Adhikarana atha bha~ggapratiShedho nAma dvAtriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō bhaṅgapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो भङ्गप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
prahāraprasaṅgēna bhaṅgānāṁ svarūpaṁ cikitsāṁ ca pradarśayutumadhyāya āRrabhyatē||1||
Adhikarana bha~ggavaividhyam (2) · Śloka 2
patanapīḍanaprahārākṣēpaṇavyāladaṁśanaprabhr̥tibhirabhighātavi- śēṣairanēkavidhamasthi bhaṅgumupadiśanti||2||
पतनपीडनप्रहाराक्षेपणव्यालदंशनप्रभृतिभिरभिघातवि- शेषैरनेकविधमस्थि भङ्गुमुपदिशन्ति||२||
🔊 Audio coming soon
patanādibhirabhighātaviśēṣairanēkavidhamasthnō bhaṅgamupadiśantyācāryāḥ| patanaṁ śvabhrādau vr̥kṣaparvatādērvā| pīḍanaṁ gulmayantrādinā| prahārō mudgarādinā| ākṣēpaṇamaṅgasyākarṣaṇēna trōṭanam| vyālagajamahiṣādayastēṣāṁ daṁśanaṁ daṁśaḥ| ēvaṁvidhamanyadapi prabhr̥tiśabdēna gr̥hyatē| ētēṣāṁ viśēṣairanēkavidhō'nantarūpō'sthibhaṅgaḥ ||2||
Adhikarana bha~ggAdhiShThAnadvaividhyam (3) · Śloka 3
tattu bhaṅgajātaṁ dvyadhiṣṭhānaṁ sandhāvasandhau ca||3||
तत्तु भङ्गजातं द्व्यधिष्ठानं सन्धावसन्धौ च||३||
🔊 Audio coming soon
tacca bhaṅgajātaṁ sandhyasandhibhēdēna dvyadhiṣṭhānam||3||
Adhikarana sandhibha~ggasya ShaDvidhatvam (4) · Śloka 4
tatra sandhimuktaṁ ṣaḍvidhamutpiṣṭaṁ viśliṣṭamavakṣiptamatikṣiptaṁ tiryak kṣiptaṁ vivartitamiti||4||
तत्र सन्धिमुक्तं षड्विधमुत्पिष्टं विश्लिष्टमवक्षिप्तमतिक्षिप्तं तिर्यक् क्षिप्तं विवर्तितमिति||४||
🔊 Audio coming soon
tatrōtpiṣṭādibhēdēna ṣaḍvidhaṁ sandhigataṁ bhaṅgajātam||4||
Adhikarana sandhibha~ggasAmAnyalakShaNam (5) · Śloka 5
tasya sāmānyalakṣaṇaṁ prasāraṇā''kuñcanavivartanākṣēpa- ṇāśaktirugrarujatā sparśāsahiṣṇutvaṁ ca||5||
तस्य सामान्यलक्षणं प्रसारणाऽऽकुञ्चनविवर्तनाक्षेप- णाशक्तिरुग्ररुजता स्पर्शासहिष्णुत्वं च||५||
🔊 Audio coming soon
tasya ca ṣaḍvidhasyāpi sandhibhaṅgasya prasāraṇā'śaktyādikaṁ sāmānyaṁ sādhāraṇaṁ lakṣaṇam||5||
Adhikarana sandhibha~ggavisheShalakShaNam (6) · Śloka 6
athōtpiṣṭē svasthāna ēva sandhāvubhayataḥ śōphō vēdanāviśēṣataśca rātrau bhavati| viśliṣṭē'lpaśōphō vēdanāsātatyaṁ sandhivikiryā ca| avakṣiptē sandhiviślēṣastīvrā ca ruk| atikṣiptē dvayōrapi sandhyasthnōratikrāntatā vēdanā ca| tiryak kṣiptē tvēkasyāsthnaḥ pārśvatō gamana- matyarthaṁ vēdanā ca| vivartitē sandhipārśvagamanādviṣamāṅgatā vēdanā ca||6||
अथोत्पिष्टे स्वस्थान एव सन्धावुभयतः शोफो वेदनाविशेषतश्च रात्रौ भवति| विश्लिष्टेऽल्पशोफो वेदनासातत्यं सन्धिविकिर्या च| अवक्षिप्ते सन्धिविश्लेषस्तीव्रा च रुक्| अतिक्षिप्ते द्वयोरपि सन्ध्यस्थ्नोरतिक्रान्तता वेदना च| तिर्यक् क्षिप्ते त्वेकस्यास्थ्नः पार्श्वतो गमन- मत्यर्थं वेदना च| विवर्तिते सन्धिपार्श्वगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च||६||
