33. bhagandarapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bhagandarapratiShedho nAma trayastriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ભગન્દરપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana Bagandarasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2

હસ્ત્યશ્વપૃષ્ઠગમનકઠિનોત્કટકાસનૈઃ| અર્શોનિદાનાભિહિતૈરપરૈશ્ચ નિષેવિતૈઃ| અનિષ્ટદિષ્ટપાકેન સદ્યો વા સાધુગર્હણૈઃ| પ્રાયેણ પિટકાપૂર્વો યોઽઙ્ગુલે દ્વ્યઙ્ગુલેઽપિ વા| પાયોર્વ્રણોઽન્તર્બાહ્યો વા દુષ્ટાસૃઙ્માંસગો ભવેત્| બસ્તિમૂત્રાશયાભ્યાશગતત્વાત્ સ્યન્દનાત્મકઃ| ભગન્દરઃ સ સર્વાંશ્ચ દારયત્યક્રિયાવતઃ| ભગબસ્તિગુદાન્તેષુ દીર્યમાણેષુ ભૂરિભિઃ| વાતં મૂત્રં શકૃચ્છુક્રં ખૈઃ સૂક્ષ્મૈર્વહતિ ક્રમાત્||૨||

Adhikarana sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

દોષૈઃ પૃથગ્યુતૈઃ સર્વૈરાગન્તુઃ સોઽષ્ટમઃ સ્મૃતઃ||૩||

Adhikarana avasthAvisheShe saMj~jAvisheShaH (4) · Śloka 4

અપક્વં પિટકામાહુઃ પાકપ્રાપ્તં ભગન્દરમ્||૪||

Adhikarana piTakAlakShaNam (5) · Śloka 5

ગૂઢમૂલાં સસંરમ્ભાં રુગાઢ્યાં રૂઢકોપિનીમ્| ભગન્દરકરીં વિદ્યાત્ પિટકાં ન ત્વતોઽન્યથા||૫||

Adhikarana vAtapiTakAlakShaNam (6) · Śloka 6

તત્ર શ્યાવારુણા તોદભેદસ્ફુરણરુક્કરી| પિટકામારુતાત્ ........................||૬||

Adhikarana pittapiTakAlakShaNam (7) · Śloka 7

.................... પિત્તાદુષ્ટ્રગ્રીવાવદુચ્છ્રિતા| રાગિણી તનુરૂષ્માઢ્યા જ્વરધૂમાયનાન્વિતા||૭||

Adhikarana kaphapiTakAlakShaNam (8) · Śloka 8

સ્થિરા સ્નિગ્ધા મહામૂલા પાણ્ડુઃ કણ્ડૂમતી કફાત્||૮||

Adhikarana vAtapittapiTakAlakShaNam (9) · Śloka 9

શ્યાવાઽઽતામ્રા સદાહોષા ઘોરરુગ્વાતપિત્તજા||૯||

Adhikarana vAtakaphapiTakAlakShaNam (10) · Śloka 10

પાણ્ડુરા કિઞ્ચિદાશ્યાવા કૃચ્છ્રપાકા કફાનિલાત્||૧૦||

Adhikarana sannipAtapiTakAlakShaNam (11) · Śloka 11

પાદાઙ્ગુષ્ઠસમા સર્વૈર્દોષૈર્નાનાવિધવ્યથા| શૂલારોચકતૃડ્દાહજ્વરચ્છર્દિરુપદ્રુતા||૧૧||

Adhikarana piTakAnAM vraNAvasthAprAptiH (12) · Śloka 12

વ્રણતાં યાન્તિ તાઃ પક્વાઃ પ્રમાદાત્ ........||૧૨||

Adhikarana shataponakaH BagandaraH (13) · Śloka 13

...............................તત્ર વાતજા| ચીયતેઽણુમુખૈશ્છિદ્રૈઃ શતપોનકવત્ક્રમાત્| અચ્છં સ્રવદ્ભિરાસ્રાવમજસ્રં ફેનસંયુતમ્| શતપોનકસંજ્ઞોઽયમ્.......................||૧૩||

Adhikarana uShTragrIvaH BagandaraH (14) · Śloka 14

..........................ઉષ્ટ્રગ્રીવસ્તુ પિત્તજઃ||૧૪||

Adhikarana parisrAvI BagandaraH (15) · Śloka 15

બહુપિચ્છાપરિસ્રાવી પરિસ્રાવી ભગન્દરઃ||૧૫||

Adhikarana parikShepI bhagandaraH (16) · Śloka 16

વાતપિત્તાત્ પરિક્ષેપી પરિક્ષિપ્ય ગુદં ગતિઃ| જાયતે પરિતસ્તત્ર પ્રકારં પરિખેવ ચ||૧૬||

