32. bhaṅgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bha~ggapratiShedho nAma dvAtriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ભઙ્ગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પ્રહારપ્રસઙ્ગેન ભઙ્ગાનાં સ્વરૂપં ચિકિત્સાં ચ પ્રદર્શયુતુમધ્યાય આ્રભ્યતે||૧||

Adhikarana bha~ggavaividhyam (2) · Śloka 2

પતનપીડનપ્રહારાક્ષેપણવ્યાલદંશનપ્રભૃતિભિરભિઘાતવિ- શેષૈરનેકવિધમસ્થિ ભઙ્ગુમુપદિશન્તિ||૨||

પતનાદિભિરભિઘાતવિશેષૈરનેકવિધમસ્થ્નો ભઙ્ગમુપદિશન્ત્યાચાર્યાઃ| પતનં શ્વભ્રાદૌ વૃક્ષપર્વતાદેર્વા| પીડનં ગુલ્મયન્ત્રાદિના| પ્રહારો મુદ્ગરાદિના| આક્ષેપણમઙ્ગસ્યાકર્ષણેન ત્રોટનમ્| વ્યાલગજમહિષાદયસ્તેષાં દંશનં દંશઃ| એવંવિધમન્યદપિ પ્રભૃતિશબ્દેન ગૃહ્યતે| એતેષાં વિશેષૈરનેકવિધોઽનન્તરૂપોઽસ્થિભઙ્ગઃ ||૨||

Adhikarana bha~ggAdhiShThAnadvaividhyam (3) · Śloka 3

તત્તુ ભઙ્ગજાતં દ્વ્યધિષ્ઠાનં સન્ધાવસન્ધૌ ચ||૩||

તચ્ચ ભઙ્ગજાતં સન્ધ્યસન્ધિભેદેન દ્વ્યધિષ્ઠાનમ્||૩||

Adhikarana sandhibha~ggasya ShaDvidhatvam (4) · Śloka 4

તત્ર સન્ધિમુક્તં ષડ્વિધમુત્પિષ્ટં વિશ્લિષ્ટમવક્ષિપ્તમતિક્ષિપ્તં તિર્યક્ ક્ષિપ્તં વિવર્તિતમિતિ||૪||

તત્રોત્પિષ્ટાદિભેદેન ષડ્વિધં સન્ધિગતં ભઙ્ગજાતમ્||૪||

Adhikarana sandhibha~ggasAmAnyalakShaNam (5) · Śloka 5

તસ્ય સામાન્યલક્ષણં પ્રસારણાઽઽકુઞ્ચનવિવર્તનાક્ષેપ- ણાશક્તિરુગ્રરુજતા સ્પર્શાસહિષ્ણુત્વં ચ||૫||

તસ્ય ચ ષડ્વિધસ્યાપિ સન્ધિભઙ્ગસ્ય પ્રસારણાઽશક્ત્યાદિકં સામાન્યં સાધારણં લક્ષણમ્||૫||

Adhikarana sandhibha~ggavisheShalakShaNam (6) · Śloka 6

અથોત્પિષ્ટે સ્વસ્થાન એવ સન્ધાવુભયતઃ શોફો વેદનાવિશેષતશ્ચ રાત્રૌ ભવતિ| વિશ્લિષ્ટેઽલ્પશોફો વેદનાસાતત્યં સન્ધિવિકિર્યા ચ| અવક્ષિપ્તે સન્ધિવિશ્લેષસ્તીવ્રા ચ રુક્| અતિક્ષિપ્તે દ્વયોરપિ સન્ધ્યસ્થ્નોરતિક્રાન્તતા વેદના ચ| તિર્યક્ ક્ષિપ્તે ત્વેકસ્યાસ્થ્નઃ પાર્શ્વતો ગમન- મત્યર્થં વેદના ચ| વિવર્તિતે સન્ધિપાર્શ્વગમનાદ્વિષમાઙ્ગતા વેદના ચ||૬||

અથેત્યાદિનોત્પિષ્ટાદિ વિશેષેણોચ્યતે| ઉત્પિષ્ટે સ્વસ્થાન એવ સન્ધૌ સ્વસ્થાનસ્થસ્યૈવ સન્ધેરુભયતઃ શોફઃ| રાત્રૌ ચ વેદના વિશેષેણ ભવતિ| વિશ્લિષ્ટેત્યાદિ સુબોધમ્| વેદનાયાઃ સાતત્યમવિચ્છિન્નતા| સન્ધેર્વિક્રિયા પૂર્વાપેક્ષયા કિઞ્ચિદ્વિકૃતત્વમ્| અતિક્રાન્તતા દૂરવર્તિત્વમ્| ઇત્યુક્તઃ સન્ધિભઙ્ગઃ|| ૬||

Adhikarana asandhiBa~ggasya dvAdashavidhatvam (7) · Śloka 7

અસન્ધિભગ્નં પુનર્દ્વાદશવિધમ્| તદ્યથા-કર્કટકં વક્રં સ્ફુટિતં વેલ્લિતમસ્થિચ્છલ્લિકાઽશ્વકર્ણં પિચ્ચિતં દારિતં ચૂર્ણિતમતિપાતિતં શેષિતં મજ્જાનુગતમિતિ||૭||

અસન્ધિભગ્નં તુ કર્કટકાદિભેદેન દ્વાદશવિધમ્||૭||

Adhikarana asandhiBa~ggasAmAnyalakShaNam (8) · Śloka 8

શ્વયથુબાહુલ્યં સ્પન્દનં વિવર્તનં સ્પર્શાસહિષ્ણુતા ચ પીડ્યમાને શબ્દઃ સ્રસ્તાઙ્ગતા વેદનાતિપ્રવૃત્તિઃ સર્વાસુ ચાવસ્થાસુ શર્મ ન લભત ઇતિ સાધારણમસન્ધિભગ્નરૂપમ્|૮|

તસ્ય ચ દ્વાદશવિધસ્યાઽપ્યસન્ધિભગ્નસ્ય શ્વયથુબાહુલ્યાદિકં સાધારણં લક્ષણમ્||૮||

Adhikarana asandhiBa~ggasAmAnyalakShaNam (8) · Śloka 8

શ્વયથુબાહુલ્યં સ્પન્દનં વિવર્તનં સ્પર્શાસહિષ્ણુતા ચ પીડ્યમાને શબ્દઃ સ્રસ્તાઙ્ગતા વેદનાતિપ્રવૃત્તિઃ સર્વાસુ ચાવસ્થાસુ શર્મ ન લભત ઇતિ સાધારણમસન્ધિભગ્નરૂપમ્||૮||

