Adhikarana atha bhagandarapratiShedho nAma trayastriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో భగందరప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो भगन्दरप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
వ్రణతంత్రప్రకరణే భగందరాణాం నిర్ణయం కర్తుమధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||
Adhikarana Bagandarasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2
హస్త్యశ్వపృష్ఠగమనకఠినోత్కటకాసనైః| అర్శోనిదానాభిహితైరపరైశ్చ నిషేవితైః| అనిష్టదిష్టపాకేన సద్యో వా సాధుగర్హణైః| ప్రాయేణ పిటకాపూర్వో యోఽంగులే ద్వ్యంగులేఽపి వా| పాయోర్వ్రణోఽంతర్బాహ్యో వా దుష్టాసృఙ్మాంసగో భవేత్| బస్తిమూత్రాశయాభ్యాశగతత్వాత్ స్యందనాత్మకః| భగందరః స సర్వాంశ్చ దారయత్యక్రియావతః| భగబస్తిగుదాంతేషు దీర్యమాణేషు భూరిభిః| వాతం మూత్రం శకృచ్ఛుక్రం ఖైః సూక్ష్మైర్వహతి క్రమాత్||2||
हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः| अर्शोनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः| अनिष्टदिष्टपाकेन सद्यो वा साधुगर्हणैः| प्रायेण पिटकापूर्वो योऽङ्गुले द्व्यङ्गुलेऽपि वा| पायोर्व्रणोऽन्तर्बाह्यो वा दुष्टासृङ्मांसगो भवेत्| बस्तिमूत्राशयाभ्याशगतत्वात् स्यन्दनात्मकः| भगन्दरः स सर्वांश्च दारयत्यक्रियावतः| भगबस्तिगुदान्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः| वातं मूत्रं शकृच्छुक्रं खैः सूक्ष्मैर्वहति क्रमात्||२||
🔊 Audio coming soon
హస్త్యశ్వపృష్ఠగమనాదిభిః పాయోరంగులే ద్వ్యంగులే వా నికటే యో వ్రణో భవేత్స భగందరః| అర్శసాం చ నిదానే యే హేతవోఽభిహితాస్తైరప్యపరైర్నిషేవితైరితి సంబంధః| యచ్చ కించిద్దినచర్యాదావనిష్టమితి దిష్టముక్తం తస్య పాకేన ఫలపరిణామేన| సద్యః సాధుగర్హణైరచిరకృతసజ్జననిందాభిః| ప్రాయేణ పిటకాపూర్వమారంభో యస్య స తథోక్తః| స చ వ్రణః పాయోరంతర్ముఖో వా భవేత్ బహిర్ముఖో వా| స చ వ్రణో బస్త్యాదీనామభ్యాశగతత్వాన్నికటవర్తిత్వాత్ స్యందనాత్మకః స్రవణాత్మకో భవతి| స భగందరోఽక్రియావతోఽపథ్య శీలినః సర్వాన్ సకలాన్ భగాదీన్ దారయతి చ| తేషు భగాదిషు దీర్ఘమాణేషు ఖైః స్రోతోభిర్బహుభిః సూక్ష్మైర్వాతాదిచతుష్టయం క్రమాద్వహతి| (నిషేవితైర్నితరాం సేవితైర్హస్త్యశ్వపృష్ఠగమనాదిభిః హస్తిపృష్ఠగమనమశ్వపృష్ఠగమనం కఠినాసనముత్కటకాసనం చ| అర్శోనిదానేఽభిహితాన్యుక్తాని యాన్యపరాణ్యతివ్యవాయాదీని తైః అర్శోనిదానాభిహితత్వేనైవ హస్త్యశ్వపృష్ఠగమనాదికే సిద్ధే పునరప్యత్ర కథనాదేతేషాం భగందరస్య విశేషకారణత్వం సూచితం| అథవా ఏవంవిధైరపానమరుత్కోపకారణైరన్యైః| చశబ్దః సముచ్చయే| అనిష్టదిష్టపాకేన పురాకృతాశుభకర్మఫలపరిపాకేన| అథవాఽనిష్టదిష్టస్య దినచర్యానిర్దిష్టస్య పాపకర్మణః పాకేన ఫలపరిణామేన| సద్యః సాధుగర్హణైరచిరకృతాభిః సజ్జననిందాభిః పాయోర్గుదస్యైకాంగులప్రమాణే వా నికటే| వాశబ్దాదర్ద్ధాంగులత్ర్యంగులయోరపి గ్రహణం| ఉక్తంచ శాస్త్రాంతరే- పిటికాం జనయేజ్జంతోర్గుదనాడ్యాం సుదారుణాం| గుదస్యార్ద్ధాంగులే వాఽపి ద్వ్యంగులే త్ర్యంగులేఽపి వా|| ఇతి| అంతరంతర్భాగే బాహ్యః బహిర్భాగే వా| దుష్టాసృఙ్మాంసగో దుష్టరక్తమాంసాశ్రితః| బస్తిమూత్రాశయాభ్యాశగతత్వాద్బస్తేర్మూత్రాశయస్య చ సమీపగతత్వాత్| బస్తిమూత్రాశయయోరవయవాశయవిశేషత్వమంగవిభాగాచ్ఛారీరాదవగంతవ్యం| స్యందనాత్మకః సదాస్రావయుక్తః| ప్రాయేణ బాహుల్యేన పిటకాపూర్వః పిటకాపూర్వమారంభో యస్య స తథోక్తః| పూర్వం పిటకా జాయతే తతః పాకాద్ వ్రణః స్యాదిత్యర్థః| ప్రాయః శబ్దేన క్షతజస్య భగందరస్య పిటకాయా వినా సంభవః సూచితః| య ఏవంవిధో వ్రణః స భగందరాఖ్యో రోగ అక్రియావతః ప్రమాదాచ్చికిత్సామకుర్వతో నరస్య సర్వాన్ భగవస్తిగుదాన్ దారయతి| అత్ర సర్వశబ్దేన సాకల్యగ్రహణం భగాదీన్ సాకల్యేన దారయతీత్యర్థః| భగాదిదేశదరణాత్ భగందరాఖ్యాస్య| గుదప్రదేశదరణాత్ గుదంతరాఖ్యా బస్తిప్రదేశదరణాత్ బస్తిందరాఖ్యా కథం న యుజ్యత ఇతి చేదత్ర బ్రూమః| విశేషేణ భగస్య దరణాదన్యత్రాపి భగవదదరణాచ్చ భగందర ఇత్యేవాఖ్యా న గుదందరో న బస్తిందర ఇతి| ఉక్తం చ భోజే- భగం పరిసమంతాచ్చ గుదం బస్తిం తథైవ చ| భగవద్దారయేద్యస్మాత్తస్మాత్ జ్ఞేయో భగందరః|| ఇతి| చశబ్దః సముచ్చయే| తేష్వతి| తేషు భగాదిషు దీర్యమాణేషు దారితేషు భూరిభిర్బహుభిః సూక్ష్మైః స్రోతోముఖైర్వాతాదీన్ క్రమేణ వహతి| వాతమధోవాతం| ద్రవరూపత్వాత్ పునర్మూత్రం వహతి| గుదావయవస్య నికటవర్తిత్వాత్తతః పురీషం వహతి| శుక్రాశయస్య కించిద్దూరతయా అంతే శుక్రం చేతి క్రమార్థః||2||
