33. bhagandarapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bhagandarapratiShedho nAma trayastriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ભગન્દરપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

વ્રણતન્ત્રપ્રકરણે ભગન્દરાણાં નિર્ણયં કર્તુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana Bagandarasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2

હસ્ત્યશ્વપૃષ્ઠગમનકઠિનોત્કટકાસનૈઃ| અર્શોનિદાનાભિહિતૈરપરૈશ્ચ નિષેવિતૈઃ| અનિષ્ટદિષ્ટપાકેન સદ્યો વા સાધુગર્હણૈઃ| પ્રાયેણ પિટકાપૂર્વો યોઽઙ્ગુલે દ્વ્યઙ્ગુલેઽપિ વા| પાયોર્વ્રણોઽન્તર્બાહ્યો વા દુષ્ટાસૃઙ્માંસગો ભવેત્| બસ્તિમૂત્રાશયાભ્યાશગતત્વાત્ સ્યન્દનાત્મકઃ| ભગન્દરઃ સ સર્વાંશ્ચ દારયત્યક્રિયાવતઃ| ભગબસ્તિગુદાન્તેષુ દીર્યમાણેષુ ભૂરિભિઃ| વાતં મૂત્રં શકૃચ્છુક્રં ખૈઃ સૂક્ષ્મૈર્વહતિ ક્રમાત્||૨||

હસ્ત્યશ્વપૃષ્ઠગમનાદિભિઃ પાયોરઙ્ગુલે દ્વ્યઙ્ગુલે વા નિકટે યો વ્રણો ભવેત્સ ભગન્દરઃ| અર્શસાં ચ નિદાને યે હેતવોઽભિહિતાસ્તૈરપ્યપરૈર્નિષેવિતૈરિતિ સમ્બન્ધઃ| યચ્ચ કિઞ્ચિદ્દિનચર્યાદાવનિષ્ટમિતિ દિષ્ટમુક્તં તસ્ય પાકેન ફલપરિણામેન| સદ્યઃ સાધુગર્હણૈરચિરકૃતસજ્જનનિન્દાભિઃ| પ્રાયેણ પિટકાપૂર્વમારમ્ભો યસ્ય સ તથોક્તઃ| સ ચ વ્રણઃ પાયોરન્તર્મુખો વા ભવેત્ બહિર્મુખો વા| સ ચ વ્રણો બસ્ત્યાદીનામભ્યાશગતત્વાન્નિકટવર્તિત્વાત્ સ્યન્દનાત્મકઃ સ્રવણાત્મકો ભવતિ| સ ભગન્દરોઽક્રિયાવતોઽપથ્ય શીલિનઃ સર્વાન્ સકલાન્ ભગાદીન્ દારયતિ ચ| તેષુ ભગાદિષુ દીર્ઘમાણેષુ ખૈઃ સ્રોતોભિર્બહુભિઃ સૂક્ષ્મૈર્વાતાદિચતુષ્ટયં ક્રમાદ્વહતિ| (નિષેવિતૈર્નિતરાં સેવિતૈર્હસ્ત્યશ્વપૃષ્ઠગમનાદિભિઃ હસ્તિપૃષ્ઠગમનમશ્વપૃષ્ઠગમનં કઠિનાસનમુત્કટકાસનં ચ| અર્શોનિદાનેઽભિહિતાન્યુક્તાનિ યાન્યપરાણ્યતિવ્યવાયાદીનિ તૈઃ અર્શોનિદાનાભિહિતત્વેનૈવ હસ્ત્યશ્વપૃષ્ઠગમનાદિકે સિદ્ધે પુનરપ્યત્ર કથનાદેતેષાં ભગન્દરસ્ય વિશેષકારણત્વં સૂચિતમ્| અથવા એવંવિધૈરપાનમરુત્કોપકારણૈરન્યૈઃ| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| અનિષ્ટદિષ્ટપાકેન પુરાકૃતાશુભકર્મફલપરિપાકેન| અથવાઽનિષ્ટદિષ્ટસ્ય દિનચર્યાનિર્દિષ્ટસ્ય પાપકર્મણઃ પાકેન ફલપરિણામેન| સદ્યઃ સાધુગર્હણૈરચિરકૃતાભિઃ સજ્જનનિન્દાભિઃ પાયોર્ગુદસ્યૈકાઙ્ગુલપ્રમાણે વા નિકટે| વાશબ્દાદર્દ્ધાઙ્ગુલત્ર્યઙ્ગુલયોરપિ ગ્રહણમ્| ઉક્તઞ્ચ શાસ્ત્રાન્તરે- પિટિકાં જનયેજ્જન્તોર્ગુદનાડ્યાં સુદારુણામ્| ગુદસ્યાર્દ્ધાઙ્ગુલે વાઽપિ દ્વ્યઙ્ગુલે ત્ર્યઙ્ગુલેઽપિ વા|| ઇતિ| અન્તરન્તર્ભાગે બાહ્યઃ બહિર્ભાગે વા| દુષ્ટાસૃઙ્માંસગો દુષ્ટરક્તમાંસાશ્રિતઃ| બસ્તિમૂત્રાશયાભ્યાશગતત્વાદ્બસ્તેર્મૂત્રાશયસ્ય ચ સમીપગતત્વાત્| બસ્તિમૂત્રાશયયોરવયવાશયવિશેષત્વમઙ્ગવિભાગાચ્છારીરાદવગન્તવ્યમ્| સ્યન્દનાત્મકઃ સદાસ્રાવયુક્તઃ| પ્રાયેણ બાહુલ્યેન પિટકાપૂર્વઃ પિટકાપૂર્વમારમ્ભો યસ્ય સ તથોક્તઃ| પૂર્વં પિટકા જાયતે તતઃ પાકાદ્ વ્રણઃ સ્યાદિત્યર્થઃ| પ્રાયઃ શબ્દેન ક્ષતજસ્ય ભગન્દરસ્ય પિટકાયા વિના સમ્ભવઃ સૂચિતઃ| ય એવંવિધો વ્રણઃ સ ભગન્દરાખ્યો રોગ અક્રિયાવતઃ પ્રમાદાચ્ચિકિત્સામકુર્વતો નરસ્ય સર્વાન્ ભગવસ્તિગુદાન્ દારયતિ| અત્ર સર્વશબ્દેન સાકલ્યગ્રહણં ભગાદીન્ સાકલ્યેન દારયતીત્યર્થઃ| ભગાદિદેશદરણાત્ ભગન્દરાખ્યાસ્ય| ગુદપ્રદેશદરણાત્ ગુદન્તરાખ્યા બસ્તિપ્રદેશદરણાત્ બસ્તિન્દરાખ્યા કથં ન યુજ્યત ઇતિ ચેદત્ર બ્રૂમઃ| વિશેષેણ ભગસ્ય દરણાદન્યત્રાપિ ભગવદદરણાચ્ચ ભગન્દર ઇત્યેવાખ્યા ન ગુદન્દરો ન બસ્તિન્દર ઇતિ| ઉક્તં ચ ભોજે- ભગં પરિસમન્તાચ્ચ ગુદં બસ્તિં તથૈવ ચ| ભગવદ્દારયેદ્યસ્માત્તસ્માત્ જ્ઞેયો ભગન્દરઃ|| ઇતિ| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| તેષ્વતિ| તેષુ ભગાદિષુ દીર્યમાણેષુ દારિતેષુ ભૂરિભિર્બહુભિઃ સૂક્ષ્મૈઃ સ્રોતોમુખૈર્વાતાદીન્ ક્રમેણ વહતિ| વાતમધોવાતમ્| દ્રવરૂપત્વાત્ પુનર્મૂત્રં વહતિ| ગુદાવયવસ્ય નિકટવર્તિત્વાત્તતઃ પુરીષં વહતિ| શુક્રાશયસ્ય કિઞ્ચિદ્દૂરતયા અન્તે શુક્રં ચેતિ ક્રમાર્થઃ||૨||

