1. bālōpacaraṇīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો બાલોપચરણીયનામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana ulbAdvishodhanam (2) · Śloka 2

અથ ખલુ જાતમાત્રમેવ બાલમુલ્બાત્ સૈન્ધવસર્પિષા માર્જયેત્||૨||

Adhikarana prANapratyAnayanam (3) · Śloka 3

તતોઽસ્યાતિપ્રબલમોહજ્વરપરીતસર્વગાત્રસ્ય ક્રોશિતુમપિ રુજાનુરૂપસમર્થસ્યાનવસ્થિતાશેષદેહધાતોરસમ્ભાવ્ય યૌવનાદ્યવસ્થસ્ય ક્રકચસ્પર્શમિવ કરવસનશયનસંસર્ગમન્યમાનસ્યાવિકલ્પિતમઙ્ગાનિ વિક્ષિપ્તઃ પુનરિવ મરણમનુભવતો લીયમાનસંજ્ઞસ્યાતિસમ્બાધયોનિપુટાવપીડિતપ્રાણપ્રત્યાનયનાય બલાતૈલેન પરિષેકં કુર્યાત્| કર્ણ મૂલે ચાશ્મનોઃ સઙ્ઘટ્ટનમ્||૩||

Adhikarana nishceShTasya prabodhanaM karNe mantroccAraNaM ca (4) · Śloka 4

યદિ વાઽચેષ્ટ એવ સ્યાત્તતઃ કૃષ્ણકપાલિકયા શૂર્પેણ ચૈનમભિનિષ્પુનીયાત્| દક્ષિણકર્ણમૂલે ચ મન્ત્રમસ્યોચ્ચારયેત્ _ અઙ્ગાદઙ્ગત્સમ્ભવસિ હૃદયાદભિજાયસે| આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદાં શતમ્| શતાયુઃ શતવર્ષોઽસિ દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ| નક્ષત્રાણિ દિશો રાત્રિરહશ્ચત્વાભિરક્ષતુ||૪||

Adhikarana nAbhinAlacchedanAdi (5) · Śloka 5

પ્રત્યાગતપ્રાણસ્ય ચ પ્રકૃતિભૂતસ્ય નાભિનાલં નાલાભિબન્ધનાચ્ચતુરઙ્ગુલસ્યોર્ધ્વં ક્ષોઉમસૂત્રેણ બદ્ધ્વા તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ વર્ધયેત્| ગ્રીવાયાં ચૈનમાસજ્જેત્| નાભિઞ્ચ કુષ્ઠતૈલેન સેચયેત્||૫||

Adhikarana snapanam (6) · Śloka 6

તતઃ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ સર્વગન્ધોદકેન વા સપ્તતપનીયરજતનિર્વાપણકવોષ્ણેન કપિત્થપત્રકષાયેણ વા તદ્વિધેન સ્નાપયેત્||૬||

Adhikarana jihvauShThAdishodhanam (7) · Śloka 7

તતોઽસ્ય સુપરિલિખિતનખયા સુપ્રક્ષાલિતોપવાનયા કાર્પાસપિચ્વવગુણ્ઠિતયા દક્ષિણપ્રદેશિન્યા જિહ્વોઉષ્ઠકણ્ઠમનુસુખં પ્રમુજ્યાત્| તાલું ચોન્નામ્ય સ્નેહપિચુનોપરિષ્ટાદવગુણ્ઠયેત્||૭||

Adhikarana medhAjanakaM prAshanam (8) · Śloka 8

તતશ્ચૈન્દ્રીબ્રાહ્મીશઙ્ખપુષ્પીવચાકલ્કં મધુઘૃતોપેતં હરેણુમાત્રમ્ કુશાગ્રાભિમન્ત્રિતં સૌવર્ણેનાશ્વત્થપત્રેણ મેધાયુર્બલજનનં પ્રાશયેત્| તદ્વદ્ બ્રાહ્મીબલાનન્તાશતાવર્યન્યતમચૂર્ણં વા||૮||

