલસ્ય નક્ષત્રદેવતાયુક્તમ્| નક્ષત્રાણાં દેવતા ભવન્તિ| તદ્યથા-અશ્વિન્યા અશ્વિનોઉ| ભરણ્યા યમઃ| કૃત્તિકાનામગ્નિઃ| રોહિણ્યાઃ પ્રજાપતિઃ| મૃગશિરસાં મૃગાઙ્કઃ| આર્દ્રાયા રુદ્રઃ| પુનર્વસૂનામદિતિઃ| પુષ્યસ્ય બૃહસ્પતિઃ| આશ્લેષાયાઃ સર્પાઃ| મઘાનાં પિતરઃ| પૂર્વફલ્ગુનીનાં ભગઃ| ઉત્તરફલ્ગુનીનામર્યમા| હસ્તસ્ય મૈત્રઃ| ચિત્રાયાસ્ત્વષ્ટા| સ્વાત્યા વાયુઃ| વિશાખાયા ઇન્દ્રાગ્ની| અનુરાધાયાઃ મૈત્રઃ| જ્યેષ્ઠાયા ઇન્દ્રઃ| મૂલસ્ય નિરૃતિઃ| પૂર્વાષાઢાયા આપઃ| ઉત્તરાષાઢાયા વિશ્વેદેવાઃ| શ્રવણસ્ય વિષ્ણુઃ| ધનિષ્ઠાયા વસવઃ| શતભિષજો વરુણઃ| પૂર્વાભાદ્રપદાનામજૈકપાત્| ઉત્તરાભાદ્રપદાનામહિર્બુધ્નિઃ| રેવત્યાઃ પૂષા| એતા નક્ષત્રદેવતા યાદૃશ્યસ્તાભિર્યુક્તં નામ કારયેત્| તદેવેતિ| ન કેવલં તદેવ પૂર્વોક્તલક્ષણમેવ કિન્તુ મઙ્ગલ્યત્વાદિવિશિષ્ટમપિ| અન્તર્મધ્યે અન્તઃસ્થા યરલવા યસ્મિંસ્તત્| ન દુષ્ટમિતિ| દુષ્ટં નામ ન કુર્યાત્| ન ચ તદ્ધિતમિતિ| તદ્ધિતં તદ્ધિતાધિકારવિહિતપ્રત્યયાન્તમ્| તચ્ચ નામાક્ષરં વિસર્જનીયાન્તં ચ પુંસો વિધેયમ્| સમાક્ષરં યસ્ય નામ્નઃ સમસઙ્ખ્યાન્યક્ષરાણિ ભવન્તિ| સ્ત્રિયાઃ પુનર્નામ તત્ કુર્યાદ્ યદ્ વિષમાક્ષરં વિષમસઙ્ખ્યાન્યક્ષરાણિ વિદ્યન્તે યસ્મિંસ્તદેવમ્| અક્રૂરં સુસ્પષ્ટાર્થં મનોરમઞ્ચ| સુખોદ્યં યદાનાયસેન વક્તું શક્યતે| દીર્ઘો વર્ણસંયોગ અન્તે યસ્ય| આશીર્વાદસ્યાભિધાનં વિદ્યતે યસ્મિન્ તત્| યસ્મિન્નભ્યુચ્ચાર્યમાણે આશીર્વાદઃ કૃતો ભવતિ|| ૨૬||

Adhikarana bAlasyAyuHparIkShaNam (27) · Śloka 27

તતઃ પ્રકૃતિભેદોક્તરૂપૈરાયુઃ પરીક્ષણમ્| પ્રાગુદક્શિરસઃ કુર્યાદ્બાલસ્ય જ્ઞાનવાન્ભિષક્||૨૭||

તતોનામ્નોઽનન્તરં પ્રકૃતિભેદાધ્યાયોક્તૈ રૂપૈર્લક્ષણૈરાયુષો માનસ્ય પરીક્ષણં કુર્યાદ્યસ્તુ જ્ઞાનવાન્ વૈદ્યઃ સ બાલસ્ય પ્રાગુદક્શિરસઃ||૨૭||

Adhikarana prashastaM veshma upakaraNAni ca (28) · Śloka 28

પ્રશસ્તવાસ્તુશરણં સજ્જોપકરણં શુચિ| નિર્વાતં ચ પ્રવાતં ચ વૃદ્ધસ્ત્રીવૈદ્યસેવિતમ્| નિર્મત્કુણાખુમશકમતમસ્કં ચ શસ્યતે| શુચિધૌતોપવાનાનિ નિર્વલીનિ મૃદૂનિ ચ| શય્યાસ્તરણવાસાંસિ રક્ષોઘ્નૈર્ધૂપિતાનિ ચ||૨૮||

સ તુ ઇદમિદં કુર્યાત્કિમિત્યાહ- પ્રશસ્તવાસ્તુત્વાદિયુક્તં શરણં વેશ્મ કુર્યાત્| ઉપકરણં યત્કિઞ્ચિદૌપયિકં તત્સર્વં સજ્જં યત્ર| નિર્વાતમેવૈકદેશે એકદેશે પ્રવાતમ્| વૃદ્ધસ્ત્રીભિર્વૃદ્ધવૈદ્યૈશ્ચ સેવિતમ્| શુચ્યાદિગુણાનિ ચ શય્યાદીનિ કુર્યાત્| ઉપવાનમુપશુષ્કમ્| વલયઃ સઙ્કોચાઃ| આસ્તરણં શય્યાચ્છાદનપટઃ| તાનિ શય્યાદીનિ રક્ષ્ઘ્નૈઃ સર્ષપવચાદિભિર્ધૂપિતાનિ શસ્યન્તે|| ૨૮||

Adhikarana dhUpanam (29) · Śloka 29

કાકોઽવિશસ્તઃ શસ્તશ્ચ ધૂપને ત્રિવૃતાન્વિતઃ| વચાજ્યકુષ્ઠશ્રીવેષ્ટસર્ષપૈર્ધૂપયેત્ સદા||૨૯||

