Adhikarana atha bhagandarapratiShedho nAma trayastriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ഭഗന്ദരപ്രതിഷേധം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो भगन्दरप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
വ്രണതന്ത്രപ്രകരണേ ഭഗന്ദരാണാം നിര്ണയം കര്തുമധ്യായ ആരഭ്യതേ||൧||
Adhikarana Bagandarasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2
ഹസ്ത്യശ്വപൃഷ്ഠഗമനകഠിനോത്കടകാസനൈഃ| അര്ശോനിദാനാഭിഹിതൈരപരൈശ്ച നിഷേവിതൈഃ| അനിഷ്ടദിഷ്ടപാകേന സദ്യോ വാ സാധുഗര്ഹണൈഃ| പ്രായേണ പിടകാപൂര്വോ യോऽങ്ഗുലേ ദ്വ്യങ്ഗുലേऽപി വാ| പായോര്വ്രണോऽന്തര്ബാഹ്യോ വാ ദുഷ്ടാസൃങ്മാംസഗോ ഭവേത്| ബസ്തിമൂത്രാശയാഭ്യാശഗതത്വാത് സ്യന്ദനാത്മകഃ| ഭഗന്ദരഃ സ സര്വാംശ്ച ദാരയത്യക്രിയാവതഃ| ഭഗബസ്തിഗുദാന്തേഷു ദീര്യമാണേഷു ഭൂരിഭിഃ| വാതം മൂത്രം ശകൃച്ഛുക്രം ഖൈഃ സൂക്ഷ്മൈര്വഹതി ക്രമാത്||൨||
हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः| अर्शोनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः| अनिष्टदिष्टपाकेन सद्यो वा साधुगर्हणैः| प्रायेण पिटकापूर्वो योऽङ्गुले द्व्यङ्गुलेऽपि वा| पायोर्व्रणोऽन्तर्बाह्यो वा दुष्टासृङ्मांसगो भवेत्| बस्तिमूत्राशयाभ्याशगतत्वात् स्यन्दनात्मकः| भगन्दरः स सर्वांश्च दारयत्यक्रियावतः| भगबस्तिगुदान्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः| वातं मूत्रं शकृच्छुक्रं खैः सूक्ष्मैर्वहति क्रमात्||२||
🔊 Audio coming soon
ഹസ്ത്യശ്വപൃഷ്ഠഗമനാദിഭിഃ പായോരങ്ഗുലേ ദ്വ്യങ്ഗുലേ വാ നികടേ യോ വ്രണോ ഭവേത്സ ഭഗന്ദരഃ| അര്ശസാം ച നിദാനേ യേ ഹേതവോऽഭിഹിതാസ്തൈരപ്യപരൈര്നിഷേവിതൈരിതി സമ്ബന്ധഃ| യച്ച കിഞ്ചിദ്ദിനചര്യാദാവനിഷ്ടമിതി ദിഷ്ടമുക്തം തസ്യ പാകേന ഫലപരിണാമേന| സദ്യഃ സാധുഗര്ഹണൈരചിരകൃതസജ്ജനനിന്ദാഭിഃ| പ്രായേണ പിടകാപൂര്വമാരമ്ഭോ യസ്യ സ തഥോക്തഃ| സ ച വ്രണഃ പായോരന്തര്മുഖോ വാ ഭവേത് ബഹിര്മുഖോ വാ| സ ച വ്രണോ ബസ്ത്യാദീനാമഭ്യാശഗതത്വാന്നികടവര്തിത്വാത് സ്യന്ദനാത്മകഃ സ്രവണാത്മകോ ഭവതി| സ ഭഗന്ദരോऽക്രിയാവതോऽപഥ്യ ശീലിനഃ സര്വാന് സകലാന് ഭഗാദീന് ദാരയതി ച| തേഷു ഭഗാദിഷു ദീര്ഘമാണേഷു ഖൈഃ സ്രോതോഭിര്ബഹുഭിഃ സൂക്ഷ്മൈര്വാതാദിചതുഷ്ടയം ക്രമാദ്വഹതി| (നിഷേവിതൈര്നിതരാം സേവിതൈര്ഹസ്ത്യശ്വപൃഷ്ഠഗമനാദിഭിഃ ഹസ്തിപൃഷ്ഠഗമനമശ്വപൃഷ്ഠഗമനം കഠിനാസനമുത്കടകാസനം ച| അര്ശോനിദാനേऽഭിഹിതാന്യുക്താനി യാന്യപരാണ്യതിവ്യവായാദീനി തൈഃ അര്ശോനിദാനാഭിഹിതത്വേനൈവ ഹസ്ത്യശ്വപൃഷ്ഠഗമനാദികേ സിദ്ധേ പുനരപ്യത്ര കഥനാദേതേഷാം ഭഗന്ദരസ്യ വിശേഷകാരണത്വം സൂചിതമ്| അഥവാ ഏവംവിധൈരപാനമരുത്കോപകാരണൈരന്യൈഃ| ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| അനിഷ്ടദിഷ്ടപാകേന പുരാകൃതാശുഭകര്മഫലപരിപാകേന| അഥവാऽനിഷ്ടദിഷ്ടസ്യ ദിനചര്യാനിര്ദിഷ്ടസ്യ പാപകര്മണഃ പാകേന ഫലപരിണാമേന| സദ്യഃ സാധുഗര്ഹണൈരചിരകൃതാഭിഃ സജ്ജനനിന്ദാഭിഃ പായോര്ഗുദസ്യൈകാങ്ഗുലപ്രമാണേ വാ നികടേ| വാശബ്ദാദര്ദ്ധാങ്ഗുലത്ര്യങ്ഗുലയോരപി ഗ്രഹണമ്| ഉക്തഞ്ച ശാസ്ത്രാന്തരേ- പിടികാം ജനയേജ്ജന്തോര്ഗുദനാഡ്യാം സുദാരുണാമ്| ഗുദസ്യാര്ദ്ധാങ്ഗുലേ വാऽപി ദ്വ്യങ്ഗുലേ ത്ര്യങ്ഗുലേऽപി വാ|| ഇതി| അന്തരന്തര്ഭാഗേ ബാഹ്യഃ ബഹിര്ഭാഗേ വാ| ദുഷ്ടാസൃങ്മാംസഗോ ദുഷ്ടരക്തമാംസാശ്രിതഃ| ബസ്തിമൂത്രാശയാഭ്യാശഗതത്വാദ്ബസ്തേര്മൂത്രാശയസ്യ ച സമീപഗതത്വാത്| ബസ്തിമൂത്രാശയയോരവയവാശയവിശേഷത്വമങ്ഗവിഭാഗാച്ഛാരീരാദവഗന്തവ്യമ്| സ്യന്ദനാത്മകഃ സദാസ്രാവയുക്തഃ| പ്രായേണ ബാഹുല്യേന പിടകാപൂര്വഃ പിടകാപൂര്വമാരമ്ഭോ യസ്യ സ തഥോക്തഃ| പൂര്വം പിടകാ ജായതേ തതഃ പാകാദ് വ്രണഃ സ്യാദിത്യര്ഥഃ| പ്രായഃ ശബ്ദേന ക്ഷതജസ്യ ഭഗന്ദരസ്യ പിടകായാ വിനാ സമ്ഭവഃ സൂചിതഃ| യ ഏവംവിധോ വ്രണഃ സ ഭഗന്ദരാഖ്യോ രോഗ അക്രിയാവതഃ പ്രമാദാച്ചികിത്സാമകുര്വതോ നരസ്യ സര്വാന് ഭഗവസ്തിഗുദാന് ദാരയതി| അത്ര സര്വശബ്ദേന സാകല്യഗ്രഹണം ഭഗാദീന് സാകല്യേന ദാരയതീത്യര്ഥഃ| ഭഗാദിദേശദരണാത് ഭഗന്ദരാഖ്യാസ്യ| ഗുദപ്രദേശദരണാത് ഗുദന്തരാഖ്യാ ബസ്തിപ്രദേശദരണാത് ബസ്തിന്ദരാഖ്യാ കഥം ന യുജ്യത ഇതി ചേദത്ര ബ്രൂമഃ| വിശേഷേണ ഭഗസ്യ ദരണാദന്യത്രാപി ഭഗവദദരണാച്ച ഭഗന്ദര ഇത്യേവാഖ്യാ ന ഗുദന്ദരോ ന ബസ്തിന്ദര ഇതി| ഉക്തം ച ഭോജേ- ഭഗം പരിസമന്താച്ച ഗുദം ബസ്തിം തഥൈവ ച| ഭഗവദ്ദാരയേദ്യസ്മാത്തസ്മാത് ജ്ഞേയോ ഭഗന്ദരഃ|| ഇതി| ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| തേഷ്വതി| തേഷു ഭഗാദിഷു ദീര്യമാണേഷു ദാരിതേഷു ഭൂരിഭിര്ബഹുഭിഃ സൂക്ഷ്മൈഃ സ്രോതോമുഖൈര്വാതാദീന് ക്രമേണ വഹതി| വാതമധോവാതമ്| ദ്രവരൂപത്വാത് പുനര്മൂത്രം വഹതി| ഗുദാവയവസ്യ നികടവര്തിത്വാത്തതഃ പുരീഷം വഹതി| ശുക്രാശയസ്യ കിഞ്ചിദ്ദൂരതയാ അന്തേ ശുക്രം ചേതി ക്രമാര്ഥഃ||൨||