Adhikarana sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

દોષૈઃ પૃથગ્યુતૈઃ સર્વૈરાગન્તુઃ સોઽષ્ટમઃ સ્મૃતઃ||૩||

એવંવિધસ્ય ભગન્દરસ્ય વાતાદ્યાગન્તુકારણભેદાદષ્ટવિધત્વમાહ| સ ચ ભગન્દરઃ પૃથગ્દોષૈસ્ત્રિવિધો ભવતિ| યુતૈરિતિ મિશ્રૈઃ તેન સંસર્ગેણ ત્રયઃ સન્નિપાતેનૈક ઇતિ દોષજાઃ| સપ્ત ભગન્દરાઃ અષ્ટમ આગન્તુઃ||૩||

Adhikarana avasthAvisheShe saMj~jAvisheShaH (4) · Śloka 4

અપક્વં પિટકામાહુઃ પાકપ્રાપ્તં ભગન્દરમ્||૪||

તઞ્ચ રોગવિશેષમપક્વભૂમિકાસ્થમાચાર્યાઃ પિટકામાહુઃ| સ એવ ચ પાકભૂમિકામારૂઢો ભગન્દર ઉચ્યતે||૪||

Adhikarana piTakAlakShaNam (5) · Śloka 5

ગૂઢમૂલાં સસંરમ્ભાં રુગાઢ્યાં રૂઢકોપિનીમ્| ભગન્દરકરીં વિદ્યાત્ પિટકાં ન ત્વતોઽન્યથા||૫||

યા ચ પિટકા ગૂઢમૂલત્વાદિયુક્તા સા ભગન્દરત્વામારુરુક્ષુર્વિજ્ઞેયા| અત ઉક્તાદન્યથા વૈપરીત્યેન યા પિટકા સા ભગન્દરકરીતિ ન વિજ્ઞેયા| (દૃઢમૂલામિતિ ચ પાઠઃ| દૃઢમૂલાં દૃઢમચઞ્ચલં મૂલં યસ્યાઃ તાં પુનઃ પુનરેકત્ર પૂર્વવદેવોત્પત્તિર્દૃઢમૂલત્વમ્| સસંરમ્ભાં સંરમ્ભયુક્તાં સંરમ્ભો વેદનાવિશેષઃ| રુગાઢ્યામતિશયિતપીડાયુક્તામ્| રુઢકોપિનીં તત્તત્ પ્રતિક્રિયયા વ્રણેરૂઢેઽપિ પુનઃ કોપ ઉદ્ભવો યસ્યાસ્તાં પિટકાં ભગન્દરકરીં ભગન્દરાખ્યવ્રણજનનીં વિદ્યાત્| અત ઉક્તપ્રકારાદન્યથા વૈપરીત્યે તુ ન ભગન્દરકરીં પિટકામાત્રામેવ વિદ્યાદિત્યર્થઃ||૫||

Adhikarana vAtapiTakAlakShaNam (6) · Śloka 6

તત્ર શ્યાવારુણા તોદભેદસ્ફુરણરુક્કરી| પિટકામારુતાત્ ........................||૬||

તત્રેત્યાદિના વાતાદિવિશેષેણ ભગન્દરપિટકાનાં લક્ષણમ્| સુબોધમ્| શ્યાવાદિગુણા વાતાત્ પિટકા| (તત્ર તાસુ મધ્યે મારુતોદ્ભવા પિટકા શ્યાવાદ્યન્યતરવર્ણા તોદાદિકરી ચ)|| ૬||

Adhikarana pittapiTakAlakShaNam (7) · Śloka 7

.................... પિત્તાદુષ્ટ્રગ્રીવાવદુચ્છ્રિતા| રાગિણી તનુરૂષ્માઢ્યા જ્વરધૂમાયનાન્વિતા||૭||

ઉષ્ટ્રગ્રીવાવદુચ્છ્રિતેત્યાદિગુણા પિત્તાત્| (પિત્તાત્ પિટકા ઉષ્ટ્રગ્રીવાસામ્યેનૌન્નત્યાધિક્યમધોગુરુત્વઞ્ચ ધ્વનિતમ્| રાગિણી રાગયુક્તા| તનુરલ્પા| ઊષ્માડ્યોષ્મબહુલા| જ્વરધૂમાયનાભ્યાં યુક્તા| ધૂમાયનં ધૂમોદ્વમનપ્રતીતિઃ||૭||

Adhikarana kaphapiTakAlakShaNam (8) · Śloka 8

સ્થિરા સ્નિગ્ધા મહામૂલા પાણ્ડુઃ કણ્ડૂમતી કફાત્||૮||

સ્થિરાદિગુણા કફાત્| (કફાત્પિટકા સ્થિરા અચલા સ્નિગ્ધા મહામૂલા પૃથુમૂલા પાણ્ડુઃ પાણ્ડુરવર્ણા કણ્ડૂમતી કણ્ડૂયુક્તા સ્યાદિતિ શેષઃ)||૮||

Adhikarana vAtapittapiTakAlakShaNam (9) · Śloka 9

શ્યાવાઽઽતામ્રા સદાહોષા ઘોરરુગ્વાતપિત્તજા||૯||

વાતપિત્તજા પિટકા શ્યાવાદિગુણા| (વાતપિત્તાભ્યાઞ્જાતા પિટકા શ્યાવા શ્યાવવર્ણા આતામ્રા ઈષત્તામ્રવર્ણા| દ્વિદોષજત્વા દસ્યા દ્વિદોષવર્ણાયોઃ સમવલયોરેકત્રાસમ્ભવાદાતામ્રેત્યુક્તમ્| સદાહોષા દાહોષાસહિતા| દાહઃ સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્રસન્તાપઃ| ઊષા પ્રાદેશિકદાહઃ| ઘોરરુક્ ઘોરા ઉગ્રા રુક્ પીડાવિશેષો યસ્મિન્)||૯||