Adhikarana garBodakavAmanam (9) · Śloka 9

તતઃ સૈન્ધવોપહિતેન સર્પિષા ગર્ભોદકાનિ વામયેત્| તથાસ્યોરઃ કણ્ઠવિશુદ્ધ્યા લાઘવમભિલાષશ્ચ જાયતે||૯||

Adhikarana jAtakarma (10) · Śloka 10

અથાસ્ય જાતકર્મ પ્રાજાપત્યેન વિધિના કુર્યાત્||૧૦||

Adhikarana sUtikAyAH stanyAvataraNakAlaH (11) · Śloka 11

અપિ ચ સિરાણાં હૃદયસ્થાનાં વિવૃતત્વાત્પ્રસૂતિતઃ| તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થે વા સ્ત્રીણાં સ્તન્યં પ્રવર્તતે||૧૧||

Adhikarana prathamAdidineShu shishoH prAshanam (12) · Śloka 12

તસ્માત્પ્રથમેઽહન્યનન્તા મિશ્રિતે મધુસર્પિષી મન્ત્રપૂતે ત્રિકાલં પ્રાશયેત્| દ્વિતીયે લક્ષ્મણાસિદ્ધં સર્પિસ્તૃતીયે ચ||૧૨||

Adhikarana prathamastanyapAnavidhiH (13) · Śloka 13

તતઃ પ્રાઙ્નિવારિતસ્તન્યસ્ય સ્વપાણિતલસમ્મિતં સર્પિર્દ્વિકાલં દાપયેદનન્તરં ચ સ્તન્યમિષ્ટિતઃ||૧૩||

Adhikarana karNapathi snehadAnam (14) · Śloka 14

અહરહશ્ચાસ્ય શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકં સ્નેહાપ્લુતેન પ્લોતેન પ્રચ્છાદયેત્||૧૪||

Adhikarana saMveshanam (15) · Śloka 15

પ્રાક્શિરસં ચૈનં ક્ષોઉમનિચયે સંવેશયેદુચ્છીર્ષકે ચાસ્યાભિમન્ત્રિતમુદકુમ્ભં સ્થાપયેત્ દ્વારપક્ષયોશ્ચ||૧૫||

Adhikarana vIjanAdyupacArAH (16) · Śloka 16

આદારીવિદારીબદરીખદિરનિમ્બપીલુપરૂષકશાખાભિરેનં વીજયેત્| તાભિશ્ચ સમન્તતઃ સૂતિકાગારં પરિVવારયેત્| સર્ષપાતસીકણકણિકાશ્ચાન્તર્બહિઃ પ્રકિરેત્| સાયં પ્રાતશ્ચ બલિમ્||૧૬||

Adhikarana dhUpanaM shAntikarma ca (17) · Śloka 17

વ્રણોક્તૈશ્ચ ગુગ્ગુલ્વાદિભિર્ધૂપં કુર્વીત| તથા બ્રાહ્મણોઽથર્વવેદવિદ્દશાહં શાન્તિકર્મ કુર્યાત્| માયૂરીં મહામાયૂરીમાર્યારત્નકેતુધારિણીં ચોભયકાલં વાચયેત્||૧૭||

Adhikarana rakShAkarmavisheShaH (18) · Śloka 18

હિઙ્ગુવચાતુરુષ્કરક્ષોઘ્નૈઃ પોટલિકામુત્તરદેહલ્યામાસજ્જેત્| કુમારસ્ય ચ સહ માત્રા કાણ્ઠે ઉચ્છીર્ષકે ચ| તદ્વદાર્યાપર્ણશબરીમાર્યાપરાજિતાં ચ ગોરોચનાભિલિખિતામ્| દ્વારે ચ દેહલીમનુતિર્યઙ્મુસલં નિધાપયેત્| કણકણ્ડકતિન્દુકેન્ધનાગ્નિં નક્તં દિવઞ્ચ જાગૃયાત્| તથાનુરક્તાઃ સ્ત્રિયઃ સુહૃદશ્ચ| પ્રહૃષ્ટજનસમ્પૂર્ણઞ્ચ તદ્વેશ્મ કાર્યમ્||૧૮||

