32. bhaṅgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bha~ggapratiShedho nAma dvAtriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ભઙ્ગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana bha~ggavaividhyam (2) · Śloka 2

પતનપીડનપ્રહારાક્ષેપણવ્યાલદંશનપ્રભૃતિભિરભિઘાતવિ- શેષૈરનેકવિધમસ્થિ ભઙ્ગુમુપદિશન્તિ||૨||

Adhikarana bha~ggAdhiShThAnadvaividhyam (3) · Śloka 3

તત્તુ ભઙ્ગજાતં દ્વ્યધિષ્ઠાનં સન્ધાવસન્ધૌ ચ||૩||

Adhikarana sandhibha~ggasya ShaDvidhatvam (4) · Śloka 4

તત્ર સન્ધિમુક્તં ષડ્વિધમુત્પિષ્ટં વિશ્લિષ્ટમવક્ષિપ્તમતિક્ષિપ્તં તિર્યક્ ક્ષિપ્તં વિવર્તિતમિતિ||૪||

Adhikarana sandhibha~ggasAmAnyalakShaNam (5) · Śloka 5

તસ્ય સામાન્યલક્ષણં પ્રસારણાઽઽકુઞ્ચનવિવર્તનાક્ષેપ- ણાશક્તિરુગ્રરુજતા સ્પર્શાસહિષ્ણુત્વં ચ||૫||

Adhikarana sandhibha~ggavisheShalakShaNam (6) · Śloka 6

અથોત્પિષ્ટે સ્વસ્થાન એવ સન્ધાવુભયતઃ શોફો વેદનાવિશેષતશ્ચ રાત્રૌ ભવતિ| વિશ્લિષ્ટેઽલ્પશોફો વેદનાસાતત્યં સન્ધિવિકિર્યા ચ| અવક્ષિપ્તે સન્ધિવિશ્લેષસ્તીવ્રા ચ રુક્| અતિક્ષિપ્તે દ્વયોરપિ સન્ધ્યસ્થ્નોરતિક્રાન્તતા વેદના ચ| તિર્યક્ ક્ષિપ્તે ત્વેકસ્યાસ્થ્નઃ પાર્શ્વતો ગમન- મત્યર્થં વેદના ચ| વિવર્તિતે સન્ધિપાર્શ્વગમનાદ્વિષમાઙ્ગતા વેદના ચ||૬||

Adhikarana asandhiBa~ggasya dvAdashavidhatvam (7) · Śloka 7

અસન્ધિભગ્નં પુનર્દ્વાદશવિધમ્| તદ્યથા-કર્કટકં વક્રં સ્ફુટિતં વેલ્લિતમસ્થિચ્છલ્લિકાઽશ્વકર્ણં પિચ્ચિતં દારિતં ચૂર્ણિતમતિપાતિતં શેષિતં મજ્જાનુગતમિતિ||૭||

Adhikarana asandhiBa~ggasAmAnyalakShaNam (8) · Śloka 8

શ્વયથુબાહુલ્યં સ્પન્દનં વિવર્તનં સ્પર્શાસહિષ્ણુતા ચ પીડ્યમાને શબ્દઃ સ્રસ્તાઙ્ગતા વેદનાતિપ્રવૃત્તિઃ સર્વાસુ ચાવસ્થાસુ શર્મ ન લભત ઇતિ સાધારણમસન્ધિભગ્નરૂપમ્|૮|

Adhikarana asandhiBa~ggasAmAnyalakShaNam (8) · Śloka 8

શ્વયથુબાહુલ્યં સ્પન્દનં વિવર્તનં સ્પર્શાસહિષ્ણુતા ચ પીડ્યમાને શબ્દઃ સ્રસ્તાઙ્ગતા વેદનાતિપ્રવૃત્તિઃ સર્વાસુ ચાવસ્થાસુ શર્મ ન લભત ઇતિ સાધારણમસન્ધિભગ્નરૂપમ્||૮||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatAnirdeshaH (10) · Śloka 10