તસ્ય ચ દ્વાદશવિધસ્યાઽપ્યસન્ધિભગ્નસ્ય શ્વયથુબાહુલ્યાદિકં સાધારણં લક્ષણમ્||૮||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatAnirdeshaH (10) · Śloka 10

એષામન્ત્યાનિ પઞ્ચ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ કૃશાતિબાલવૃદ્ધાસહાનામત્યાશિનાં વાતાત્મકાનાં કુષ્ઠિનામુપદ્રવવતાં ચ| અસાધ્યં તુ ભિન્નં કટીકપાલં સન્ધિમુક્તં વા જઘનમુત્પિષ્ટં કૂર્પરો વિવર્તિતસ્તથા લલાટં ચૂર્ણિતમસંશ્લિષ્ટકપાલં ચ શિરઃ શઙ્ખપૃષ્ઠસ્તનાન્તરભઙ્ગઞ્ચેતિ||૧૦||

એષાં દ્વાદશાનામન્ત્યાનિ પઞ્ચ દારિતચૂર્ણિતાતિપાતિતશેષિતમજ્જાનુગતાનિ કૃશાતિબાલાદીનાં કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ| ભિન્નં કટીકપાલાદિકમસાધ્યમ્| કટીકપાલં સન્ધિમુક્તં વા ભિન્નં વા| સુબોધમ્| શિરઃ શઙ્ખસ્ય પૃષ્ઠસ્તનસ્ય ચાન્તરે મધ્યે યત્ ભગ્નં તદપ્યસાધ્યમ્||૧૦||

Adhikarana sAdhAraNopakramaH (11) · Śloka 11

ભવન્તિ ચાત્ર અથાવનતમુન્નામ્યમુન્નતં ચાવપીડયેત્| અઞ્ચ્છેદધિક્ષિપ્તમધોગતં ચોપરિ વર્તયેત્| આઞ્ચ્છનોત્પીડનોન્નામચર્મસઙ્ક્ષેપબન્ધનૈઃ||૧૧||

અથેત્યાદિ| યદવનતમસ્થિ તદુન્નામ્યમુન્નમનીયમુન્નતં ચાવપીડનીયમ્| આઞ્ચ્છેદિત્યાદિ અધિક્ષિપ્તં સ્થાનાન્તરગતમસ્થિ આચ્છેદાકર્ષેત્| તથા અધોગતમાઞ્ચ્છનાદિભિરુપરિ વર્તયેત્| ચર્મસંક્ષેપબન્ધનં દેહચર્મણઃ સઙ્કોચં કૃત્વાઽવબન્ધનમ્| અથૈષાં વિશેષાવગતેરનન્તરમવનતમસ્થિ યેન કેનાઽપ્યુપાયાન્તરેણોન્નમનીયમ્| ઉન્નતમસ્થ્યવપીડયેદ્ધસ્તતલાદિનાવપીડનં ગમયેત્| અધિક્ષિપ્તં સ્થાનાત્ સ્થાનાન્તરગતમાઞ્ચ્છેદાઞ્ચ્છનેન સ્વસ્થાનમાનયેત્| આઞ્ચ્છનં સંવાહનમ્| અધોગતં પ્રહારદિવૈચિત્ર્યાદન્યસ્યાસ્થ્ન અધોભાગગતમુપરિ વર્તયેદ્યથાપુરં સ્થાપયેત્||૧૧||

Adhikarana vraNabandhanavidhiH (12) · Śloka 12

સન્ધીન્ શરીરગાન્ સર્વાશ્ચલાનપ્યચલાનપિ| ઇત્યેતૈઃ સ્થાપનોપાયૈઃ સમ્યક્સંસ્થાપ્ય નિશ્ચલમ્| પટ્ટૈઃ પ્રભૂતસર્પિર્ભિર્વેષ્ટયિત્વા સુખૈસ્તતઃ| કદમ્બોદુમ્બરાશ્વત્થસર્જાર્જુનપલાશજૈઃ| વંશોદ્ભવૈર્વા પૃથુભિસ્તનુભિઃ સુનિવેશિતૈઃ| સુશ્લક્ષ્ણૈઃ સપ્રતિષ્ટમ્ભૈર્વલ્કલૈઃ શકલૈરપિ| કુશાહ્વયૈઃ સમં બન્ધં પટ્ટસ્યોપરિ યોજયેત્||૧૨||

સન્ધીનિત્યાદિ| ઇત્યેતૈરનન્તરપ્રદર્શિતૈઃ સ્થાપનોપાયૈઃ શરીરગાન્ સર્વાન્ સન્ધીશ્ચલાંશ્ચાચલાંશ્ચ શરીરપ્રદેશકાન્ સમ્યઙ્ નિશ્ચલં સંસ્થાપ્ય પ્રભૂતસર્પિભિઃ સુખૈર્વસ્ત્રપટ્ટૈર્વૈષ્ટયિત્વા તતોઽનન્તરં પૃથ્વાદિગુણૈઃ કદમ્બાદિજૈર્વલ્કલૈસ્ત્વક્પટ્ટૈ વંશોદ્ભવૈઃ શકલૈસ્ત્વક્સારપટ્ટૈર્વા વેષ્ટિતસ્ય વસ્ત્રસ્યોપરિ નિહિતૈરેવ કુશાહ્વયૈ રજ્જ્વાદિભિઃ સન્નિવિષ્ટૈર્બન્ધં યોજયેત્ સમં ચ| (અચલાનપીત્યપિ શબ્દેનાચલેષૂત્પિષ્ટાદિષ્વપિ બન્ધનાદ્વિના રૂક્શોફાદ્યુપશમો ન સ્યાદિતિ સૂચિતમ્| સર્વાન્ સન્ધીન્ ભગ્નાનિત્યર્થાત્ ગમ્યતે| પ્રભૂતસર્પિર્ભિસ્તાન્તવાનુપશ્લેષણાર્થં બહુલઘૃતૈઃ| પટ્ટૈર્વ્રણપ્રમાણૈશ્ચેલખણ્ડૈઃ પ્રતિષ્ટમ્ભોપેતૈઃ| પ્રતિષ્ટમ્ભઃ પ્રતિબન્ધઃ સૂત્રસઙ્ગાર્થમુભયોરપ્યગ્રયોઃ કર્ણિકોપેતૈરિત્યર્થઃ| કુશાહ્વયૈઃ કુશાસંજ્ઞૈ કેવલં કુશાભિરેવ વા| બન્ધં તાન્તવસૂત્રાદિભિર્વન્ધનં યોજયેત્| કુશાહ્વયૈઃ શકલૈરિતિ પાઠ્યાકારઃ||૧૨||