🔊 Audio coming soon
athētyādinōtpiṣṭādi viśēṣēṇōcyatē| utpiṣṭē svasthāna ēva sandhau svasthānasthasyaiva sandhērubhayataḥ śōphaḥ| rātrau ca vēdanā viśēṣēṇa bhavati| viśliṣṭētyādi subōdham| vēdanāyāḥ sātatyamavicchinnatā| sandhērvikriyā pūrvāpēkṣayā kiñcidvikr̥tatvam| atikrāntatā dūravartitvam| ityuktaḥ sandhibhaṅgaḥ|| 6||
Adhikarana asandhiBa~ggasya dvAdashavidhatvam (7) · Śloka 7
asandhibhagnaṁ punardvādaśavidham| tadyathā-karkaṭakaṁ vakraṁ sphuṭitaṁ vēllitamasthicchallikā'śvakarṇaṁ piccitaṁ dāritaṁ cūrṇitamatipātitaṁ śēṣitaṁ majjānugatamiti||7||
असन्धिभग्नं पुनर्द्वादशविधम्| तद्यथा-कर्कटकं वक्रं स्फुटितं वेल्लितमस्थिच्छल्लिकाऽश्वकर्णं पिच्चितं दारितं चूर्णितमतिपातितं शेषितं मज्जानुगतमिति||७||
🔊 Audio coming soon
asandhibhagnaṁ tu karkaṭakādibhēdēna dvādaśavidham||7||
Adhikarana asandhiBa~ggasAmAnyalakShaNam (8) · Śloka 8
śvayathubāhulyaṁ spandanaṁ vivartanaṁ sparśāsahiṣṇutā ca pīḍyamānē śabdaḥ srastāṅgatā vēdanātipravr̥ttiḥ sarvāsu cāvasthāsu śarma na labhata iti sādhāraṇamasandhibhagnarūpam|8|
श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनं विवर्तनं स्पर्शासहिष्णुता च पीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता वेदनातिप्रवृत्तिः सर्वासु चावस्थासु शर्म न लभत इति साधारणमसन्धिभग्नरूपम्|८|
🔊 Audio coming soon
tasya ca dvādaśavidhasyā'pyasandhibhagnasya śvayathubāhulyādikaṁ sādhāraṇaṁ lakṣaṇam||8||
Adhikarana asandhiBa~ggasAmAnyalakShaNam (8) · Śloka 8
śvayathubāhulyaṁ spandanaṁ vivartanaṁ sparśāsahiṣṇutā ca pīḍyamānē śabdaḥ srastāṅgatā vēdanātipravr̥ttiḥ sarvāsu cāvasthāsu śarma na labhata iti sādhāraṇamasandhibhagnarūpam||8||
श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनं विवर्तनं स्पर्शासहिष्णुता च पीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता वेदनातिप्रवृत्तिः सर्वासु चावस्थासु शर्म न लभत इति साधारणमसन्धिभग्नरूपम्||८||
🔊 Audio coming soon
tasya ca dvādaśavidhasyā'pyasandhibhagnasya śvayathubāhulyādikaṁ sādhāraṇaṁ lakṣaṇam||8||
Adhikarana sAdhyAsAdhyatAnirdeshaH (10) · Śloka 10
ēṣāmantyāni pañca kr̥cchrasādhyāni kr̥śātibālavr̥ddhāsahānāmatyāśināṁ vātātmakānāṁ kuṣṭhināmupadravavatāṁ ca| asādhyaṁ tu bhinnaṁ kaṭīkapālaṁ sandhimuktaṁ vā jaghanamutpiṣṭaṁ kūrparō vivartitastathā lalāṭaṁ cūrṇitamasaṁśliṣṭakapālaṁ ca śiraḥ śaṅkhapr̥ṣṭhastanāntarabhaṅgañcēti||10||