એષામન્ત્યાનિ પઞ્ચ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ કૃશાતિબાલવૃદ્ધાસહાનામત્યાશિનાં વાતાત્મકાનાં કુષ્ઠિનામુપદ્રવવતાં ચ| અસાધ્યં તુ ભિન્નં કટીકપાલં સન્ધિમુક્તં વા જઘનમુત્પિષ્ટં કૂર્પરો વિવર્તિતસ્તથા લલાટં ચૂર્ણિતમસંશ્લિષ્ટકપાલં ચ શિરઃ શઙ્ખપૃષ્ઠસ્તનાન્તરભઙ્ગઞ્ચેતિ||૧૦||

Adhikarana sAdhAraNopakramaH (11) · Śloka 11

ભવન્તિ ચાત્ર અથાવનતમુન્નામ્યમુન્નતં ચાવપીડયેત્| અઞ્ચ્છેદધિક્ષિપ્તમધોગતં ચોપરિ વર્તયેત્| આઞ્ચ્છનોત્પીડનોન્નામચર્મસઙ્ક્ષેપબન્ધનૈઃ||૧૧||

Adhikarana vraNabandhanavidhiH (12) · Śloka 12

સન્ધીન્ શરીરગાન્ સર્વાશ્ચલાનપ્યચલાનપિ| ઇત્યેતૈઃ સ્થાપનોપાયૈઃ સમ્યક્સંસ્થાપ્ય નિશ્ચલમ્| પટ્ટૈઃ પ્રભૂતસર્પિર્ભિર્વેષ્ટયિત્વા સુખૈસ્તતઃ| કદમ્બોદુમ્બરાશ્વત્થસર્જાર્જુનપલાશજૈઃ| વંશોદ્ભવૈર્વા પૃથુભિસ્તનુભિઃ સુનિવેશિતૈઃ| સુશ્લક્ષ્ણૈઃ સપ્રતિષ્ટમ્ભૈર્વલ્કલૈઃ શકલૈરપિ| કુશાહ્વયૈઃ સમં બન્ધં પટ્ટસ્યોપરિ યોજયેત્||૧૨||

Adhikarana bandhadoShau (13) · Śloka 13

શિથિલેન હિ બન્ધેન સન્ધિસ્થૈર્યં ન જાયતે| ગાઢેનાતિરુજાદાહપાકશ્વયથુસમ્ભવઃ||૧૩||

Adhikarana bandhamokShaNaniyamAH (14) · Śloka 14

ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાદૃતૌ ઘર્મે સપ્તાહાન્મોક્ષયેદ્ધિમે| સાધારણે તુ પઞ્ચાહાત્ ભઙ્ગદોષવશેન વા||૧૪||

Adhikarana anantaropacArAH (15) · Śloka 15

ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ તતઃ શીતેન સેચયેત્| તં પઞ્ચમૂલપક્વેન પયસા તુ સવેદનમ્| સુખોષ્ણં ચાવચાર્યં સ્યાચ્ચક્રતૈલં વિજાનતા| વિભજ્ય દેશં કાલં ચ વાતઘ્નૌષધસંયુતમ્| પ્રતતં લેપસેકાંશ્ચ વિદધ્યાત્ ભૃશશીતલાન્| ગૃષ્ટિક્ષીરં સસર્પિષ્કં મધુરૌષધસાધિતમ્| પ્રાતઃપ્રાતઃ પિબેદ્ભગ્નઃ શીતલં લાક્ષયા યુતમ્| સવ્રણસ્ય તુ ભગ્નસ્ય વ્રણો મધુઘૃતોત્તરૈઃ| કષાયૈઃ પ્રતિસાર્યોઽથ શેષો ભઙ્ગોદિતઃ ક્રમઃ||૧૫||