Adhikarana stanyadAnArhadhAtrIlakShaNam (19) · Śloka 19

અથાસ્ય સમાનવર્ણા મધ્યમવયાઃ શુચિરલોલુપા નિભૃતાનાતુરા જીવદ્વત્સા વત્સલા દક્ષિણા બ્રહ્મચારિણ્યવ્યઙ્ગા બહુક્ષીરા શુક્લામ્બરાચારા દીર્ઘહ્રસ્વાદિદેહદોષાષ્ટકરહિતા અલમ્બોર્ધ્વચૂચુકાતિપીનહીનસ્તનદોષમુક્તા યુક્તચૂચુકા ધાત્રી સ્યાત્તસ્ય એવ સ્તન્યં પિબેત||૧૯||

Adhikarana shuddhastanyalakShaNam (20) · Śloka 20

તચ્ચોદકપાત્રે દુહ્યમાનમેકતાં યદુદકેન સહ ગચ્છતિ વક્ષ્યમાણદોષરહિતઞ્ચ તચ્છુદ્ધમારોગ્યબલજનનમ્||૨૦||

Adhikarana dhAtryAH stanadAnavidhiH (21) · Śloka 21

અથ ધાત્રી સ્નાતાઽનુલિપ્તા નિત્યમહતવાસાઃ સુમનાઃ પ્રજાસ્થાપનૌષધીઃ શિરસા બિભ્રાણા પ્રાઙ્મૂખી સ્તનં પ્રાગ્દક્ષિણં ધૌતમીષત્પરિસ્રુતં પાયયેત્||૨૧||

Adhikarana nAnAstanyapAnadoShAH (22) · Śloka 22

નાનાસ્તન્યસ્ય હ્યસાત્મ્યત્વાન્નાનાવિધા વ્યાપદો ભવન્તિ| અપરિસ્રુતે ચાતિસ્તન્યપૂર્ણસ્તનપાનેનોત્સ્નેહનાત્ કાસશ્વાસજ્વરચ્છર્દિષાં સમ્ભવઃ||૨૨||

Adhikarana stanyanAshahetavaH stanyajananopAyAshca (23) · Śloka 23

રૂક્ષાન્નપાનકર્શનક્રોધશોકકામાદિભિઃ સ્તન્યનાશઃ| સ્તન્યજનનાનિ તુ મદ્યાનિ સીધુવર્જ્યાન્યાનૂપમાંસાનિ દ્રવાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણપ્રાયાશ્ચાહારાઃ ક્ષીરિણ્યશ્ચૌષધયઃ ક્ષીરપાનમનાયાસઃ સૌમનસ્યં ચ||૨૩||

Adhikarana pAnAnarhastanyaM stanyAnarhabAlAvasthA ca (24) · Śloka 24

ન તુ ક્ષુધિતશોકાર્તશ્રાન્તક્રુદ્ધપ્રદુષ્ટધાતુગર્ભિણીવિરુદ્ધાહારભુક્તાનાં સ્તન્યં પાયયેન્નાજીર્ણૌષધઞ્ચ બાલમિતિ||૨૪||

Adhikarana ShaShThInishAyAM visheShakRutyam (25) · Śloka 25

ભવતિ ચાત્ર- ષષ્ઠીં નિશાં વિશેષેણ કૃતરક્ષાબલિક્રિયાઃ| જાગૃયુર્બાન્ધવાસ્તસ્ય દધતઃ પરમાં મુદમ્||૨૫||

Adhikarana nAmakaraNam (26) · Śloka 26

દશમે દ્વાદશે વાહ્નિ ગોત્રાચારૈઃ શુભૈઃ શુભે| સૂતા સ્નાનોત્સવં કુર્યાત્પિતાઽપત્યસ્ય નામ ચ| દિને શતતમે વાખ્યાં પૂર્ણે સંવત્સરેઽથવા| વિભ્રતોઽઙ્ગૈર્મનોહ્વાલરોચનાગુરુચન્દનમ્| પૂજ્યં ત્રિપુરુષાનૂકમાદૌ ઘોષવદક્ષરમ્| અવૃદ્ધં કૃતમૂષ્માન્તમનરાતિપ્રતિષ્ઠિતમ્| નક્ષત્રદેવતાયુક્તં તદેવ તુ ન કેવલમ્| મઙ્ગલ્યમન્તરન્તસ્થં ન દુષ્ટં ન ચ તદ્ધિતમ્| પુંસો વિસર્જનીયાન્તં સમવર્ણં સ્ત્રિયાઃ પુનઃ| વિષમાક્ષરમક્રૂરં વિસ્પષ્ટાર્થં મનોરમમ્| સુખોદ્યં દીર્ઘવર્ણાન્તમાશીર્વાદાભિધાનવત્||૨૬||