Adhikarana sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3
దోషైః పృథగ్యుతైః సర్వైరాగంతుః సోఽష్టమః స్మృతః||3||
दोषैः पृथग्युतैः सर्वैरागन्तुः सोऽष्टमः स्मृतः||३||
🔊 Audio coming soon
ఏవంవిధస్య భగందరస్య వాతాద్యాగంతుకారణభేదాదష్టవిధత్వమాహ| స చ భగందరః పృథగ్దోషైస్త్రివిధో భవతి| యుతైరితి మిశ్రైః తేన సంసర్గేణ త్రయః సన్నిపాతేనైక ఇతి దోషజాః| సప్త భగందరాః అష్టమ ఆగంతుః||3||
Adhikarana avasthAvisheShe saMj~jAvisheShaH (4) · Śloka 4
అపక్వం పిటకామాహుః పాకప్రాప్తం భగందరం||4||
अपक्वं पिटकामाहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम्||४||
🔊 Audio coming soon
తంచ రోగవిశేషమపక్వభూమికాస్థమాచార్యాః పిటకామాహుః| స ఏవ చ పాకభూమికామారూఢో భగందర ఉచ్యతే||4||
Adhikarana piTakAlakShaNam (5) · Śloka 5
గూఢమూలాం ససంరంభాం రుగాఢ్యాం రూఢకోపినీం| భగందరకరీం విద్యాత్ పిటకాం న త్వతోఽన్యథా||5||
गूढमूलां ससंरम्भां रुगाढ्यां रूढकोपिनीम्| भगन्दरकरीं विद्यात् पिटकां न त्वतोऽन्यथा||५||
🔊 Audio coming soon
యా చ పిటకా గూఢమూలత్వాదియుక్తా సా భగందరత్వామారురుక్షుర్విజ్ఞేయా| అత ఉక్తాదన్యథా వైపరీత్యేన యా పిటకా సా భగందరకరీతి న విజ్ఞేయా| (దృఢమూలామితి చ పాఠః| దృఢమూలాం దృఢమచంచలం మూలం యస్యాః తాం పునః పునరేకత్ర పూర్వవదేవోత్పత్తిర్దృఢమూలత్వం| ససంరంభాం సంరంభయుక్తాం సంరంభో వేదనావిశేషః| రుగాఢ్యామతిశయితపీడాయుక్తాం| రుఢకోపినీం తత్తత్ ప్రతిక్రియయా వ్రణేరూఢేఽపి పునః కోప ఉద్భవో యస్యాస్తాం పిటకాం భగందరకరీం భగందరాఖ్యవ్రణజననీం విద్యాత్| అత ఉక్తప్రకారాదన్యథా వైపరీత్యే తు న భగందరకరీం పిటకామాత్రామేవ విద్యాదిత్యర్థః||5||
Adhikarana vAtapiTakAlakShaNam (6) · Śloka 6
తత్ర శ్యావారుణా తోదభేదస్ఫురణరుక్కరీ| పిటకామారుతాత్ ........................||6||
तत्र श्यावारुणा तोदभेदस्फुरणरुक्करी| पिटकामारुतात् ........................||६||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా వాతాదివిశేషేణ భగందరపిటకానాం లక్షణం| సుబోధం| శ్యావాదిగుణా వాతాత్ పిటకా| (తత్ర తాసు మధ్యే మారుతోద్భవా పిటకా శ్యావాద్యన్యతరవర్ణా తోదాదికరీ చ)|| 6||
Adhikarana pittapiTakAlakShaNam (7) · Śloka 7
.................... పిత్తాదుష్ట్రగ్రీవావదుచ్ఛ్రితా| రాగిణీ తనురూష్మాఢ్యా జ్వరధూమాయనాన్వితా||7||
.................... पित्तादुष्ट्रग्रीवावदुच्छ्रिता| रागिणी तनुरूष्माढ्या ज्वरधूमायनान्विता||७||
🔊 Audio coming soon
ఉష్ట్రగ్రీవావదుచ్ఛ్రితేత్యాదిగుణా పిత్తాత్| (పిత్తాత్ పిటకా ఉష్ట్రగ్రీవాసామ్యేనౌన్నత్యాధిక్యమధోగురుత్వంచ ధ్వనితం| రాగిణీ రాగయుక్తా| తనురల్పా| ఊష్మాడ్యోష్మబహులా| జ్వరధూమాయనాభ్యాం యుక్తా| ధూమాయనం ధూమోద్వమనప్రతీతిః||7||
Adhikarana kaphapiTakAlakShaNam (8) · Śloka 8
స్థిరా స్నిగ్ధా మహామూలా పాండుః కండూమతీ కఫాత్||8||
स्थिरा स्निग्धा महामूला पाण्डुः कण्डूमती कफात्||८||
🔊 Audio coming soon
స్థిరాదిగుణా కఫాత్| (కఫాత్పిటకా స్థిరా అచలా స్నిగ్ధా మహామూలా పృథుమూలా పాండుః పాండురవర్ణా కండూమతీ కండూయుక్తా స్యాదితి శేషః)||8||
Adhikarana vAtapittapiTakAlakShaNam (9) · Śloka 9
శ్యావాఽఽతామ్రా సదాహోషా ఘోరరుగ్వాతపిత్తజా||9||
श्यावाऽऽताम्रा सदाहोषा घोररुग्वातपित्तजा||९||
🔊 Audio coming soon
వాతపిత్తజా పిటకా శ్యావాదిగుణా| (వాతపిత్తాభ్యాంజాతా పిటకా శ్యావా శ్యావవర్ణా ఆతామ్రా ఈషత్తామ్రవర్ణా| ద్విదోషజత్వా దస్యా ద్విదోషవర్ణాయోః సమవలయోరేకత్రాసంభవాదాతామ్రేత్యుక్తం| సదాహోషా దాహోషాసహితా| దాహః సర్వాంగీణస్తీవ్రసంతాపః| ఊషా ప్రాదేశికదాహః| ఘోరరుక్ ఘోరా ఉగ్రా రుక్ పీడావిశేషో యస్మిన్)||9||
Adhikarana vAtakaphapiTakAlakShaNam (10) · Śloka 10
పాండురా కించిదాశ్యావా కృచ్ఛ్రపాకా కఫానిలాత్||10||
पाण्डुरा किञ्चिदाश्यावा कृच्छ्रपाका कफानिलात्||१०||
🔊 Audio coming soon
కఫానిలాజ్జాతా పిటకా పాండురాదిగుణా| పిత్తకఫజా పిటకా అర్శోభగందర ఏవ వక్ష్యతే| (కఫానిలాజ్జాతా పిటకా క్వచిత్ పాండురా ధూసరవర్ణా ఆశ్యావా ఈషచ్ఛ్యావా చ అత్యంతవిపరీతయోః శ్యావపాండురయోః సంకరాదుభయోరపి వర్ణయోరస్పష్టతా భవతీత్యర్థః| కృచ్ఛ్రపాకా చిరపాకా కృచ్ఛ్రశబ్దేన పాచనౌషధప్రలేపాదిభిరపి పాకస్య దుష్కరత్వం సూచితం)||10||