Adhikarana vraNAntaraprakAreShu cikitsAvisheShaH (16) · Śloka 16

લમ્બાનિ વ્રણમાંસાનિ પ્રલિપ્ય મધુસર્પિષા| સન્દધીત વ્રણાન્ વૈદ્યો બન્ધનૈશ્ચોપપાદયેત્| તાન્ સમાન્ સુસ્થિતાઞ્જ્ઞાત્વા ફલિનીલોધ્રકટ્ફલૈઃ| સમઙ્ગાધાતકીયુક્તૈશ્ચૂર્ણિતૈરવચૂર્ણયેત્| પઞ્ચવલ્કલચૂર્ણૈર્વા મધુશુક્તસમન્વિતૈઃ| ધાતકીલોધ્રચૂર્ણૈર્વા રોહન્ત્યાશુ તથા વ્રણાઃ| વિશ્લિષ્ટોત્પિષ્ટયોઃ સન્ધિમેવમેવાવિઘટ્ટયન્| ઉપાચરેદ્યથાસ્વં ચ વિસર્પાદીનુપદ્રવાન્||૧૬||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA sthairyatAptikAlashca (17) · Śloka 17

ઇતિ ભઙ્ગૌપક્રાન્તઃ સ્થિરધાતોઋતૌ હિમે| માંસલસ્યાલ્પદોષસ્ય સુસાધો દારુણોઽન્યથા| પૂર્વમધ્યાન્તવયસામેકદ્વિત્રિગુણૈઃ ક્રમાત્| માસૈઃ સ્થૈર્યં ભવેત્સન્ધેયથોક્તં ભજતાં વિધિમ્| સામાન્યં સાધનમિદં ................................||૧૭||

Adhikarana sandhivisheShe karmavisheShaH - nakhasandhibha~ggaH (18) · Śloka 18

..........................વિશેષો વક્ષ્યતે ત્વતઃ| નખસન્ધિં સમુત્પિષ્ટં રક્તાનુગતમારયા| અવમથ્ય સ્રુતે રક્તે શાલિપિષ્ટેન લેપયેત્||૧૮||

Adhikarana a~ggulisandhiBa~ggaH (19) · Śloka 19

ભગ્નાન્ સન્ધિવિમુક્તાંશ્ચ કૃત્વા પૂર્વવદઙ્ગુલીન્| તનુનાઽઽવેષ્ટ્ય પટ્ટેન ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્||૧૯||

Adhikarana UrvasthiBa~ggaH (20) · Śloka 20

ચક્રયોગેન મતિમાનાઞ્છેદૂર્વસ્થિ નિર્ગતમ્||૨૦||

Adhikarana kaTiBagnam (21) · Śloka 21

આઞ્ચ્છેદૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ કટિભગ્નં ચિકિત્સકઃ||૨૧||

Adhikarana aMsasandhiBa~ggaH (22) · Śloka 22

મુસલેનોત્ક્ષિપેત્ કક્ષમંસસન્ધૌ વિસઙ્ગતે| સ્થાનસ્થિતઞ્ચ બધ્નીયાત્સ્વસ્તિકેન સમાહિતઃ||૨૨||

Adhikarana kUrparasandhiBa~ggaH (23) · Śloka 23

કૌર્પરં તુ ભિષક્સન્ધિમઙ્ગુષ્ઠેનાનુમાર્જયેત્| અનુમૃજ્ય તતઃ સન્ધિં પીડયેત્કૂર્પરાચ્ચ્યુતમ્| પ્રસાર્યાકુઞ્ચયેચ્ચૈનં સ્નેહસેકં ચ કારયેત્||૨૩||

Adhikarana atideshena maNibandhAdiBa~ggaH (24) · Śloka 24

મણિબન્ધે ચ જાનૌ ચ ગુલ્ફે ચૈષઃ ક્રિયાક્રમઃ||૨૪||

Adhikarana hastatalaBa~ggaH (25) · Śloka 25

ઉભે તલે સમે કૃત્વા તલભગ્નસ્ય દેહિનઃ| બધ્નીયાદામતૈલેન પરિષેકં ચ કારયેત્| પ્રાગ્ગોમયમયં પિણ્ડં ધારયેન્મૃન્મયં તતઃ| હસ્તે જાતબલે કાર્યં ક્રમાત્પાષાણધારણમ્||૨૫||

Adhikarana akShakaBa~ggaH (26) · Śloka 26

સન્નમુન્નામયેત્ સ્વિન્નમક્ષકં મુસલેન તુ| તથોન્નતં પીડયેત બધ્નીયાન્નિબિડં તતઃ||૨૬||