Adhikarana sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3
ദോഷൈഃ പൃഥഗ്യുതൈഃ സര്വൈരാഗന്തുഃ സോऽഷ്ടമഃ സ്മൃതഃ||൩||
दोषैः पृथग्युतैः सर्वैरागन्तुः सोऽष्टमः स्मृतः||३||
🔊 Audio coming soon
ഏവംവിധസ്യ ഭഗന്ദരസ്യ വാതാദ്യാഗന്തുകാരണഭേദാദഷ്ടവിധത്വമാഹ| സ ച ഭഗന്ദരഃ പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രിവിധോ ഭവതി| യുതൈരിതി മിശ്രൈഃ തേന സംസര്ഗേണ ത്രയഃ സന്നിപാതേനൈക ഇതി ദോഷജാഃ| സപ്ത ഭഗന്ദരാഃ അഷ്ടമ ആഗന്തുഃ||൩||
Adhikarana avasthAvisheShe saMj~jAvisheShaH (4) · Śloka 4
അപക്വം പിടകാമാഹുഃ പാകപ്രാപ്തം ഭഗന്ദരമ്||൪||
अपक्वं पिटकामाहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम्||४||
🔊 Audio coming soon
തഞ്ച രോഗവിശേഷമപക്വഭൂമികാസ്ഥമാചാര്യാഃ പിടകാമാഹുഃ| സ ഏവ ച പാകഭൂമികാമാരൂഢോ ഭഗന്ദര ഉച്യതേ||൪||
Adhikarana piTakAlakShaNam (5) · Śloka 5
ഗൂഢമൂലാം സസംരമ്ഭാം രുഗാഢ്യാം രൂഢകോപിനീമ്| ഭഗന്ദരകരീം വിദ്യാത് പിടകാം ന ത്വതോऽന്യഥാ||൫||
गूढमूलां ससंरम्भां रुगाढ्यां रूढकोपिनीम्| भगन्दरकरीं विद्यात् पिटकां न त्वतोऽन्यथा||५||
🔊 Audio coming soon
യാ ച പിടകാ ഗൂഢമൂലത്വാദിയുക്താ സാ ഭഗന്ദരത്വാമാരുരുക്ഷുര്വിജ്ഞേയാ| അത ഉക്താദന്യഥാ വൈപരീത്യേന യാ പിടകാ സാ ഭഗന്ദരകരീതി ന വിജ്ഞേയാ| (ദൃഢമൂലാമിതി ച പാഠഃ| ദൃഢമൂലാം ദൃഢമചഞ്ചലം മൂലം യസ്യാഃ താം പുനഃ പുനരേകത്ര പൂര്വവദേവോത്പത്തിര്ദൃഢമൂലത്വമ്| സസംരമ്ഭാം സംരമ്ഭയുക്താം സംരമ്ഭോ വേദനാവിശേഷഃ| രുഗാഢ്യാമതിശയിതപീഡായുക്താമ്| രുഢകോപിനീം തത്തത് പ്രതിക്രിയയാ വ്രണേരൂഢേऽപി പുനഃ കോപ ഉദ്ഭവോ യസ്യാസ്താം പിടകാം ഭഗന്ദരകരീം ഭഗന്ദരാഖ്യവ്രണജനനീം വിദ്യാത്| അത ഉക്തപ്രകാരാദന്യഥാ വൈപരീത്യേ തു ന ഭഗന്ദരകരീം പിടകാമാത്രാമേവ വിദ്യാദിത്യര്ഥഃ||൫||
Adhikarana vAtapiTakAlakShaNam (6) · Śloka 6
തത്ര ശ്യാവാരുണാ തോദഭേദസ്ഫുരണരുക്കരീ| പിടകാമാരുതാത് ........................||൬||
तत्र श्यावारुणा तोदभेदस्फुरणरुक्करी| पिटकामारुतात् ........................||६||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാ വാതാദിവിശേഷേണ ഭഗന്ദരപിടകാനാം ലക്ഷണമ്| സുബോധമ്| ശ്യാവാദിഗുണാ വാതാത് പിടകാ| (തത്ര താസു മധ്യേ മാരുതോദ്ഭവാ പിടകാ ശ്യാവാദ്യന്യതരവര്ണാ തോദാദികരീ ച)|| ൬||
Adhikarana pittapiTakAlakShaNam (7) · Śloka 7
.................... പിത്താദുഷ്ട്രഗ്രീവാവദുച്ഛ്രിതാ| രാഗിണീ തനുരൂഷ്മാഢ്യാ ജ്വരധൂമായനാന്വിതാ||൭||
.................... पित्तादुष्ट्रग्रीवावदुच्छ्रिता| रागिणी तनुरूष्माढ्या ज्वरधूमायनान्विता||७||
🔊 Audio coming soon
ഉഷ്ട്രഗ്രീവാവദുച്ഛ്രിതേത്യാദിഗുണാ പിത്താത്| (പിത്താത് പിടകാ ഉഷ്ട്രഗ്രീവാസാമ്യേനൌന്നത്യാധിക്യമധോഗുരുത്വഞ്ച ധ്വനിതമ്| രാഗിണീ രാഗയുക്താ| തനുരല്പാ| ഊഷ്മാഡ്യോഷ്മബഹുലാ| ജ്വരധൂമായനാഭ്യാം യുക്താ| ധൂമായനം ധൂമോദ്വമനപ്രതീതിഃ||൭||
Adhikarana kaphapiTakAlakShaNam (8) · Śloka 8
സ്ഥിരാ സ്നിഗ്ധാ മഹാമൂലാ പാണ്ഡുഃ കണ്ഡൂമതീ കഫാത്||൮||
स्थिरा स्निग्धा महामूला पाण्डुः कण्डूमती कफात्||८||
🔊 Audio coming soon
സ്ഥിരാദിഗുണാ കഫാത്| (കഫാത്പിടകാ സ്ഥിരാ അചലാ സ്നിഗ്ധാ മഹാമൂലാ പൃഥുമൂലാ പാണ്ഡുഃ പാണ്ഡുരവര്ണാ കണ്ഡൂമതീ കണ്ഡൂയുക്താ സ്യാദിതി ശേഷഃ)||൮||
Adhikarana vAtapittapiTakAlakShaNam (9) · Śloka 9
ശ്യാവാऽऽതാമ്രാ സദാഹോഷാ ഘോരരുഗ്വാതപിത്തജാ||൯||
श्यावाऽऽताम्रा सदाहोषा घोररुग्वातपित्तजा||९||
🔊 Audio coming soon
വാതപിത്തജാ പിടകാ ശ്യാവാദിഗുണാ| (വാതപിത്താഭ്യാഞ്ജാതാ പിടകാ ശ്യാവാ ശ്യാവവര്ണാ ആതാമ്രാ ഈഷത്താമ്രവര്ണാ| ദ്വിദോഷജത്വാ ദസ്യാ ദ്വിദോഷവര്ണായോഃ സമവലയോരേകത്രാസമ്ഭവാദാതാമ്രേത്യുക്തമ്| സദാഹോഷാ ദാഹോഷാസഹിതാ| ദാഹഃ സര്വാങ്ഗീണസ്തീവ്രസന്താപഃ| ഊഷാ പ്രാദേശികദാഹഃ| ഘോരരുക് ഘോരാ ഉഗ്രാ രുക് പീഡാവിശേഷോ യസ്മിന്)||൯||
Adhikarana vAtakaphapiTakAlakShaNam (10) · Śloka 10
പാണ്ഡുരാ കിഞ്ചിദാശ്യാവാ കൃച്ഛ്രപാകാ കഫാനിലാത്||൧൦||
पाण्डुरा किञ्चिदाश्यावा कृच्छ्रपाका कफानिलात्||१०||
🔊 Audio coming soon