Adhikarana sannipAtapiTakAlakShaNam (11) · Śloka 11
పాదాంగుష్ఠసమా సర్వైర్దోషైర్నానావిధవ్యథా| శూలారోచకతృడ్దాహజ్వరచ్ఛర్దిరుపద్రుతా||11||
पादाङ्गुष्ठसमा सर्वैर्दोषैर्नानाविधव्यथा| शूलारोचकतृड्दाहज्वरच्छर्दिरुपद्रुता||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వైర్దోషైర్జాతా పిటకా పాదాంగుష్ఠసమత్వాదిగుణా| (సన్నిపాతోత్థా పిటకామానసంస్థానాదిభిః పాదాంగుష్ఠసదృశీ| నానావిధా నానాప్రకారా వ్యథా పీడావిశేశో యస్యాం సా తథా| శూలాదిభిరర్ద్దితా చ| శూలాద్యుపద్రుతిః పాకోన్ముఖానాం సర్వాసాం లింగమితి కేచిత్| క్షతజస్య భగందరస్య పిటకాభావాత్తత్ పిటకా నాభిహితా)|| 11||
Adhikarana piTakAnAM vraNAvasthAprAptiH (12) · Śloka 12
వ్రణతాం యాంతి తాః పక్వాః ప్రమాదాత్ ........||12||
व्रणतां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात् ........||१२||
🔊 Audio coming soon
పిటకావస్థాలక్షణముక్త్వాఽనంతరం భగందరావస్థాలక్షణానుసారేణ నామవిశేషశ్చోచ్యతే-తాః సర్వాః పిటకాః ప్రమాదాత్ పక్వాః వ్రణతాం యాంతి| (తా భగందరకాRరిణ్యః పిటకాః ప్రమాదాదచికిత్సయేత్యర్థః| అత్ర ప్రమాదశబ్దకథనేన సావధానశ్చేత్ పాకాదనేకోపద్రవకారిణీమేవంవిధాం పిటకాం కదాచిదపి నోపేక్షేత ఇతి చ సూచితం| పక్వాః వ్రణతాం యాంతి వ్రణత్వం ప్రాప్నువంతి||12||
Adhikarana shataponakaH BagandaraH (13) · Śloka 13
...............................తత్ర వాతజా| చీయతేఽణుముఖైశ్ఛిద్రైః శతపోనకవత్క్రమాత్| అచ్ఛం స్రవద్భిరాస్రావమజస్రం ఫేనసంయుతం| శతపోనకసంజ్ఞోఽయం.......................||13||
...............................तत्र वातजा| चीयतेऽणुमुखैश्छिद्रैः शतपोनकवत्क्रमात्| अच्छं स्रवद्भिरास्रावमजस्रं फेनसंयुतम्| शतपोनकसंज्ञोऽयम्.......................||१३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర వాతజా పిటకా పక్వా సత్యణుముఖైశ్ఛిద్రైః శతపోనకవత్ చాలనీవక్రమాచ్చీయతే| కింభూతైశ్ఛిద్రైరిత్యాహ-అజస్రమవిచ్ఛేదేనాచ్ఛం ఫేనసంయుతం చాస్రావం స్రవద్భిః| అయం భగందరో నామ్నా శతపోనకః| ఆస్రావం పూయస్రవణం||13||
Adhikarana uShTragrIvaH BagandaraH (14) · Śloka 14
..........................ఉష్ట్రగ్రీవస్తు పిత్తజః||14||
..........................उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तजः||१४||
🔊 Audio coming soon
పిత్తపిటకయా పక్వయోష్ట్రగ్రీవాఖ్యో భగందర ఉచ్యతే| (పిత్తజో భగందరస్తు ఉష్ట్రస్య గ్రీవావదుచ్ఛ్రితముఖత్వాదుష్ట్రగ్రీవాఖ్యః)||14||
Adhikarana parisrAvI BagandaraH (15) · Śloka 15
బహుపిచ్ఛాపరిస్రావీ పరిస్రావీ భగందరః||15||
बहुपिच्छापरिस्रावी परिस्रावी भगन्दरः||१५||
🔊 Audio coming soon
కఫపిటకయా పక్వయా భగందరో బహుపిచ్ఛాపరిస్రావీ నామ్నా పరిస్రావీ| (కఫజో భగందరః అనల్పపిచ్ఛస్రావయుక్తస్తస్మాత్ పరిస్రావీసంజ్ఞః) ||15||
Adhikarana parikShepI bhagandaraH (16) · Śloka 16
వాతపిత్తాత్ పరిక్షేపీ పరిక్షిప్య గుదం గతిః| జాయతే పరితస్తత్ర ప్రకారం పరిఖేవ చ||16||
वातपित्तात् परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः| जायते परितस्तत्र प्रकारं परिखेव च||१६||
🔊 Audio coming soon
వాతపిత్తాత్ భగందరో నామ్నా పరిక్షేపీ| తత్ర చ గుదం పరిక్షిప్య మండలాకృత్యా గతిర్నాడీ జాయతే ప్రాకారపరిఖాసదృశీ ప్రాకారస్య పరితః పరిఖా బహిర్నికటే ఖాతా| (వాతపిత్తజో భగందరః పరిక్షేపీసంజ్ఞః| తత్ర పరిక్షేపిణి ప్రకారస్య పరితః పరిఖేవ గుదం పరిక్షిప్య గుదస్య పరితో మండలాకృత్యా నాడీ జాయతే)||16||
Adhikarana RujurBagandaraH (17) · Śloka 17
ఋజుర్వాతకఫాదృజ్వ్యా గుదో గత్యాఽవదీర్యతే||17||
ऋजुर्वातकफादृज्व्या गुदो गत्याऽवदीर्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
వాతకఫాద్యో భగందరః స ఋజుర్నామ్నా| తత్ర ఋజ్వ్యా గత్యా గుదః అవదీర్యతే| (వాతకఫజో భగందరః ఋజ్వ్యాఖ్యః| తత్రేతి పూర్వస్మాద్వానువర్త్తతే| తత్ర ఋజ్వాఖ్యే భగందరే ఋజ్వ్యా అవక్రయా గత్యా గుదోఽవదీర్యతే)||17||
Adhikarana arshoBagandaraH (18) · Śloka 18
కఫపిత్తే తు పూర్వోత్థం దుర్నామాశ్రిత్య కుప్యతః| అర్శోమూలే తతః శోఫః కండూదాహాదిమాన్ భవేత్| స శీఘ్రం పక్వభిన్నోఽస్య క్లేదయన్ మూలమర్శసః| స్రవత్యజస్రం గతిభిరయమర్శో భగందరః||18||