અવિશસ્તોઽહિંસિતઃ સ્વયં મૃતઃ કાકસ્ત્રિવૃતાન્વિતઃ સત્રિવૃતઃ સ ધૂપને શસ્યતે| સદા ચ વચાદિભિર્ધૂપયેત્|| ૨૯||

Adhikarana bodhanAdau sAvadhAnatA (30) · Śloka 30

બોધયેત્સહસા સુપ્તં નો ન ચૈનં સમુત્ક્ષિપેત્| તથા હ્યસ્ય સમુત્ત્રાસો વેગરોધશ્ચ જાયતે||૩૦||

એનં ચ બાલં સુપ્તં સહસા ન બોધયેત્| ન ચૈનં સુપ્તં શય્યાતઃ સમુત્ક્ષિપેત્| તથાહિ સહસા બોધનેનોત્ક્ષેપેણ ચાસ્ય બાલસ્ય વેગરોધ ઉત્ત્રાસશ્ચ જાયતે|| ૩૦||

Adhikarana lAlApanodanopAyaH (31) · Śloka 31

માક્ષિકામલકવ્યોષબૃહતીમૂલસૈન્ધવૈઃ| લાલોપનોદરુચ્યર્થં મુખમન્તઃપરામૃશેત્||૩૧||

માક્ષિકાદિભિર્લિપ્તયાઙ્ગુલ્યાન્તર્મુખં બાલસ્ય પરામૃશેત્| તથા હિ લાલાપનુત્તી રુચિશ્ચ ભવતિ|| ૩૧||

Adhikarana maNyAdidhAraNam (32) · Śloka 32

જીવત્ખડ્ગાદિશૃઙ્ગેષુ સમાસક્તાઞ્છુભાન્ મણીન્| ધારયેદ્ દશ ચૈન્દ્ર્યાદીઞ્જીવકર્ષભકાવપિ| આયુર્મેધાસ્મૃતિસ્વાસ્થ્યકરીં રક્ષોભિરક્ષણીમ્| હસ્તાભ્યાં ગ્રીવયા મૂર્ધ્ના વિશેષાન્સતતં વચામ્||૩૨||

જીવતઃ ખડ્ગાદેર્ગૃહીતં યચ્છૃઙ્ગં તત્રાસક્તા નિબદ્ધા યે શુભામણયઃ તાન્ બાલં ધારયેત્| ઐન્દ્ર્યાદીંશ્ચ દશ ધારયેત્| તથા જીવકર્ષભકાવપિ| ઐન્દ્રી બ્રાહ્મી શતવીર્યા સહસ્રવીર્યા સુમેધા કન્યા શિવાઽરિષ્ટા વાટ્યપુષ્પી વિષ્વક્સેનેતિ દશ| હસ્તાદિકેન વિશેષાત્ સતતં વચાં ધારયેત્| આયુરિત્યાદિ વચાશેષણમ|| ૩૨||

Adhikarana stanyadoShodBavAH gadAH (33) · Śloka 33

સ્તન્યદોષાદ્ગદાસ્તસ્ય યથોક્તં તત્ પિબેદ્યતઃ| પીનાઽતિકન્ધરાસ્તમ્ભં કુર્યાદૂર્ધ્વાક્ષમૂર્ધ્વગઃ| ઉચ્છ્વાસરોધાલ્લમ્બોઽતિસ્તનો જીવિતસંશયમ્| ન ગર્ભિણ્યાઃ પિબેત્સ્તન્યં પારિગર્ભિકકૃદ્ધિ તત્||૩૩||

સ ચ બાલોઽનન્તરોક્તગુણમેવ સદા સ્તન્યં પિબેદ્યતઃ સ્તન્યદોષાત્ ગદા ભવન્તિ| અતિપીનઃ સ્તનો યઃ પ્રતિષિદ્ધઃ સ કન્ધરાસ્તમ્ભં બાલસ્ય કુર્યાત્| ઊર્ધ્વગતચૂકુકઃ સ્તનો બાલમૂર્ધ્વાક્ષં કુર્યાત્| અતિલમ્બસ્તન ઉચ્છ્વાસરોધાત્ જીવિતસંશયં કુર્યાત્| ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં પારિગર્ભિકં કરોતિ| પારિગર્ભિકં ગર્ભિણીસ્તન્યપાનજં બાલામયે વક્ષ્યતે|| ૩૩||

Adhikarana stanyABAve upAyaH (34) · Śloka 34

સ્તન્યાભાવે પયશ્છાગં ગવ્યં વા તદ્ગુણં પિબેત્| મૂલૈઃ સિદ્ધં બૃહત્યાદ્યૈઃ સ્થિરાભ્યાં વા સિતાયુતમ્||૩૪||

સ્તન્યાભાવે સ્ત્રીસ્તન્યાભાવે તદ્ગુણમિતિ પૂર્વોક્તસ્ય સ્ત્રીસ્તન્યસ્ય સર્વૈરાકારાદિભિર્ગુણૈઃ સદૃશમ્| તચ્ચ ગવ્યં છાગં વા બૃહત્યાદ્યૈર્મૂલૈર્લઘુના પઞ્ચમૂલેન સિદ્ધમ્| સ્થિરાભ્યાં વા સિદ્ધમુભયમપિ સિતાયુતમ્|| ૩૪||

Adhikarana sUtikAgArAnniShkramaNavidhiH (35) · Śloka 35

ચતુર્થે સૂતિકાગારાદગ્નિસ્કન્દપુરોગમાન્| માસે નિષ્ક્રામયેદ્દેવાન્ નમસ્કર્ત્તુ સ્વલંકૃતામ્||૩૫||

તઞ્ચ બાલં જન્મનશ્ચતુર્થે માસે સૂતિકાગારાત્ સ્વલંકૃતં નિષ્ક્રામયેદગ્નિસ્કન્દપુરોગમાન્ દેવાન્ નમસ્કર્તુમ્| કરોતિ કિર્યાકર્માપેક્ષયા| કર્મણિ દ્વિતીયા|| ૩૫||