കഫാനിലാജ്ജാതാ പിടകാ പാണ്ഡുരാദിഗുണാ| പിത്തകഫജാ പിടകാ അര്ശോഭഗന്ദര ഏവ വക്ഷ്യതേ| (കഫാനിലാജ്ജാതാ പിടകാ ക്വചിത് പാണ്ഡുരാ ധൂസരവര്ണാ ആശ്യാവാ ഈഷച്ഛ്യാവാ ച അത്യന്തവിപരീതയോഃ ശ്യാവപാണ്ഡുരയോഃ സങ്കരാദുഭയോരപി വര്ണയോരസ്പഷ്ടതാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| കൃച്ഛ്രപാകാ ചിരപാകാ കൃച്ഛ്രശബ്ദേന പാചനൌഷധപ്രലേപാദിഭിരപി പാകസ്യ ദുഷ്കരത്വം സൂചിതമ്)||൧൦||
Adhikarana sannipAtapiTakAlakShaNam (11) · Śloka 11
പാദാങ്ഗുഷ്ഠസമാ സര്വൈര്ദോഷൈര്നാനാവിധവ്യഥാ| ശൂലാരോചകതൃഡ്ദാഹജ്വരച്ഛര്ദിരുപദ്രുതാ||൧൧||
पादाङ्गुष्ठसमा सर्वैर्दोषैर्नानाविधव्यथा| शूलारोचकतृड्दाहज्वरच्छर्दिरुपद्रुता||११||
🔊 Audio coming soon
സര്വൈര്ദോഷൈര്ജാതാ പിടകാ പാദാങ്ഗുഷ്ഠസമത്വാദിഗുണാ| (സന്നിപാതോത്ഥാ പിടകാമാനസംസ്ഥാനാദിഭിഃ പാദാങ്ഗുഷ്ഠസദൃശീ| നാനാവിധാ നാനാപ്രകാരാ വ്യഥാ പീഡാവിശേശോ യസ്യാം സാ തഥാ| ശൂലാദിഭിരര്ദ്ദിതാ ച| ശൂലാദ്യുപദ്രുതിഃ പാകോന്മുഖാനാം സര്വാസാം ലിങ്ഗമിതി കേചിത്| ക്ഷതജസ്യ ഭഗന്ദരസ്യ പിടകാഭാവാത്തത് പിടകാ നാഭിഹിതാ)|| ൧൧||
Adhikarana piTakAnAM vraNAvasthAprAptiH (12) · Śloka 12
വ്രണതാം യാന്തി താഃ പക്വാഃ പ്രമാദാത് ........||൧൨||
व्रणतां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात् ........||१२||
🔊 Audio coming soon
പിടകാവസ്ഥാലക്ഷണമുക്ത്വാऽനന്തരം ഭഗന്ദരാവസ്ഥാലക്ഷണാനുസാരേണ നാമവിശേഷശ്ചോച്യതേ-താഃ സര്വാഃ പിടകാഃ പ്രമാദാത് പക്വാഃ വ്രണതാം യാന്തി| (താ ഭഗന്ദരകാറ്രിണ്യഃ പിടകാഃ പ്രമാദാദചികിത്സയേത്യര്ഥഃ| അത്ര പ്രമാദശബ്ദകഥനേന സാവധാനശ്ചേത് പാകാദനേകോപദ്രവകാരിണീമേവംവിധാം പിടകാം കദാചിദപി നോപേക്ഷേത ഇതി ച സൂചിതമ്| പക്വാഃ വ്രണതാം യാന്തി വ്രണത്വം പ്രാപ്നുവന്തി||൧൨||
Adhikarana shataponakaH BagandaraH (13) · Śloka 13
...............................തത്ര വാതജാ| ചീയതേऽണുമുഖൈശ്ഛിദ്രൈഃ ശതപോനകവത്ക്രമാത്| അച്ഛം സ്രവദ്ഭിരാസ്രാവമജസ്രം ഫേനസംയുതമ്| ശതപോനകസംജ്ഞോऽയമ്.......................||൧൩||
...............................तत्र वातजा| चीयतेऽणुमुखैश्छिद्रैः शतपोनकवत्क्रमात्| अच्छं स्रवद्भिरास्रावमजस्रं फेनसंयुतम्| शतपोनकसंज्ञोऽयम्.......................||१३||
🔊 Audio coming soon
തത്ര വാതജാ പിടകാ പക്വാ സത്യണുമുഖൈശ്ഛിദ്രൈഃ ശതപോനകവത് ചാലനീവക്രമാച്ചീയതേ| കിമ്ഭൂതൈശ്ഛിദ്രൈരിത്യാഹ-അജസ്രമവിച്ഛേദേനാച്ഛം ഫേനസംയുതം ചാസ്രാവം സ്രവദ്ഭിഃ| അയം ഭഗന്ദരോ നാമ്നാ ശതപോനകഃ| ആസ്രാവം പൂയസ്രവണമ്||൧൩||
Adhikarana uShTragrIvaH BagandaraH (14) · Śloka 14
..........................ഉഷ്ട്രഗ്രീവസ്തു പിത്തജഃ||൧൪||
..........................उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तजः||१४||
🔊 Audio coming soon
പിത്തപിടകയാ പക്വയോഷ്ട്രഗ്രീവാഖ്യോ ഭഗന്ദര ഉച്യതേ| (പിത്തജോ ഭഗന്ദരസ്തു ഉഷ്ട്രസ്യ ഗ്രീവാവദുച്ഛ്രിതമുഖത്വാദുഷ്ട്രഗ്രീവാഖ്യഃ)||൧൪||
Adhikarana parisrAvI BagandaraH (15) · Śloka 15
ബഹുപിച്ഛാപരിസ്രാവീ പരിസ്രാവീ ഭഗന്ദരഃ||൧൫||
बहुपिच्छापरिस्रावी परिस्रावी भगन्दरः||१५||
🔊 Audio coming soon
കഫപിടകയാ പക്വയാ ഭഗന്ദരോ ബഹുപിച്ഛാപരിസ്രാവീ നാമ്നാ പരിസ്രാവീ| (കഫജോ ഭഗന്ദരഃ അനല്പപിച്ഛസ്രാവയുക്തസ്തസ്മാത് പരിസ്രാവീസംജ്ഞഃ) ||൧൫||
Adhikarana parikShepI bhagandaraH (16) · Śloka 16
വാതപിത്താത് പരിക്ഷേപീ പരിക്ഷിപ്യ ഗുദം ഗതിഃ| ജായതേ പരിതസ്തത്ര പ്രകാരം പരിഖേവ ച||൧൬||
वातपित्तात् परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः| जायते परितस्तत्र प्रकारं परिखेव च||१६||
🔊 Audio coming soon
വാതപിത്താത് ഭഗന്ദരോ നാമ്നാ പരിക്ഷേപീ| തത്ര ച ഗുദം പരിക്ഷിപ്യ മണ്ഡലാകൃത്യാ ഗതിര്നാഡീ ജായതേ പ്രാകാരപരിഖാസദൃശീ പ്രാകാരസ്യ പരിതഃ പരിഖാ ബഹിര്നികടേ ഖാതാ| (വാതപിത്തജോ ഭഗന്ദരഃ പരിക്ഷേപീസംജ്ഞഃ| തത്ര പരിക്ഷേപിണി പ്രകാരസ്യ പരിതഃ പരിഖേവ ഗുദം പരിക്ഷിപ്യ ഗുദസ്യ പരിതോ മണ്ഡലാകൃത്യാ നാഡീ ജായതേ)||൧൬||
Adhikarana RujurBagandaraH (17) · Śloka 17
ഋജുര്വാതകഫാദൃജ്വ്യാ ഗുദോ ഗത്യാऽവദീര്യതേ||൧൭||
ऋजुर्वातकफादृज्व्या गुदो गत्याऽवदीर्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
വാതകഫാദ്യോ ഭഗന്ദരഃ സ ഋജുര്നാമ്നാ| തത്ര ഋജ്വ്യാ ഗത്യാ ഗുദഃ അവദീര്യതേ| (വാതകഫജോ ഭഗന്ദരഃ ഋജ്വ്യാഖ്യഃ| തത്രേതി പൂര്വസ്മാദ്വാനുവര്ത്തതേ| തത്ര ഋജ്വാഖ്യേ ഭഗന്ദരേ ഋജ്വ്യാ അവക്രയാ ഗത്യാ ഗുദോऽവദീര്യതേ)||൧൭||
Adhikarana arshoBagandaraH (18) · Śloka 18
കഫപിത്തേ തു പൂര്വോത്ഥം ദുര്നാമാശ്രിത്യ കുപ്യതഃ| അര്ശോമൂലേ തതഃ ശോഫഃ കണ്ഡൂദാഹാദിമാന് ഭവേത്| സ ശീഘ്രം പക്വഭിന്നോऽസ്യ ക്ലേദയന് മൂലമര്ശസഃ| സ്രവത്യജസ്രം ഗതിഭിരയമര്ശോ ഭഗന്ദരഃ||൧൮||