Adhikarana RujurBagandaraH (17) · Śloka 17

ઋજુર્વાતકફાદૃજ્વ્યા ગુદો ગત્યાઽવદીર્યતે||૧૭||

Adhikarana arshoBagandaraH (18) · Śloka 18

કફપિત્તે તુ પૂર્વોત્થં દુર્નામાશ્રિત્ય કુપ્યતઃ| અર્શોમૂલે તતઃ શોફઃ કણ્ડૂદાહાદિમાન્ ભવેત્| સ શીઘ્રં પક્વભિન્નોઽસ્ય ક્લેદયન્ મૂલમર્શસઃ| સ્રવત્યજસ્રં ગતિભિરયમર્શો ભગન્દરઃ||૧૮||

Adhikarana shambukAvartaH BagandaraH (19) · Śloka 19

સર્વજઃ શમ્બુકાવર્તઃ શમ્બુકાવર્તસન્નિભઃ| ગતયો દારયન્ત્યસ્મિન્ રુગ્વેર્ગર્દારુણૈર્ગુદમ્||૧૯||

Adhikarana kShatajaH BagandaraH (20) · Śloka 20

અસ્થિલેશોઽભ્યવહૃતો માંસગૃધ્યા યદા ગુદમ્| ક્ષિણોતિ તિર્યઙ્નિર્ગચ્છનુન્માર્ગઞ્ચ તતો ગતિઃ| સ્યાત્તદા પૂયદીર્ણાયાં માંસકોથેન તત્ર ચ| જાયન્તે કૃમયસ્તેઽસ્ય ખાદન્તઃ પરિતો ગુદમ્| વિદારયન્તિ ન ચિરાદુન્માર્ગી ક્ષતજશ્ચ સઃ||૨૦||

Adhikarana rugAdinirdhAraNaprakAraH (21) · Śloka 21

તેષુ રુગ્દાહકણ્ડ્વાદીન્ વિદ્યાદ્વ્રણવિભક્તિતઃ||૨૧||

Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (22) · Śloka 22

ષટ્ કૃચ્છ્રસાધનાસ્તેષાં નિચયક્ષતજૌ ત્યજેત્| પ્રવાહિણી વલીં પ્રાપ્તં સેવનીં વા સમાશ્રિતમ્||૨૨||

Adhikarana sAmAnyashcikitsAkramaH (23) · Śloka 23

અથ ભગન્દરિણમપક્વપિટકં પાકપરિહારાર્થમપત- ર્પણેન વ્રણપ્રતિષેધવિહિતેન શીઘ્રમુપચરેત્| પક્વપિટકં પુનરુપસ્નિગ્ધમર્કાદિક્વાથશુદ્ધં સ્વભ્ય- ક્તમવગાહસ્વિન્નં ભુક્તવન્તં શયનસ્થમર્શસમિવ યન્ત્ર- યિત્વા પરાચીનમર્વાચીનં બહિર્મુખમન્તર્મુખં વા ભગન્દરં સમ્યગીક્ષેત| તતોઽન્તર્મુખે યન્ત્રં પ્રણિધાય પ્રવાહણપ્રવિષ્ટં ભગન્દર- મભિસમીક્ષ્ય સમ્યગેષિત્વા શસ્ત્રેણ પાટયેત્| બહિર્મુખે ત્વેષણીં પ્રણિધાય સાશયમુદ્ધરેચ્છસ્ત્રેણાનન્તરં ચોભયમ- પ્યગ્નિના ક્ષારેણ ચોપક્રમેત ઉષ્ટ્રગ્રીવં તુ ક્ષારેણૈવ| તતો નિર્વાપણશોધનરોપણૈર્યથાકાલં સાધયેદિતિ સામાન્યોવિધિઃ||૨૩||