Adhikarana dharaNyAmupaveshanantatra mantrashca (36) · Śloka 36

પઞ્ચમે માસિ પુણ્યેઽહ્નિ ધરણ્યામુપવેશયેત્| દ્વિકિષ્કુમાત્રં લિપ્તાયાં બલિં દત્વા ચતુર્દિશમ્| ધરણ્યશેષભૂતાનાં માતા ત્વમસિ કામધુક્| અજરા ચાપ્રમેયા ચ સર્વભૂતનમસ્કૃતા| ચરાચરાણાં લોકાનાં પ્રતિષ્ઠાસ્યવ્યયાસિ ચ| કુમારં પાહિ માતેવ બ્રહ્મા તદનુમન્યતામ્| સ્વાહેતિ મન્ત્રેણાનેન પ્રત્યહં ચ તતઃ પરમ્| સાશ્રયં સાવલમ્બં ચ કટ્યાદીન્ મર્દયેદનુ||૩૬||

તતઃ પઞ્ચમે માસે પુણ્યેઽહનિ બાલં ધરણ્યામુપવેશયેત્| કિષ્કુદ્વયમાત્રલિપ્તાયાં ધરણ્યાં ધરણીત્યાદિના સ્વાહાન્તેન મન્ત્રેણ કરણભૂતેન ચતુર્દિશં બલિં દત્વોપવેશયેત્| કિષ્કુહસ્તો ન વિતસ્તિઃ| પાઠવિપ્રતિપત્તિનિવૃત્તયે મન્ત્રવ્યાખ્યાનમ્| હે ધરણિ! અશેષાણાં ભૂતાનાં ત્વમસિ કામધુઙ્માતા| કામં દુહ્યત ઇતિ કામધુક્| ન જીર્યત ઇત્યજરા ત્વમસિ| તથા પ્રમાતુમશક્યાપ્રમેયા| સર્વૈશ્ચ ભૂતૈર્નમસ્કૃતા| ચરા ભૂતા જઙ્ગમાઃ અચરા સ્થાવરાસ્તેષાં સર્વેષાં ત્વમસિ પ્રતિષ્ઠા| ન વ્યેતિ નાના ન ગચ્છતીત્યવ્યયા નિર્વિકારા ચૈનં કુમારં પાહિ| યથા માતા પુત્રં પાતિ| તચ્ચ કુમારપાલનં ભવત્યા બ્રહ્માનુમન્યતામ્| એવં પ્રથમમુપવેશયેત્| તતઃ પરં પ્રત્યહં સાશ્રયં સાવલમ્બં ચોપવેશયેત્| આશ્રય આસનમ્| અવલમ્બં પાતરક્ષણમ્| ઉપવેશનાદનુ ચ બાલસ્ય કટ્યૂરુજાન્વાદીન્ મર્દયેત્|| ૩૬||

Adhikarana annaprAshanam (37) · Śloka 37

ષષ્ઠેઽન્નપ્રાશનં માસિ ક્રમાત્તચ્ચ પ્રયોજયેત્| ચિરાન્નિષેવમાણોઽન્નં બાલો નાતુર્યમશ્નુતે| ભજેદ્યથા યથા ચાન્નં સ્તન્યં ત્યાજ્યં તથા તથા||૩૭||

ષષ્ઠે માસ્યન્નપ્રાશનં કુર્યાત્| તચ્ચ ક્રમેણ સ્તોકાભ્યાસેન પ્રયોજયેત્| ક્રમાદિત્યત્રૈવ હેતુઃ ચિરાદિત્યાદિ| સ ચ બાલો યથા યથા વૃદ્ધ્યાઽન્નં ભજેત્તથા તથાઽપચયેન સ્તન્યં ત્યજેત્|| ૩૭||

Adhikarana karNavyadhavidhiH savistaraH (38) · Śloka 38

ષટ્સપ્તાષ્ટમમાસેષુ નીરુજસ્ય શુભેઽહનિ| કર્ણૌ હિમાગમે વિદ્ધ્યેદ્ધાત્ર્યઙ્કસ્થસ્ય સાન્ત્વયન્| પ્રાગ્દક્ષિણં કુમારસ્ય ભિષગ્વામં તુ યોષિતઃ| દક્ષિણેન દધત્ સૂચીં પાલીમન્યેન પાણિના| મધ્યતઃ કર્ણપીઠસ્ય કિદ્દિગણ્ડાશયં પ્રતિ| જરાયુમાત્રપ્રચ્છન્ને રવિરશ્મ્યવભાસિતે| ઘૃતસ્ય નિશ્ચલં સમ્યગલક્તકરસાઙ્કિતે| વિધ્યેદ્દૈવકૃતે છિદ્રે સકૃદેવર્જુ લાઘવાત્| નોર્ધ્વં ન પાર્શ્વતો નાધઃ સિરાસ્તત્ર હિ સંશ્રિતાઃ| કાલિકામર્મરીરક્તાસ્તદ્વ્યધાદ્રાગરુગ્જ્વરાઃ| સશોફદાહસંરમ્ભમન્યાસ્તમ્ભાપતાનકાઃ| તેષાં યથામયં કુર્યાદ્વિભજ્યાશુ ચિકિત્સિતમ્| સ્થાનવ્યધાન્ન રુધિરં ન રુગ્રાગાદિસમ્ભવઃ| સ્નેહાક્તં સૂચ્યનુસ્યૂતં સૂત્રં ચાનુ નિધાપયેત્| આમતૈલેન સિઞ્ચેચ્ચ બહલાં તદ્વદારયા| વિદ્ધ્યેત્પાલીં હિતભુજઃ સઞ્ચાર્યાથ સ્થવીયસી| વર્તિસ્ત્ર્યહાત્તતો રૂઢં વર્ધયેત શનૈઃ શનૈઃ| સ્વેદિતોદ્વર્તિતં કર્ણમભ્યક્તં બૃંહણૈઃ પુનઃ| નાજીર્ણે ન મલોદ્રેકે ન ચાત્યુષ્ણેઽપિ વર્ધયેત્| સદા ચ યુઞ્જ્યાદભ્યઙ્ગાન્ કર્ણપાલીગદોદિતાન્| પુષ્ટિનીરુક્ત્વજનનાનિતિ સંવર્ધિતે દૃઢે| કલધૌતાવબદ્ધાનિ કર્ણે રત્નાનિ નિક્ષિપેત્| ભિન્દ્યાદવૃદ્ધૌ સ્ત્રીણાન્તુ પાલીમન્તરપાઙ્ગતઃ| નૈવ ચાપાઙ્ગયોર્બાહ્યાં વ્યાપદઃ સ્યુસ્તતો ધ્રુવાઃ| જિહ્વસૂચીવ્યધાદ્વર્તિગાઢત્વાદથવા મલૈઃ| જાતે મહતિ સંરમ્ભે વર્તિમાશ્વપનીય તત્| યવૈરણ્ડજટાયષ્ટીમઞ્જિષ્ઠાજ્યૈઃ પ્રલેપયેત્| સુરૂઢં ચ પુનર્વિદ્ધયેત્ત્વરયા તુ વિવર્ધનાત્| છિદ્યેત પાલી શુદ્ધસ્ય શુદ્ધાસ્ત્રાં સન્દધીત તામ્| કર્ણામયનિષેધોક્તસન્ધાનવિધિના ભિષક્||૩૮||