कफपित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः| अर्शोमूले ततः शोफः कण्डूदाहादिमान् भवेत्| स शीघ्रं पक्वभिन्नोऽस्य क्लेदयन् मूलमर्शसः| स्रवत्यजस्रं गतिभिरयमर्शो भगन्दरः||१८||
🔊 Audio coming soon
పూర్వోత్థం స్వకారణైః ప్రథమముత్పన్నం దుర్నామార్శా ఆశ్రిత్య కఫపిత్తే ద్వే కుప్యతః కోపం గచ్ఛతః| తతో హేతోరర్శోమూలే కండ్వాదిమాన్ శోఫః స్యాత్స శీఘ్రం పక్వభిన్నోఽస్యార్శసో మూలం క్లేదయన్ గతిభిర్నాడీభిరజస్రమవిచ్ఛేదం పూయం స్రవత్యయం నామ్నాఽర్శో భగందరః||18||
Adhikarana shambukAvartaH BagandaraH (19) · Śloka 19
సర్వజః శంబుకావర్తః శంబుకావర్తసన్నిభః| గతయో దారయంత్యస్మిన్ రుగ్వేర్గర్దారుణైర్గుదం||19||
सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुकावर्तसन्निभः| गतयो दारयन्त्यस्मिन् रुग्वेर्गर्दारुणैर्गुदम्||१९||
🔊 Audio coming soon
యః సన్నిపాతజో భగందరః స శంబుకావర్తాఖ్యః శంబుకావర్తసన్నిభః శంబుకస్యావర్తేన సదృశః శంబుకో నామావర్తయుక్తో మత్స్యవిశేషః తస్యావర్తా దేహే భవంతి| అస్మిన్ శంబుకావర్తాఖ్యే భగందరే గతయో నాడ్యః దారుణైః రుగ్వేగైర్గుదం దారయంతి||19||
Adhikarana kShatajaH BagandaraH (20) · Śloka 20
అస్థిలేశోఽభ్యవహృతో మాంసగృధ్యా యదా గుదం| క్షిణోతి తిర్యఙ్నిర్గచ్ఛనున్మార్గంచ తతో గతిః| స్యాత్తదా పూయదీర్ణాయాం మాంసకోథేన తత్ర చ| జాయంతే కృమయస్తేఽస్య ఖాదంతః పరితో గుదం| విదారయంతి న చిరాదున్మార్గీ క్షతజశ్చ సః||20||
अस्थिलेशोऽभ्यवहृतो मांसगृध्या यदा गुदम्| क्षिणोति तिर्यङ्निर्गच्छनुन्मार्गञ्च ततो गतिः| स्यात्तदा पूयदीर्णायां मांसकोथेन तत्र च| जायन्ते कृमयस्तेऽस्य खादन्तः परितो गुदम्| विदारयन्ति न चिरादुन्मार्गी क्षतजश्च सः||२०||
🔊 Audio coming soon
యదా తు మంసగృధ్యా మాంసలోభేనాస్థిలేశోఽభ్యబహృత భక్షితః సన్ గుదం క్షిణోతి హినస్తి తిర్యఙ్నిర్గచ్ఛన్నున్మార్గంచ తతః క్షతాత్ గతిర్నాడీ స్యాత్తదా తత్ర తస్యాం నాడ్యా పూయేణ దీర్ణాయాం మాంసకోథేన హేతునా కృమయో జాయంతే| పరితః సమంతాత్ గుదం ఖాదంతస్తే చ కృమయోఽస్య పురుషస్య గుదమచిరాద్విదారయంతి| స భగందరో నామ్నా ఉన్మార్గీ క్షతజశ్చ భవతి ||20||
Adhikarana rugAdinirdhAraNaprakAraH (21) · Śloka 21
తేషు రుగ్దాహకండ్వాదీన్ విద్యాద్వ్రణవిభక్తితః||21||
तेषु रुग्दाहकण्ड्वादीन् विद्याद्व्रणविभक्तितः||२१||
🔊 Audio coming soon
తేషు చ భగందరేషు వ్రణవిభక్తితతో వ్రణవిభక్తిప్రకారేణ రుగాదీన్ విద్యాజ్జానీయాత్| (రుగ్దాహకండ్వాదీన్ రుగాదీన్ దాహాదీన్ కండ్వాదీంశ్చ వాతాద్యధిష్ఠితదుష్టవ్రణోక్తవిశేషలింగాన్) ||21||
Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (22) · Śloka 22
షట్ కృచ్ఛ్రసాధనాస్తేషాం నిచయక్షతజౌ త్యజేత్| ప్రవాహిణీ వలీం ప్రాప్తం సేవనీం వా సమాశ్రితం||22||
षट् कृच्छ्रसाधनास्तेषां निचयक्षतजौ त्यजेत्| प्रवाहिणी वलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
షడితి పృథక్సంసర్గజాః కృచ్ఛ్రసాధనాః| నిచయః సన్నిపాతః క్షతమస్థికృతం| సర్వంచ భగందరం ప్రవాహిణ్యాఖ్యామంతర్వలీం ప్రాప్తం త్యజేత్ తథా సేవన్యాశ్రితం చ| ఇత్యుక్తం భగందరాణాం హేతులింగం| (తేషాం భగందరాణాం మధ్యే పృథగ్దోషసంసర్గజాః శతపోనకోష్ట్రగ్రీవపరిస్రావీపరిక్షేప్యుర్జ్వర్శో భగందరాః షట్ కృచ్ఛ్రసాధ్యాః| నిచయక్షతజౌ శంబుకావర్తోర్న్మాగిణౌ త్యజేన్న చికిత్సేత్)||22||
Adhikarana sAmAnyashcikitsAkramaH (23) · Śloka 23
అథ భగందరిణమపక్వపిటకం పాకపరిహారార్థమపత- ర్పణేన వ్రణప్రతిషేధవిహితేన శీఘ్రముపచరేత్| పక్వపిటకం పునరుపస్నిగ్ధమర్కాదిక్వాథశుద్ధం స్వభ్య- క్తమవగాహస్విన్నం భుక్తవంతం శయనస్థమర్శసమివ యంత్ర- యిత్వా పరాచీనమర్వాచీనం బహిర్ముఖమంతర్ముఖం వా భగందరం సమ్యగీక్షేత| తతోఽంతర్ముఖే యంత్రం ప్రణిధాయ ప్రవాహణప్రవిష్టం భగందర- మభిసమీక్ష్య సమ్యగేషిత్వా శస్త్రేణ పాటయేత్| బహిర్ముఖే త్వేషణీం ప్రణిధాయ సాశయముద్ధరేచ్ఛస్త్రేణానంతరం చోభయమ- ప్యగ్నినా క్షారేణ చోపక్రమేత ఉష్ట్రగ్రీవం తు క్షారేణైవ| తతో నిర్వాపణశోధనరోపణైర్యథాకాలం సాధయేదితి సామాన్యోవిధిః||23||