Adhikarana shataponakacikitsA (24) · Śloka 24

અથ શતપોનકે નાડીરેકાન્તરિતાઃ પાટયિત્વા રોપ- યેત્| રૂઢાસુ ચેતરાશ્ચિકિત્સેત્| અન્યથા તુ વિવૃત્તં વ્રણં ગુદસ્રોતોવિદારણાદ્વાતવિણ્મૂત્રાન્યનુપ્રપદ્યન્તે| તતશ્ચોન્મા- ર્ગગો વાયુરાધ્માનાટોપપાયુશૂલાદીનુપજનયતિ| તત્ર સ્નેહા- ભ્યક્તગુદસ્ય સ્નિગ્ધાન્ પિણ્ડનાડીકુમ્ભીસ્વેદાન્ પ્રયુ- ઞ્જીતાવગાહં વા| સ્વિન્નઞ્ચ વચા હિઙ્ગુકુષ્ઠવ્યોષલવણ- પઞ્ચકાજમોદાન્ સર્પિર્મદ્યકાઞ્જિકકુલત્થયૂષાન્યતમેન પાયયેત્| વ્રણં ચાસ્ય મધુકતૈલેનોષ્ણેન સિઞ્ચેત્| ગુદં ચ બલાતૈલાદિભિર્વાતઘ્નૈઃ| અનેન વિધિના વાય્વાદયઃ સ્વમાર્ગમાપતન્તિ| તત્કૃતાશ્ચ વિકારા નિવર્તન્તે||૨૪||

Adhikarana parikShepiNi vesheShaH (25) · Śloka 25

એવમેવ ચ પરિક્ષેપિણ્યામપિ ક્રમાદ્ ગતિં નાડીવિહિતેન ક્ષારસૂત્રેણ દ્વિશસ્ત્રિશોવાઽવદારયેત્| સકૃદેવ હ્યવદારણાદસાધ્યતા યાપ્યતા વા સ્યાત્||૨૫||

Adhikarana arshoBagandare visheShaH (26) · Śloka 26

અર્શોભગન્દરે પૂર્વમર્શાસિ છિન્દ્યાત્ તતો ગત્યનુસારેણ ભગન્દરમ્||૨૬||

Adhikarana unmArgicikitsA (27) · Śloka 27

ઉન્માર્ગિણં તુ પ્રત્યાખ્યાયોપાચરેત્| અનિસ્સૃતં ચ શલ્યમાહરેત્| તથા કૃમિઘ્નં ક્રમમાલેપાભ્યવહરયોઃ કુર્વીત| વેદનાયાં તુ પૂર્વોક્તાઃ સ્વેદાઃ| વચાદિપાચનં ચ| સાલ્વલપ્રદિગ્ધં વા વ્રણં કદલીમૃગલોપાકાજિનકૌશેયાવિકૈરુપનાહયેદિતિ||૨૭||

Adhikarana CedavisheShaviShayaH (28) · Śloka 28

ભવતિ ચાત્ર ભગન્દરે બહુચ્છિદ્રે છેદાનાલોચ્ય યોજયેત્| ગોતીર્થં સર્વતોભદ્રમર્ધલાઙ્ગલલાઙ્ગલૌ| પાર્શ્વાગતેન શસ્ત્રેણ છેદો ગોતીર્થકો મતઃ| સર્વતઃ સર્વતોભદ્રઃ પાર્શ્વચ્છેદોઽર્ધલાઙ્ગલઃ| પાર્શ્વદ્વયે લાઙ્ગલકઃ સમસ્તાંશ્ચાગ્નિના દહેત્| આસ્રાવમાર્ગાન્ નિશ્શેષં નૈવં વિકુરુતે પુનઃ||૨૮||

Adhikarana koShThashuddhimahattvam (29) · Śloka 29

યતેત કોષ્ઠશુદ્ધ્યૈ ચ ભિષક્ તસ્યાન્તરાન્તરા||૨૯||

Adhikarana virecanayogaH (30) · Śloka 30

અર્દ્રકસ્ય રસે સિદ્ધં કલ્કે વા પાયયેદ્ ઘૃતમ્| ભગન્દરે મારુતજે પક્વાપક્વે વિરેચયેત્||૩૦||

Adhikarana vraNashodhanavargaH (31) · Śloka 31

જ્યોતિષ્મતીલાઙ્ગલિકાશ્યામાદન્તીત્રિવૃત્તિલાઃ| કુષ્ઠં શતાહ્વા ગોલોમી તિલ્વકો ગિરિકર્ણિકા| હેમક્ષીરી ચ વર્ગોઽયં લેપાદ્યૈર્વ્રણશોધનઃ||૩૧||

Adhikarana tilAdivargaH shodhane (32) · Śloka 32

તિલકુમ્ભવરાદન્તી તુત્થસિન્ધૂત્થમાક્ષિકમ્| સકૃષ્ણરોચનાકુષ્ઠં શોધનં.............||૩૨||