તતઃ ષષ્ઠાદ્યન્યતમે માસે બાલસ્ય નીરુજસ્ય સતો હિમાગમે શીતકાલેઽહનિ ધાત્ર્યઙ્કસ્થસ્ય સાન્ત્વયન્ ભિષક્કર્ણૌ વિદ્ધ્યેત્| કુમારસ્ય પ્રાક્ પૂર્વં દક્ષિણં કર્ણ વિદ્ધ્યેત્તતો વામમ્| યોષિતઃ પ્રગ્વામં વિદ્ધ્યેત્તતો દક્ષિણમ્| યશ્ચ વિદ્ધ્યેત્સ દક્ષિણેન પાણિના સૂચીં દધાદ્વિદ્ધ્યેત્| અન્યેન વામેન પાલીં દધત્| પાલી કર્ણશુષ્કુલી| કસ્મિન્ પ્રદેશે કર્ણ વિદ્ધ્યેદત આહ-મધ્યત ઇત્યાદિ| કર્ણપીઠસ્ય કર્ણાધોભાગસ્ય મધ્યતો મધ્યે કિઞ્ચિચ્ચ ગણ્ડાશયમનુસરન્ દૈવકૃતે છિદ્રે વિદ્ધ્યેત્| જરાયુમાત્રેત્યાદિ| દૈવકૃતચ્છિદ્રવિશેષણં તત્પરિજ્ઞાનહેતુઃ| જરાયુઃ સૂતશલ્કઃ| તન્માત્રેણ તનુના છન્ને રવિરશ્મિભિરવભાસિતે આલોકિતે તસ્મિન્નલક્તકરસેન યાવકેનાઙ્કિતે ચિહ્નિતે વિદ્ધ્યેત્| સૂચ્યભિઘાતેન ચ સકૃદેકેનૈવ વારેણ વિદ્ધ્યેત્ ઋજુ ચ લાઘવાચ્ચ| દૈવચ્છિદ્રાદૂર્ધ્વમુપરિ| પાર્શ્વત અધશ્ચ ન વિદ્ધ્યેત્| કુત ઇત્યાહ-સિરા ઇત્યાદિ| ઊર્ધ્વં કાલિકા નામ સિરા સ્થિતા| પાર્શ્વતો મર્મરી| અધો રક્તા| એતાઃ શબ્દાનુગતાર્થાઃ| તાસાં વ્યાધાદ્રાગાદ્યુદ્ભવઃ| તેષાં ચ રાગાદીનાં યથાસ્વં રોગં વિભજ્ય ભેદૈર્વિકલ્પ્યાશુ ચિકિત્સિતં કુર્યાત્| સ્થાનવ્યધાત્ પુનઃ રુધિરાદીનામસમ્ભવઃ| વ્યધાદનન્તરં સૂચ્યનુસ્યૂતં મૂલભાગે લગ્નં સ્નેહેનાક્તં સૂત્રં કર્ણે નિધાપયેત્| અનુ ચ કર્ણમામતૈલેન સિઞ્ચેદિતિ સામાન્યમ્| વિશેષ ઉચ્યતે| બહલાં પાલીં ઘનાં તદ્વત્સૂચીવ્યધનપ્રકારેણાસ્યા વિદ્ધ્યદ્ધિતભુજઃ સતો બાલસ્ય| એવમુભયથા વેધઃ| દ્વિવિધેઽપિ વેધેત્ર્યહાત્ કર્ણે સ્થવીયસી વર્ત્તિઃ સઞ્ચાર્યા| તત ઊર્ધ્વં વિગતશલ્યક્ષતં કર્ણચ્છિદ્રં શનૈઃ શનૈર્વર્ધયેત્| તઞ્ચ કર્ણં સ્વેદિતોદ્વર્તિતં સન્તં વર્ધયેત્| ઉદ્વર્તનેન સ્નેહપ્રયોગ ઉક્તઃ| પુનશ્ચોદ્વર્તનાત્ બૃંહણૈઃ સ્નેહૈરભ્યક્તં સન્તં વર્ધયેત્| અજીર્ણે તં ન વર્ધયેદ્વર્ધનાય ક્રિયાં ન કુર્યાત્| મલોદ્રેકે દોષોદ્રેકે સતિ ન વર્ધયેત્| અત્યુષ્ણે દેશે કાલે વા ન વર્ધયેત્| તસ્મિંશ્ચ કર્ણે વક્ષ્યમાણૈઃ કર્ણપાલીવ્યાધ્યુક્તસ્નેહૈરભ્યઙ્ગં કુર્યાત્| પુષ્ટીત્યાદ્યભ્યઙ્ગવિશેષણમ્| ઇત્યનેન પ્રકારેણ સંવર્ધિતે દૃઢે ચ સતિ કલધૌતેન સુવર્ણેનાવબદ્ધાનિ રત્નાનિ નિક્ષિપેત્| સ્ત્રીણાં યદિ કર્ણો ન વર્ધતે તતોઽન્તરપાઙ્ગતઃ પાલીં ભિન્દ્યાત્ પુનર્વર્ધયેત્| અપાઙ્ગયોર્બાહ્યા કૃકાટિકા તતો નૈવ પાલીં ભિન્દ્યાત્| તતો બાહ્યપાલિચ્છેદાદ્ ધ્રુવા સ્થિરા વ્યાપદઃ સ્યુઃ| જિહ્વસૂચીવ્યધાદિના મહતિ સંરમ્ભે કોપે જાતે આશુ વર્તિમપનીય યવાદિભિઃ પ્રલેપયેત્| તજ્જિહ્વસૂચીવિદ્ધં લેપેન ચ સુરૂઢં પુનર્વિધ્યેત્| ત્વરયા વિવર્ધનાત્ કદાચિત્ પાલી છિદ્યેત| તાં છિન્નાં પાલી શુદ્ધસ્ય કૃતશોધનસ્ય શુદ્ધાસ્ત્રાં સ્રાવિતદુષ્ટરક્તાં સન્દધીત| કથમિત્યાહ-કર્ણામયનિષેધાધ્યાયોક્તેન સન્ધાનવિધિના ભિષક્ સન્દધીત|| ૩૮||