एषामन्त्यानि पञ्च कृच्छ्रसाध्यानि कृशातिबालवृद्धासहानामत्याशिनां वातात्मकानां कुष्ठिनामुपद्रववतां च| असाध्यं तु भिन्नं कटीकपालं सन्धिमुक्तं वा जघनमुत्पिष्टं कूर्परो विवर्तितस्तथा ललाटं चूर्णितमसंश्लिष्टकपालं च शिरः शङ्खपृष्ठस्तनान्तरभङ्गञ्चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
ēṣāṁ dvādaśānāmantyāni pañca dāritacūrṇitātipātitaśēṣitamajjānugatāni kr̥śātibālādīnāṁ kr̥cchrasādhyāni| bhinnaṁ kaṭīkapālādikamasādhyam| kaṭīkapālaṁ sandhimuktaṁ vā bhinnaṁ vā| subōdham| śiraḥ śaṅkhasya pr̥ṣṭhastanasya cāntarē madhyē yat bhagnaṁ tadapyasādhyam||10||
Adhikarana sAdhAraNopakramaH (11) · Śloka 11
bhavanti cātra athāvanatamunnāmyamunnataṁ cāvapīḍayēt| añcchēdadhikṣiptamadhōgataṁ cōpari vartayēt| āñcchanōtpīḍanōnnāmacarmasaṅkṣēpabandhanaiḥ||11||
भवन्ति चात्र अथावनतमुन्नाम्यमुन्नतं चावपीडयेत्| अञ्च्छेदधिक्षिप्तमधोगतं चोपरि वर्तयेत्| आञ्च्छनोत्पीडनोन्नामचर्मसङ्क्षेपबन्धनैः||११||
🔊 Audio coming soon
athētyādi| yadavanatamasthi tadunnāmyamunnamanīyamunnataṁ cāvapīḍanīyam| āñcchēdityādi adhikṣiptaṁ sthānāntaragatamasthi ācchēdākarṣēt| tathā adhōgatamāñcchanādibhirupari vartayēt| carmasaṁkṣēpabandhanaṁ dēhacarmaṇaḥ saṅkōcaṁ kr̥tvā'vabandhanam| athaiṣāṁ viśēṣāvagatēranantaramavanatamasthi yēna kēnā'pyupāyāntarēṇōnnamanīyam| unnatamasthyavapīḍayēddhastatalādināvapīḍanaṁ gamayēt| adhikṣiptaṁ sthānāt sthānāntaragatamāñcchēdāñcchanēna svasthānamānayēt| āñcchanaṁ saṁvāhanam| adhōgataṁ prahāradivaicitryādanyasyāsthna adhōbhāgagatamupari vartayēdyathāpuraṁ sthāpayēt||11||
Adhikarana vraNabandhanavidhiH (12) · Śloka 12
sandhīn śarīragān sarvāścalānapyacalānapi| ityētaiḥ sthāpanōpāyaiḥ samyaksaṁsthāpya niścalam| paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhirvēṣṭayitvā sukhaistataḥ| kadambōdumbarāśvatthasarjārjunapalāśajaiḥ| vaṁśōdbhavairvā pr̥thubhistanubhiḥ sunivēśitaiḥ| suślakṣṇaiḥ sapratiṣṭambhairvalkalaiḥ śakalairapi| kuśāhvayaiḥ samaṁ bandhaṁ paṭṭasyōpari yōjayēt||12||
सन्धीन् शरीरगान् सर्वाश्चलानप्यचलानपि| इत्येतैः स्थापनोपायैः सम्यक्संस्थाप्य निश्चलम्| पट्टैः प्रभूतसर्पिर्भिर्वेष्टयित्वा सुखैस्ततः| कदम्बोदुम्बराश्वत्थसर्जार्जुनपलाशजैः| वंशोद्भवैर्वा पृथुभिस्तनुभिः सुनिवेशितैः| सुश्लक्ष्णैः सप्रतिष्टम्भैर्वल्कलैः शकलैरपि| कुशाह्वयैः समं बन्धं पट्टस्योपरि योजयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