कफपित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः| अर्शोमूले ततः शोफः कण्डूदाहादिमान् भवेत्| स शीघ्रं पक्वभिन्नोऽस्य क्लेदयन् मूलमर्शसः| स्रवत्यजस्रं गतिभिरयमर्शो भगन्दरः||१८||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വോത്ഥം സ്വകാരണൈഃ പ്രഥമമുത്പന്നം ദുര്നാമാര്ശാ ആശ്രിത്യ കഫപിത്തേ ദ്വേ കുപ്യതഃ കോപമ് ഗച്ഛതഃ| തതോ ഹേതോരര്ശോമൂലേ കണ്ഡ്വാദിമാന് ശോഫഃ സ്യാത്സ ശീഘ്രം പക്വഭിന്നോऽസ്യാര്ശസോ മൂലം ക്ലേദയന് ഗതിഭിര്നാഡീഭിരജസ്രമവിച്ഛേദം പൂയം സ്രവത്യയം നാമ്നാऽര്ശോ ഭഗന്ദരഃ||൧൮||
Adhikarana shambukAvartaH BagandaraH (19) · Śloka 19
സര്വജഃ ശമ്ബുകാവര്തഃ ശമ്ബുകാവര്തസന്നിഭഃ| ഗതയോ ദാരയന്ത്യസ്മിന് രുഗ്വേര്ഗര്ദാരുണൈര്ഗുദമ്||൧൯||
सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुकावर्तसन्निभः| गतयो दारयन्त्यस्मिन् रुग्वेर्गर्दारुणैर्गुदम्||१९||
🔊 Audio coming soon
യഃ സന്നിപാതജോ ഭഗന്ദരഃ സ ശമ്ബുകാവര്താഖ്യഃ ശമ്ബുകാവര്തസന്നിഭഃ ശമ്ബുകസ്യാവര്തേന സദൃശഃ ശമ്ബുകോ നാമാവര്തയുക്തോ മത്സ്യവിശേഷഃ തസ്യാവര്താ ദേഹേ ഭവന്തി| അസ്മിന് ശമ്ബുകാവര്താഖ്യേ ഭഗന്ദരേ ഗതയോ നാഡ്യഃ ദാരുണൈഃ രുഗ്വേഗൈര്ഗുദം ദാരയന്തി||൧൯||
Adhikarana kShatajaH BagandaraH (20) · Śloka 20
അസ്ഥിലേശോऽഭ്യവഹൃതോ മാംസഗൃധ്യാ യദാ ഗുദമ്| ക്ഷിണോതി തിര്യങ്നിര്ഗച്ഛനുന്മാര്ഗഞ്ച തതോ ഗതിഃ| സ്യാത്തദാ പൂയദീര്ണായാം മാംസകോഥേന തത്ര ച| ജായന്തേ കൃമയസ്തേऽസ്യ ഖാദന്തഃ പരിതോ ഗുദമ്| വിദാരയന്തി ന ചിരാദുന്മാര്ഗീ ക്ഷതജശ്ച സഃ||൨൦||
अस्थिलेशोऽभ्यवहृतो मांसगृध्या यदा गुदम्| क्षिणोति तिर्यङ्निर्गच्छनुन्मार्गञ्च ततो गतिः| स्यात्तदा पूयदीर्णायां मांसकोथेन तत्र च| जायन्ते कृमयस्तेऽस्य खादन्तः परितो गुदम्| विदारयन्ति न चिरादुन्मार्गी क्षतजश्च सः||२०||
🔊 Audio coming soon
യദാ തു മംസഗൃധ്യാ മാംസലോഭേനാസ്ഥിലേശോऽഭ്യബഹൃത ഭക്ഷിതഃ സന് ഗുദം ക്ഷിണോതി ഹിനസ്തി തിര്യങ്നിര്ഗച്ഛന്നുന്മാര്ഗഞ്ച തതഃ ക്ഷതാത് ഗതിര്നാഡീ സ്യാത്തദാ തത്ര തസ്യാം നാഡ്യാ പൂയേണ ദീര്ണായാം മാംസകോഥേന ഹേതുനാ കൃമയോ ജായന്തേ| പരിതഃ സമന്താത് ഗുദം ഖാദന്തസ്തേ ച കൃമയോऽസ്യ പുരുഷസ്യ ഗുദമചിരാദ്വിദാരയന്തി| സ ഭഗന്ദരോ നാമ്നാ ഉന്മാര്ഗീ ക്ഷതജശ്ച ഭവതി ||൨൦||
Adhikarana rugAdinirdhAraNaprakAraH (21) · Śloka 21
തേഷു രുഗ്ദാഹകണ്ഡ്വാദീന് വിദ്യാദ്വ്രണവിഭക്തിതഃ||൨൧||
तेषु रुग्दाहकण्ड्वादीन् विद्याद्व्रणविभक्तितः||२१||
🔊 Audio coming soon
തേഷു ച ഭഗന്ദരേഷു വ്രണവിഭക്തിതതോ വ്രണവിഭക്തിപ്രകാരേണ രുഗാദീന് വിദ്യാജ്ജാനീയാത്| (രുഗ്ദാഹകണ്ഡ്വാദീന് രുഗാദീന് ദാഹാദീന് കണ്ഡ്വാദീംശ്ച വാതാദ്യധിഷ്ഠിതദുഷ്ടവ്രണോക്തവിശേഷലിങ്ഗാന്) ||൨൧||
Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (22) · Śloka 22
ഷട് കൃച്ഛ്രസാധനാസ്തേഷാം നിചയക്ഷതജൌ ത്യജേത്| പ്രവാഹിണീ വലീം പ്രാപ്തം സേവനീം വാ സമാശ്രിതമ്||൨൨||
षट् कृच्छ्रसाधनास्तेषां निचयक्षतजौ त्यजेत्| प्रवाहिणी वलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ഷഡിതി പൃഥക്സംസര്ഗജാഃ കൃച്ഛ്രസാധനാഃ| നിചയഃ സന്നിപാതഃ ക്ഷതമസ്ഥികൃതമ്| സര്വഞ്ച ഭഗന്ദരം പ്രവാഹിണ്യാഖ്യാമന്തര്വലീം പ്രാപ്തം ത്യജേത് തഥാ സേവന്യാശ്രിതം ച| ഇത്യുക്തം ഭഗന്ദരാണാം ഹേതുലിങ്ഗമ്| (തേഷാം ഭഗന്ദരാണാം മധ്യേ പൃഥഗ്ദോഷസംസര്ഗജാഃ ശതപോനകോഷ്ട്രഗ്രീവപരിസ്രാവീപരിക്ഷേപ്യുര്ജ്വര്ശോ ഭഗന്ദരാഃ ഷട് കൃച്ഛ്രസാധ്യാഃ| നിചയക്ഷതജൌ ശമ്ബുകാവര്തോര്ന്മാഗിണൌ ത്യജേന്ന ചികിത്സേത്)||൨൨||
Adhikarana sAmAnyashcikitsAkramaH (23) · Śloka 23
അഥ ഭഗന്ദരിണമപക്വപിടകം പാകപരിഹാരാര്ഥമപത- ര്പണേന വ്രണപ്രതിഷേധവിഹിതേന ശീഘ്രമുപചരേത്| പക്വപിടകം പുനരുപസ്നിഗ്ധമര്കാദിക്വാഥശുദ്ധം സ്വഭ്യ- ക്തമവഗാഹസ്വിന്നം ഭുക്തവന്തം ശയനസ്ഥമര്ശസമിവ യന്ത്ര- യിത്വാ പരാചീനമര്വാചീനം ബഹിര്മുഖമന്തര്മുഖം വാ ഭഗന്ദരം സമ്യഗീക്ഷേത| തതോऽന്തര്മുഖേ യന്ത്രം പ്രണിധായ പ്രവാഹണപ്രവിഷ്ടം ഭഗന്ദര- മഭിസമീക്ഷ്യ സമ്യഗേഷിത്വാ ശസ്ത്രേണ പാടയേത്| ബഹിര്മുഖേ ത്വേഷണീം പ്രണിധായ സാശയമുദ്ധരേച്ഛസ്ത്രേണാനന്തരം ചോഭയമ- പ്യഗ്നിനാ ക്ഷാരേണ ചോപക്രമേത ഉഷ്ട്രഗ്രീവം തു ക്ഷാരേണൈവ| തതോ നിര്വാപണശോധനരോപണൈര്യഥാകാലം സാധയേദിതി സാമാന്യോവിധിഃ||൨൩||