Adhikarana bandhadoShau (13) · Śloka 13

શિથિલેન હિ બન્ધેન સન્ધિસ્થૈર્યં ન જાયતે| ગાઢેનાતિરુજાદાહપાકશ્વયથુસમ્ભવઃ||૧૩||

સમબન્ધહેતુઃ શિથિલ ઇત્યાદિ| સુબોધમ્| (શિથિલેન શ્લથેન બન્ધેન સન્ધેઃ સ્થૈર્યમ્| અધ્વાટનભારવહનવ્યાયામાદિ ક્લેશસહિષ્ણુત્વં ન સમ્પદ્યતે| હિ યસ્માદર્થે||૧૩||

Adhikarana bandhamokShaNaniyamAH (14) · Śloka 14

ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાદૃતૌ ઘર્મે સપ્તાહાન્મોક્ષયેદ્ધિમે| સાધારણે તુ પઞ્ચાહાત્ ભઙ્ગદોષવશેન વા||૧૪||

ત્ર્યહાદિતિ| ઋતુશબ્દઃ કાલપર્યાયઃ| અથવા ભઙ્ગાધિષ્ઠાતૃદોષવશેન મોક્ષયેત્| વાતે શ્લેષ્મણિ ચ ચિરાત્| પિત્તે રક્તે ચ શીઘ્રમિત્યર્થઃ ||૧૪||

Adhikarana anantaropacArAH (15) · Śloka 15

ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ તતઃ શીતેન સેચયેત્| તં પઞ્ચમૂલપક્વેન પયસા તુ સવેદનમ્| સુખોષ્ણં ચાવચાર્યં સ્યાચ્ચક્રતૈલં વિજાનતા| વિભજ્ય દેશં કાલં ચ વાતઘ્નૌષધસંયુતમ્| પ્રતતં લેપસેકાંશ્ચ વિદધ્યાત્ ભૃશશીતલાન્| ગૃષ્ટિક્ષીરં સસર્પિષ્કં મધુરૌષધસાધિતમ્| પ્રાતઃપ્રાતઃ પિબેદ્ભગ્નઃ શીતલં લાક્ષયા યુતમ્| સવ્રણસ્ય તુ ભગ્નસ્ય વ્રણો મધુઘૃતોત્તરૈઃ| કષાયૈઃ પ્રતિસાર્યોઽથ શેષો ભઙ્ગોદિતઃ ક્રમઃ||૧૫||

ન્યગ્રોધાદીત્યાદિ| સુબોધમ્| (તતો બન્ધનાદનન્તરં તં ભગ્નમઙ્ગં શીતેન સ્પર્શશીતલેન ન્યગ્રોધાદિગણકષાયેણ સેચયેત્| સવેદનં વેદનાન્વિતં ચેદ્બિલ્વાદિપઞ્ચકક્વાથવિપક્વેન ક્ષીરેણ સેચયેદ્વેદનોપશમાય)| સુખોષ્ણમિત્યાદિ| દેશં કાલં ચ ગુણદોષૈર્વિભજ્ય વાતઘ્નૌષધસંયુતં સુખોષ્ણં ચક્રતૈલમવચાર્યં યાદ્વિજાનતા વિજ્ઞાનવતા ભિષજા| (વાશબ્દઃ પઞ્ચમૂલસિદ્ધક્ષીરચક્રતૈલયોર્વિકલ્પાર્થઃ| અવચાર્યં પ્રયોજ્યં સ્યાત્)| સુબોધમ્| (પ્રતતમનવરતં ભૃશશીતલાન્ સ્પર્શવીર્યયોરતિશયેન શીતાન્ પ્રલેપાન્ પરિષેકાંશ્ચ કુર્યાત્)| સુબોધમ્| ગૃષ્ટિરેકવારપ્રસૂતા ગૌઃ (ભગ્નઃ પુરુષઃ સસર્પિષ્કં સર્પિષોપેતં મધુરૌષધસાધિતં મધુરસ્કન્ધસિદ્ધં લાક્ષાચૂર્ણયુક્તં શીતસ્પર્શં ગૃષ્ટિક્ષીરં સકૃત્પ્રસૂતા ગૌર્ગૃષ્ટિસ્તસ્યાઃ ક્ષીરં પ્રતિદિનં પ્રાતઃકાલે પિબેત્| સવ્રણસ્યેત્યાદિ સુબોધં| (સવ્રણસ્ય વ્રણોપેતસ્ય| ભગ્નસ્ય વ્રણસ્તુ મધુઘૃતોત્તરૈરુદ્રિક્તમધુઘૃતૈઃ કષાયૈઃ કષાયદ્રવ્યચૂર્ણૈઃ પ્રતિસાર્યઃ| તુશબ્દેન ભગ્નવ્રણસ્ય ઘૃષ્ટાવકૃત્તાદ્યન્યતમત્વેઽપિ ક્રિયાવિશેષઃ સૂચિતઃ| અથેત્યાનન્તર્યે શેષોઽવશિષ્ટો ભઙ્ગોદિતઃ ભઙ્ગેષુક્તો બન્ધનાદિઃ ક્રિયાક્રમઃ કાર્યઃ)||૧૫||

Adhikarana vraNAntaraprakAreShu cikitsAvisheShaH (16) · Śloka 16

લમ્બાનિ વ્રણમાંસાનિ પ્રલિપ્ય મધુસર્પિષા| સન્દધીત વ્રણાન્ વૈદ્યો બન્ધનૈશ્ચોપપાદયેત્| તાન્ સમાન્ સુસ્થિતાઞ્જ્ઞાત્વા ફલિનીલોધ્રકટ્ફલૈઃ| સમઙ્ગાધાતકીયુક્તૈશ્ચૂર્ણિતૈરવચૂર્ણયેત્| પઞ્ચવલ્કલચૂર્ણૈર્વા મધુશુક્તસમન્વિતૈઃ| ધાતકીલોધ્રચૂર્ણૈર્વા રોહન્ત્યાશુ તથા વ્રણાઃ| વિશ્લિષ્ટોત્પિષ્ટયોઃ સન્ધિમેવમેવાવિઘટ્ટયન્| ઉપાચરેદ્યથાસ્વં ચ વિસર્પાદીનુપદ્રવાન્||૧૬||