अथ भगन्दरिणमपक्वपिटकं पाकपरिहारार्थमपत- र्पणेन व्रणप्रतिषेधविहितेन शीघ्रमुपचरेत्| पक्वपिटकं पुनरुपस्निग्धमर्कादिक्वाथशुद्धं स्वभ्य- क्तमवगाहस्विन्नं भुक्तवन्तं शयनस्थमर्शसमिव यन्त्र- यित्वा पराचीनमर्वाचीनं बहिर्मुखमन्तर्मुखं वा भगन्दरं सम्यगीक्षेत| ततोऽन्तर्मुखे यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहणप्रविष्टं भगन्दर- मभिसमीक्ष्य सम्यगेषित्वा शस्त्रेण पाटयेत्| बहिर्मुखे त्वेषणीं प्रणिधाय साशयमुद्धरेच्छस्त्रेणानन्तरं चोभयम- प्यग्निना क्षारेण चोपक्रमेत उष्ट्रग्रीवं तु क्षारेणैव| ततो निर्वापणशोधनरोपणैर्यथाकालं साधयेदिति सामान्योविधिः||२३||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినా తేషామేవ సామాన్యం సాధనముచ్యతే| భగందరిణః పురుషస్య పిటకావస్థాయాం పాకరక్షార్థం వ్రణప్రతిశేధోక్తేనాపతర్పణేన శోధనాదినా శీఘ్రముపాచరేత్| పక్వపిటకం తు భగందరిణం ప్రథమమేవ స్నిగ్ధం తతోఽర్కాదిగణక్వాథేన శుద్ధం తతోఽపి స్వభ్యక్తం తతః స్వేదయోగ్యావగాహేన స్విన్నం భుక్తవంతం కృతభోజనం శయనస్థమర్శః కర్మవిధానప్రకారేణ యంత్రయిత్వా పరాచీనాదివిశేషేణ భగందరం సమ్యగీక్షేత| పరాచీనమంతర్భవం| బహిర్ముఖం బహిర్ద్వారమంతర్ముఖం గుదనాడ్యంతర్గతముఖం| తత ఇతి| తతోఽనంతరం యదంతర్ముఖం తత్ ప్రవాహణేన యంత్రచ్ఛిద్రం ప్రవిష్టమవేక్ష్య సమ్యగేషిత్వా శస్త్రేణ పాటయేత్| బర్హిముఖమేషణీ ప్రణిధాయ విన్యస్య సాశయముద్ధరేచ్ఛస్త్రేణ| అనంతరముభయమప్యంతర్ముఖం బహిర్ముఖమపి| శస్త్రకర్మ సర్వత్ర సమానం| తస్మిన్ కృతే అగ్నిక్షారయోర్విషమనియమః| ఉష్ట్రగ్రీవాఖ్యం భగందరం తు క్షారేణైవ న కదాచిదగ్నినా| తత ఇతి క్షారేఽగ్నౌ వా ప్రయుక్తే యథాకాలం నిర్వాపణాదిభిః సాధయేత్| ఇతి సామాన్యః సర్వభగందరహితో విధిః||23||
Adhikarana shataponakacikitsA (24) · Śloka 24
అథ శతపోనకే నాడీరేకాంతరితాః పాటయిత్వా రోప- యేత్| రూఢాసు చేతరాశ్చికిత్సేత్| అన్యథా తు వివృత్తం వ్రణం గుదస్రోతోవిదారణాద్వాతవిణ్మూత్రాన్Yఅనుప్రపద్యంతే| తతశ్చోన్మా- ర్గగో వాయురాధ్మానాటోపపాయుశూలాదీనుపజనయతి| తత్ర స్నేహా- భ్యక్తగుదస్య స్నిగ్ధాన్ పిండనాడీకుంభీస్వేదాన్ ప్రయు- ంజీతావగాహం వా| స్విన్నంచ వచా హింగుకుష్ఠవ్యోషలవణ- పంచకాజమోదాన్ సర్పిర్మద్యకాంజికకులత్థయూషాన్యతమేన పాయయేత్| వ్రణం చాస్య మధుకతైలేనోష్ణేన సించేత్| గుదం చ బలాతైలాదిభిర్వాతఘ్నైః| అనేన విధినా వాయ్వాదయః స్వమార్గమాపతంతి| తత్కృతాశ్చ వికారా నివర్తంతే||24||
अथ शतपोनके नाडीरेकान्तरिताः पाटयित्वा रोप- येत्| रूढासु चेतराश्चिकित्सेत्| अन्यथा तु विवृत्तं व्रणं गुदस्रोतोविदारणाद्वातविण्मूत्रान्य़नुप्रपद्यन्ते| ततश्चोन्मा- र्गगो वायुराध्मानाटोपपायुशूलादीनुपजनयति| तत्र स्नेहा- भ्यक्तगुदस्य स्निग्धान् पिण्डनाडीकुम्भीस्वेदान् प्रयु- ञ्जीतावगाहं वा| स्विन्नञ्च वचा हिङ्गुकुष्ठव्योषलवण- पञ्चकाजमोदान् सर्पिर्मद्यकाञ्जिककुलत्थयूषान्यतमेन पाययेत्| व्रणं चास्य मधुकतैलेनोष्णेन सिञ्चेत्| गुदं च बलातैलादिभिर्वातघ्नैः| अनेन विधिना वाय्वादयः स्वमार्गमापतन्ति| तत्कृताश्च विकारा निवर्तन्ते||२४||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినా శతపోనకాదీనాం విశేషచికిత్సా సుబోధా| (నాడీవ్రణమార్గాన్| ఏకాంతరితాః ఏకైకాం నాడీమంతరీకృతాః| పాటయిత్వా భిత్వా రోపయేత్| తాసు రూఢాస్వితరా అవశిష్టా నాడీశ్చ| చశబ్దత్తద్వత్ పాటయిత్వా చికిత్సేత్| అన్యథా ఉక్తాదన్యప్రకారేణ గుదస్రోతోవిదారణాద్వాతాదీని వివృతం వ్రణమనుప్రపద్యంతే| మధుకేన సిద్ధం తైలం మధుకతైలం)||24||
Adhikarana parikShepiNi vesheShaH (25) · Śloka 25
ఏవమేవ చ పరిక్షేపిణ్యామపి క్రమాద్ గతిం నాడీవిహితేన క్షారసూత్రేణ ద్విశస్త్రిశోవాఽవదారయేత్| సకృదేవ హ్యవదారణాదసాధ్యతా యాప్యతా వా స్యాత్||25||
एवमेव च परिक्षेपिण्यामपि क्रमाद् गतिं नाडीविहितेन क्षारसूत्रेण द्विशस्त्रिशोवाऽवदारयेत्| सकृदेव ह्यवदारणादसाध्यता याप्यता वा स्यात्||२५||
🔊 Audio coming soon
ఏవమేవ చేతి శతపోనకవదేవ నాడీవిహితేనేతి గ్రంథ్యాద్యధ్యాయోక్తేన||25||
Adhikarana arshoBagandare visheShaH (26) · Śloka 26
అర్శోభగందరే పూర్వమర్శాసి ఛింద్యాత్ తతో గత్యనుసారేణ భగందరం||26||
अर्शोभगन्दरे पूर्वमर्शासि छिन्द्यात् ततो गत्यनुसारेण भगन्दरम्||२६||
🔊 Audio coming soon
అర్శోభగందరం ఇత్యాది సుబోధం| గత్యనుసారేణేతి నాడ్యనుసారేణ అర్శో నాడీకార్యక్రమేణేత్యర్థః| (తతద్దోషవిహితేన శస్త్రక్షారాద్యన్యతమే నార్శశ్ఛిత్వాఽనంతరం భగందరమపి శతపోనకాదివచ్ఛిత్వా చికిత్సేదిత్యర్థః)||26||