sandhīnityādi| ityētairanantarapradarśitaiḥ sthāpanōpāyaiḥ śarīragān sarvān sandhīścalāṁścācalāṁśca śarīrapradēśakān samyaṅ niścalaṁ saṁsthāpya prabhūtasarpibhiḥ sukhairvastrapaṭṭairvaiṣṭayitvā tatō'nantaraṁ pr̥thvādiguṇaiḥ kadambādijairvalkalaistvakpaṭṭai vaṁśōdbhavaiḥ śakalaistvaksārapaṭṭairvā vēṣṭitasya vastrasyōpari nihitairēva kuśāhvayai rajjvādibhiḥ sanniviṣṭairbandhaṁ yōjayēt samaṁ ca| (acalānapītyapi śabdēnācalēṣūtpiṣṭādiṣvapi bandhanādvinā rūkśōphādyupaśamō na syāditi sūcitam| sarvān sandhīn bhagnānityarthāt gamyatē| prabhūtasarpirbhistāntavānupaślēṣaṇārthaṁ bahulaghr̥taiḥ| paṭṭairvraṇapramāṇaiścēlakhaṇḍaiḥ pratiṣṭambhōpētaiḥ| pratiṣṭambhaḥ pratibandhaḥ sūtrasaṅgārthamubhayōrapyagrayōḥ karṇikōpētairityarthaḥ| kuśāhvayaiḥ kuśāsaṁjñai kēvalaṁ kuśābhirēva vā| bandhaṁ tāntavasūtrādibhirvandhanaṁ yōjayēt| kuśāhvayaiḥ śakalairiti pāṭhyākāraḥ||12||
Adhikarana bandhadoShau (13) · Śloka 13
śithilēna hi bandhēna sandhisthairyaṁ na jāyatē| gāḍhēnātirujādāhapākaśvayathusambhavaḥ||13||
शिथिलेन हि बन्धेन सन्धिस्थैर्यं न जायते| गाढेनातिरुजादाहपाकश्वयथुसम्भवः||१३||
🔊 Audio coming soon
samabandhahētuḥ śithila ityādi| subōdham| (śithilēna ślathēna bandhēna sandhēḥ sthairyam| adhvāṭanabhāravahanavyāyāmādi klēśasahiṣṇutvaṁ na sampadyatē| hi yasmādarthē||13||
Adhikarana bandhamokShaNaniyamAH (14) · Śloka 14
tryahāttryahādr̥tau gharmē saptāhānmōkṣayēddhimē| sādhāraṇē tu pañcāhāt bhaṅgadōṣavaśēna vā||14||
त्र्यहात्त्र्यहादृतौ घर्मे सप्ताहान्मोक्षयेद्धिमे| साधारणे तु पञ्चाहात् भङ्गदोषवशेन वा||१४||
🔊 Audio coming soon
tryahāditi| r̥tuśabdaḥ kālaparyāyaḥ| athavā bhaṅgādhiṣṭhātr̥dōṣavaśēna mōkṣayēt| vātē ślēṣmaṇi ca cirāt| pittē raktē ca śīghramityarthaḥ ||14||
Adhikarana anantaropacArAH (15) · Śloka 15
nyagrōdhādikaṣāyēṇa tataḥ śītēna sēcayēt| taṁ pañcamūlapakvēna payasā tu savēdanam| sukhōṣṇaṁ cāvacāryaṁ syāccakratailaṁ vijānatā| vibhajya dēśaṁ kālaṁ ca vātaghnauṣadhasaṁyutam| pratataṁ lēpasēkāṁśca vidadhyāt bhr̥śaśītalān| gr̥ṣṭikṣīraṁ sasarpiṣkaṁ madhurauṣadhasādhitam| prātaḥprātaḥ pibēdbhagnaḥ śītalaṁ lākṣayā yutam| savraṇasya tu bhagnasya vraṇō madhughr̥tōttaraiḥ| kaṣāyaiḥ pratisāryō'tha śēṣō bhaṅgōditaḥ kramaḥ||15||
न्यग्रोधादिकषायेण ततः शीतेन सेचयेत्| तं पञ्चमूलपक्वेन पयसा तु सवेदनम्| सुखोष्णं चावचार्यं स्याच्चक्रतैलं विजानता| विभज्य देशं कालं च वातघ्नौषधसंयुतम्| प्रततं लेपसेकांश्च विदध्यात् भृशशीतलान्| गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम्| प्रातःप्रातः पिबेद्भग्नः शीतलं लाक्षया युतम्| सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणो मधुघृतोत्तरैः| कषायैः प्रतिसार्योऽथ शेषो भङ्गोदितः क्रमः||१५||
🔊 Audio coming soon