Adhikarana vAtakaphapiTakAlakShaNam (10) · Śloka 10

પાણ્ડુરા કિઞ્ચિદાશ્યાવા કૃચ્છ્રપાકા કફાનિલાત્||૧૦||

કફાનિલાજ્જાતા પિટકા પાણ્ડુરાદિગુણા| પિત્તકફજા પિટકા અર્શોભગન્દર એવ વક્ષ્યતે| (કફાનિલાજ્જાતા પિટકા ક્વચિત્ પાણ્ડુરા ધૂસરવર્ણા આશ્યાવા ઈષચ્છ્યાવા ચ અત્યન્તવિપરીતયોઃ શ્યાવપાણ્ડુરયોઃ સઙ્કરાદુભયોરપિ વર્ણયોરસ્પષ્ટતા ભવતીત્યર્થઃ| કૃચ્છ્રપાકા ચિરપાકા કૃચ્છ્રશબ્દેન પાચનૌષધપ્રલેપાદિભિરપિ પાકસ્ય દુષ્કરત્વં સૂચિતમ્)||૧૦||

Adhikarana sannipAtapiTakAlakShaNam (11) · Śloka 11

પાદાઙ્ગુષ્ઠસમા સર્વૈર્દોષૈર્નાનાવિધવ્યથા| શૂલારોચકતૃડ્દાહજ્વરચ્છર્દિરુપદ્રુતા||૧૧||

સર્વૈર્દોષૈર્જાતા પિટકા પાદાઙ્ગુષ્ઠસમત્વાદિગુણા| (સન્નિપાતોત્થા પિટકામાનસંસ્થાનાદિભિઃ પાદાઙ્ગુષ્ઠસદૃશી| નાનાવિધા નાનાપ્રકારા વ્યથા પીડાવિશેશો યસ્યાં સા તથા| શૂલાદિભિરર્દ્દિતા ચ| શૂલાદ્યુપદ્રુતિઃ પાકોન્મુખાનાં સર્વાસાં લિઙ્ગમિતિ કેચિત્| ક્ષતજસ્ય ભગન્દરસ્ય પિટકાભાવાત્તત્ પિટકા નાભિહિતા)|| ૧૧||

Adhikarana piTakAnAM vraNAvasthAprAptiH (12) · Śloka 12

વ્રણતાં યાન્તિ તાઃ પક્વાઃ પ્રમાદાત્ ........||૧૨||

પિટકાવસ્થાલક્ષણમુક્ત્વાઽનન્તરં ભગન્દરાવસ્થાલક્ષણાનુસારેણ નામવિશેષશ્ચોચ્યતે-તાઃ સર્વાઃ પિટકાઃ પ્રમાદાત્ પક્વાઃ વ્રણતાં યાન્તિ| (તા ભગન્દરકા્રિણ્યઃ પિટકાઃ પ્રમાદાદચિકિત્સયેત્યર્થઃ| અત્ર પ્રમાદશબ્દકથનેન સાવધાનશ્ચેત્ પાકાદનેકોપદ્રવકારિણીમેવંવિધાં પિટકાં કદાચિદપિ નોપેક્ષેત ઇતિ ચ સૂચિતમ્| પક્વાઃ વ્રણતાં યાન્તિ વ્રણત્વં પ્રાપ્નુવન્તિ||૧૨||

Adhikarana shataponakaH BagandaraH (13) · Śloka 13

...............................તત્ર વાતજા| ચીયતેઽણુમુખૈશ્છિદ્રૈઃ શતપોનકવત્ક્રમાત્| અચ્છં સ્રવદ્ભિરાસ્રાવમજસ્રં ફેનસંયુતમ્| શતપોનકસંજ્ઞોઽયમ્.......................||૧૩||

તત્ર વાતજા પિટકા પક્વા સત્યણુમુખૈશ્છિદ્રૈઃ શતપોનકવત્ ચાલનીવક્રમાચ્ચીયતે| કિમ્ભૂતૈશ્છિદ્રૈરિત્યાહ-અજસ્રમવિચ્છેદેનાચ્છં ફેનસંયુતં ચાસ્રાવં સ્રવદ્ભિઃ| અયં ભગન્દરો નામ્ના શતપોનકઃ| આસ્રાવં પૂયસ્રવણમ્||૧૩||

Adhikarana uShTragrIvaH BagandaraH (14) · Śloka 14

..........................ઉષ્ટ્રગ્રીવસ્તુ પિત્તજઃ||૧૪||

પિત્તપિટકયા પક્વયોષ્ટ્રગ્રીવાખ્યો ભગન્દર ઉચ્યતે| (પિત્તજો ભગન્દરસ્તુ ઉષ્ટ્રસ્ય ગ્રીવાવદુચ્છ્રિતમુખત્વાદુષ્ટ્રગ્રીવાખ્યઃ)||૧૪||

Adhikarana parisrAvI BagandaraH (15) · Śloka 15

બહુપિચ્છાપરિસ્રાવી પરિસ્રાવી ભગન્દરઃ||૧૫||

કફપિટકયા પક્વયા ભગન્દરો બહુપિચ્છાપરિસ્રાવી નામ્ના પરિસ્રાવી| (કફજો ભગન્દરઃ અનલ્પપિચ્છસ્રાવયુક્તસ્તસ્માત્ પરિસ્રાવીસંજ્ઞઃ) ||૧૫||

Adhikarana parikShepI bhagandaraH (16) · Śloka 16

વાતપિત્તાત્ પરિક્ષેપી પરિક્ષિપ્ય ગુદં ગતિઃ| જાયતે પરિતસ્તત્ર પ્રકારં પરિખેવ ચ||૧૬||

વાતપિત્તાત્ ભગન્દરો નામ્ના પરિક્ષેપી| તત્ર ચ ગુદં પરિક્ષિપ્ય મણ્ડલાકૃત્યા ગતિર્નાડી જાયતે પ્રાકારપરિખાસદૃશી પ્રાકારસ્ય પરિતઃ પરિખા બહિર્નિકટે ખાતા| (વાતપિત્તજો ભગન્દરઃ પરિક્ષેપીસંજ્ઞઃ| તત્ર પરિક્ષેપિણિ પ્રકારસ્ય પરિતઃ પરિખેવ ગુદં પરિક્ષિપ્ય ગુદસ્ય પરિતો મણ્ડલાકૃત્યા નાડી જાયતે)||૧૬||