Adhikarana unmArgicikitsA (27) · Śloka 27
ఉన్మార్గిణం తు ప్రత్యాఖ్యాయోపాచరేత్| అనిస్సృతం చ శల్యమాహరేత్| తథా కృమిఘ్నం క్రమమాలేపాభ్యవహరయోః కుర్వీత| వేదనాయాం తు పూర్వోక్తాః స్వేదాః| వచాదిపాచనం చ| సాల్వలప్రదిగ్ధం వా వ్రణం కదలీమృగలోపాకాజినకౌశేయావికైరుపనాహయేదితి||27||
उन्मार्गिणं तु प्रत्याख्यायोपाचरेत्| अनिस्सृतं च शल्यमाहरेत्| तथा कृमिघ्नं क्रममालेपाभ्यवहरयोः कुर्वीत| वेदनायां तु पूर्वोक्ताः स्वेदाः| वचादिपाचनं च| साल्वलप्रदिग्धं वा व्रणं कदलीमृगलोपाकाजिनकौशेयाविकैरुपनाहयेदिति||२७||
🔊 Audio coming soon
ఉన్మార్గిణం క్షతజం భగందరం తు ప్రత్యాఖ్యాయ న సిధ్యతీత్యుక్త్వా ఉపాచరేత్| అనిస్సృతంచ దృశ్యమానం శల్యమాహరేత్| పూర్వోక్తాః శతపోనకోక్తాః స్వేదాః పిండనాడ్యాదయః| సాల్వలాఖ్యాః స్వేదవిధావుక్తాః పద్మకాదయః| లోపాకో నామ శరభః||27||
Adhikarana CedavisheShaviShayaH (28) · Śloka 28
భవతి చాత్ర భగందరే బహుచ్ఛిద్రే ఛేదానాలోచ్య యోజయేత్| గోతీర్థం సర్వతోభద్రమర్ధలాంగలలాంగలౌ| పార్శ్వాగతేన శస్త్రేణ ఛేదో గోతీర్థకో మతః| సర్వతః సర్వతోభద్రః పార్శ్వచ్ఛేదోఽర్ధలాంగలః| పార్శ్వద్వయే లాంగలకః సమస్తాంశ్చాగ్నినా దహేత్| ఆస్రావమార్గాన్ నిశ్శేషం నైవం వికురుతే పునః||28||
भवति चात्र भगन्दरे बहुच्छिद्रे छेदानालोच्य योजयेत्| गोतीर्थं सर्वतोभद्रमर्धलाङ्गललाङ्गलौ| पार्श्वागतेन शस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः| सर्वतः सर्वतोभद्रः पार्श्वच्छेदोऽर्धलाङ्गलः| पार्श्वद्वये लाङ्गलकः समस्तांश्चाग्निना दहेत्| आस्रावमार्गान् निश्शेषं नैवं विकुरुते पुनः||२८||
🔊 Audio coming soon
బహుచ్ఛిద్రే సర్వస్మిన్ భగందరే చ గోతీర్థాదిభేదేన ఛేదానాలోచ్య నిరూప్య గోతీర్థాదీన్ యోజయేత్| (బహుచ్ఛిద్రే అనేకసుషిరే సర్వస్మిన్ భగందరే గోతీర్థాదీన్ ఛేదనవిశేషాన్ ఓలోచ్య అవలోకనైషణీప్రణయనాదిభిరత్రాయం యోజ్య ఇతి యథావదవగమ్య గోతీర్థాద్యన్యతమం యోజయేత్)| (గోతీర్థాదీనాం చతుర్ణాం క్రమేణ లక్షణం దర్శయతి)| పార్శ్వాగతేనేత్యాదినా గోతీర్థాదీనాం చతుర్ణాం క్రమేణ లక్షణం| పార్శ్వేన యత్రాగచ్ఛతి శస్త్రం స గోతీర్థకో నామ ఛేదః యత్ర తు సర్వదిశమాగచ్ఛతి శస్త్రం స సర్వతోభద్రః| ఏకస్య పార్శ్వస్య యః ఛేదః సోఽర్ధలాంగలః| పార్శ్వద్వయే తు ఛేదః లాంగలకో భవతి| (పార్శ్వాగతేన నాడీపార్శ్వప్రాప్తేన శస్త్రేణ ఛేదో గోతీర్థాఖ్యః| గోతీర్థో నామ గవాం జలపానాత్తత్ఖురాంకితా భూమిః తద్వచ్ఛస్రనిపాతో గోతీర్థ ఇతీర్యతే కైశ్చిత్| యత్ర శస్త్రం సర్వదిశమాగచ్ఛతి స సర్వతోభద్రాఖ్యః| ఏకస్య పార్శ్వస్య ఛేదోఽర్ధలాంగలాఖ్యః| పార్శ్వద్వయే ఉభయోః పార్శ్వయోర్యశ్ఛేదః స లాంగలకాఖ్యః)| భగందరే సర్వానాస్రావమాRర్గాన్ నిస్శేషమగ్నినా దహేత్| ఏవం హి కృతే భగందరః పునర్న వికురుతే| (అగ్నినా అగ్నితప్తయా శలాకయా సమస్తాన్ ఆస్రావమార్గాన్ నిస్శేషాన్ కృత్వా దహేత్ సాకల్యేనేత్యర్థః| నిశ్శేషసమస్తశబ్దయోరేకత్రకథనేన భగందరవ్రణసుషిరస్య దూరగతిస్తస్యామూలదాహశ్చ సూచితః| ఏవంకృతే సతి స భగందరః పునర్న వికురుతే వికారకరణసమర్థో న భవతి పునర్నోత్పద్యత ఇత్యర్థః)||28||
Adhikarana koShThashuddhimahattvam (29) · Śloka 29
యతేత కోష్ఠశుద్ధ్యై చ భిషక్ తస్యాంతరాంతరా||29||
यतेत कोष्ठशुद्ध्यै च भिषक् तस्यान्तरान्तरा||२९||
🔊 Audio coming soon
తస్య చ భగందరిణః కోష్ఠశుద్ధ్యర్థం భిషగందరాంతరా యతేత| (వైద్యస్తస్యాతురస్య కోష్ఠశుద్ధ్యర్థ కోష్ఠశుద్ధేర్వమనవిరేచనాద్యేకత్వేఽప్యత్ర భగందరవ్రణస్య పక్వాశయనికటవర్తిత్వాద్యథాసన్నం విశోధనమితి వ్రణప్రతిషేధోక్త్యా వ్రణస్య విరేకసాధ్యత్వాచ్చ విరేచనమేవ గృహ్యతే| అంతరాంతరా వ్రణరోపణక్రియాకరణస్య మధ్యే మధ్య ఇత్యర్థః| యతేత ప్రయత్నవాన్ భవేన్న ప్రమాదాదుపేక్షేతేత్యర్థః)||29||
Adhikarana virecanayogaH (30) · Śloka 30
అర్ద్రకస్య రసే సిద్ధం కల్కే వా పాయయేద్ ఘృతం| భగందరే మారుతజే పక్వాపక్వే విరేచయేత్||30||
अर्द्रकस्य रसे सिद्धं कल्के वा पाययेद् घृतम्| भगन्दरे मारुतजे पक्वापक्वे विरेचयेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
ఆర్ద్రకస్య రసే వా కల్కే వా సిద్ధం ఘృతం పాయయేత్| కస్మిన్నిత్యాహ మారుతజే భగందరే| పక్వే చాఽప్యపక్వే చ విరేచయేత్||30||