Adhikarana bAlasyAyuHparIkShaNam (27) · Śloka 27

તતઃ પ્રકૃતિભેદોક્તરૂપૈરાયુઃ પરીક્ષણમ્| પ્રાગુદક્શિરસઃ કુર્યાદ્બાલસ્ય જ્ઞાનવાન્ભિષક્||૨૭||

Adhikarana prashastaM veshma upakaraNAni ca (28) · Śloka 28

પ્રશસ્તવાસ્તુશરણં સજ્જોપકરણં શુચિ| નિર્વાતં ચ પ્રવાતં ચ વૃદ્ધસ્ત્રીવૈદ્યસેવિતમ્| નિર્મત્કુણાખુમશકમતમસ્કં ચ શસ્યતે| શુચિધૌતોપવાનાનિ નિર્વલીનિ મૃદૂનિ ચ| શય્યાસ્તરણવાસાંસિ રક્ષોઘ્નૈર્ધૂપિતાનિ ચ||૨૮||

Adhikarana dhUpanam (29) · Śloka 29

કાકોઽવિશસ્તઃ શસ્તશ્ચ ધૂપને ત્રિવૃતાન્વિતઃ| વચાજ્યકુષ્ઠશ્રીવેષ્ટસર્ષપૈર્ધૂપયેત્ સદા||૨૯||

Adhikarana bodhanAdau sAvadhAnatA (30) · Śloka 30

બોધયેત્સહસા સુપ્તં નો ન ચૈનં સમુત્ક્ષિપેત્| તથા હ્યસ્ય સમુત્ત્રાસો વેગરોધશ્ચ જાયતે||૩૦||

Adhikarana lAlApanodanopAyaH (31) · Śloka 31

માક્ષિકામલકવ્યોષબૃહતીમૂલસૈન્ધવૈઃ| લાલોપનોદરુચ્યર્થં મુખમન્તઃપરામૃશેત્||૩૧||

Adhikarana maNyAdidhAraNam (32) · Śloka 32

જીવત્ખડ્ગાદિશૃઙ્ગેષુ સમાસક્તાઞ્છુભાન્ મણીન્| ધારયેદ્ દશ ચૈન્દ્ર્યાદીઞ્જીવકર્ષભકાવપિ| આયુર્મેધાસ્મૃતિસ્વાસ્થ્યકરીં રક્ષોભિરક્ષણીમ્| હસ્તાભ્યાં ગ્રીવયા મૂર્ધ્ના વિશેષાન્સતતં વચામ્||૩૨||

Adhikarana stanyadoShodBavAH gadAH (33) · Śloka 33

સ્તન્યદોષાદ્ગદાસ્તસ્ય યથોક્તં તત્ પિબેદ્યતઃ| પીનાઽતિકન્ધરાસ્તમ્ભં કુર્યાદૂર્ધ્વાક્ષમૂર્ધ્વગઃ| ઉચ્છ્વાસરોધાલ્લમ્બોઽતિસ્તનો જીવિતસંશયમ્| ન ગર્ભિણ્યાઃ પિબેત્સ્તન્યં પારિગર્ભિકકૃદ્ધિ તત્||૩૩||

Adhikarana stanyABAve upAyaH (34) · Śloka 34

સ્તન્યાભાવે પયશ્છાગં ગવ્યં વા તદ્ગુણં પિબેત્| મૂલૈઃ સિદ્ધં બૃહત્યાદ્યૈઃ સ્થિરાભ્યાં વા સિતાયુતમ્||૩૪||

Adhikarana sUtikAgArAnniShkramaNavidhiH (35) · Śloka 35

ચતુર્થે સૂતિકાગારાદગ્નિસ્કન્દપુરોગમાન્| માસે નિષ્ક્રામયેદ્દેવાન્ નમસ્કર્ત્તુ સ્વલંકૃતામ્||૩૫||