અત્ર વ્રણપ્રસઙ્ગાદષ્ટવિધેષુ સદ્યોવ્રણેષુ પ્રવિલમ્બિવ્રણસ્યાપિ બન્ધનાવશ્યકત્વાત્ તત્ક્રિયાઽત્ર વિશેષેણોચ્યતે| સુબોધમ્| (વૈદ્યો ભિષક્ લમ્બાનિ યેન-કેનાપિ વેધવિશેષેણ પ્રવિલમ્બિતાનિ વ્રણમાંસાનિ મધુમિશ્રિતેન સર્પિષા પ્રલિપ્ય વ્રણાન્ સન્ધધીત અન્યોન્યં સંશ્લેષયેત્| યથાસ્થાનં નિવેશ્ય સીવ્યેદિત્યર્થઃ| બન્ધનૈસ્તત્તદઙ્ગ પ્રત્યઙ્ગોચિતૈઃ કોશસ્વસ્તિકાદિબન્ધનવિશેષૈરુપપાદયેત્ સમ્પાદયેત્| બધ્નીયાદિત્યર્થઃ)| તાનિતિ વ્રણાન્| પઞ્ચવલ્કલાનાં ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષવેતસાનાં ત્વચઃ| (તાન્ વ્રણાન્ સમાન્ નિમ્નોન્નતરહિતાન્ અન્યોન્યસંશ્લિષ્ટાન્ જ્ઞાત્વા યથાવદવગમ્ય ચૂર્ણિતૈઃ સૂક્ષ્મરજીકૃતૈઃ સમઙ્ગાદિયુક્તૈઃ ફલિન્યાદિચૂર્ણૈર્વ્રણે અવાકિરેત્| અથવા મધુશુક્તયુક્તૈઃ પઞ્ચવલ્કલચૂર્ણૈરથવા ધાતકીલોધ્રચૂર્ણૈરવાકિરેત્| તથા એવં કૃતે સતિ વ્રણા આશુ દ્રાગેવ રોહન્તિ )| વિશ્લિષ્ટે તથોત્પિષ્ટે ચૈવમેવાનન્તરોક્તેન પ્રકારેણાઽવિઘટ્ટયન્ સન્ધિમુપાચરેત્| વ્રણે ચ યે વિસર્પશ્વયથુદાહકૃમ્યાદય ઉપદ્રવાસ્તાન્યથાસ્વમુક્તેન ચિકિત્સિતેનોપચરેત્ ||૧૬||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA sthairyatAptikAlashca (17) · Śloka 17

ઇતિ ભઙ્ગૌપક્રાન્તઃ સ્થિરધાતોઋતૌ હિમે| માંસલસ્યાલ્પદોષસ્ય સુસાધો દારુણોઽન્યથા| પૂર્વમધ્યાન્તવયસામેકદ્વિત્રિગુણૈઃ ક્રમાત્| માસૈઃ સ્થૈર્યં ભવેત્સન્ધેયથોક્તં ભજતાં વિધિમ્| સામાન્યં સાધનમિદં ................................||૧૭||

ઇત્યનેનોપક્રાન્તો ભઙ્ગઃ સ્થિરધાતોર્માંસલસ્યાલ્પદોષસ્ય ચ હિમઋતૌ શીતકાલે સુસાધો ભવતિ| અન્યથેત્યુક્તવૈપરીત્યે દારુણો દુસ્સાધઃ| પૂર્વ ઇત્યાદિ| પૂર્વવયસો યથોક્તં વિધિં ભજત એકેન માસેન સન્ધેઃ સ્થૈર્યં ભવતિ| મધ્યવયસો દ્વાભ્યાં માસાભ્યામ્| અન્તવયસો વૃદ્ધસ્ય ત્રિભિર્માસૈરિતિ ક્રમાર્થઃ| ઇતિ સામાન્યં ભઙ્ગસાધનમુક્તમ્||૧૭||

Adhikarana sandhivisheShe karmavisheShaH - nakhasandhibha~ggaH (18) · Śloka 18

..........................વિશેષો વક્ષ્યતે ત્વતઃ| નખસન્ધિં સમુત્પિષ્ટં રક્તાનુગતમારયા| અવમથ્ય સ્રુતે રક્તે શાલિપિષ્ટેન લેપયેત્||૧૮||

અતોઽનન્તરં વિશેષો વક્ષ્યતે| યો નખસન્ધિઃ સમુત્પિષ્ટં સન્ રક્તાનુગતો ભવતિત તમારયાઽઽરાખ્યેન શસ્ત્રેણાવમથ્ય સ્રુતે તુ રક્તે શાલિપિષ્ટેન લેપયેત્||૧૮||

Adhikarana a~ggulisandhiBa~ggaH (19) · Śloka 19

ભગ્નાન્ સન્ધિવિમુક્તાંશ્ચ કૃત્વા પૂર્વવદઙ્ગુલીન્| તનુનાઽઽવેષ્ટ્ય પટ્ટેન ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્||૧૯||

ભગ્નાનિત્યાદિ| સુબોધમ્||૧૯||

Adhikarana UrvasthiBa~ggaH (20) · Śloka 20

ચક્રયોગેન મતિમાનાઞ્છેદૂર્વસ્થિ નિર્ગતમ્||૨૦||

મતિમાન્ નિર્ગતમૂર્વસ્થિ ચક્રયોગેનાઞ્છેત્| ચક્રવત્ દૂરમાક્ષિપન્નાધારે પ્રવેશયેદિત્યર્થઃ||૨૦||

Adhikarana kaTiBagnam (21) · Śloka 21

આઞ્ચ્છેદૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ કટિભગ્નં ચિકિત્સકઃ||૨૧||

ચિકિત્સકઃ કટિભગ્નં ઊર્ધ્વમિતિ પૂર્વકાયમધ ઇતિ પશ્ચિમકાયમાઞ્ચ્છેદેવં સન્ધિઃ સ્વસ્થાનમાસાદયતિ||૨૧||

Adhikarana aMsasandhiBa~ggaH (22) · Śloka 22

મુસલેનોત્ક્ષિપેત્ કક્ષમંસસન્ધૌ વિસઙ્ગતે| સ્થાનસ્થિતઞ્ચ બધ્નીયાત્સ્વસ્તિકેન સમાહિતઃ||૨૨||

સુબોધમ્| મુસલોત્ક્ષેપણેન સ્થાનસ્થિતમંસં સ્વસ્તિકાખ્યેન બન્ધેન બધ્નીયાત્||૨૨||

Adhikarana kUrparasandhiBa~ggaH (23) · Śloka 23

કૌર્પરં તુ ભિષક્સન્ધિમઙ્ગુષ્ઠેનાનુમાર્જયેત્| અનુમૃજ્ય તતઃ સન્ધિં પીડયેત્કૂર્પરાચ્ચ્યુતમ્| પ્રસાર્યાકુઞ્ચયેચ્ચૈનં સ્નેહસેકં ચ કારયેત્||૨૩||