Adhikarana vraNashodhanavargaH (31) · Śloka 31
జ్యోతిష్మతీలాంగలికాశ్యామాదంతీత్రివృత్తిలాః| కుష్ఠం శతాహ్వా గోలోమీ తిల్వకో గిరికర్ణికా| హేమక్షీరీ చ వర్గోఽయం లేపాద్యైర్వ్రణశోధనః||31||
ज्योतिष्मतीलाङ्गलिकाश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः| कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका| हेमक्षीरी च वर्गोऽयं लेपाद्यैर्व्रणशोधनः||३१||
🔊 Audio coming soon
జ్యోతిష్మత్యాదియోగో లేపాద్యైర్లేపాభ్యంగప్రక్షాలానాదిభిర్భగందర వ్రణశోధనః| జ్యోతిష్మతీ కంగుణికా| లాంగలికా విశల్యా| గోలోమీ దూర్వా| హేమక్షీరీ కాంచనీ||31||
Adhikarana tilAdivargaH shodhane (32) · Śloka 32
తిలకుంభవరాదంతీ తుత్థసింధూత్థమాక్షికం| సకృష్ణరోచనాకుష్ఠం శోధనం.............||32||
तिलकुम्भवरादन्ती तुत्थसिन्धूत्थमाक्षिकम्| सकृष्णरोचनाकुष्ठं शोधनं.............||३२||
🔊 Audio coming soon
కృష్ణాదిసహితం తిలకాదికం లేపాద్యరివ్రణస్య శోధనం| కుంభో ద్రవంతీ||32||
Adhikarana ma~jjiShThAdimAMsakRudgaNaH (33) · Śloka 33
...........................మాంసకృత్ పునః| మంజిష్ఠాసైంధవక్షౌద్రనాగదంతీత్రివృత్తిలాః| రసాంజనద్విరజనీతేజోహ్వానింబపల్లవాః||33||
..........................ंआंसकृत् पुनः| मञ्जिष्ठासैन्धवक्षौद्रनागदन्तीत्रिवृत्तिलाः| रसाञ्जनद्विरजनीतेजोह्वानिम्बपल्लवाः||३३||
🔊 Audio coming soon
మంజిష్ఠాదికం లేపాద్యైర్వ్రణే మాంసకృత్| తేజోహ్వా జ్యోతిష్మతీ||33||
Adhikarana nADIvraNaghnaH nikumbhAdivargaH (34) · Śloka 34
నికుంభకుంభరక్తాహ్వకల్కో నాడీవ్రణాపహః||34||
निकुम्भकुम्भरक्ताह्वकल्को नाडीव्रणापहः||३४||
🔊 Audio coming soon
నికుంభాదీనాం కల్కో నాడీవ్రణాపహః| రక్తాహ్వో మంజిష్ఠా||34||
Adhikarana viShyandanAkhyaM tailam (35) · Śloka 35
సుధాశేలుత్రివృత్పాఠామలయూహయమారకైః| జ్యోతిష్మతీలాంగలికాస్వర్జికార్కవచాగ్నికైః| విష్యందనాఖ్యం విపచేత్తైలం శోధనరోపణం||35||
सुधाशेलुत्रिवृत्पाठामलयूहयमारकैः| ज्योतिष्मतीलाङ्गलिकास्वर्जिकार्कवचाग्निकैः| विष्यन्दनाख्यं विपचेत्तैलं शोधनरोपणम्||३५||
🔊 Audio coming soon
సుధాదిభిర్విష్యందననామకం తైలం పచేత్తద్గణానాం శోధనం రోపణంచ| శేలుః శ్లేష్మాతకః| మలయూ సోమరాజీ| హయమారోఽశ్వమారః| జ్యోతిష్మతి కంగుణికా| లాంగలీ విశల్యా| అగ్నికశ్చిత్రకః||35||
Adhikarana trivRutAditailam (36) · Śloka 36
త్రివృద్దంతీహరిద్రార్కమూలలోహాశ్వమారకైః| విడంగసారత్రిఫలాస్నుగర్కక్షీరమాక్షికైః| తైలం సమదనైః సిద్ధం భగందరనిబర్హణం||36||
त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूललोहाश्वमारकैः| विडङ्गसारत्रिफलास्नुगर्कक्षीरमाक्षिकैः| तैलं समदनैः सिद्धं भगन्दरनिबर्हणम्||३६||
🔊 Audio coming soon
సమదనైస్త్రివృదాదిభిః సిద్ధం తైలం భగందరనిబర్హణం| లోహోఽగరు| అశ్వమారః కరవీరః| స్నుగర్కయోః క్షీరం| మాక్షికం ధాతుమాక్షికం| మదనో రాఠః||36||
Adhikarana saindhavAditailam (37) · Śloka 37
సైంధవార్కత్రివృత్పాఠాసమంగాపూతికాగ్నికైః| సమాతులుంగచ్ఛదనైస్తైలం శోధనరోపణం||37||
सैन्धवार्कत्रिवृत्पाठासमङ्गापूतिकाग्निकैः| समातुलुङ्गच्छदनैस्तैलं शोधनरोपणम्||३७||
🔊 Audio coming soon
సమాతులుంగచ్ఛదనైః సైంధవాదిభిః సిద్ధం తైలం శోధనం రోపణంచ| సమంగా మంజిష్ఠా| అగ్నికశ్చిత్రకః| మాతులుంగస్య చ్ఛదనం పత్రం||37||
Adhikarana viDa~ggasArAdayo lehaH (38) · Śloka 38
మధుతైలయుతా విడంగసారత్రిఫలామాగధికోషణాశ్చ లీఢా| కృమికుష్ఠభగందరప్రమేహక్షతనాడీవ్రణరోపణా భవంతి||38||
मधुतैलयुता विडङ्गसारत्रिफलामागधिकोषणाश्च लीढा| कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेहक्षतनाडीव्रणरोपणा भवन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
విడంగసారాదయో మధుతైలయుతా లీఢాః కృమ్యాదిక్షతానాం నాడీవ్రణానాం చ రోపణా భవంతి| (కృమ్యాదిహరాః స్యుః| కృమి ఉదరకృమి| క్షతమురఃక్షతం)||38||
Adhikarana amRutAdigugguluH (39) · Śloka 39
అమృతాత్రుటివేల్లవత్సకం కలిపథ్యామలకాని గుగ్గులుః| క్రమవృద్ధమిదం మధుప్లుతం పిటకాస్థౌల్య భగందరాంజయేత్||39||
अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः| क्रमवृद्धमिदं मधुप्लुतं पिटकास्थौल्य भगन्दराञ्जयेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