Adhikarana dharaNyAmupaveshanantatra mantrashca (36) · Śloka 36

પઞ્ચમે માસિ પુણ્યેઽહ્નિ ધરણ્યામુપવેશયેત્| દ્વિકિષ્કુમાત્રં લિપ્તાયાં બલિં દત્વા ચતુર્દિશમ્| ધરણ્યશેષભૂતાનાં માતા ત્વમસિ કામધુક્| અજરા ચાપ્રમેયા ચ સર્વભૂતનમસ્કૃતા| ચરાચરાણાં લોકાનાં પ્રતિષ્ઠાસ્યવ્યયાસિ ચ| કુમારં પાહિ માતેવ બ્રહ્મા તદનુમન્યતામ્| સ્વાહેતિ મન્ત્રેણાનેન પ્રત્યહં ચ તતઃ પરમ્| સાશ્રયં સાવલમ્બં ચ કટ્યાદીન્ મર્દયેદનુ||૩૬||

Adhikarana annaprAshanam (37) · Śloka 37

ષષ્ઠેઽન્નપ્રાશનં માસિ ક્રમાત્તચ્ચ પ્રયોજયેત્| ચિરાન્નિષેવમાણોઽન્નં બાલો નાતુર્યમશ્નુતે| ભજેદ્યથા યથા ચાન્નં સ્તન્યં ત્યાજ્યં તથા તથા||૩૭||

Adhikarana karNavyadhavidhiH savistaraH (38) · Śloka 38

ષટ્સપ્તાષ્ટમમાસેષુ નીરુજસ્ય શુભેઽહનિ| કર્ણૌ હિમાગમે વિદ્ધ્યેદ્ધાત્ર્યઙ્કસ્થસ્ય સાન્ત્વયન્| પ્રાગ્દક્ષિણં કુમારસ્ય ભિષગ્વામં તુ યોષિતઃ| દક્ષિણેન દધત્ સૂચીં પાલીમન્યેન પાણિના| મધ્યતઃ કર્ણપીઠસ્ય કિદ્દિગણ્ડાશયં પ્રતિ| જરાયુમાત્રપ્રચ્છન્ને રવિરશ્મ્યવભાસિતે| ઘૃતસ્ય નિશ્ચલં સમ્યગલક્તકરસાઙ્કિતે| વિધ્યેદ્દૈવકૃતે છિદ્રે સકૃદેવર્જુ લાઘવાત્| નોર્ધ્વં ન પાર્શ્વતો નાધઃ સિરાસ્તત્ર હિ સંશ્રિતાઃ| કાલિકામર્મરીરક્તાસ્તદ્વ્યધાદ્રાગરુગ્જ્વરાઃ| સશોફદાહસંરમ્ભમન્યાસ્તમ્ભાપતાનકાઃ| તેષાં યથામયં કુર્યાદ્વિભજ્યાશુ ચિકિત્સિતમ્| સ્થાનવ્યધાન્ન રુધિરં ન રુગ્રાગાદિસમ્ભવઃ| સ્નેહાક્તં સૂચ્યનુસ્યૂતં સૂત્રં ચાનુ નિધાપયેત્| આમતૈલેન સિઞ્ચેચ્ચ બહલાં તદ્વદારયા| વિદ્ધ્યેત્પાલીં હિતભુજઃ સઞ્ચાર્યાથ સ્થવીયસી| વર્તિસ્ત્ર્યહાત્તતો રૂઢં વર્ધયેત શનૈઃ શનૈઃ| સ્વેદિતોદ્વર્તિતં કર્ણમભ્યક્તં બૃંહણૈઃ પુનઃ| નાજીર્ણે ન મલોદ્રેકે ન ચાત્યુષ્ણેઽપિ વર્ધયેત્| સદા ચ યુઞ્જ્યાદભ્યઙ્ગાન્ કર્ણપાલીગદોદિતાન્| પુષ્ટિનીરુક્ત્વજનનાનિતિ સંવર્ધિતે દૃઢે| કલધૌતાવબદ્ધાનિ કર્ણે રત્નાનિ નિક્ષિપેત્| ભિન્દ્યાદવૃદ્ધૌ સ્ત્રીણાન્તુ પાલીમન્તરપાઙ્ગતઃ| નૈવ ચાપાઙ્ગયોર્બાહ્યાં વ્યાપદઃ સ્યુસ્તતો ધ્રુવાઃ| જિહ્વસૂચીવ્યધાદ્વર્તિગાઢત્વાદથવા મલૈઃ| જાતે મહતિ સંરમ્ભે વર્તિમાશ્વપનીય તત્| યવૈરણ્ડજટાયષ્ટીમઞ્જિષ્ઠાજ્યૈઃ પ્રલેપયેત્| સુરૂઢં ચ પુનર્વિદ્ધયેત્ત્વરયા તુ વિવર્ધનાત્| છિદ્યેત પાલી શુદ્ધસ્ય શુદ્ધાસ્ત્રાં સન્દધીત તામ્| કર્ણામયનિષેધોક્તસન્ધાનવિધિના ભિષક્||૩૮||