Adhikarana bAhuBa~ggaH (27) · Śloka 27

ઊરુવચ્ચ વિધાતવ્યં બાહુભઙ્ગો પ્રસાધનમ્||૨૭||

Adhikarana grIvABa~ggaH (28) · Śloka 28

ગ્રીવાયાં તુ વિવૃત્તાયાં પ્રવિષ્ટાયામધોઽપિ વા| અવટાવથ હન્વોશ્ચ પ્રગૃહ્યોન્નમયેચ્છિરઃ| સમં કુશાભિર્બધ્નીયાદુત્તાનં શાયયેચ્ચ તમ્||૨૮||

Adhikarana hanusandhiBa~ggaH (29) · Śloka 29

હન્વસ્થીનિ સમાનીય હનુસન્ધૌ વિસઙ્ગતે| સ્વેદયિત્વા સ્થિતે સમ્યક્પઞ્ચાઙ્ગીબન્ધમાચરેત્| ઘૃતં વાતઘ્નમધુરૈઃ સિદ્ધં નસ્યં ચ પૂજિતમ્||૨૯||

Adhikarana dantasandhiBa~ggaH (30) · Śloka 30

દન્તાનભગ્નાંશ્ચલિતાન્ સરક્તાનવપીડયેત્| વયસ્થસ્યામ્બુભિઃ શીતૈઃ પરિષિચ્ય પ્રલેપયેત્| બહિર્નિર્વાપણૈરન્તઃ સન્ધાનીયૈરુપાચરેત્| બલાદ્વયશૃતે ક્ષીરે પદ્મકાદિશૃતં ઘૃતમ્| નસ્યગણ્ડૂષયોર્યોજ્યં ચલદ્વિજહિતનિ ચ| કલ્કિતૈસ્તદ્ધિ તૈશ્ચાસ્ય દન્તમાંસાનિ લેપયેત્| ત્રીન્ માસાન્ મૃદુ ભુઞ્જીત રસાન્નં કઠિનાંસ્ત્યજેત્||૩૦||

Adhikarana nAsABa~ggaH (31) · Śloka 31

નાસાં વિવૃત્તાં સન્નાં વા ઋજૂકૃત્ય શલાકયા| પ્રત્યેકં નસ્તતો નાડીં દ્વિમુખીં સમ્પ્રવેશયેત્| તતઃ પટ્ટેન સંવેષ્ટ્ય ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્||૩૧||

Adhikarana karNaBa~ggaH (32) · Śloka 32

ભગ્નં કર્ણં ઘૃતાભ્યક્તં ન્યસ્ય બન્ધેન યોજયેત્| સદ્યઃ ક્ષતવિધાનં ચ તતઃ પશ્ચાત્ સમાચરેત્||૩૨||

Adhikarana kaTyAdiBa~gge shayanavidhiH (33) · Śloka 33

કટીજઙ્ઘોરુભગ્નાનાં કવાટશયનં હિતમ્| યન્ત્રણાર્થં તતઃ કીલાઃ પઞ્ચ કાર્યા નિબન્ધનાઃ| જડોરુપાર્શ્વયોર્દ્વૌ દ્વૌ તલ એકશ્ચ કીલકઃ| શ્રોણ્યાં વા પૃષ્ઠવંશે વા વક્ષસ્યક્ષકયોસ્તથા| વિમોક્ષે ભગ્નસન્ધીનાં વિધિમેનં સમાચરેત્||૩૩||

Adhikarana ciravimuktasandhisthApanam (34) · Śloka 34

સન્ધીંશ્ચિરવિમુક્તાંસ્તુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્ મૃદૂકૃતાન્| ઉક્તૈર્વિધાનૈર્બુદ્ધ્યા ચ યથાસ્વં સ્થાનમાનયેત્||૩૪||

Adhikarana asandhiBagnasya saMshleShaNam (35) · Śloka 35

અસન્ધિભગ્ને રૂઢે તુ વિષમોલ્બણસાધિતે| આપોથ્ય ભગ્નં યમયેત્તતો ભગ્નવદાચરેત્||૩૫||

Adhikarana bha~ggasya pAkAdrakShaNam (36) · Śloka 36

ભગ્નો નૈતિ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્| પક્વમાંસસિરાસ્નાયુઃ સન્ધિઃ શ્લેષં ન ગચ્છતિ||૩૬||