అమృతాదికం క్రమవృద్ధం మధుద్రవమిదం పిటకాదీంజయేత్| అమృతాయా ఏకో భాగః| త్రుట్యా ద్వౌ భాగౌ| వేల్లానాం త్రయః| వత్సకస్య చత్వారః| ఏవం భాగవృద్ధిర్యావద్గుగ్గులోరష్టావితి క్రమవృద్ధార్థః||39||
Adhikarana guggulupa~jcapalaM cUrNam (40) · Śloka 40
గుగ్గులుపంచపలం పలికాంశా మాగధికా త్రిఫలా చ పృథక్ స్యాత్| త్వక్త్రుటికర్షయుతం మధులీఢం కుష్ఠభగందరగుల్మగతిఘ్నం||40||
गुग्गुलुपञ्चपलं पलिकांशा मागधिका त्रिफला च पृथक् स्यात्| त्वक्त्रुटिकर्षयुतं मधुलीढं कुष्ठभगन्दरगुल्मगतिघ्नम्||४०||
🔊 Audio coming soon
గుగ్గుల్వాది సుబోధం| త్వచోఽర్ధకర్షః| సూక్ష్మైలానాం చాఽర్ధకర్షః||40||
Adhikarana gugguluyoge vIryavattaratApAdanam (41) · Śloka 41
శృంగవేరరజోయుక్తం తదేవ చ సుభావితం| క్వాథేన దశములస్య విశేషాద్వాతరోగజిత్||41||
शृङ्गवेररजोयुक्तं तदेव च सुभावितम्| क्वाथेन दशमुलस्य विशेषाद्वातरोगजित्||४१||
🔊 Audio coming soon
తదేవానంతరోక్తం గుగ్గులుపంచపలాదికం శృంగవేరచూర్ణేన సంయోజ్య దశములస్య క్వాథేన భవితం కుష్ఠాదీనన్యాంశ్చ వాతప్రధానాన్ రోగాన్ విశేషాజ్జయతి| (శృంగివిరేస్య రజసా చూర్ణేన యుక్తం| శృంగివేరం నాగరం| (ని) 'నాగరమూషణమార్యం కటుకం కటుకాయనం మహీచ్ఛత్రం| శుంఠీకోలం విశ్వం విశ్వౌషధమౌషధం మహాస్కంధం| మహౌషధం మహావీర్యం సింహలం విశ్వభేషజం| తీక్ష్ణం కటు చ కాసఘ్నం శృంగి వేరమితి స్మృతం|' ఇతి మంజరీ| దశమూలక్వాథేన సుభావితం పునః పునః పేషణశోషణాదినా సమారోపితతద్వీర్యం| తత్పూర్వోక్తం గుగ్గులుపంచపలాఖ్యచూర్ణమేవ విశేషాద్వాతరోగాన్ జయతి| అత్ర విశేష శబ్దకథనేన శుంఠీచూర్ణాదిరహితస్యాఽపి వాతహరత్వం సూచితం| వాతప్రధానకుష్ఠాదిహరమిత్యర్థః)||41||
Adhikarana uttamakhadirasArAdicUrNam (42) · Śloka 42
ఉత్తమా ఖదిరసారజం రజః శీలయన్నసనవారిభావితం| హంతి తుల్యమహిషాక్షమాక్షికం కుష్ఠమేహపిటకాభగందరాన్||42||
उत्तमा खदिरसारजं रजः शीलयन्नसनवारिभावितम्| हन्ति तुल्यमहिषाक्षमाक्षिकं कुष्ठमेहपिटकाभगन्दरान्||४२||
🔊 Audio coming soon
త్రిఫలాఖదిరసారయోశ్చూర్ణమసనక్వాథేన భావయిత్వా సమేన గుగ్గులునా మాక్షికేణ చ యుక్తం శీలయన్ కుష్ఠాదీన్ హంతి| (అత్రమహిషాక్షస్య ప్రమాణేన తుల్యత్వం| మధునస్తు చూర్ణపిండీభావమాత్రయైవ తుల్యత్వం)||42||
Adhikarana cikitsAntaranidarshanam (43) · Śloka 43
భగందరేష్వేష విశేష ఉక్తః శేషాణి తు వ్యంజనసాధనాని| వ్రణాధికారాత్పరిశీలనాచ్చ సమ్యగ్విదిత్వౌపయికం విదధ్యాత్||43||
भगन्दरेष्वेष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जनसाधनानि| व्रणाधिकारात्परिशीलनाच्च सम्यग्विदित्वौपयिकं विदध्यात्||४३||
🔊 Audio coming soon
ఉపసంహరన్నాహ-ఏష యోఽత్రాఽధ్యాయ ఉక్తః స భగందరేషు విశేషః| శేషాణి వ్యంజనసాధనాని తు వ్యంజనాని లింగాని దోషాణాం విశేషతః సాధనాని చ వ్రణాధికారాత్ వ్రణప్రతిషేధాత్ పరిశీలనాత్ క్రియాభ్యాసాచ్చ సమ్యక్సూక్ష్మైరపి ప్రకారైర్విదిత్వా యదౌపయికం తద్విదధ్యాత్| (భగందరేష్వయం విశేషోపక్రమోఽభిహితః శేషాణ్యత్రానుక్తాని వ్యంజనాని దోషలింగాని సాధనాన్యుపక్రమవిశేషాణి| తుశబ్దో విశేషద్యోతకః| అత్ర పిటకా భగందరభేదేనాఽవస్థాద్వితయోదోషోద్రేకవ్రణగత్యాదికమవగమ్యోపక్రమత్వాదుపక్రమస్య దుర్జ్ఞేయత్వం విశేషః| వ్రణాధికారాత్ వ్రణప్రతిషేధాత్ పరిశీలనాత్ చిరపరిచయాత్| చశబ్దాద్ దూష్యదేశాదిసమీక్షణమపి సూచితం| సమ్యగ్విదిత్వా యథావదవగమ్య ఔపయికం యథాయోగ్యం విదధ్యాత్ కుర్యాదిత్యర్థః )||43||
Adhikarana rUDhe parihAryANi (44-33) · Śloka 33
అశ్వపృష్ఠగమనం చలరోధం మద్యమైథునమజీర్ణమసాత్మ్యం| సాహసాని వివిధాని చ రూఢే వత్సరం పరిహరేదధికం వా||44|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే భంగందరప్రతిషేధో నామ త్రయస్త్రింశోఽధ్యాయః||33||
अश्वपृष्ठगमनं चलरोधं मद्यमैथुनमजीर्णमसात्म्यम्| साहसानि विविधानि च रूढे वत्सरं परिहरेदधिकं वा||४४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे भङ्गन्दरप्रतिषेधो नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः||३३||
🔊 Audio coming soon
రూఢేఽపి భగందరవ్రణే అశ్వపృష్ఠగమనాదికం సంవత్సరం తతోఽప్యధికం వా పరిహరేత్| చలరోధం చలానాం వేగానాం రోధం| వివిధాని సాహసాఽన్యనాలోచితాత్మవలాన్యుత్పతనాదీని||44|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే త్రయస్త్రింశోఽధ్యాయః||