Adhikarana RujurBagandaraH (17) · Śloka 17

ઋજુર્વાતકફાદૃજ્વ્યા ગુદો ગત્યાઽવદીર્યતે||૧૭||

વાતકફાદ્યો ભગન્દરઃ સ ઋજુર્નામ્ના| તત્ર ઋજ્વ્યા ગત્યા ગુદઃ અવદીર્યતે| (વાતકફજો ભગન્દરઃ ઋજ્વ્યાખ્યઃ| તત્રેતિ પૂર્વસ્માદ્વાનુવર્ત્તતે| તત્ર ઋજ્વાખ્યે ભગન્દરે ઋજ્વ્યા અવક્રયા ગત્યા ગુદોઽવદીર્યતે)||૧૭||

Adhikarana arshoBagandaraH (18) · Śloka 18

કફપિત્તે તુ પૂર્વોત્થં દુર્નામાશ્રિત્ય કુપ્યતઃ| અર્શોમૂલે તતઃ શોફઃ કણ્ડૂદાહાદિમાન્ ભવેત્| સ શીઘ્રં પક્વભિન્નોઽસ્ય ક્લેદયન્ મૂલમર્શસઃ| સ્રવત્યજસ્રં ગતિભિરયમર્શો ભગન્દરઃ||૧૮||

પૂર્વોત્થં સ્વકારણૈઃ પ્રથમમુત્પન્નં દુર્નામાર્શા આશ્રિત્ય કફપિત્તે દ્વે કુપ્યતઃ કોપમ્ ગચ્છતઃ| તતો હેતોરર્શોમૂલે કણ્ડ્વાદિમાન્ શોફઃ સ્યાત્સ શીઘ્રં પક્વભિન્નોઽસ્યાર્શસો મૂલં ક્લેદયન્ ગતિભિર્નાડીભિરજસ્રમવિચ્છેદં પૂયં સ્રવત્યયં નામ્નાઽર્શો ભગન્દરઃ||૧૮||

Adhikarana shambukAvartaH BagandaraH (19) · Śloka 19

સર્વજઃ શમ્બુકાવર્તઃ શમ્બુકાવર્તસન્નિભઃ| ગતયો દારયન્ત્યસ્મિન્ રુગ્વેર્ગર્દારુણૈર્ગુદમ્||૧૯||

યઃ સન્નિપાતજો ભગન્દરઃ સ શમ્બુકાવર્તાખ્યઃ શમ્બુકાવર્તસન્નિભઃ શમ્બુકસ્યાવર્તેન સદૃશઃ શમ્બુકો નામાવર્તયુક્તો મત્સ્યવિશેષઃ તસ્યાવર્તા દેહે ભવન્તિ| અસ્મિન્ શમ્બુકાવર્તાખ્યે ભગન્દરે ગતયો નાડ્યઃ દારુણૈઃ રુગ્વેગૈર્ગુદં દારયન્તિ||૧૯||

Adhikarana kShatajaH BagandaraH (20) · Śloka 20

અસ્થિલેશોઽભ્યવહૃતો માંસગૃધ્યા યદા ગુદમ્| ક્ષિણોતિ તિર્યઙ્નિર્ગચ્છનુન્માર્ગઞ્ચ તતો ગતિઃ| સ્યાત્તદા પૂયદીર્ણાયાં માંસકોથેન તત્ર ચ| જાયન્તે કૃમયસ્તેઽસ્ય ખાદન્તઃ પરિતો ગુદમ્| વિદારયન્તિ ન ચિરાદુન્માર્ગી ક્ષતજશ્ચ સઃ||૨૦||

યદા તુ મંસગૃધ્યા માંસલોભેનાસ્થિલેશોઽભ્યબહૃત ભક્ષિતઃ સન્ ગુદં ક્ષિણોતિ હિનસ્તિ તિર્યઙ્નિર્ગચ્છન્નુન્માર્ગઞ્ચ તતઃ ક્ષતાત્ ગતિર્નાડી સ્યાત્તદા તત્ર તસ્યાં નાડ્યા પૂયેણ દીર્ણાયાં માંસકોથેન હેતુના કૃમયો જાયન્તે| પરિતઃ સમન્તાત્ ગુદં ખાદન્તસ્તે ચ કૃમયોઽસ્ય પુરુષસ્ય ગુદમચિરાદ્વિદારયન્તિ| સ ભગન્દરો નામ્ના ઉન્માર્ગી ક્ષતજશ્ચ ભવતિ ||૨૦||

Adhikarana rugAdinirdhAraNaprakAraH (21) · Śloka 21

તેષુ રુગ્દાહકણ્ડ્વાદીન્ વિદ્યાદ્વ્રણવિભક્તિતઃ||૨૧||

તેષુ ચ ભગન્દરેષુ વ્રણવિભક્તિતતો વ્રણવિભક્તિપ્રકારેણ રુગાદીન્ વિદ્યાજ્જાનીયાત્| (રુગ્દાહકણ્ડ્વાદીન્ રુગાદીન્ દાહાદીન્ કણ્ડ્વાદીંશ્ચ વાતાદ્યધિષ્ઠિતદુષ્ટવ્રણોક્તવિશેષલિઙ્ગાન્) ||૨૧||

Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (22) · Śloka 22

ષટ્ કૃચ્છ્રસાધનાસ્તેષાં નિચયક્ષતજૌ ત્યજેત્| પ્રવાહિણી વલીં પ્રાપ્તં સેવનીં વા સમાશ્રિતમ્||૨૨||

ષડિતિ પૃથક્સંસર્ગજાઃ કૃચ્છ્રસાધનાઃ| નિચયઃ સન્નિપાતઃ ક્ષતમસ્થિકૃતમ્| સર્વઞ્ચ ભગન્દરં પ્રવાહિણ્યાખ્યામન્તર્વલીં પ્રાપ્તં ત્યજેત્ તથા સેવન્યાશ્રિતં ચ| ઇત્યુક્તં ભગન્દરાણાં હેતુલિઙ્ગમ્| (તેષાં ભગન્દરાણાં મધ્યે પૃથગ્દોષસંસર્ગજાઃ શતપોનકોષ્ટ્રગ્રીવપરિસ્રાવીપરિક્ષેપ્યુર્જ્વર્શો ભગન્દરાઃ ષટ્ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ| નિચયક્ષતજૌ શમ્બુકાવર્તોર્ન્માગિણૌ ત્યજેન્ન ચિકિત્સેત્)||૨૨||