Adhikarana varShaparyantAH niShedhavisheShAH (39) · Śloka 39

વર્ષં સ્વવસતેર્બાહ્યં કુમારસ્ય ન દર્શયેત્| દીપમાતપમગ્નિં ચ રૂપમન્યચ્ચ ભાસુરમ્||૩૯||

Adhikarana stanAdapanayanam (40) · Śloka 40

અથૈતં જાતદશનં ક્રમશોઽપનયેત્ સ્તનાત્| પૂર્વોક્તં યોજયેત્ ક્ષીરમન્નઞ્ચ લઘુ બૃંહણમ્||૪૦||

Adhikarana stanAdapanayanopAyAH (41) · Śloka 41

કુર્યાદપસ્તનં સ્નેહસંક્રાન્ત્યા સ્તનલેપનૈઃ| બીભત્સૈર્યા વકાસેકકૃત્રિમક્ષતદર્શનૈઃ||૪૧||

Adhikarana apastanyasya modakAH (42) · Śloka 42

પ્રિયાલમજ્જમધુકમધુલાજસિતોપલૈઃ| અપસ્તન્યસ્ય સંયોજ્યઃ પ્રીણનો મોદકઃ શિશોઃ| દીપનો બાલબિલ્વૈલાશર્કરાલાજસક્તુભિઃ| સંગ્રાહી ધાતકીપુષ્પશર્કરાલાજતર્પણૈઃ||૪૨||

Adhikarana tIvrabuBukShAnivRuttAvupAyaH (43) · Śloka 43

બુભુક્ષા ચેત્ પ્રબલતામપસ્તન્યસ્ય ગચ્છતિ| અત્યગ્નિજિદ્ધિતં તસ્ય વિધાનં પારિગર્ભિકમ્||૪૩||

Adhikarana kumAradhAraH (44) · Śloka 44

અભિયુક્તઃ સદાચારો નાતિસ્થૂલો ન લોલુપઃ| કુમારધારઃ કર્ત્તવ્યસ્તત્રાદ્યો બાલચિત્તવિત્| અધાર્મિકં દુરાચારઃ સ્થૂલો વિકટગામિનમ્| કરોતિ લોલુપો બાલં ઘસ્મરત્વેન રોગિણમ્||૪૪||

Adhikarana kumAraBeShajAni (45) · Śloka 45

રોગાંશ્ચાસ્ય જયેત્સૌમ્યૈર્ભેષજૈરવિષાદકૈઃ| અન્યત્રાત્યયિકાદ્વ્યાધેવિરેકં સુતરાં ત્યજેત્||૪૫||

Adhikarana vitrAsananiShedhaH (46) · Śloka 46

ત્રાસયેન્નાવિધેયં ચ ત્રસ્તં ગૃહ્ણન્તિ હિ ગ્રહાઃ| વસ્ત્રપાતાત્પરસ્પર્શાત્પાલયેલ્લઙ્ઘનાચ્ચ તમ્||૪૬||