ભગ્નં કૌર્પરં સન્ધિમઙ્ગુષ્ઠાનુમાર્જનેન કૂર્પરાચ્ચ્યાવયેત્| તતઃ કૂર્પરાચ્ચ્યુતં પ્રસાર્યાઽઽકુઞ્ચયેત્| એવં હિ સ્વસ્થાનમાસાદયતિ||૨૩||

Adhikarana atideshena maNibandhAdiBa~ggaH (24) · Śloka 24

મણિબન્ધે ચ જાનૌ ચ ગુલ્ફે ચૈષઃ ક્રિયાક્રમઃ||૨૪||

મણિબન્ધઃ ઇત્યાદિ| સુબોધમ્||૨૪||

Adhikarana hastatalaBa~ggaH (25) · Śloka 25

ઉભે તલે સમે કૃત્વા તલભગ્નસ્ય દેહિનઃ| બધ્નીયાદામતૈલેન પરિષેકં ચ કારયેત્| પ્રાગ્ગોમયમયં પિણ્ડં ધારયેન્મૃન્મયં તતઃ| હસ્તે જાતબલે કાર્યં ક્રમાત્પાષાણધારણમ્||૨૫||

તલભગ્નસ્ય દેહિન ઉભે તલે સમે પરસ્પરં પુટલગ્ને કૃત્વા બધ્નીયાત્| તતઃ કરતલમામતૈલેનાપક્વતૈલેન પરિષેચયેત્| પ્રાગિત્યાદિ| સુબોધમ્||૨૫||

Adhikarana akShakaBa~ggaH (26) · Śloka 26

સન્નમુન્નામયેત્ સ્વિન્નમક્ષકં મુસલેન તુ| તથોન્નતં પીડયેત બધ્નીયાન્નિબિડં તતઃ||૨૬||

સન્નમક્ષકં સ્વેદયિત્વા મુસલેનોન્નામયેત્| તત્તૂન્નતં તત્સમ્પીડ્ય નિબિડં બધ્નીયાત્||૨૬||

Adhikarana bAhuBa~ggaH (27) · Śloka 27

ઊરુવચ્ચ વિધાતવ્યં બાહુભઙ્ગો પ્રસાધનમ્||૨૭||

બાહુભઙ્ગે ચ પ્રસાધનં ઊરુવદ્વિધાતવ્યમ્| ઊરુવદિતિ ચક્રયોજનેન||૨૭||

Adhikarana grIvABa~ggaH (28) · Śloka 28

ગ્રીવાયાં તુ વિવૃત્તાયાં પ્રવિષ્ટાયામધોઽપિ વા| અવટાવથ હન્વોશ્ચ પ્રગૃહ્યોન્નમયેચ્છિરઃ| સમં કુશાભિર્બધ્નીયાદુત્તાનં શાયયેચ્ચ તમ્||૨૮||

વિવૃત્તા પરિવૃતા યા ગ્રીવા તસ્યામથવા ક્રોડભાગપ્રવિષ્ટાયાં ગ્રીવાયાં શિરઃ અવટૌ ચ હન્વોશ્ચ પ્રગૃહ્યોન્નમયેત્| અવટુઃ કૃકાટિકા| તતઃ સમં કુશાભિર્બધ્નીયાત્| કુશાખ્યાઃ કાષ્ઠવલ્કલાદયઃ||૨૮||

Adhikarana hanusandhiBa~ggaH (29) · Śloka 29

હન્વસ્થીનિ સમાનીય હનુસન્ધૌ વિસઙ્ગતે| સ્વેદયિત્વા સ્થિતે સમ્યક્પઞ્ચાઙ્ગીબન્ધમાચરેત્| ઘૃતં વાતઘ્નમધુરૈઃ સિદ્ધં નસ્યં ચ પૂજિતમ્||૨૯||

સુબોધમ્| પઞ્ચાઙ્ગીબન્ધઃ અન્તરિક્ષે કાષ્ઠપ્રયોગેન||૨૯||

Adhikarana dantasandhiBa~ggaH (30) · Śloka 30

દન્તાનભગ્નાંશ્ચલિતાન્ સરક્તાનવપીડયેત્| વયસ્થસ્યામ્બુભિઃ શીતૈઃ પરિષિચ્ય પ્રલેપયેત્| બહિર્નિર્વાપણૈરન્તઃ સન્ધાનીયૈરુપાચરેત્| બલાદ્વયશૃતે ક્ષીરે પદ્મકાદિશૃતં ઘૃતમ્| નસ્યગણ્ડૂષયોર્યોજ્યં ચલદ્વિજહિતનિ ચ| કલ્કિતૈસ્તદ્ધિ તૈશ્ચાસ્ય દન્તમાંસાનિ લેપયેત્| ત્રીન્ માસાન્ મૃદુ ભુઞ્જીત રસાન્નં કઠિનાંસ્ત્યજેત્||૩૦||

સુબોધમ્| ક્ષીરં બલાદ્વયેન શ્રુતં કૃત્વા તસ્મિન્ પદ્મકાદિગર્ભં ઘૃતં શ્રપયેત્ તન્નસ્યે ગણ્ડૂષે ચ યોજ્યમ્| ચલદ્વિજહિતૈરૌષધૈઃ કલ્કિતૈર્દન્તમાંસાનિ લેપયેત્| અત્ર ચ દન્તચાલે ત્રીન્ માસાન્ મૃદ્વકઠિનં રસાન્નં ભુઞ્જીત| કઠિનાંશ્ચ ભક્ષ્યાદીંસ્ત્યજેત્||૩૦||

Adhikarana nAsABa~ggaH (31) · Śloka 31

નાસાં વિવૃત્તાં સન્નાં વા ઋજૂકૃત્ય શલાકયા| પ્રત્યેકં નસ્તતો નાડીં દ્વિમુખીં સમ્પ્રવેશયેત્| તતઃ પટ્ટેન સંવેષ્ટ્ય ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્||૩૧||

વિવૃત્તાં પરિવૃત્તાં સન્નાં વા નાસાં શલાકયા ઋજૂપવિષ્ટાં કૃત્વા પ્રત્યેકં નાસાચ્છિદ્રં ઉભયમુખીં નાડીં યસ્યામન્તર્વહિશ્ચ મુખં એકેન શ્વાસં પ્રવિષ્ટમન્યેન નિસ્સરતિ તામ્||૩૧||

Adhikarana karNaBa~ggaH (32) · Śloka 32

ભગ્નં કર્ણં ઘૃતાભ્યક્તં ન્યસ્ય બન્ધેન યોજયેત્| સદ્યઃ ક્ષતવિધાનં ચ તતઃ પશ્ચાત્ સમાચરેત્||૩૨||