Adhikarana varShaparyantAH niShedhavisheShAH (39) · Śloka 39

વર્ષં સ્વવસતેર્બાહ્યં કુમારસ્ય ન દર્શયેત્| દીપમાતપમગ્નિં ચ રૂપમન્યચ્ચ ભાસુરમ્||૩૯||

વર્ષમિત્યાદિ સુબોધમ્| દીપાદિકમપિ ન દર્શયેત્|| ૩૯||

Adhikarana stanAdapanayanam (40) · Śloka 40

અથૈતં જાતદશનં ક્રમશોઽપનયેત્ સ્તનાત્| પૂર્વોક્તં યોજયેત્ ક્ષીરમન્નઞ્ચ લઘુ બૃંહણમ્||૪૦||

અથ વર્ષાદનન્તરં જાતદશનં બાલં ક્રમશઃ સ્તનાદપનયેત્| ક્ષીરં ચ પૂર્વોક્તમિહૈવ પઞ્ચમૂલશૃતં યદુક્તં તદ્યોજયેદન્નં લઘુ બૃંહણં ચ || ૪૦||

Adhikarana stanAdapanayanopAyAH (41) · Śloka 41

કુર્યાદપસ્તનં સ્નેહસંક્રાન્ત્યા સ્તનલેપનૈઃ| બીભત્સૈર્યા વકાસેકકૃત્રિમક્ષતદર્શનૈઃ||૪૧||

અત્રે ચ પ્રયુજ્યમાનેઽપસ્તનં કુર્યાત્| કેનેત્યાહ-સ્તને સ્નેહસંક્રાન્ત્યા તથા લેપનૈર્બીભત્સૈસ્તથા યાવકાસેકેનાલક્તસેકેન સ્તને રક્તબુદ્ધિજનકેન કૃત્રિમાણાં ચ સિન્દૂરાદિકૃતાનાં સ્તને ક્ષતાનાં વ્રણાનાં દર્શનેન ચ|| ૪૧||

Adhikarana apastanyasya modakAH (42) · Śloka 42

પ્રિયાલમજ્જમધુકમધુલાજસિતોપલૈઃ| અપસ્તન્યસ્ય સંયોજ્યઃ પ્રીણનો મોદકઃ શિશોઃ| દીપનો બાલબિલ્વૈલાશર્કરાલાજસક્તુભિઃ| સંગ્રાહી ધાતકીપુષ્પશર્કરાલાજતર્પણૈઃ||૪૨||

અચિરાદપસ્તન્યસ્ય બાલસ્ય પ્રિયાલમજ્જાદિભિઃ મોદકઃ પ્રીણનઃ સંયોજ્યઃ| તથા બાલબિલ્વાદિભિઃ દીપનઃ| ધાતકીપુષ્પાદિભિઃ સંગ્રહણઃ|| ૪૨||

Adhikarana tIvrabuBukShAnivRuttAvupAyaH (43) · Śloka 43

બુભુક્ષા ચેત્ પ્રબલતામપસ્તન્યસ્ય ગચ્છતિ| અત્યગ્નિજિદ્ધિતં તસ્ય વિધાનં પારિગર્ભિકમ્||૪૩||

અપસ્તન્યસ્ય ચ યદિ બુભુક્ષા પ્રબલતાં ગચ્છતિ, તતોઽસ્યાત્યગ્નિવિધાનં પારિગર્ભિકં ચ હિતમ્| પારિગર્ભિકો નામ રોગો બાલસ્ય માતુર્ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં પિબતોઽપ્યપિબતોઽપિ બાલામયપ્રતિષેધે વક્ષ્યતે|| ૪૩||

Adhikarana kumAradhAraH (44) · Śloka 44

અભિયુક્તઃ સદાચારો નાતિસ્થૂલો ન લોલુપઃ| કુમારધારઃ કર્ત્તવ્યસ્તત્રાદ્યો બાલચિત્તવિત્| અધાર્મિકં દુરાચારઃ સ્થૂલો વિકટગામિનમ્| કરોતિ લોલુપો બાલં ઘસ્મરત્વેન રોગિણમ્||૪૪||

અભિયુક્તત્વાદિયુક્તઃ પુમાન્ કુમારધારઃ કાર્યઃ| સુબોધમ્| સ ચ ઘસ્મરત્વેનાદનશીલત્વેન હેતુના રોગિણં બાલં કરોતિ|| ૪૪||

Adhikarana kumAraBeShajAni (45) · Śloka 45

રોગાંશ્ચાસ્ય જયેત્સૌમ્યૈર્ભેષજૈરવિષાદકૈઃ| અન્યત્રાત્યયિકાદ્વ્યાધેવિરેકં સુતરાં ત્યજેત્||૪૫||