Adhikarana krIDABUmiH ramaNakAni ca (47) · Śloka 47

ક્રીડાભૂમિઃ સમા કાર્યા નિશ્શસ્ત્રોપલશર્કરા| વેલ્લોષણકણામ્ભોભિઃ સિક્તા નિમ્બોદકેન વા| જાતુષં ઘોષવિચ્ચિત્રમત્રાંસ રમણં બૃહત્| અતીક્ષ્ણાગ્રં ગવાશ્વાદિમઙ્ગલ્યમથ વા ફલમ્||૪૭||

Adhikarana vidyAdhyApanAdi (48) · Śloka 48

શક્તિમન્તં યથાવર્ણં વિદ્યામધ્યાપયેત્તતઃ| અનુશિષ્યાત્સદા ચૈનં ધર્માય વિનયાય ચ| યથા નેન્દ્રિયદુષ્ટાશ્વૈર્હ્નિયતે યૌવનાગમે||૪૮||

Adhikarana bAlasya dainandinakRutyAni (49) · Śloka 49

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનં સ્નાનં પ્રત્યહં ચ સમાચરેત્| સહદેવાસ્થિરાકૌન્તીકુમુદોત્પલચન્દનૈઃ| બૃહતીફલતક્કારીસર્ષપાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ| અશ્વગન્ધાબલૈરણ્ડતિલાપામાર્ગતણ્ડુલૈઃ| સાત્મગુપ્તાફલૈસ્તૈલં સાજક્ષીરં વિપાચિતમ્| રક્ષોઘ્નઃ પુષ્તિદોઽભ્યઙ્ગસ્તદ્વદુદ્વર્તનં ચ તૈઃ| દધિમાક્ષિકસંયુક્તૈસ્ત્રિગુણીકૃતચિક્કસૈઃ| મૂર્વામૂલદ્વિરજનીયવૈશ્ચોદ્વર્તનં હિતમ્| કુલત્થચૂર્ણમેકં વા વાજિગન્ધારજોઽપિ વા| સ્નાને સર્વૌષધીકલ્કો જીવનીયામ્બુ ચેષ્યતે||૪૯||

Adhikarana BaktatvanusAraM bAlacaryAvisheShaH (50) · Śloka 50

આરગ્વધાદિનિર્યૂહે શૃતં શીતવસન્તયોઃ| વત્સકાદિપ્રતીવાપં કુમારં પ્રાશયેદ્ ઘૃતમ્| ગ્રીષ્મે વાતાતપસ્વેદૈર્બાલઃ ક્લામ્યત્યતો હિમમ્| પ્રાતરેવ પિબેદ્ દુગ્ધં જીવનીયગણૈઃ શૃતમ્| સિતાઘૃતાઢ્યાન્ સક્તૂંશ્ચ લિહ્યાન્ન ત્વેવ પીતકમ્| નાત્યમ્બુપાયી લિહ્યાદ્વા ઘૃતસાત્મ્યો ઘૃતં શૃતમ્| કાકોલીશર્કરામેદાતુગાયષ્ટ્યાહ્વજીવકૈઃ| કુટન્નટેન મૂર્ધાનં લિપ્પેદન્યશ્ચ શીતલૈઃ| રાસ્નાસરલવર્ષાભૂહિઙ્ગુસૈન્ધવદારુભિઃ| સર્પિર્વિદાર્યાદિજલે સાધિતં લેહયેચ્છિશુમ્| પ્રપણ્ડરીકં મધુકં સૂપ્યપર્ણ્યૌ દુરાલભા| પ્રિયાલમજ્જાકાકોલીવિદારીકટ્ફલામૃતાઃ| દ્રાક્ષાજશૃઙ્ગી દુગ્ધીકા ક્ષીરશુક્લા હયાહ્વયા| શૃઙ્ગીમધુકકુસુમમેદર્ષભકજીવકમ્| એભિઃ ક્ષીરઘૃતં સિદ્ધં લિહ્યાદ્બાલો ઘનાત્યયે||૫૦||

Adhikarana brAhmyAdighRutam (51) · Śloka 51

બ્રાહ્મીસિદ્ધાર્થકવચાશારિવાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ| સકણૈઃ સાધિતં પીતં વાઙ્મેધાસ્મૃતિકૃદ્ ઘૃતમ્| આયુષ્યં પાપ્મરક્ષોઘ્નં ભૂતોન્માદનિબર્હણમ્||૫૧||