Adhikarana atideshena vAtavyAdhicikitsAprayogaH (37) · Śloka 37

વાતવ્યાધિવિનિર્દિષ્ટાન્ સ્નેહાન્ ભગ્નસ્ય યોજયેત્| ચતુષ્પ્રયોગાન્ બલ્યાંશ્ચ બસ્તિકર્મ ચ શીલયેત્||૩૭||

Adhikarana pathyApathyam (38) · Śloka 38

શાલીક્ષીરરસાજ્યાદ્યૈઃ પૌષ્ટિકૈરવિદાહિભિઃ| માત્રયોપચરેત્ ભગ્નં સન્ધિસંશ્લેષકારિભિઃ| ગ્લાનિર્ન શસ્યતે તસ્ય સન્ધિવિશ્લેષકૃદ્ધિ સા| લવણં કટુકં ક્ષારમમ્લં મૈથુનમાતપમ્| વ્યાયામઞ્ચ ન સેવેત ભગ્નો રૂક્ષઞ્ચ ભેષજમ્||૩૮||

Adhikarana vivarjanIyaM bha~ggam (39) · Śloka 39

સમ્યગ્યમિતમપ્યસ્થિ દુર્ન્યાસાદ્દુર્નિબન્ધનાત્| સઙ્ક્ષોભાદપિ યદ્ગચ્છેદ્વિક્રિયાં તદ્વિવર્જયેત્| આદિતો યચ્ચ દુર્જાતમસ્થિસન્ધિરથાપિ વા||૩૯||

Adhikarana asthivisheShAdbha~ggaprakAravisheShaH (40) · Śloka 40

તરુણાસ્થીનિ ભુજ્યન્તે ભજ્યન્તે નલકાનિ તુ| કપાલાનિ વિભિદ્યન્તે સ્ફુટન્ત્યન્યાનિ ભૂયસા||૪૦||

Adhikarana susAdhitalakShaNam (41) · Śloka 41

અનુલ્બણમનાવિદ્ધં સ્વસ્થાને પર્યવસ્થિતમ્| આવેદનઞ્ચ ચેષ્ટાયાં ભગ્નં વિદ્યાત્ સુસાધિતમ્||૪૧||

Adhikarana gandhatailam (42-32) · Śloka 32

કૃષ્ણાસ્તિલાન્ વિરજસો દૃઢવસ્ત્રબદ્ધાન્ સપ્તક્ષપા વહતિ વારિણિ વાસયેત| સંશોષયેદનુદિનં પ્રતિસાર્ય ચૈનાન્ ક્ષીરે તથૈવ મધુકક્વથિતે ચ તોયે| પુનરપિ પીતપયસ્કાંસ્તાન્ પૂર્વવદેવ શોષિતાન્ બાઢમ્| વિગતતુષાનરજસ્કાન્ સઞ્ચૂર્ણ્ય વિચૂર્ણિતિર્યુઞ્જ્યાત્| નલદવાલકલોહિતયષ્ટિકા નખમિસિપ્લવકુષ્ઠબલાત્રયૈઃ| અગરુકુઙ્કુમચન્દનસારિવા સરલસર્જરસામરદારુભિઃ| પદ્મકાદિગણોપેતૈસ્તિલપિષ્ટં તતશ્ચ તત્| સમસ્તગન્ધભૈષજ્યસિદ્ધદુગ્ધેન પીડયેત્| શૈલેયરાસ્નાશુમતીકશેરુકાલાનુસારીનતપત્રલોધ્રૈઃ| સક્ષીરશુક્લૈઃ સપયઃ સદૂર્વૈઃ તૈલં પચેત્તન્નલદાદિભિશ્ચ| ગન્ધતૈલમિદમુત્તમમસ્થિ સ્થૈર્યકૃજ્જયતિ ચાશુ વિકારાન્| વાતપિત્તજનિતાનતિવીર્યં વ્યાપિનોઽપિ વિવિધૈરુપયોગૈઃ||૪૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ભઙ્ગપ્રતિષેધો નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૨||