Adhikarana sAmAnyashcikitsAkramaH (23) · Śloka 23

અથ ભગન્દરિણમપક્વપિટકં પાકપરિહારાર્થમપત- ર્પણેન વ્રણપ્રતિષેધવિહિતેન શીઘ્રમુપચરેત્| પક્વપિટકં પુનરુપસ્નિગ્ધમર્કાદિક્વાથશુદ્ધં સ્વભ્ય- ક્તમવગાહસ્વિન્નં ભુક્તવન્તં શયનસ્થમર્શસમિવ યન્ત્ર- યિત્વા પરાચીનમર્વાચીનં બહિર્મુખમન્તર્મુખં વા ભગન્દરં સમ્યગીક્ષેત| તતોઽન્તર્મુખે યન્ત્રં પ્રણિધાય પ્રવાહણપ્રવિષ્ટં ભગન્દર- મભિસમીક્ષ્ય સમ્યગેષિત્વા શસ્ત્રેણ પાટયેત્| બહિર્મુખે ત્વેષણીં પ્રણિધાય સાશયમુદ્ધરેચ્છસ્ત્રેણાનન્તરં ચોભયમ- પ્યગ્નિના ક્ષારેણ ચોપક્રમેત ઉષ્ટ્રગ્રીવં તુ ક્ષારેણૈવ| તતો નિર્વાપણશોધનરોપણૈર્યથાકાલં સાધયેદિતિ સામાન્યોવિધિઃ||૨૩||

અથેત્યાદિના તેષામેવ સામાન્યં સાધનમુચ્યતે| ભગન્દરિણઃ પુરુષસ્ય પિટકાવસ્થાયાં પાકરક્ષાર્થં વ્રણપ્રતિશેધોક્તેનાપતર્પણેન શોધનાદિના શીઘ્રમુપાચરેત્| પક્વપિટકં તુ ભગન્દરિણં પ્રથમમેવ સ્નિગ્ધં તતોઽર્કાદિગણક્વાથેન શુદ્ધં તતોઽપિ સ્વભ્યક્તં તતઃ સ્વેદયોગ્યાવગાહેન સ્વિન્નં ભુક્તવન્તં કૃતભોજનં શયનસ્થમર્શઃ કર્મવિધાનપ્રકારેણ યન્ત્રયિત્વા પરાચીનાદિવિશેષેણ ભગન્દરં સમ્યગીક્ષેત| પરાચીનમન્તર્ભવમ્| બહિર્મુખં બહિર્દ્વારમન્તર્મુખં ગુદનાડ્યન્તર્ગતમુખમ્| તત ઇતિ| તતોઽનન્તરં યદન્તર્મુખં તત્ પ્રવાહણેન યન્ત્રચ્છિદ્રં પ્રવિષ્ટમવેક્ષ્ય સમ્યગેષિત્વા શસ્ત્રેણ પાટયેત્| બર્હિમુખમેષણી પ્રણિધાય વિન્યસ્ય સાશયમુદ્ધરેચ્છસ્ત્રેણ| અનન્તરમુભયમપ્યન્તર્મુખં બહિર્મુખમપિ| શસ્ત્રકર્મ સર્વત્ર સમાનમ્| તસ્મિન્ કૃતે અગ્નિક્ષારયોર્વિષમનિયમઃ| ઉષ્ટ્રગ્રીવાખ્યં ભગન્દરં તુ ક્ષારેણૈવ ન કદાચિદગ્નિના| તત ઇતિ ક્ષારેઽગ્નૌ વા પ્રયુક્તે યથાકાલં નિર્વાપણાદિભિઃ સાધયેત્| ઇતિ સામાન્યઃ સર્વભગન્દરહિતો વિધિઃ||૨૩||

Adhikarana shataponakacikitsA (24) · Śloka 24

અથ શતપોનકે નાડીરેકાન્તરિતાઃ પાટયિત્વા રોપ- યેત્| રૂઢાસુ ચેતરાશ્ચિકિત્સેત્| અન્યથા તુ વિવૃત્તં વ્રણં ગુદસ્રોતોવિદારણાદ્વાતવિણ્મૂત્રાન્યનુપ્રપદ્યન્તે| તતશ્ચોન્મા- ર્ગગો વાયુરાધ્માનાટોપપાયુશૂલાદીનુપજનયતિ| તત્ર સ્નેહા- ભ્યક્તગુદસ્ય સ્નિગ્ધાન્ પિણ્ડનાડીકુમ્ભીસ્વેદાન્ પ્રયુ- ઞ્જીતાવગાહં વા| સ્વિન્નઞ્ચ વચા હિઙ્ગુકુષ્ઠવ્યોષલવણ- પઞ્ચકાજમોદાન્ સર્પિર્મદ્યકાઞ્જિકકુલત્થયૂષાન્યતમેન પાયયેત્| વ્રણં ચાસ્ય મધુકતૈલેનોષ્ણેન સિઞ્ચેત્| ગુદં ચ બલાતૈલાદિભિર્વાતઘ્નૈઃ| અનેન વિધિના વાય્વાદયઃ સ્વમાર્ગમાપતન્તિ| તત્કૃતાશ્ચ વિકારા નિવર્તન્તે||૨૪||

અથેત્યાદિના શતપોનકાદીનાં વિશેષચિકિત્સા સુબોધા| (નાડીવ્રણમાર્ગાન્| એકાન્તરિતાઃ એકૈકાં નાડીમન્તરીકૃતાઃ| પાટયિત્વા ભિત્વા રોપયેત્| તાસુ રૂઢાસ્વિતરા અવશિષ્ટા નાડીશ્ચ| ચશબ્દત્તદ્વત્ પાટયિત્વા ચિકિત્સેત્| અન્યથા ઉક્તાદન્યપ્રકારેણ ગુદસ્રોતોવિદારણાદ્વાતાદીનિ વિવૃતં વ્રણમનુપ્રપદ્યન્તે| મધુકેન સિદ્ધં તૈલં મધુકતૈલમ્)||૨૪||

Adhikarana parikShepiNi vesheShaH (25) · Śloka 25

એવમેવ ચ પરિક્ષેપિણ્યામપિ ક્રમાદ્ ગતિં નાડીવિહિતેન ક્ષારસૂત્રેણ દ્વિશસ્ત્રિશોવાઽવદારયેત્| સકૃદેવ હ્યવદારણાદસાધ્યતા યાપ્યતા વા સ્યાત્||૨૫||

એવમેવ ચેતિ શતપોનકવદેવ નાડીવિહિતેનેતિ ગ્રન્થ્યાદ્યધ્યાયોક્તેન||૨૫||

Adhikarana arshoBagandare visheShaH (26) · Śloka 26

અર્શોભગન્દરે પૂર્વમર્શાસિ છિન્દ્યાત્ તતો ગત્યનુસારેણ ભગન્દરમ્||૨૬||

અર્શોભગન્દરં ઇત્યાદિ સુબોધમ્| ગત્યનુસારેણેતિ નાડ્યનુસારેણ અર્શો નાડીકાર્યક્રમેણેત્યર્થઃ| (તતદ્દોષવિહિતેન શસ્ત્રક્ષારાદ્યન્યતમે નાર્શશ્છિત્વાઽનન્તરં ભગન્દરમપિ શતપોનકાદિવચ્છિત્વા ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ)||૨૬||