Adhikarana sArasvataghRutam (52) · Śloka 52

ત્રિફલા લક્ષ્મણાનન્તા સમઙ્ગા સારિવા વચા| બ્રાહ્મી પાઠા દ્વિબૃહતી દ્વિસ્થિરા દ્વિપુનર્નવમ્| સહદેવા રવેર્વલ્લી પયસ્ય ગિરિકર્ણિકા| તોયકુમ્ભે પચેદેતત્ પલાંશં પાદશેષિતમ્| તેન કૌન્તીવચાકુષ્ઠકૃષ્ણાસર્ષપસૈન્ધવૈઃ| નીરુક્સરૂપવત્સાયાઃ સંયુક્તં પયસા ચ ગોઃ| પુષ્યયોગે ઘૃતપ્રસ્થં સહેમશકલં શૃતમ્| પાનાભ્યઞ્જનતો મેધાસ્મૃત્યાયુઃ પુષ્ટિબુદ્ધિદમ્| રક્ષોઘ્નં ચ વિષઘ્નં ચ સારસ્વતમિદં ઘૃતમ્||૫૨||

Adhikarana vAgvivardhanayogaH (53) · Śloka 53

લીઢં વા સઘૃતક્ષૌદ્રં વચાહેમરજોઽલ્પશઃ| સંવત્સરં પરં મેધ્યં રક્ષોઘ્નં વાગ્વિવર્ધનમ્||૫૩||

Adhikarana vayaHsthAdyavalehanam (54) · Śloka 54

વયઃસ્થા પિપ્પલી કુષ્ઠં હરિદ્રા શારિવા વચા| માંસી કૈડર્યમિત્યેતચ્ચૂર્ણં બ્રાહ્મીરજઃ સમમ્| લીઢ્વાજ્યેન શિશુર્વર્ષં ભવત્યપલિતોઽવ્યથઃ| બલવાન્ શૃતસમ્પન્નઃ શતાયુઃ સ્થિરયૌવનઃ| પ્રાતઃ પ્રાતરિમં લેહં ધાત્રીં ચાસ્યાવલેહયેત્||૫૪||

Adhikarana dUrvAdiprAshAH (55) · Śloka 55

બ્રાહ્મીવદ્યોજયેદ્દૂર્વાં મૂર્વાં બ્રહ્મસુવર્ચલામ્| લક્ષ્મણાં શ્વેતતક્કારીમવ્યણ્ડાં ગૌરસર્ષપામ્| સહસ્રવીર્યાં ફલિની પક્વં ચ બૃહતીફલમ્| રોહિષં ચેત્યમી પ્રાશાઃ પૃથગ્દ્વાદશ કીર્તિતાઃ| મહતાઽપ્યુપયોક્તવ્યા નરેણ નિયતાત્મના||૫૫||

Adhikarana mRudBakShaNAdbAlarakShA (56) · Śloka 56

નિત્યં મૃદ્ભક્ષણાદ્રક્ષેત્તયા સ્યુર્નિયતં ગદાઃ| પાણ્ડુત્વશ્વયથુશ્વાસકાસાતીસારજન્તવઃ| છર્દિમૂર્ચ્છાગ્નિસદનસ્તન્યદ્વેષાઙ્ગરુગ્ભ્રમાઃ||૫૬||

Adhikarana dantapavanaBakShaNaniShedhaH (57) · Śloka 57

ભક્ષયેદ્દન્તપવનં નાસ્થિરદ્વિજબન્ધનઃ| તસ્ય તદ્ ઘટ્ટનાત્ક્રુદ્ધઃ કુર્યાદ્દન્તામયાન્મરુત્||૫૭||

Adhikarana bAlopacArapAlanaPalam (58-59) · Śloka 59

શૂરૈરાયુધિભિર્ગુપ્તમધૃષ્યં નગરં પરૈઃ| યથા શિશોર્વપુસ્તદ્વદ્યથોક્તૈર્વિધિભિર્ગ્રહૈઃ||૫૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે બાલોપચરણીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૫૯||