અસ્ય ચ બાલસ્ય સર્વાન્ રોગાન્ સૌમ્યૈરેવ ભેષજૈર્જયેદ્વિષાદકવર્જિતૈઃ| કુષ્ઠાદિષ્વપિ વ્યાધિષુ વિષાદકં તીક્ષ્ણં પરિહરેદિત્યર્થઃ| બાલસ્ય વિરેકં સુતરાં ત્યજેત્| એતત્કિં સર્વત્ર, નેત્યાહ| આત્યયિકાન્ કુષ્ઠાદિવ્યધેરન્યત્ર| આત્યયિકે તુ વ્યાધૌ વિરેચનં યોજ્યમેવ| બાલસ્ય ચ તીક્ષ્ણં વિરેકં પરિહરેદિત્યર્થઃ|| ૪૫||

Adhikarana vitrAsananiShedhaH (46) · Śloka 46

ત્રાસયેન્નાવિધેયં ચ ત્રસ્તં ગૃહ્ણન્તિ હિ ગ્રહાઃ| વસ્ત્રપાતાત્પરસ્પર્શાત્પાલયેલ્લઙ્ઘનાચ્ચ તમ્||૪૬||

અવિધેયં ચ બાલં ત્રાસયેન્નાપિ તુ સોઉમ્યેન વિધેયં કુર્યાત્| યતસ્તં બાલં સ્કન્દાદયો ગ્રહા ગૃહ્ણન્તિ| વસ્ત્રપાતાદિકાચ્ચ વૈદ્યો બાલં પાલયેત્| વસ્ત્રપાતો મુખાદિષુ વસ્ત્રપતનમ્|| ૪૬||

Adhikarana krIDABUmiH ramaNakAni ca (47) · Śloka 47

ક્રીડાભૂમિઃ સમા કાર્યા નિશ્શસ્ત્રોપલશર્કરા| વેલ્લોષણકણામ્ભોભિઃ સિક્તા નિમ્બોદકેન વા| જાતુષં ઘોષવિચ્ચિત્રમત્રાંસ રમણં બૃહત્| અતીક્ષ્ણાગ્રં ગવાશ્વાદિમઙ્ગલ્યમથ વા ફલમ્||૪૭||

બાલસ્ય ક્રીડાભૂમિર્નિમ્નોન્નતરહિતા શસ્ત્રાદિવિવર્જિતા ચ કાર્યા| સુબોધમ્|| ૪૭||

Adhikarana vidyAdhyApanAdi (48) · Śloka 48

શક્તિમન્તં યથાવર્ણં વિદ્યામધ્યાપયેત્તતઃ| અનુશિષ્યાત્સદા ચૈનં ધર્માય વિનયાય ચ| યથા નેન્દ્રિયદુષ્ટાશ્વૈર્હ્નિયતે યૌવનાગમે||૪૮||

તતોઽનન્તરં વિદ્યાગ્રહણશક્તિમન્તં બાલં વિદ્યામધ્યાપયેત્| એનં ચ બાલં ધર્માર્થં વિનયાર્થં ચ સદાઽનુશિષ્યાચ્છિક્ષયેત્| તથા ચાનુશિષ્યાદ્ યથા દુષ્ટૈરવિધેયૈરિન્દ્રિયૈરેવાશ્વૈર્યૌવનાગમે ન હ્રિયતે ન પરતન્ત્રીક્રિયતે|| ૪૮||

Adhikarana bAlasya dainandinakRutyAni (49) · Śloka 49

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનં સ્નાનં પ્રત્યહં ચ સમાચરેત્| સહદેવાસ્થિરાકૌન્તીકુમુદોત્પલચન્દનૈઃ| બૃહતીફલતક્કારીસર્ષપાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ| અશ્વગન્ધાબલૈરણ્ડતિલાપામાર્ગતણ્ડુલૈઃ| સાત્મગુપ્તાફલૈસ્તૈલં સાજક્ષીરં વિપાચિતમ્| રક્ષોઘ્નઃ પુષ્તિદોઽભ્યઙ્ગસ્તદ્વદુદ્વર્તનં ચ તૈઃ| દધિમાક્ષિકસંયુક્તૈસ્ત્રિગુણીકૃતચિક્કસૈઃ| મૂર્વામૂલદ્વિરજનીયવૈશ્ચોદ્વર્તનં હિતમ્| કુલત્થચૂર્ણમેકં વા વાજિગન્ધારજોઽપિ વા| સ્નાને સર્વૌષધીકલ્કો જીવનીયામ્બુ ચેષ્યતે||૪૯||

બાલસ્ય ચાભ્યઙ્ગાદિકં પ્રત્યહં સમાચરેત્| સહદેવાદિભિરજાક્ષીરયુક્તં તૈલં પાચિતં રક્ષોઘ્નત્વાદિગુણોઽભ્યઙ્ગો ભવતિ| સહદેવા બલા| સ્થિરા સાલપર્ણી| કૌન્તી હરેણુકા| બૃહત્યાઃ ફલં તથોક્તમ્| તૈઃ સહદેવાદિદભિરુદ્વર્તનં તદ્વદિતિ રક્ષોઘ્નં પુષ્ટિકૃચ્ચ| કિમ્ભૂતૈઃ સહદેવાદિદભિરુદ્વર્તનમિત્યાહ-દધિમાક્ષિકયુક્તૈસ્ત્રિગુણીકૃતચિક્કસૈશ્ચ| ઈષત્ ભૃષ્ટાનાં યવાનાં ચૂર્ણં ચિક્કસમ્| મૂર્વાદિભિર્દ્વિતીયમુદ્વર્તનમ્| અથવૈકં કેવલમેવ કુલત્થચૂર્ણમુદ્વર્તનમ્| વાજિગન્ધાયા અશ્વગન્ધાયા રજશ્ચૂર્ણંવા કેવલમ્| બાલસ્ય ચ સ્નાને પ્રસિદ્ધાનાં સર્વૌષધીનાં કલ્ક ઇષ્યતે જીવનીયશૃતં જલં ચ|| ૪૯||