अथ भगन्दरिणमपक्वपिटकं पाकपरिहारार्थमपत- र्पणेन व्रणप्रतिषेधविहितेन शीघ्रमुपचरेत्| पक्वपिटकं पुनरुपस्निग्धमर्कादिक्वाथशुद्धं स्वभ्य- क्तमवगाहस्विन्नं भुक्तवन्तं शयनस्थमर्शसमिव यन्त्र- यित्वा पराचीनमर्वाचीनं बहिर्मुखमन्तर्मुखं वा भगन्दरं सम्यगीक्षेत| ततोऽन्तर्मुखे यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहणप्रविष्टं भगन्दर- मभिसमीक्ष्य सम्यगेषित्वा शस्त्रेण पाटयेत्| बहिर्मुखे त्वेषणीं प्रणिधाय साशयमुद्धरेच्छस्त्रेणानन्तरं चोभयम- प्यग्निना क्षारेण चोपक्रमेत उष्ट्रग्रीवं तु क्षारेणैव| ततो निर्वापणशोधनरोपणैर्यथाकालं साधयेदिति सामान्योविधिः||२३||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദിനാ തേഷാമേവ സാമാന്യം സാധനമുച്യതേ| ഭഗന്ദരിണഃ പുരുഷസ്യ പിടകാവസ്ഥായാം പാകരക്ഷാര്ഥം വ്രണപ്രതിശേധോക്തേനാപതര്പണേന ശോധനാദിനാ ശീഘ്രമുപാചരേത്| പക്വപിടകം തു ഭഗന്ദരിണം പ്രഥമമേവ സ്നിഗ്ധം തതോऽര്കാദിഗണക്വാഥേന ശുദ്ധം തതോऽപി സ്വഭ്യക്തം തതഃ സ്വേദയോഗ്യാവഗാഹേന സ്വിന്നം ഭുക്തവന്തം കൃതഭോജനം ശയനസ്ഥമര്ശഃ കര്മവിധാനപ്രകാരേണ യന്ത്രയിത്വാ പരാചീനാദിവിശേഷേണ ഭഗന്ദരം സമ്യഗീക്ഷേത| പരാചീനമന്തര്ഭവമ്| ബഹിര്മുഖം ബഹിര്ദ്വാരമന്തര്മുഖം ഗുദനാഡ്യന്തര്ഗതമുഖമ്| തത ഇതി| തതോऽനന്തരം യദന്തര്മുഖം തത് പ്രവാഹണേന യന്ത്രച്ഛിദ്രം പ്രവിഷ്ടമവേക്ഷ്യ സമ്യഗേഷിത്വാ ശസ്ത്രേണ പാടയേത്| ബര്ഹിമുഖമേഷണീ പ്രണിധായ വിന്യസ്യ സാശയമുദ്ധരേച്ഛസ്ത്രേണ| അനന്തരമുഭയമപ്യന്തര്മുഖം ബഹിര്മുഖമപി| ശസ്ത്രകര്മ സര്വത്ര സമാനമ്| തസ്മിന് കൃതേ അഗ്നിക്ഷാരയോര്വിഷമനിയമഃ| ഉഷ്ട്രഗ്രീവാഖ്യം ഭഗന്ദരം തു ക്ഷാരേണൈവ ന കദാചിദഗ്നിനാ| തത ഇതി ക്ഷാരേऽഗ്നൌ വാ പ്രയുക്തേ യഥാകാലം നിര്വാപണാദിഭിഃ സാധയേത്| ഇതി സാമാന്യഃ സര്വഭഗന്ദരഹിതോ വിധിഃ||൨൩||
Adhikarana shataponakacikitsA (24) · Śloka 24
അഥ ശതപോനകേ നാഡീരേകാന്തരിതാഃ പാടയിത്വാ രോപ- യേത്| രൂഢാസു ചേതരാശ്ചികിത്സേത്| അന്യഥാ തു വിവൃത്തം വ്രണം ഗുദസ്രോതോവിദാരണാദ്വാതവിണ്മൂത്രാന്യനുപ്രപദ്യന്തേ| തതശ്ചോന്മാ- ര്ഗഗോ വായുരാധ്മാനാടോപപായുശൂലാദീനുപജനയതി| തത്ര സ്നേഹാ- ഭ്യക്തഗുദസ്യ സ്നിഗ്ധാന് പിണ്ഡനാഡീകുമ്ഭീസ്വേദാന് പ്രയു- ഞ്ജീതാവഗാഹം വാ| സ്വിന്നഞ്ച വചാ ഹിങ്ഗുകുഷ്ഠവ്യോഷലവണ- പഞ്ചകാജമോദാന് സര്പിര്മദ്യകാഞ്ജികകുലത്ഥയൂഷാന്യതമേന പായയേത്| വ്രണം ചാസ്യ മധുകതൈലേനോഷ്ണേന സിഞ്ചേത്| ഗുദം ച ബലാതൈലാദിഭിര്വാതഘ്നൈഃ| അനേന വിധിനാ വായ്വാദയഃ സ്വമാര്ഗമാപതന്തി| തത്കൃതാശ്ച വികാരാ നിവര്തന്തേ||൨൪||
अथ शतपोनके नाडीरेकान्तरिताः पाटयित्वा रोप- येत्| रूढासु चेतराश्चिकित्सेत्| अन्यथा तु विवृत्तं व्रणं गुदस्रोतोविदारणाद्वातविण्मूत्रान्य़नुप्रपद्यन्ते| ततश्चोन्मा- र्गगो वायुराध्मानाटोपपायुशूलादीनुपजनयति| तत्र स्नेहा- भ्यक्तगुदस्य स्निग्धान् पिण्डनाडीकुम्भीस्वेदान् प्रयु- ञ्जीतावगाहं वा| स्विन्नञ्च वचा हिङ्गुकुष्ठव्योषलवण- पञ्चकाजमोदान् सर्पिर्मद्यकाञ्जिककुलत्थयूषान्यतमेन पाययेत्| व्रणं चास्य मधुकतैलेनोष्णेन सिञ्चेत्| गुदं च बलातैलादिभिर्वातघ्नैः| अनेन विधिना वाय्वादयः स्वमार्गमापतन्ति| तत्कृताश्च विकारा निवर्तन्ते||२४||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദിനാ ശതപോനകാദീനാം വിശേഷചികിത്സാ സുബോധാ| (നാഡീവ്രണമാര്ഗാന്| ഏകാന്തരിതാഃ ഏകൈകാം നാഡീമന്തരീകൃതാഃ| പാടയിത്വാ ഭിത്വാ രോപയേത്| താസു രൂഢാസ്വിതരാ അവശിഷ്ടാ നാഡീശ്ച| ചശബ്ദത്തദ്വത് പാടയിത്വാ ചികിത്സേത്| അന്യഥാ ഉക്താദന്യപ്രകാരേണ ഗുദസ്രോതോവിദാരണാദ്വാതാദീനി വിവൃതം വ്രണമനുപ്രപദ്യന്തേ| മധുകേന സിദ്ധം തൈലം മധുകതൈലമ്)||൨൪||
Adhikarana parikShepiNi vesheShaH (25) · Śloka 25
ഏവമേവ ച പരിക്ഷേപിണ്യാമപി ക്രമാദ് ഗതിം നാഡീവിഹിതേന ക്ഷാരസൂത്രേണ ദ്വിശസ്ത്രിശോവാऽവദാരയേത്| സകൃദേവ ഹ്യവദാരണാദസാധ്യതാ യാപ്യതാ വാ സ്യാത്||൨൫||
एवमेव च परिक्षेपिण्यामपि क्रमाद् गतिं नाडीविहितेन क्षारसूत्रेण द्विशस्त्रिशोवाऽवदारयेत्| सकृदेव ह्यवदारणादसाध्यता याप्यता वा स्यात्||२५||
🔊 Audio coming soon
ഏവമേവ ചേതി ശതപോനകവദേവ നാഡീവിഹിതേനേതി ഗ്രന്ഥ്യാദ്യധ്യായോക്തേന||൨൫||
Adhikarana arshoBagandare visheShaH (26) · Śloka 26
അര്ശോഭഗന്ദരേ പൂര്വമര്ശാസി ഛിന്ദ്യാത് തതോ ഗത്യനുസാരേണ ഭഗന്ദരമ്||൨൬||
अर्शोभगन्दरे पूर्वमर्शासि छिन्द्यात् ततो गत्यनुसारेण भगन्दरम्||२६||
🔊 Audio coming soon
അര്ശോഭഗന്ദരം ഇത്യാദി സുബോധമ്| ഗത്യനുസാരേണേതി നാഡ്യനുസാരേണ അര്ശോ നാഡീകാര്യക്രമേണേത്യര്ഥഃ| (തതദ്ദോഷവിഹിതേന ശസ്ത്രക്ഷാരാദ്യന്യതമേ നാര്ശശ്ഛിത്വാऽനന്തരം ഭഗന്ദരമപി ശതപോനകാദിവച്ഛിത്വാ ചികിത്സേദിത്യര്ഥഃ)||൨൬||