સુબોધમ્| ન્યસ્યેતિ સ્વે સન્નિવેશે સ્થાપ્ય||૩૨||

Adhikarana kaTyAdiBa~gge shayanavidhiH (33) · Śloka 33

કટીજઙ્ઘોરુભગ્નાનાં કવાટશયનં હિતમ્| યન્ત્રણાર્થં તતઃ કીલાઃ પઞ્ચ કાર્યા નિબન્ધનાઃ| જડોરુપાર્શ્વયોર્દ્વૌ દ્વૌ તલ એકશ્ચ કીલકઃ| શ્રોણ્યાં વા પૃષ્ઠવંશે વા વક્ષસ્યક્ષકયોસ્તથા| વિમોક્ષે ભગ્નસન્ધીનાં વિધિમેનં સમાચરેત્||૩૩||

કટીભગ્નાનાં જઙ્ઘાભગ્નાનામૂરુભગ્નાનાં ચ કવાટશયનં હિતમ્| કવાટં સ્થિરં કાષ્ઠપટ્ટમ્| યેષાં ચ યન્ત્રણાર્થમચલનાય નિબન્ધનાઃ નિયમનાધારભૂતાઃ પઞ્ચકીલાઃ કાર્યાઃ| તેષાં નિયોજનમાહજઙ્ઘા ચ ઊરુશ્ચ જઙ્ઘોરુ, તસ્મિન્ જઙ્ઘોરુણિ પાર્શ્વયોશ્ચ દ્વૌ દ્વૌ કીલકૌ તલે પાદતલે એકઃ| તેનોત્તાનસ્ય કવાટે સ્થિતસ્યવામે જઙ્હ્ઘોરુણ્યેકઃ કીલકો દક્ષિણે જઙ્ઘોરુણિ દ્વિતીયઃ| વામે પાર્શ્વે તૃતીયો દક્ષિણે પા્શ્વે ચતુર્થઃ| પાદતલે એકઃ કીલકો વિશ્રમાય| શ્રોણ્યાદિષુ ભગ્નસન્ધીનાં વિમોક્ષે ચૈતદેવ| શ્રોણિર્જઘનમૂલમ્| અક્ષકો દોર્વક્ષોમૂલમ્| (કીલકસ્ય પઞ્ચસઙ્ખ્યાકથનાત્ સર્વત્રાપિ પઞ્ચૈવ કીલકાઃ ભગ્નસ્ય સન્ધેરધ ઊર્ધ્વઞ્ચ દ્વૌ દ્વૌ કીલકો ભવતઃ તલ એકશ્ચ| તત્ર નાભેરુર્ધ્વગાનાં સન્ધીનાં ભઙ્ગે ત્વેકઃ કીલક ઉપરિષ્ટાદ્યોજ્ય ઇતિ વિશેષઃ)||૩૩||

Adhikarana ciravimuktasandhisthApanam (34) · Śloka 34

સન્ધીંશ્ચિરવિમુક્તાંસ્તુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્ મૃદૂકૃતાન્| ઉક્તૈર્વિધાનૈર્બુદ્ધ્યા ચ યથાસ્વં સ્થાનમાનયેત્||૩૪||

(ચિરવિમુક્તસન્ધેઃ સ્વસ્થાનસ્થાપનોપાયમાહ) સુબોધમ્| ચિરવિમુક્તાઃ યે વિમુક્તાઃ સન્તો બહુકાલમુપેક્ષિતાઃ| બુદ્ધ્યેતિ યથૌપયિકં વિકલ્પનેન||૩૪||

Adhikarana asandhiBagnasya saMshleShaNam (35) · Śloka 35

અસન્ધિભગ્ને રૂઢે તુ વિષમોલ્બણસાધિતે| આપોથ્ય ભગ્નં યમયેત્તતો ભગ્નવદાચરેત્||૩૫||

(અસંશ્લિષ્ટરૂઢસ્યાઽસન્ધિભગ્નસ્ય સંશ્લેષ્ણોપાયમાહ) યસ્ત્વસન્ધિભગ્નઃ સ વિષમોલ્બણં કૃત્વા સાધિતો દુર્યોજિતો રૂઢશ્ચ તં સન્ધિમાપોથ્ય ભઙ્ક્ત્વા પુનર્યમયેત્| તતો ભગ્નવત્ ભઙ્ગોક્તવિધાનેનાચરેત્ ચિકિત્સેત્||૩૫||

Adhikarana bha~ggasya pAkAdrakShaNam (36) · Śloka 36

ભગ્નો નૈતિ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્| પક્વમાંસસિરાસ્નાયુઃ સન્ધિઃ શ્લેષં ન ગચ્છતિ||૩૬||

સુબોધમ્| (ભિષક્ ભઙ્ગક્રિયાકુશલો વૈદ્યઃ ભઙ્ગો યથા પાકં ન પ્રાપ્નોતિ તથા પ્રત્યનં કુર્યાત્| યતઃ પક્વમાંસસિરાસ્નાયુઃ પક્વાનિ માંસસિરાદીનિ યસ્મિન્ સઃ સન્ધિઃ શ્લેષમન્યોન્યસંશ્લેષં ન ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ) ||૩૬||

Adhikarana atideshena vAtavyAdhicikitsAprayogaH (37) · Śloka 37

વાતવ્યાધિવિનિર્દિષ્ટાન્ સ્નેહાન્ ભગ્નસ્ય યોજયેત્| ચતુષ્પ્રયોગાન્ બલ્યાંશ્ચ બસ્તિકર્મ ચ શીલયેત્||૩૭||

સુબોધમ્| (ભગ્નસ્ય નરસ્ય વાતવ્યાધિવિનિર્દિષ્ટન્ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતોક્તગુગ્ગુલુતિક્તબલાતૈલાદીન્ સ્નેહાન્| બલ્યાન્ બલકરાન્ ચતુષ્પ્રયોગાન્ પાનાન્વાસનનાવનાભ્યઙ્ગાન્ યોજયેત્| તથા બસ્તિકર્મ કર્મકાલાદિભેદેન બહવિધં બસ્તિકર્મ ચ શીલયેદભ્યસેત્)||૩૭||