Adhikarana BaktatvanusAraM bAlacaryAvisheShaH (50) · Śloka 50

આરગ્વધાદિનિર્યૂહે શૃતં શીતવસન્તયોઃ| વત્સકાદિપ્રતીવાપં કુમારં પ્રાશયેદ્ ઘૃતમ્| ગ્રીષ્મે વાતાતપસ્વેદૈર્બાલઃ ક્લામ્યત્યતો હિમમ્| પ્રાતરેવ પિબેદ્ દુગ્ધં જીવનીયગણૈઃ શૃતમ્| સિતાઘૃતાઢ્યાન્ સક્તૂંશ્ચ લિહ્યાન્ન ત્વેવ પીતકમ્| નાત્યમ્બુપાયી લિહ્યાદ્વા ઘૃતસાત્મ્યો ઘૃતં શૃતમ્| કાકોલીશર્કરામેદાતુગાયષ્ટ્યાહ્વજીવકૈઃ| કુટન્નટેન મૂર્ધાનં લિપ્પેદન્યશ્ચ શીતલૈઃ| રાસ્નાસરલવર્ષાભૂહિઙ્ગુસૈન્ધવદારુભિઃ| સર્પિર્વિદાર્યાદિજલે સાધિતં લેહયેચ્છિશુમ્| પ્રપણ્ડરીકં મધુકં સૂપ્યપર્ણ્યૌ દુરાલભા| પ્રિયાલમજ્જાકાકોલીવિદારીકટ્ફલામૃતાઃ| દ્રાક્ષાજશૃઙ્ગી દુગ્ધીકા ક્ષીરશુક્લા હયાહ્વયા| શૃઙ્ગીમધુકકુસુમમેદર્ષભકજીવકમ્| એભિઃ ક્ષીરઘૃતં સિદ્ધં લિહ્યાદ્બાલો ઘનાત્યયે||૫૦||

શીતવસન્તયોશ્ચારગ્વધાદિગણક્વાથે વત્સકાદિપ્રતીવાપં ઘૃતં શૃતં પાયયેત્| ગ્રીષ્મે ચ વાતાદિભિર્બાલો યતઃ ક્લામ્યત્યતો જીવનીયગણૈઃ શૃતં દુગ્ધં પ્રાતરેવ પિબેત્| સિતયા ઘૃતેન ચાઢ્યાન્ સક્તૂન્ લિહ્યાત્| પીતકં ન ત્વેવ પિબેદિતિ સમ્બધ્યતે| પીતકો મન્થઃ| અથવા ગ્રીષ્મે યો ઋતસાત્મ્યો બાલઃ સોઽત્યમ્બુપાનં પરિહરન્ કાકોલ્યાદિભિર્જીવકાન્તૈઃ શૃતં ઘૃતં લિહ્યાત્| બાલસ્ય ચ મૂર્ધાનં ગ્રીષ્મે કુટન્નટેન પ્લવેન લિમ્પેત્| અન્યૈશ્ચ શીતલૈશ્ચન્દનાદિભિઃ | વિદાર્યાદિભિઃ ક્વાથે રાસ્નાદિભિર્ઘૃતં સાધિતં શિશું લેહયેત્| સરલં પીડાખ્યમ્| વર્ષાભૂઃ પુનર્નવા| ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતં પ્રપૌણ્ડરીદકાદિભિઃ સિદ્ધં ઘનાત્યયે| શરદિ બાલો લિહ્યાત્| દુગ્ધિકા ક્ષીરિકા| ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરકાકોલી| હયાહ્વયા અશ્વગન્ધા|| ૫૦||

Adhikarana brAhmyAdighRutam (51) · Śloka 51

બ્રાહ્મીસિદ્ધાર્થકવચાશારિવાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ| સકણૈઃ સાધિતં પીતં વાઙ્મેધાસ્મૃતિકૃદ્ ઘૃતમ્| આયુષ્યં પાપ્મરક્ષોઘ્નં ભૂતોન્માદનિબર્હણમ્||૫૧||

બ્રાહ્મ્યાદિભિઃ કણાન્તૈઃ સાધિતંઘૃતં પીતં બાલસ્ય વાગાદિકૃત્ ભવત્યાયુષ્યાદિગુણઞ્ચ|| ૫૧||

Adhikarana sArasvataghRutam (52) · Śloka 52

ત્રિફલા લક્ષ્મણાનન્તા સમઙ્ગા સારિવા વચા| બ્રાહ્મી પાઠા દ્વિબૃહતી દ્વિસ્થિરા દ્વિપુનર્નવમ્| સહદેવા રવેર્વલ્લી પયસ્ય ગિરિકર્ણિકા| તોયકુમ્ભે પચેદેતત્ પલાંશં પાદશેષિતમ્| તેન કૌન્તીવચાકુષ્ઠકૃષ્ણાસર્ષપસૈન્ધવૈઃ| નીરુક્સરૂપવત્સાયાઃ સંયુક્તં પયસા ચ ગોઃ| પુષ્યયોગે ઘૃતપ્રસ્થં સહેમશકલં શૃતમ્| પાનાભ્યઞ્જનતો મેધાસ્મૃત્યાયુઃ પુષ્ટિબુદ્ધિદમ્| રક્ષોઘ્નં ચ વિષઘ્નં ચ સારસ્વતમિદં ઘૃતમ્||૫૨||

ત્રિફલાદીનાં ગિરિકર્ણિકાન્તાનાં પલાશાનાં જલકુમ્ભે પાદશેષિતે ક્વાથે કૌન્ત્યાદિભિઃ સહ ઘૃતં નીરુક્ત્વાદિગુણયુક્તાયાઃ ગોઃ પયસા સહ પુષ્યયોગે પ્રસ્થસમ્મિતં ઘૃતં પચેત્| સહેમશકલં તનુભિઃ સુવર્ણખણ્ડૈઃ સહ| તદ્ ઘૃતં પાનાદિના મેધાદિદં રક્ષોઘ્નાદિગુણઞ્ચ| તચ્ચ ઘૃતં નામ્ના સારસ્વતમ્| લક્ષમણા પુત્રજનની| અનન્તા દૂર્વા| રવેર્વલ્યાદિત્યવલ્લી| પયસ્યા ક્ષીરિકા| કુમ્ભઃ દ્વાદશાધિકપઞ્ચશતપલાનિ|| ૫૨||