Adhikarana unmArgicikitsA (27) · Śloka 27

ઉન્માર્ગિણં તુ પ્રત્યાખ્યાયોપાચરેત્| અનિસ્સૃતં ચ શલ્યમાહરેત્| તથા કૃમિઘ્નં ક્રમમાલેપાભ્યવહરયોઃ કુર્વીત| વેદનાયાં તુ પૂર્વોક્તાઃ સ્વેદાઃ| વચાદિપાચનં ચ| સાલ્વલપ્રદિગ્ધં વા વ્રણં કદલીમૃગલોપાકાજિનકૌશેયાવિકૈરુપનાહયેદિતિ||૨૭||

ઉન્માર્ગિણં ક્ષતજં ભગન્દરં તુ પ્રત્યાખ્યાય ન સિધ્યતીત્યુક્ત્વા ઉપાચરેત્| અનિસ્સૃતઞ્ચ દૃશ્યમાનં શલ્યમાહરેત્| પૂર્વોક્તાઃ શતપોનકોક્તાઃ સ્વેદાઃ પિણ્ડનાડ્યાદયઃ| સાલ્વલાખ્યાઃ સ્વેદવિધાવુક્તાઃ પદ્મકાદયઃ| લોપાકો નામ શરભઃ||૨૭||

Adhikarana CedavisheShaviShayaH (28) · Śloka 28

ભવતિ ચાત્ર ભગન્દરે બહુચ્છિદ્રે છેદાનાલોચ્ય યોજયેત્| ગોતીર્થં સર્વતોભદ્રમર્ધલાઙ્ગલલાઙ્ગલૌ| પાર્શ્વાગતેન શસ્ત્રેણ છેદો ગોતીર્થકો મતઃ| સર્વતઃ સર્વતોભદ્રઃ પાર્શ્વચ્છેદોઽર્ધલાઙ્ગલઃ| પાર્શ્વદ્વયે લાઙ્ગલકઃ સમસ્તાંશ્ચાગ્નિના દહેત્| આસ્રાવમાર્ગાન્ નિશ્શેષં નૈવં વિકુરુતે પુનઃ||૨૮||

બહુચ્છિદ્રે સર્વસ્મિન્ ભગન્દરે ચ ગોતીર્થાદિભેદેન છેદાનાલોચ્ય નિરૂપ્ય ગોતીર્થાદીન્ યોજયેત્| (બહુચ્છિદ્રે અનેકસુષિરે સર્વસ્મિન્ ભગન્દરે ગોતીર્થાદીન્ છેદનવિશેષાન્ ઓલોચ્ય અવલોકનૈષણીપ્રણયનાદિભિરત્રાયં યોજ્ય ઇતિ યથાવદવગમ્ય ગોતીર્થાદ્યન્યતમં યોજયેત્)| (ગોતીર્થાદીનાં ચતુર્ણાં ક્રમેણ લક્ષણં દર્શયતિ)| પાર્શ્વાગતેનેત્યાદિના ગોતીર્થાદીનાં ચતુર્ણાં ક્રમેણ લક્ષણમ્| પાર્શ્વેન યત્રાગચ્છતિ શસ્ત્રં સ ગોતીર્થકો નામ છેદઃ યત્ર તુ સર્વદિશમાગચ્છતિ શસ્ત્રમ્ સ સર્વતોભદ્રઃ| એકસ્ય પાર્શ્વસ્ય યઃ છેદઃ સોઽર્ધલાઙ્ગલઃ| પાર્શ્વદ્વયે તુ છેદઃ લાઙ્ગલકો ભવતિ| (પાર્શ્વાગતેન નાડીપાર્શ્વપ્રાપ્તેન શસ્ત્રેણ છેદો ગોતીર્થાખ્યઃ| ગોતીર્થો નામ ગવાં જલપાનાત્તત્ખુરાઙ્કિતા ભૂમિઃ તદ્વચ્છસ્રનિપાતો ગોતીર્થ ઇતીર્યતે કૈશ્ચિત્| યત્ર શસ્ત્રં સર્વદિશમાગચ્છતિ સ સર્વતોભદ્રાખ્યઃ| એકસ્ય પાર્શ્વસ્ય છેદોઽર્ધલાઙ્ગલાખ્યઃ| પાર્શ્વદ્વયે ઉભયોઃ પાર્શ્વયોર્યશ્છેદઃ સ લાઙ્ગલકાખ્યઃ)| ભગન્દરે સર્વાનાસ્રાવમા્ર્ગાન્ નિસ્શેષમગ્નિના દહેત્| એવં હિ કૃતે ભગન્દરઃ પુનર્ન વિકુરુતે| (અગ્નિના અગ્નિતપ્તયા શલાકયા સમસ્તાન્ આસ્રાવમાર્ગાન્ નિસ્શેષાન્ કૃત્વા દહેત્ સાકલ્યેનેત્યર્થઃ| નિશ્શેષસમસ્તશબ્દયોરેકત્રકથનેન ભગન્દરવ્રણસુષિરસ્ય દૂરગતિસ્તસ્યામૂલદાહશ્ચ સૂચિતઃ| એવંકૃતે સતિ સ ભગન્દરઃ પુનર્ન વિકુરુતે વિકારકરણસમર્થો ન ભવતિ પુનર્નોત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ)||૨૮||

Adhikarana koShThashuddhimahattvam (29) · Śloka 29

યતેત કોષ્ઠશુદ્ધ્યૈ ચ ભિષક્ તસ્યાન્તરાન્તરા||૨૯||

તસ્ય ચ ભગન્દરિણઃ કોષ્ઠશુદ્ધ્યર્થં ભિષગન્દરાન્તરા યતેત| (વૈદ્યસ્તસ્યાતુરસ્ય કોષ્ઠશુદ્ધ્યર્થ કોષ્ઠશુદ્ધેર્વમનવિરેચનાદ્યેકત્વેઽપ્યત્ર ભગન્દરવ્રણસ્ય પક્વાશયનિકટવર્તિત્વાદ્યથાસન્નં વિશોધનમિતિ વ્રણપ્રતિષેધોક્ત્યા વ્રણસ્ય વિરેકસાધ્યત્વાચ્ચ વિરેચનમેવ ગૃહ્યતે| અન્તરાન્તરા વ્રણરોપણક્રિયાકરણસ્ય મધ્યે મધ્ય ઇત્યર્થઃ| યતેત પ્રયત્નવાન્ ભવેન્ન પ્રમાદાદુપેક્ષેતેત્યર્થઃ)||૨૯||