Adhikarana unmArgicikitsA (27) · Śloka 27
ഉന്മാര്ഗിണം തു പ്രത്യാഖ്യായോപാചരേത്| അനിസ്സൃതം ച ശല്യമാഹരേത്| തഥാ കൃമിഘ്നം ക്രമമാലേപാഭ്യവഹരയോഃ കുര്വീത| വേദനായാം തു പൂര്വോക്താഃ സ്വേദാഃ| വചാദിപാചനം ച| സാല്വലപ്രദിഗ്ധം വാ വ്രണം കദലീമൃഗലോപാകാജിനകൌശേയാവികൈരുപനാഹയേദിതി||൨൭||
उन्मार्गिणं तु प्रत्याख्यायोपाचरेत्| अनिस्सृतं च शल्यमाहरेत्| तथा कृमिघ्नं क्रममालेपाभ्यवहरयोः कुर्वीत| वेदनायां तु पूर्वोक्ताः स्वेदाः| वचादिपाचनं च| साल्वलप्रदिग्धं वा व्रणं कदलीमृगलोपाकाजिनकौशेयाविकैरुपनाहयेदिति||२७||
🔊 Audio coming soon
ഉന്മാര്ഗിണം ക്ഷതജം ഭഗന്ദരം തു പ്രത്യാഖ്യായ ന സിധ്യതീത്യുക്ത്വാ ഉപാചരേത്| അനിസ്സൃതഞ്ച ദൃശ്യമാനം ശല്യമാഹരേത്| പൂര്വോക്താഃ ശതപോനകോക്താഃ സ്വേദാഃ പിണ്ഡനാഡ്യാദയഃ| സാല്വലാഖ്യാഃ സ്വേദവിധാവുക്താഃ പദ്മകാദയഃ| ലോപാകോ നാമ ശരഭഃ||൨൭||
Adhikarana CedavisheShaviShayaH (28) · Śloka 28
ഭവതി ചാത്ര ഭഗന്ദരേ ബഹുച്ഛിദ്രേ ഛേദാനാലോച്യ യോജയേത്| ഗോതീര്ഥം സര്വതോഭദ്രമര്ധലാങ്ഗലലാങ്ഗലൌ| പാര്ശ്വാഗതേന ശസ്ത്രേണ ഛേദോ ഗോതീര്ഥകോ മതഃ| സര്വതഃ സര്വതോഭദ്രഃ പാര്ശ്വച്ഛേദോऽര്ധലാങ്ഗലഃ| പാര്ശ്വദ്വയേ ലാങ്ഗലകഃ സമസ്താംശ്ചാഗ്നിനാ ദഹേത്| ആസ്രാവമാര്ഗാന് നിശ്ശേഷം നൈവം വികുരുതേ പുനഃ||൨൮||
भवति चात्र भगन्दरे बहुच्छिद्रे छेदानालोच्य योजयेत्| गोतीर्थं सर्वतोभद्रमर्धलाङ्गललाङ्गलौ| पार्श्वागतेन शस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः| सर्वतः सर्वतोभद्रः पार्श्वच्छेदोऽर्धलाङ्गलः| पार्श्वद्वये लाङ्गलकः समस्तांश्चाग्निना दहेत्| आस्रावमार्गान् निश्शेषं नैवं विकुरुते पुनः||२८||
🔊 Audio coming soon
ബഹുച്ഛിദ്രേ സര്വസ്മിന് ഭഗന്ദരേ ച ഗോതീര്ഥാദിഭേദേന ഛേദാനാലോച്യ നിരൂപ്യ ഗോതീര്ഥാദീന് യോജയേത്| (ബഹുച്ഛിദ്രേ അനേകസുഷിരേ സര്വസ്മിന് ഭഗന്ദരേ ഗോതീര്ഥാദീന് ഛേദനവിശേഷാന് ഓലോച്യ അവലോകനൈഷണീപ്രണയനാദിഭിരത്രായം യോജ്യ ഇതി യഥാവദവഗമ്യ ഗോതീര്ഥാദ്യന്യതമം യോജയേത്)| (ഗോതീര്ഥാദീനാം ചതുര്ണാം ക്രമേണ ലക്ഷണം ദര്ശയതി)| പാര്ശ്വാഗതേനേത്യാദിനാ ഗോതീര്ഥാദീനാം ചതുര്ണാം ക്രമേണ ലക്ഷണമ്| പാര്ശ്വേന യത്രാഗച്ഛതി ശസ്ത്രം സ ഗോതീര്ഥകോ നാമ ഛേദഃ യത്ര തു സര്വദിശമാഗച്ഛതി ശസ്ത്രമ് സ സര്വതോഭദ്രഃ| ഏകസ്യ പാര്ശ്വസ്യ യഃ ഛേദഃ സോऽര്ധലാങ്ഗലഃ| പാര്ശ്വദ്വയേ തു ഛേദഃ ലാങ്ഗലകോ ഭവതി| (പാര്ശ്വാഗതേന നാഡീപാര്ശ്വപ്രാപ്തേന ശസ്ത്രേണ ഛേദോ ഗോതീര്ഥാഖ്യഃ| ഗോതീര്ഥോ നാമ ഗവാം ജലപാനാത്തത്ഖുരാങ്കിതാ ഭൂമിഃ തദ്വച്ഛസ്രനിപാതോ ഗോതീര്ഥ ഇതീര്യതേ കൈശ്ചിത്| യത്ര ശസ്ത്രം സര്വദിശമാഗച്ഛതി സ സര്വതോഭദ്രാഖ്യഃ| ഏകസ്യ പാര്ശ്വസ്യ ഛേദോऽര്ധലാങ്ഗലാഖ്യഃ| പാര്ശ്വദ്വയേ ഉഭയോഃ പാര്ശ്വയോര്യശ്ഛേദഃ സ ലാങ്ഗലകാഖ്യഃ)| ഭഗന്ദരേ സര്വാനാസ്രാവമാറ്ര്ഗാന് നിസ്ശേഷമഗ്നിനാ ദഹേത്| ഏവം ഹി കൃതേ ഭഗന്ദരഃ പുനര്ന വികുരുതേ| (അഗ്നിനാ അഗ്നിതപ്തയാ ശലാകയാ സമസ്താന് ആസ്രാവമാര്ഗാന് നിസ്ശേഷാന് കൃത്വാ ദഹേത് സാകല്യേനേത്യര്ഥഃ| നിശ്ശേഷസമസ്തശബ്ദയോരേകത്രകഥനേന ഭഗന്ദരവ്രണസുഷിരസ്യ ദൂരഗതിസ്തസ്യാമൂലദാഹശ്ച സൂചിതഃ| ഏവംകൃതേ സതി സ ഭഗന്ദരഃ പുനര്ന വികുരുതേ വികാരകരണസമര്ഥോ ന ഭവതി പുനര്നോത്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ)||൨൮||
Adhikarana koShThashuddhimahattvam (29) · Śloka 29
യതേത കോഷ്ഠശുദ്ധ്യൈ ച ഭിഷക് തസ്യാന്തരാന്തരാ||൨൯||
यतेत कोष्ठशुद्ध्यै च भिषक् तस्यान्तरान्तरा||२९||
🔊 Audio coming soon
തസ്യ ച ഭഗന്ദരിണഃ കോഷ്ഠശുദ്ധ്യര്ഥം ഭിഷഗന്ദരാന്തരാ യതേത| (വൈദ്യസ്തസ്യാതുരസ്യ കോഷ്ഠശുദ്ധ്യര്ഥ കോഷ്ഠശുദ്ധേര്വമനവിരേചനാദ്യേകത്വേऽപ്യത്ര ഭഗന്ദരവ്രണസ്യ പക്വാശയനികടവര്തിത്വാദ്യഥാസന്നം വിശോധനമിതി വ്രണപ്രതിഷേധോക്ത്യാ വ്രണസ്യ വിരേകസാധ്യത്വാച്ച വിരേചനമേവ ഗൃഹ്യതേ| അന്തരാന്തരാ വ്രണരോപണക്രിയാകരണസ്യ മധ്യേ മധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| യതേത പ്രയത്നവാന് ഭവേന്ന പ്രമാദാദുപേക്ഷേതേത്യര്ഥഃ)||൨൯||
Adhikarana virecanayogaH (30) · Śloka 30
അര്ദ്രകസ്യ രസേ സിദ്ധം കല്കേ വാ പായയേദ് ഘൃതമ്| ഭഗന്ദരേ മാരുതജേ പക്വാപക്വേ വിരേചയേത്||൩൦||
अर्द्रकस्य रसे सिद्धं कल्के वा पाययेद् घृतम्| भगन्दरे मारुतजे पक्वापक्वे विरेचयेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
ആര്ദ്രകസ്യ രസേ വാ കല്കേ വാ സിദ്ധം ഘൃതം പായയേത്| കസ്മിന്നിത്യാഹ മാരുതജേ ഭഗന്ദരേ| പക്വേ ചാऽപ്യപക്വേ ച വിരേചയേത്||൩൦||
Adhikarana vraNashodhanavargaH (31) · Śloka 31