Adhikarana pathyApathyam (38) · Śloka 38

શાલીક્ષીરરસાજ્યાદ્યૈઃ પૌષ્ટિકૈરવિદાહિભિઃ| માત્રયોપચરેત્ ભગ્નં સન્ધિસંશ્લેષકારિભિઃ| ગ્લાનિર્ન શસ્યતે તસ્ય સન્ધિવિશ્લેષકૃદ્ધિ સા| લવણં કટુકં ક્ષારમમ્લં મૈથુનમાતપમ્| વ્યાયામઞ્ચ ન સેવેત ભગ્નો રૂક્ષઞ્ચ ભેષજમ્||૩૮||

સુબોધમ્| (ભગ્નં પુરુષં સન્ધિસંશ્લેષકારિભિઃ સન્ધેઃ સંશ્લેષકરણસમર્થૈઃ પૌષ્ટિકૈર્દેહપુષ્ટિકરૈરવિદાહિભિર્વિદાહરહિતૈઃ શાલ્યાદિભિર્માત્રયોપચરેત્ ભોજયેદિત્યર્થઃ| આદિશબ્દેન માંસકઙ્ગુષષ્ટિકાદિ પરિગ્રહઃ)| તસ્ય ભગ્નસ્ય તુ ગ્લાનિર્ન શસ્યતે સા હિ ગ્લાનિઃ સન્ધિવિશ્લેષકૃત્ (ગ્લાનિરિન્દ્રિયસાદઃ તત્કારણં વ્યાયામાદિકમિત્યર્થઃ| સા ગ્લાનિઃ સન્ધિવિશ્લેષકૃદ્યસ્માત્તસ્માત્ ગ્લાનિર્ન હિતા)| ભગ્નશ્ચ લવણાદિકં ન સેવેત| ક્ષારં યવક્ષારાદિ| રૂક્ષં નિઃસ્નેહમ્||૩૮||

Adhikarana vivarjanIyaM bha~ggam (39) · Śloka 39

સમ્યગ્યમિતમપ્યસ્થિ દુર્ન્યાસાદ્દુર્નિબન્ધનાત્| સઙ્ક્ષોભાદપિ યદ્ગચ્છેદ્વિક્રિયાં તદ્વિવર્જયેત્| આદિતો યચ્ચ દુર્જાતમસ્થિસન્ધિરથાપિ વા||૩૯||

સમ્યક્શાસ્ત્રોક્તવિધાનેન નિયમિતમપિ તત્કાલમ્| કાલાન્તરેણ દુર્ન્યાસાદિના યદસ્થિ વિકારં વિક્રિયાં ગચ્છેત્ તદ્વિવર્જયેત્| આદિતો ગર્ભાદેવ યદસ્થિ વા સન્ધિર્વા દુર્જાતં તદપિ વર્જયેત્| (વિક્રિયા ઉન્નતાવનતત્વાદ્યયથાપૂર્વસંસ્થિતિઃ)||૩૯||

Adhikarana asthivisheShAdbha~ggaprakAravisheShaH (40) · Śloka 40

તરુણાસ્થીનિ ભુજ્યન્તે ભજ્યન્તે નલકાનિ તુ| કપાલાનિ વિભિદ્યન્તે સ્ફુટન્ત્યન્યાનિ ભૂયસા||૪૦||

(અસ્થિવિશેષકૃતં ભઙ્ગસ્ય વ્યવહારવિશેષનિમિત્તમાહ)| તરુણાસ્થ્યાદીનિ શારીર ઉક્તાન્યસ્થીનિ| ભુજ્યન્તે કુટિલીભવન્તિ| ભઙ્ગો દ્વિધાભવનમ્| વિભેદઃ છિદ્રણમ્| સ્ફુટનં દલનમ્| (તરુણાસ્થીનિ નાસાદિગતાનિ મૃદ્વસ્થીનિ| નલકાનિ કૌર્પરજઙ્ઘાદિગતાનિ| કપાલાનિ શિરઃકટીકપાલાદિગતાનિ| અન્યાનિ પૃષ્ઠવંશપર્શુકાગ્રાદીનિ||૪૦||

Adhikarana susAdhitalakShaNam (41) · Śloka 41

અનુલ્બણમનાવિદ્ધં સ્વસ્થાને પર્યવસ્થિતમ્| આવેદનઞ્ચ ચેષ્ટાયાં ભગ્નં વિદ્યાત્ સુસાધિતમ્||૪૧||

અનુલ્બણમિત્યાદિ સુસાધિતસ્ય ભગ્નસ્ય લક્ષણમ્ ||૪૧||

Adhikarana gandhatailam (42-32) · Śloka 32

કૃષ્ણાસ્તિલાન્ વિરજસો દૃઢવસ્ત્રબદ્ધાન્ સપ્તક્ષપા વહતિ વારિણિ વાસયેત| સંશોષયેદનુદિનં પ્રતિસાર્ય ચૈનાન્ ક્ષીરે તથૈવ મધુકક્વથિતે ચ તોયે| પુનરપિ પીતપયસ્કાંસ્તાન્ પૂર્વવદેવ શોષિતાન્ બાઢમ્| વિગતતુષાનરજસ્કાન્ સઞ્ચૂર્ણ્ય વિચૂર્ણિતિર્યુઞ્જ્યાત્| નલદવાલકલોહિતયષ્ટિકા નખમિસિપ્લવકુષ્ઠબલાત્રયૈઃ| અગરુકુઙ્કુમચન્દનસારિવા સરલસર્જરસામરદારુભિઃ| પદ્મકાદિગણોપેતૈસ્તિલપિષ્ટં તતશ્ચ તત્| સમસ્તગન્ધભૈષજ્યસિદ્ધદુગ્ધેન પીડયેત્| શૈલેયરાસ્નાશુમતીકશેરુકાલાનુસારીનતપત્રલોધ્રૈઃ| સક્ષીરશુક્લૈઃ સપયઃ સદૂર્વૈઃ તૈલં પચેત્તન્નલદાદિભિશ્ચ| ગન્ધતૈલમિદમુત્તમમસ્થિ સ્થૈર્યકૃજ્જયતિ ચાશુ વિકારાન્| વાતપિત્તજનિતાનતિવીર્યં વ્યાપિનોઽપિ વિવિધૈરુપયોગૈઃ||૪૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ભઙ્ગપ્રતિષેધો નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૨||