Adhikarana ma~jjiShThAdimAMsakRudgaNaH (33) · Śloka 33

..........................ંઆંસકૃત્ પુનઃ| મઞ્જિષ્ઠાસૈન્ધવક્ષૌદ્રનાગદન્તીત્રિવૃત્તિલાઃ| રસાઞ્જનદ્વિરજનીતેજોહ્વાનિમ્બપલ્લવાઃ||૩૩||

Adhikarana nADIvraNaghnaH nikumbhAdivargaH (34) · Śloka 34

નિકુમ્ભકુમ્ભરક્તાહ્વકલ્કો નાડીવ્રણાપહઃ||૩૪||

Adhikarana viShyandanAkhyaM tailam (35) · Śloka 35

સુધાશેલુત્રિવૃત્પાઠામલયૂહયમારકૈઃ| જ્યોતિષ્મતીલાઙ્ગલિકાસ્વર્જિકાર્કવચાગ્નિકૈઃ| વિષ્યન્દનાખ્યં વિપચેત્તૈલં શોધનરોપણમ્||૩૫||

Adhikarana trivRutAditailam (36) · Śloka 36

ત્રિવૃદ્દન્તીહરિદ્રાર્કમૂલલોહાશ્વમારકૈઃ| વિડઙ્ગસારત્રિફલાસ્નુગર્કક્ષીરમાક્ષિકૈઃ| તૈલં સમદનૈઃ સિદ્ધં ભગન્દરનિબર્હણમ્||૩૬||

Adhikarana saindhavAditailam (37) · Śloka 37

સૈન્ધવાર્કત્રિવૃત્પાઠાસમઙ્ગાપૂતિકાગ્નિકૈઃ| સમાતુલુઙ્ગચ્છદનૈસ્તૈલં શોધનરોપણમ્||૩૭||

Adhikarana viDa~ggasArAdayo lehaH (38) · Śloka 38

મધુતૈલયુતા વિડઙ્ગસારત્રિફલામાગધિકોષણાશ્ચ લીઢા| કૃમિકુષ્ઠભગન્દરપ્રમેહક્ષતનાડીવ્રણરોપણા ભવન્તિ||૩૮||

Adhikarana amRutAdigugguluH (39) · Śloka 39

અમૃતાત્રુટિવેલ્લવત્સકં કલિપથ્યામલકાનિ ગુગ્ગુલુઃ| ક્રમવૃદ્ધમિદં મધુપ્લુતં પિટકાસ્થૌલ્ય ભગન્દરાઞ્જયેત્||૩૯||

Adhikarana guggulupa~jcapalaM cUrNam (40) · Śloka 40

ગુગ્ગુલુપઞ્ચપલં પલિકાંશા માગધિકા ત્રિફલા ચ પૃથક્ સ્યાત્| ત્વક્ત્રુટિકર્ષયુતં મધુલીઢં કુષ્ઠભગન્દરગુલ્મગતિઘ્નમ્||૪૦||

Adhikarana gugguluyoge vIryavattaratApAdanam (41) · Śloka 41

શૃઙ્ગવેરરજોયુક્તં તદેવ ચ સુભાવિતમ્| ક્વાથેન દશમુલસ્ય વિશેષાદ્વાતરોગજિત્||૪૧||

Adhikarana uttamakhadirasArAdicUrNam (42) · Śloka 42

ઉત્તમા ખદિરસારજં રજઃ શીલયન્નસનવારિભાવિતમ્| હન્તિ તુલ્યમહિષાક્ષમાક્ષિકં કુષ્ઠમેહપિટકાભગન્દરાન્||૪૨||

Adhikarana cikitsAntaranidarshanam (43) · Śloka 43

ભગન્દરેષ્વેષ વિશેષ ઉક્તઃ શેષાણિ તુ વ્યઞ્જનસાધનાનિ| વ્રણાધિકારાત્પરિશીલનાચ્ચ સમ્યગ્વિદિત્વૌપયિકં વિદધ્યાત્||૪૩||

Adhikarana rUDhe parihAryANi (44-33) · Śloka 33

અશ્વપૃષ્ઠગમનં ચલરોધં મદ્યમૈથુનમજીર્ણમસાત્મ્યમ્| સાહસાનિ વિવિધાનિ ચ રૂઢે વત્સરં પરિહરેદધિકં વા||૪૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ભઙ્ગન્દરપ્રતિષેધો નામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૩||