ജ്യോതിഷ്മതീലാങ്ഗലികാശ്യാമാദന്തീത്രിവൃത്തിലാഃ| കുഷ്ഠം ശതാഹ്വാ ഗോലോമീ തില്വകോ ഗിരികര്ണികാ| ഹേമക്ഷീരീ ച വര്ഗോऽയം ലേപാദ്യൈര്വ്രണശോധനഃ||൩൧||
ज्योतिष्मतीलाङ्गलिकाश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः| कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका| हेमक्षीरी च वर्गोऽयं लेपाद्यैर्व्रणशोधनः||३१||
🔊 Audio coming soon
ജ്യോതിഷ്മത്യാദിയോഗോ ലേപാദ്യൈര്ലേപാഭ്യങ്ഗപ്രക്ഷാലാനാദിഭിര്ഭഗന്ദര വ്രണശോധനഃ| ജ്യോതിഷ്മതീ കങ്ഗുണികാ| ലാങ്ഗലികാ വിശല്യാ| ഗോലോമീ ദൂര്വാ| ഹേമക്ഷീരീ കാഞ്ചനീ||൩൧||
Adhikarana tilAdivargaH shodhane (32) · Śloka 32
തിലകുമ്ഭവരാദന്തീ തുത്ഥസിന്ധൂത്ഥമാക്ഷികമ്| സകൃഷ്ണരോചനാകുഷ്ഠം ശോധനം.............||൩൨||
तिलकुम्भवरादन्ती तुत्थसिन्धूत्थमाक्षिकम्| सकृष्णरोचनाकुष्ठं शोधनं.............||३२||
🔊 Audio coming soon
കൃഷ്ണാദിസഹിതം തിലകാദികം ലേപാദ്യരിവ്രണസ്യ ശോധനമ്| കുമ്ഭോ ദ്രവന്തീ||൩൨||
Adhikarana ma~jjiShThAdimAMsakRudgaNaH (33) · Śloka 33
..........................ംആംസകൃത് പുനഃ| മഞ്ജിഷ്ഠാസൈന്ധവക്ഷൌദ്രനാഗദന്തീത്രിവൃത്തിലാഃ| രസാഞ്ജനദ്വിരജനീതേജോഹ്വാനിമ്ബപല്ലവാഃ||൩൩||
..........................ंआंसकृत् पुनः| मञ्जिष्ठासैन्धवक्षौद्रनागदन्तीत्रिवृत्तिलाः| रसाञ्जनद्विरजनीतेजोह्वानिम्बपल्लवाः||३३||
🔊 Audio coming soon
മഞ്ജിഷ്ഠാദികം ലേപാദ്യൈര്വ്രണേ മാംസകൃത്| തേജോഹ്വാ ജ്യോതിഷ്മതീ||൩൩||
Adhikarana nADIvraNaghnaH nikumbhAdivargaH (34) · Śloka 34
നികുമ്ഭകുമ്ഭരക്താഹ്വകല്കോ നാഡീവ്രണാപഹഃ||൩൪||
निकुम्भकुम्भरक्ताह्वकल्को नाडीव्रणापहः||३४||
🔊 Audio coming soon
നികുമ്ഭാദീനാം കല്കോ നാഡീവ്രണാപഹഃ| രക്താഹ്വോ മഞ്ജിഷ്ഠാ||൩൪||
Adhikarana viShyandanAkhyaM tailam (35) · Śloka 35
സുധാശേലുത്രിവൃത്പാഠാമലയൂഹയമാരകൈഃ| ജ്യോതിഷ്മതീലാങ്ഗലികാസ്വര്ജികാര്കവചാഗ്നികൈഃ| വിഷ്യന്ദനാഖ്യം വിപചേത്തൈലം ശോധനരോപണമ്||൩൫||
सुधाशेलुत्रिवृत्पाठामलयूहयमारकैः| ज्योतिष्मतीलाङ्गलिकास्वर्जिकार्कवचाग्निकैः| विष्यन्दनाख्यं विपचेत्तैलं शोधनरोपणम्||३५||
🔊 Audio coming soon
സുധാദിഭിര്വിഷ്യന്ദനനാമകം തൈലം പചേത്തദ്ഗണാനാം ശോധനം രോപണഞ്ച| ശേലുഃ ശ്ലേഷ്മാതകഃ| മലയൂ സോമരാജീ| ഹയമാരോऽശ്വമാരഃ| ജ്യോതിഷ്മതി കങ്ഗുണികാ| ലാങ്ഗലീ വിശല്യാ| അഗ്നികശ്ചിത്രകഃ||൩൫||
Adhikarana trivRutAditailam (36) · Śloka 36
ത്രിവൃദ്ദന്തീഹരിദ്രാര്കമൂലലോഹാശ്വമാരകൈഃ| വിഡങ്ഗസാരത്രിഫലാസ്നുഗര്കക്ഷീരമാക്ഷികൈഃ| തൈലം സമദനൈഃ സിദ്ധം ഭഗന്ദരനിബര്ഹണമ്||൩൬||
त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूललोहाश्वमारकैः| विडङ्गसारत्रिफलास्नुगर्कक्षीरमाक्षिकैः| तैलं समदनैः सिद्धं भगन्दरनिबर्हणम्||३६||
🔊 Audio coming soon
സമദനൈസ്ത്രിവൃദാദിഭിഃ സിദ്ധം തൈലം ഭഗന്ദരനിബര്ഹണമ്| ലോഹോऽഗരു| അശ്വമാരഃ കരവീരഃ| സ്നുഗര്കയോഃ ക്ഷീരമ്| മാക്ഷികം ധാതുമാക്ഷികമ്| മദനോ രാഠഃ||൩൬||
Adhikarana saindhavAditailam (37) · Śloka 37
സൈന്ധവാര്കത്രിവൃത്പാഠാസമങ്ഗാപൂതികാഗ്നികൈഃ| സമാതുലുങ്ഗച്ഛദനൈസ്തൈലം ശോധനരോപണമ്||൩൭||
सैन्धवार्कत्रिवृत्पाठासमङ्गापूतिकाग्निकैः| समातुलुङ्गच्छदनैस्तैलं शोधनरोपणम्||३७||
🔊 Audio coming soon
സമാതുലുങ്ഗച്ഛദനൈഃ സൈന്ധവാദിഭിഃ സിദ്ധം തൈലം ശോധനം രോപണഞ്ച| സമങ്ഗാ മഞ്ജിഷ്ഠാ| അഗ്നികശ്ചിത്രകഃ| മാതുലുങ്ഗസ്യ ച്ഛദനം പത്രമ്||൩൭||
Adhikarana viDa~ggasArAdayo lehaH (38) · Śloka 38
മധുതൈലയുതാ വിഡങ്ഗസാരത്രിഫലാമാഗധികോഷണാശ്ച ലീഢാ| കൃമികുഷ്ഠഭഗന്ദരപ്രമേഹക്ഷതനാഡീവ്രണരോപണാ ഭവന്തി||൩൮||
मधुतैलयुता विडङ्गसारत्रिफलामागधिकोषणाश्च लीढा| कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेहक्षतनाडीव्रणरोपणा भवन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
വിഡങ്ഗസാരാദയോ മധുതൈലയുതാ ലീഢാഃ കൃമ്യാദിക്ഷതാനാം നാഡീവ്രണാനാം ച രോപണാ ഭവന്തി| (കൃമ്യാദിഹരാഃ സ്യുഃ| കൃമി ഉദരകൃമി| ക്ഷതമുരഃക്ഷതമ്)||൩൮||
Adhikarana amRutAdigugguluH (39) · Śloka 39
അമൃതാത്രുടിവേല്ലവത്സകം കലിപഥ്യാമലകാനി ഗുഗ്ഗുലുഃ| ക്രമവൃദ്ധമിദം മധുപ്ലുതം പിടകാസ്ഥൌല്യ ഭഗന്ദരാഞ്ജയേത്||൩൯||
अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः| क्रमवृद्धमिदं मधुप्लुतं पिटकास्थौल्य भगन्दराञ्जयेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