Adhikarana virecanayogaH (30) · Śloka 30

અર્દ્રકસ્ય રસે સિદ્ધં કલ્કે વા પાયયેદ્ ઘૃતમ્| ભગન્દરે મારુતજે પક્વાપક્વે વિરેચયેત્||૩૦||

આર્દ્રકસ્ય રસે વા કલ્કે વા સિદ્ધં ઘૃતં પાયયેત્| કસ્મિન્નિત્યાહ મારુતજે ભગન્દરે| પક્વે ચાઽપ્યપક્વે ચ વિરેચયેત્||૩૦||

Adhikarana vraNashodhanavargaH (31) · Śloka 31

જ્યોતિષ્મતીલાઙ્ગલિકાશ્યામાદન્તીત્રિવૃત્તિલાઃ| કુષ્ઠં શતાહ્વા ગોલોમી તિલ્વકો ગિરિકર્ણિકા| હેમક્ષીરી ચ વર્ગોઽયં લેપાદ્યૈર્વ્રણશોધનઃ||૩૧||

જ્યોતિષ્મત્યાદિયોગો લેપાદ્યૈર્લેપાભ્યઙ્ગપ્રક્ષાલાનાદિભિર્ભગન્દર વ્રણશોધનઃ| જ્યોતિષ્મતી કઙ્ગુણિકા| લાઙ્ગલિકા વિશલ્યા| ગોલોમી દૂર્વા| હેમક્ષીરી કાઞ્ચની||૩૧||

Adhikarana tilAdivargaH shodhane (32) · Śloka 32

તિલકુમ્ભવરાદન્તી તુત્થસિન્ધૂત્થમાક્ષિકમ્| સકૃષ્ણરોચનાકુષ્ઠં શોધનં.............||૩૨||

કૃષ્ણાદિસહિતં તિલકાદિકં લેપાદ્યરિવ્રણસ્ય શોધનમ્| કુમ્ભો દ્રવન્તી||૩૨||

Adhikarana ma~jjiShThAdimAMsakRudgaNaH (33) · Śloka 33

..........................ંઆંસકૃત્ પુનઃ| મઞ્જિષ્ઠાસૈન્ધવક્ષૌદ્રનાગદન્તીત્રિવૃત્તિલાઃ| રસાઞ્જનદ્વિરજનીતેજોહ્વાનિમ્બપલ્લવાઃ||૩૩||

મઞ્જિષ્ઠાદિકં લેપાદ્યૈર્વ્રણે માંસકૃત્| તેજોહ્વા જ્યોતિષ્મતી||૩૩||

Adhikarana nADIvraNaghnaH nikumbhAdivargaH (34) · Śloka 34

નિકુમ્ભકુમ્ભરક્તાહ્વકલ્કો નાડીવ્રણાપહઃ||૩૪||

નિકુમ્ભાદીનાં કલ્કો નાડીવ્રણાપહઃ| રક્તાહ્વો મઞ્જિષ્ઠા||૩૪||

Adhikarana viShyandanAkhyaM tailam (35) · Śloka 35

સુધાશેલુત્રિવૃત્પાઠામલયૂહયમારકૈઃ| જ્યોતિષ્મતીલાઙ્ગલિકાસ્વર્જિકાર્કવચાગ્નિકૈઃ| વિષ્યન્દનાખ્યં વિપચેત્તૈલં શોધનરોપણમ્||૩૫||

સુધાદિભિર્વિષ્યન્દનનામકં તૈલં પચેત્તદ્ગણાનાં શોધનં રોપણઞ્ચ| શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ| મલયૂ સોમરાજી| હયમારોઽશ્વમારઃ| જ્યોતિષ્મતિ કઙ્ગુણિકા| લાઙ્ગલી વિશલ્યા| અગ્નિકશ્ચિત્રકઃ||૩૫||

Adhikarana trivRutAditailam (36) · Śloka 36

ત્રિવૃદ્દન્તીહરિદ્રાર્કમૂલલોહાશ્વમારકૈઃ| વિડઙ્ગસારત્રિફલાસ્નુગર્કક્ષીરમાક્ષિકૈઃ| તૈલં સમદનૈઃ સિદ્ધં ભગન્દરનિબર્હણમ્||૩૬||

સમદનૈસ્ત્રિવૃદાદિભિઃ સિદ્ધં તૈલં ભગન્દરનિબર્હણમ્| લોહોઽગરુ| અશ્વમારઃ કરવીરઃ| સ્નુગર્કયોઃ ક્ષીરમ્| માક્ષિકં ધાતુમાક્ષિકમ્| મદનો રાઠઃ||૩૬||

Adhikarana saindhavAditailam (37) · Śloka 37

સૈન્ધવાર્કત્રિવૃત્પાઠાસમઙ્ગાપૂતિકાગ્નિકૈઃ| સમાતુલુઙ્ગચ્છદનૈસ્તૈલં શોધનરોપણમ્||૩૭||

સમાતુલુઙ્ગચ્છદનૈઃ સૈન્ધવાદિભિઃ સિદ્ધં તૈલં શોધનં રોપણઞ્ચ| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા| અગ્નિકશ્ચિત્રકઃ| માતુલુઙ્ગસ્ય ચ્છદનં પત્રમ્||૩૭||

Adhikarana viDa~ggasArAdayo lehaH (38) · Śloka 38

મધુતૈલયુતા વિડઙ્ગસારત્રિફલામાગધિકોષણાશ્ચ લીઢા| કૃમિકુષ્ઠભગન્દરપ્રમેહક્ષતનાડીવ્રણરોપણા ભવન્તિ||૩૮||

વિડઙ્ગસારાદયો મધુતૈલયુતા લીઢાઃ કૃમ્યાદિક્ષતાનાં નાડીવ્રણાનાં ચ રોપણા ભવન્તિ| (કૃમ્યાદિહરાઃ સ્યુઃ| કૃમિ ઉદરકૃમિ| ક્ષતમુરઃક્ષતમ્)||૩૮||

Adhikarana amRutAdigugguluH (39) · Śloka 39

અમૃતાત્રુટિવેલ્લવત્સકં કલિપથ્યામલકાનિ ગુગ્ગુલુઃ| ક્રમવૃદ્ધમિદં મધુપ્લુતં પિટકાસ્થૌલ્ય ભગન્દરાઞ્જયેત્||૩૯||