Adhikarana vAgvivardhanayogaH (53) · Śloka 53

લીઢં વા સઘૃતક્ષૌદ્રં વચાહેમરજોઽલ્પશઃ| સંવત્સરં પરં મેધ્યં રક્ષોઘ્નં વાગ્વિવર્ધનમ્||૫૩||

વચા હેમ્નો રજઃ સઘૃતક્ષૌદ્રં સંવત્સરં લીઢં પરં મેધ્યાદિગુણમ્| હેમ સુવર્ણમ્|| ૫૩||

Adhikarana vayaHsthAdyavalehanam (54) · Śloka 54

વયઃસ્થા પિપ્પલી કુષ્ઠં હરિદ્રા શારિવા વચા| માંસી કૈડર્યમિત્યેતચ્ચૂર્ણં બ્રાહ્મીરજઃ સમમ્| લીઢ્વાજ્યેન શિશુર્વર્ષં ભવત્યપલિતોઽવ્યથઃ| બલવાન્ શૃતસમ્પન્નઃ શતાયુઃ સ્થિરયૌવનઃ| પ્રાતઃ પ્રાતરિમં લેહં ધાત્રીં ચાસ્યાવલેહયેત્||૫૪||

વયઃસ્થાદીનાં ચૂર્ણં બ્રાહ્મીચૂર્ણેન સમમાજ્યેન વર્ષાં લીઢ્વા શિશુ રપલિતત્વાદિગુણો ભવતિ| ઇમઞ્ચ વયઃસ્થાદિકમસ્ય બાલસ્ય ધાત્રીમપિ વૈદ્યોઽવલેહયેત્|| ૫૪||

Adhikarana dUrvAdiprAshAH (55) · Śloka 55

બ્રાહ્મીવદ્યોજયેદ્દૂર્વાં મૂર્વાં બ્રહ્મસુવર્ચલામ્| લક્ષ્મણાં શ્વેતતક્કારીમવ્યણ્ડાં ગૌરસર્ષપામ્| સહસ્રવીર્યાં ફલિની પક્વં ચ બૃહતીફલમ્| રોહિષં ચેત્યમી પ્રાશાઃ પૃથગ્દ્વાદશ કીર્તિતાઃ| મહતાઽપ્યુપયોક્તવ્યા નરેણ નિયતાત્મના||૫૫||

બ્રાહ્મીવદ્દૂર્વાદીનપિ પૃથગ્યોજયેત્| બ્રાહ્મીવદિત્યનેનૈતત્ પ્રદર્શિતમ્| યદ્વયઃસ્થાદીનાં ચૂર્ણં તત્ બ્રાહ્મીપરિહારેણ દૂર્વાદીનામન્યતમસ્ય ચૂર્ણેન યુક્તં લેહ્યમિતિ| તર્કાર્યગ્નિમન્થાખ્યા(નિ) અવ્યણ્ડેક્ષુરકસ્તૈલકણ્ટકઃ કોકિલાક્ષકઃ| લક્ષ્મણા પુત્રજનની રક્તબન્ધુચ્છદા તથા|| સહસ્રવીર્યા શતાવરી| ફલિની પ્રિયઙ્ગુકા| રોહિષં ભૂતિકમ્| એતે બ્રાહ્મીપ્રાશેન સહ દૂર્વાદિભિઃ પૃથગ્દ્વાદશ પ્રાશાઃ| એતે ચ કેવલં બાલેન ન યાવન્મહતાપિ નરેણોપયોક્તવ્યાઃ નિયતાત્મના નિયતેન્દ્રિયેણ|| ૫૫||

Adhikarana mRudBakShaNAdbAlarakShA (56) · Śloka 56

નિત્યં મૃદ્ભક્ષણાદ્રક્ષેત્તયા સ્યુર્નિયતં ગદાઃ| પાણ્ડુત્વશ્વયથુશ્વાસકાસાતીસારજન્તવઃ| છર્દિમૂર્ચ્છાગ્નિસદનસ્તન્યદ્વેષાઙ્ગરુગ્ભ્રમાઃ||૫૬||

બાલાઞ્ચ મૃદ્ભક્ષણાન્નિત્યં રક્ષેત્| તયા હિ મૃદા નિયતમવશ્યં ગદાઃ સ્યુઃ| કે ત ઇત્યાહ-પાણ્ડુત્વેત્યાદિ| જન્તવઃ ક્રિમયઃ|| ૫૬||

Adhikarana dantapavanaBakShaNaniShedhaH (57) · Śloka 57

ભક્ષયેદ્દન્તપવનં નાસ્થિરદ્વિજબન્ધનઃ| તસ્ય તદ્ ઘટ્ટનાત્ક્રુદ્ધઃ કુર્યાદ્દન્તામયાન્મરુત્||૫૭||

સ ચ બાલો યાવત્સ્થિરદ્વિજબન્ધનો ન સમ્પન્નસ્તાવદ્ દન્તપવનં ન ભક્ષયેત્| સુબોધમ્| તસ્યેત્યસ્થિરદ્વિજબન્ધનસ્ય| તત્ ઘટ્ટનાત્ ક્રુદ્ધો વાયુર્દન્તામયાન્ કુર્યાત્|| ૫૭||

Adhikarana bAlopacArapAlanaPalam (58-59) · Śloka 59

શૂરૈરાયુધિભિર્ગુપ્તમધૃષ્યં નગરં પરૈઃ| યથા શિશોર્વપુસ્તદ્વદ્યથોક્તૈર્વિધિભિર્ગ્રહૈઃ||૫૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે બાલોપચરણીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૫૯||

અધ્યાયોક્તાનાં વિધીનાં પ્રયોજનમાચિખ્યાસુરિદમાહ-શૂરૈરિત્યાદિ| શૂરૈરાયુધપાણિભિર્ગુપ્તં નગરં યથા પરૈઃ શત્રુભિરધૃષ્યં ધર્ષયિતુમશક્યં તથા યથોક્તૈર્વિધિભિર્ગુપ્તં રક્ષિતં ગ્રહૈઃ સ્કન્દાદિભિરધૃષ્યમિતિ|| ૫૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે પ્રથમોઽધ્યાયઃ