അമൃതാദികം ക്രമവൃദ്ധം മധുദ്രവമിദം പിടകാദീഞ്ജയേത്| അമൃതായാ ഏകോ ഭാഗഃ| ത്രുട്യാ ദ്വൌ ഭാഗൌ| വേല്ലാനാം ത്രയഃ| വത്സകസ്യ ചത്വാരഃ| ഏവം ഭാഗവൃദ്ധിര്യാവദ്ഗുഗ്ഗുലോരഷ്ടാവിതി ക്രമവൃദ്ധാര്ഥഃ||൩൯||
Adhikarana guggulupa~jcapalaM cUrNam (40) · Śloka 40
ഗുഗ്ഗുലുപഞ്ചപലം പലികാംശാ മാഗധികാ ത്രിഫലാ ച പൃഥക് സ്യാത്| ത്വക്ത്രുടികര്ഷയുതം മധുലീഢം കുഷ്ഠഭഗന്ദരഗുല്മഗതിഘ്നമ്||൪൦||
गुग्गुलुपञ्चपलं पलिकांशा मागधिका त्रिफला च पृथक् स्यात्| त्वक्त्रुटिकर्षयुतं मधुलीढं कुष्ठभगन्दरगुल्मगतिघ्नम्||४०||
🔊 Audio coming soon
ഗുഗ്ഗുല്വാദി സുബോധമ്| ത്വചോऽര്ധകര്ഷഃ| സൂക്ഷ്മൈലാനാം ചാऽര്ധകര്ഷഃ||൪൦||
Adhikarana gugguluyoge vIryavattaratApAdanam (41) · Śloka 41
ശൃങ്ഗവേരരജോയുക്തം തദേവ ച സുഭാവിതമ്| ക്വാഥേന ദശമുലസ്യ വിശേഷാദ്വാതരോഗജിത്||൪൧||
शृङ्गवेररजोयुक्तं तदेव च सुभावितम्| क्वाथेन दशमुलस्य विशेषाद्वातरोगजित्||४१||
🔊 Audio coming soon
തദേവാനന്തരോക്തം ഗുഗ്ഗുലുപഞ്ചപലാദികം ശൃങ്ഗവേരചൂര്ണേന സംയോജ്യ ദശമുലസ്യ ക്വാഥേന ഭവിതം കുഷ്ഠാദീനന്യാംശ്ച വാതപ്രധാനാന് രോഗാന് വിശേഷാജ്ജയതി| (ശൃങ്ഗിവിരേസ്യ രജസാ ചൂര്ണേന യുക്തമ്| ശൃങ്ഗിവേരം നാഗരമ്| (നി) 'നാഗരമൂഷണമാര്യം കടുകം കടുകായനം മഹീച്ഛത്രമ്| ശുണ്ഠീകോലം വിശ്വം വിശ്വൌഷധമൌഷധം മഹാസ്കന്ധമ്| മഹൌഷധം മഹാവീര്യം സിംഹലം വിശ്വഭേഷജമ്| തീക്ഷ്ണം കടു ച കാസഘ്നം ശൃങ്ഗി വേരമിതി സ്മൃതമ്|' ഇതി മഞ്ജരീ| ദശമൂലക്വാഥേന സുഭാവിതം പുനഃ പുനഃ പേഷണശോഷണാദിനാ സമാരോപിതതദ്വീര്യമ്| തത്പൂര്വോക്തം ഗുഗ്ഗുലുപഞ്ചപലാഖ്യചൂര്ണമേവ വിശേഷാദ്വാതരോഗാന് ജയതി| അത്ര വിശേഷ ശബ്ദകഥനേന ശുണ്ഠീചൂര്ണാദിരഹിതസ്യാऽപി വാതഹരത്വം സൂചിതമ്| വാതപ്രധാനകുഷ്ഠാദിഹരമിത്യര്ഥഃ)||൪൧||
Adhikarana uttamakhadirasArAdicUrNam (42) · Śloka 42
ഉത്തമാ ഖദിരസാരജം രജഃ ശീലയന്നസനവാരിഭാവിതമ്| ഹന്തി തുല്യമഹിഷാക്ഷമാക്ഷികം കുഷ്ഠമേഹപിടകാഭഗന്ദരാന്||൪൨||
उत्तमा खदिरसारजं रजः शीलयन्नसनवारिभावितम्| हन्ति तुल्यमहिषाक्षमाक्षिकं कुष्ठमेहपिटकाभगन्दरान्||४२||
🔊 Audio coming soon
ത്രിഫലാഖദിരസാരയോശ്ചൂര്ണമസനക്വാഥേന ഭാവയിത്വാ സമേന ഗുഗ്ഗുലുനാ മാക്ഷികേണ ച യുക്തം ശീലയന് കുഷ്ഠാദീന് ഹന്തി| (അത്രമഹിഷാക്ഷസ്യ പ്രമാണേന തുല്യത്വമ്| മധുനസ്തു ചൂര്ണപിണ്ഡീഭാവമാത്രയൈവ തുല്യത്വമ്)||൪൨||
Adhikarana cikitsAntaranidarshanam (43) · Śloka 43
ഭഗന്ദരേഷ്വേഷ വിശേഷ ഉക്തഃ ശേഷാണി തു വ്യഞ്ജനസാധനാനി| വ്രണാധികാരാത്പരിശീലനാച്ച സമ്യഗ്വിദിത്വൌപയികം വിദധ്യാത്||൪൩||
भगन्दरेष्वेष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जनसाधनानि| व्रणाधिकारात्परिशीलनाच्च सम्यग्विदित्वौपयिकं विदध्यात्||४३||
🔊 Audio coming soon
ഉപസംഹരന്നാഹ-ഏഷ യോऽത്രാऽധ്യായ ഉക്തഃ സ ഭഗന്ദരേഷു വിശേഷഃ| ശേഷാണി വ്യഞ്ജനസാധനാനി തു വ്യഞ്ജനാനി ലിങ്ഗാനി ദോഷാണാം വിശേഷതഃ സാധനാനി ച വ്രണാധികാരാത് വ്രണപ്രതിഷേധാത് പരിശീലനാത് ക്രിയാഭ്യാസാച്ച സമ്യക്സൂക്ഷ്മൈരപി പ്രകാരൈര്വിദിത്വാ യദൌപയികം തദ്വിദധ്യാത്| (ഭഗന്ദരേഷ്വയം വിശേഷോപക്രമോऽഭിഹിതഃ ശേഷാണ്യത്രാനുക്താനി വ്യഞ്ജനാനി ദോഷലിങ്ഗാനി സാധനാന്യുപക്രമവിശേഷാണി| തുശബ്ദോ വിശേഷദ്യോതകഃ| അത്ര പിടകാ ഭഗന്ദരഭേദേനാऽവസ്ഥാദ്വിതയോദോഷോദ്രേകവ്രണഗത്യാദികമവഗമ്യോപക്രമത്വാദുപക്രമസ്യ ദുര്ജ്ഞേയത്വം വിശേഷഃ| വ്രണാധികാരാത് വ്രണപ്രതിഷേധാത് പരിശീലനാത് ചിരപരിചയാത്| ചശബ്ദാദ് ദൂഷ്യദേശാദിസമീക്ഷണമപി സൂചിതമ്| സമ്യഗ്വിദിത്വാ യഥാവദവഗമ്യ ഔപയികം യഥായോഗ്യം വിദധ്യാത് കുര്യാദിത്യര്ഥഃ )||൪൩||
Adhikarana rUDhe parihAryANi (44-33) · Śloka 33
അശ്വപൃഷ്ഠഗമനം ചലരോധം മദ്യമൈഥുനമജീര്ണമസാത്മ്യമ്| സാഹസാനി വിവിധാനി ച രൂഢേ വത്സരം പരിഹരേദധികം വാ||൪൪|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ ഭങ്ഗന്ദരപ്രതിഷേധോ നാമ ത്രയസ്ത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൩||
अश्वपृष्ठगमनं चलरोधं मद्यमैथुनमजीर्णमसात्म्यम्| साहसानि विविधानि च रूढे वत्सरं परिहरेदधिकं वा||४४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे भङ्गन्दरप्रतिषेधो नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः||३३||
🔊 Audio coming soon
രൂഢേऽപി ഭഗന്ദരവ്രണേ അശ്വപൃഷ്ഠഗമനാദികം സംവത്സരം തതോऽപ്യധികം വാ പരിഹരേത്| ചലരോധം ചലാനാം വേഗാനാം രോധമ്| വിവിധാനി സാഹസാऽന്യനാലോചിതാത്മവലാന്യുത്പതനാദീനി||൪൪|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ- മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാമുത്തരതന്ത്രേ ത്രയസ്ത്രിംശോऽധ്യായഃ||