કૃષ્ણામ્સ્તિલાનિત્યાદિના ગન્ધતૈલમાહ| તિલાનામ્ દિવા શોષણં રાત્રૌ વહતિ પ્રવહતિ વારિણિ પાનીયે વસ્ત્રબદ્ધાનાં વાસનમિતિ સપ્તરાત્રમ્| તતઃ ક્ષીરે પ્રતિસારણં શોષણં ચ| તતો મધુયષ્ટીજલે પ્રતિસારણં પુનઃ શોષણમ્| પુનરપિ ક્ષીરે ભાવનમ્| તતઃ સંશોષ્યાવચૂર્ણનમ્| તતો નલદાદિચૂર્ણૈઃ સંયોજનમ્| તતઃ સર્વગન્ધદ્રવ્ય સિદ્ધક્ષીરેણ પીડનમ્| તતસ્તસ્ય તૈલસ્યૈર્તૈર્નલદાદિભિઃ શૈલેયાદિભિશ્ચ સહ પચનમિતિ ગન્ધતૈલવિધાનમ્| નલદં માંસી ઉશીરં વા| બાલકં જલમ્| લોહિતયષ્ટિકા મઞ્જિષ્ઠા| મિસિઃ શતપુષ્પા| પ્લવઙ્કૈવર્તી મુસ્તકમ્| બલાત્રયં બલા અતિબલા શ્વેતબલા ચ| પદ્મકાદિગણઃ શોધનાદિગણોક્તઃ| સર્જો દેવધૂપઃ| રસો નિર્યાસઃ| અમરદારુ દેવકાષ્ઠમ્| ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરવિદારી| શૈલેયં શિલાજતુ| કશેરુ પ્લવમ્| કાલાનુસારી તુમ્બુરુઃ| નતં તગરમ્| પત્રં ગન્ધપત્રમ્| ઇદં નામ્ના ગન્ધતૈલમ્| ઉત્તમં શ્રેષ્ઠમસ્થ્નાં સ્થર્યકૃત્| એતચ્ચાતિવીર્યં વ્યાપિનોઽપિ વાતપિત્તાજનિતાન્ વિકારાન્ વિવિધૈઃ પાનાદિભિરુપયોગૈર્જયતીતિ| (વિરજસો રજોરહિતાન્ દૃઢવસ્ત્રબદ્ધાન્ દૃઢેન વસ્ત્રખણ્ડેન બદ્ધાન્ કૃષ્ણતિલાન્ વહતિ પ્રવાહયુક્તે જલે સપ્તાક્ષપાઃ સપ્તરાત્રં વાસયેત્| અત્ર ક્ષપાશબ્દેન રાત્રિરેવ ગૃહ્યતે| એનાન્ તિલાન્ પુનઃ ક્ષીરે મધુકક્વથિતે તોયે ચ પ્રતિસાર્ય નિક્ષિપ્યેત્યર્થઃ| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| તથૈવ તદ્વદેવ સપ્તસપ્તક્ષપા ઇત્યર્થઃ| અનુદિનમહન્યહનિ પરિશોષયેચ્ચ| નિશિતોયાદિનિક્ષિપ્તેષ્વેકવિંશતિદિનેષ્વપ્યાતપે નિક્ષિપ્ય દિવા પરિશોષયેદિત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ સૌશ્રુતે- રાત્રૌ રાત્રૌ તિલાન્ કૃષ્ણાન્ વાસયેદસ્થિરે જલે| દિવા દિવા શોષયિત્વા ગવાં ક્ષીરે ચ ભાવયેત્|| તૃતીયં સપ્તરાત્રં તુ ભાવયેન્મધુકામ્બુના| તતઃ ક્ષીરં પુનઃ પીતાન્ વિશુશ્કાંશ્ચૂર્ણયેદ્ભિષક|| ઇતિ| પુનરપિ પીતપયસ્કાન્ ક્ષીરાસ્થિતાનિત્યર્થઃ| પૂર્વવદેવ બાઢમતિશયેન શોષિતાન્| વિગતતુષાન્ વીતત્વચઃ| અરજસ્કાનપગતરજસસ્તાન્ કૃષ્ણતિલાન્ સઞ્ચૂર્ણ્ય ચૂર્ણયિત્વા વિચૂર્ણિતૈઃ સૂક્ષ્મરજી કૃતૈર્નલદાદિભિર્યોજયેત્| નલદાદિચૂર્ણં તિલચૂર્ણાદ્દશાંશં યોજ્યમ્| તિલાદ્દશાંશં તિલપીડનેષુ ચૂર્ણં તુ ભૈષજ્યભવં પ્રયુઞ્જ્યાત્| ચૂર્ણેઽતિરિક્તે ન તુ તૈલભવો ન્યૂને ન ભૈષજ્યફલં ભવેચ્ચ|| ઇત્યુક્તત્વાત્| તતોઽનન્તરં તં તિલપિષ્ટં સમસ્તગન્ધભૈષજ્યસિદ્ધદુગ્ધેન સમસ્તૈર્ગન્ધભૈષજ્યૈશ્ચોરકવાલકોશીરકુષ્ઠચન્દનાદિગન્ધદ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન પયસા સહ ચક્રયન્ત્રે પીડયેચ્ચ| પીડનસ્ય તોયસ્થાને પયો યોજ્યમિત્યર્થઃ| પીડનોદ્ભૂતં તં તૈલં પુનઃ સક્ષીરશુક્લૈઃ ક્ષીરશુક્લાસહિતૈઃ સદૂર્વૈર્દૂર્વયોપેતૈઃ શૈલેયાદિભિઃ પૂર્વોક્તૈર્નલદાદિભિશ્ચ સહ સપયઃ પયોયુક્તં તૈલાચ્ચતુર્ગુણેન પયસા યુક્તમિત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ સૌશ્રુતે-'ચતુર્ગુણેન પયસા તત્તૈલં વિપચેદ્ભિષગિ'તિ| ઉત્તમં શ્રેષ્ઠં ઇદં ગન્ધતૈલાખ્યં તૈલમસ્થિસ્થૈર્યકૃત્ પાનાભ્યઙ્ગાદિના અસ્થ્નઃ સ્થૈર્ય કરોતિ| વિવિધૈરુપયોગૈઃ પાનાન્વાસનનસ્યાભ્યઙ્ગાદિભેદૈઃ પ્રયોગવિશેષૈઃ વાતપિત્તજનિતાન્ વાતપિત્તોત્થાન્ અતિવીર્યં અતિશયિતમુત્કૃષ્ટં વીર્યં યસ્ય તત્ અતિક્રાન્તમર્યાદમિત્યથ| યથા ભવતિ તથા વ્યાપિનઃ સકલશરીરવ્યાપિનઃ વિકારાન્ વ્યાધીનપ્યાશુ ન ચિરાજ્જયતિ| ગન્ધતૈલાખ્યેઽસ્મિન્યોગે વસન્તતિલકાયૌપચ્છન્દસિકેન્દ્રવજ્રાસ્વાગતાખ્યાનિ ક્રમાત્ પઞ્ચવૃત્તાનિ ચ)|| ૪૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