અમૃતાદિકં ક્રમવૃદ્ધં મધુદ્રવમિદં પિટકાદીઞ્જયેત્| અમૃતાયા એકો ભાગઃ| ત્રુટ્યા દ્વૌ ભાગૌ| વેલ્લાનાં ત્રયઃ| વત્સકસ્ય ચત્વારઃ| એવં ભાગવૃદ્ધિર્યાવદ્ગુગ્ગુલોરષ્ટાવિતિ ક્રમવૃદ્ધાર્થઃ||૩૯||

Adhikarana guggulupa~jcapalaM cUrNam (40) · Śloka 40

ગુગ્ગુલુપઞ્ચપલં પલિકાંશા માગધિકા ત્રિફલા ચ પૃથક્ સ્યાત્| ત્વક્ત્રુટિકર્ષયુતં મધુલીઢં કુષ્ઠભગન્દરગુલ્મગતિઘ્નમ્||૪૦||

ગુગ્ગુલ્વાદિ સુબોધમ્| ત્વચોઽર્ધકર્ષઃ| સૂક્ષ્મૈલાનાં ચાઽર્ધકર્ષઃ||૪૦||

Adhikarana gugguluyoge vIryavattaratApAdanam (41) · Śloka 41

શૃઙ્ગવેરરજોયુક્તં તદેવ ચ સુભાવિતમ્| ક્વાથેન દશમુલસ્ય વિશેષાદ્વાતરોગજિત્||૪૧||

તદેવાનન્તરોક્તં ગુગ્ગુલુપઞ્ચપલાદિકં શૃઙ્ગવેરચૂર્ણેન સંયોજ્ય દશમુલસ્ય ક્વાથેન ભવિતં કુષ્ઠાદીનન્યાંશ્ચ વાતપ્રધાનાન્ રોગાન્ વિશેષાજ્જયતિ| (શૃઙ્ગિવિરેસ્ય રજસા ચૂર્ણેન યુક્તમ્| શૃઙ્ગિવેરં નાગરમ્| (નિ) 'નાગરમૂષણમાર્યં કટુકં કટુકાયનં મહીચ્છત્રમ્| શુણ્ઠીકોલં વિશ્વં વિશ્વૌષધમૌષધં મહાસ્કન્ધમ્| મહૌષધં મહાવીર્યં સિંહલં વિશ્વભેષજમ્| તીક્ષ્ણં કટુ ચ કાસઘ્નં શૃઙ્ગિ વેરમિતિ સ્મૃતમ્|' ઇતિ મઞ્જરી| દશમૂલક્વાથેન સુભાવિતં પુનઃ પુનઃ પેષણશોષણાદિના સમારોપિતતદ્વીર્યમ્| તત્પૂર્વોક્તં ગુગ્ગુલુપઞ્ચપલાખ્યચૂર્ણમેવ વિશેષાદ્વાતરોગાન્ જયતિ| અત્ર વિશેષ શબ્દકથનેન શુણ્ઠીચૂર્ણાદિરહિતસ્યાઽપિ વાતહરત્વં સૂચિતમ્| વાતપ્રધાનકુષ્ઠાદિહરમિત્યર્થઃ)||૪૧||

Adhikarana uttamakhadirasArAdicUrNam (42) · Śloka 42

ઉત્તમા ખદિરસારજં રજઃ શીલયન્નસનવારિભાવિતમ્| હન્તિ તુલ્યમહિષાક્ષમાક્ષિકં કુષ્ઠમેહપિટકાભગન્દરાન્||૪૨||

ત્રિફલાખદિરસારયોશ્ચૂર્ણમસનક્વાથેન ભાવયિત્વા સમેન ગુગ્ગુલુના માક્ષિકેણ ચ યુક્તં શીલયન્ કુષ્ઠાદીન્ હન્તિ| (અત્રમહિષાક્ષસ્ય પ્રમાણેન તુલ્યત્વમ્| મધુનસ્તુ ચૂર્ણપિણ્ડીભાવમાત્રયૈવ તુલ્યત્વમ્)||૪૨||

Adhikarana cikitsAntaranidarshanam (43) · Śloka 43

ભગન્દરેષ્વેષ વિશેષ ઉક્તઃ શેષાણિ તુ વ્યઞ્જનસાધનાનિ| વ્રણાધિકારાત્પરિશીલનાચ્ચ સમ્યગ્વિદિત્વૌપયિકં વિદધ્યાત્||૪૩||

ઉપસંહરન્નાહ-એષ યોઽત્રાઽધ્યાય ઉક્તઃ સ ભગન્દરેષુ વિશેષઃ| શેષાણિ વ્યઞ્જનસાધનાનિ તુ વ્યઞ્જનાનિ લિઙ્ગાનિ દોષાણાં વિશેષતઃ સાધનાનિ ચ વ્રણાધિકારાત્ વ્રણપ્રતિષેધાત્ પરિશીલનાત્ ક્રિયાભ્યાસાચ્ચ સમ્યક્સૂક્ષ્મૈરપિ પ્રકારૈર્વિદિત્વા યદૌપયિકં તદ્વિદધ્યાત્| (ભગન્દરેષ્વયં વિશેષોપક્રમોઽભિહિતઃ શેષાણ્યત્રાનુક્તાનિ વ્યઞ્જનાનિ દોષલિઙ્ગાનિ સાધનાન્યુપક્રમવિશેષાણિ| તુશબ્દો વિશેષદ્યોતકઃ| અત્ર પિટકા ભગન્દરભેદેનાઽવસ્થાદ્વિતયોદોષોદ્રેકવ્રણગત્યાદિકમવગમ્યોપક્રમત્વાદુપક્રમસ્ય દુર્જ્ઞેયત્વં વિશેષઃ| વ્રણાધિકારાત્ વ્રણપ્રતિષેધાત્ પરિશીલનાત્ ચિરપરિચયાત્| ચશબ્દાદ્ દૂષ્યદેશાદિસમીક્ષણમપિ સૂચિતમ્| સમ્યગ્વિદિત્વા યથાવદવગમ્ય ઔપયિકં યથાયોગ્યં વિદધ્યાત્ કુર્યાદિત્યર્થઃ )||૪૩||

Adhikarana rUDhe parihAryANi (44-33) · Śloka 33

અશ્વપૃષ્ઠગમનં ચલરોધં મદ્યમૈથુનમજીર્ણમસાત્મ્યમ્| સાહસાનિ વિવિધાનિ ચ રૂઢે વત્સરં પરિહરેદધિકં વા||૪૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ભઙ્ગન્દરપ્રતિષેધો નામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૩||

રૂઢેઽપિ ભગન્દરવ્રણે અશ્વપૃષ્ઠગમનાદિકં સંવત્સરં તતોઽપ્યધિકં વા પરિહરેત્| ચલરોધં ચલાનાં વેગાનાં રોધમ્| વિવિધાનિ સાહસાઽન્યનાલોચિતાત્મવલાન્યુત્પતનાદીનિ||૪૪|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||