nyagrōdhādītyādi| subōdham| (tatō bandhanādanantaraṁ taṁ bhagnamaṅgaṁ śītēna sparśaśītalēna nyagrōdhādigaṇakaṣāyēṇa sēcayēt| savēdanaṁ vēdanānvitaṁ cēdbilvādipañcakakvāthavipakvēna kṣīrēṇa sēcayēdvēdanōpaśamāya)| sukhōṣṇamityādi| dēśaṁ kālaṁ ca guṇadōṣairvibhajya vātaghnauṣadhasaṁyutaṁ sukhōṣṇaṁ cakratailamavacāryaṁ yādvijānatā vijñānavatā bhiṣajā| (vāśabdaḥ pañcamūlasiddhakṣīracakratailayōrvikalpārthaḥ| avacāryaṁ prayōjyaṁ syāt)| subōdham| (pratatamanavarataṁ bhr̥śaśītalān sparśavīryayōratiśayēna śītān pralēpān pariṣēkāṁśca kuryāt)| subōdham| gr̥ṣṭirēkavāraprasūtā gauḥ (bhagnaḥ puruṣaḥ sasarpiṣkaṁ sarpiṣōpētaṁ madhurauṣadhasādhitaṁ madhuraskandhasiddhaṁ lākṣācūrṇayuktaṁ śītasparśaṁ gr̥ṣṭikṣīraṁ sakr̥tprasūtā gaurgr̥ṣṭistasyāḥ kṣīraṁ pratidinaṁ prātaḥkālē pibēt| savraṇasyētyādi subōdhaṁ| (savraṇasya vraṇōpētasya| bhagnasya vraṇastu madhughr̥tōttarairudriktamadhughr̥taiḥ kaṣāyaiḥ kaṣāyadravyacūrṇaiḥ pratisāryaḥ| tuśabdēna bhagnavraṇasya ghr̥ṣṭāvakr̥ttādyanyatamatvē'pi kriyāviśēṣaḥ sūcitaḥ| athētyānantaryē śēṣō'vaśiṣṭō bhaṅgōditaḥ bhaṅgēṣuktō bandhanādiḥ kriyākramaḥ kāryaḥ)||15||
Adhikarana vraNAntaraprakAreShu cikitsAvisheShaH (16) · Śloka 16
lambāni vraṇamāṁsāni pralipya madhusarpiṣā| sandadhīta vraṇān vaidyō bandhanaiścōpapādayēt| tān samān susthitāñjñātvā phalinīlōdhrakaṭphalaiḥ| samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayēt| pañcavalkalacūrṇairvā madhuśuktasamanvitaiḥ| dhātakīlōdhracūrṇairvā rōhantyāśu tathā vraṇāḥ| viśliṣṭōtpiṣṭayōḥ sandhimēvamēvāvighaṭṭayan| upācarēdyathāsvaṁ ca visarpādīnupadravān||16||
लम्बानि व्रणमांसानि प्रलिप्य मधुसर्पिषा| सन्दधीत व्रणान् वैद्यो बन्धनैश्चोपपादयेत्| तान् समान् सुस्थिताञ्ज्ञात्वा फलिनीलोध्रकट्फलैः| समङ्गाधातकीयुक्तैश्चूर्णितैरवचूर्णयेत्| पञ्चवल्कलचूर्णैर्वा मधुशुक्तसमन्वितैः| धातकीलोध्रचूर्णैर्वा रोहन्त्याशु तथा व्रणाः| विश्लिष्टोत्पिष्टयोः सन्धिमेवमेवाविघट्टयन्| उपाचरेद्यथास्वं च विसर्पादीनुपद्रवान्||१६||
🔊 Audio coming soon
atra vraṇaprasaṅgādaṣṭavidhēṣu sadyōvraṇēṣu pravilambivraṇasyāpi bandhanāvaśyakatvāt tatkriyā'tra viśēṣēṇōcyatē| subōdham| (vaidyō bhiṣak lambāni yēna-kēnāpi vēdhaviśēṣēṇa pravilambitāni vraṇamāṁsāni madhumiśritēna sarpiṣā pralipya vraṇān sandhadhīta anyōnyaṁ saṁślēṣayēt| yathāsthānaṁ nivēśya sīvyēdityarthaḥ| bandhanaistattadaṅga pratyaṅgōcitaiḥ kōśasvastikādibandhanaviśēṣairupapādayēt sampādayēt| badhnīyādityarthaḥ)| tāniti vraṇān| pañcavalkalānāṁ nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣavētasānāṁ tvacaḥ| (tān vraṇān samān nimnōnnatarahitān anyōnyasaṁśliṣṭān jñātvā yathāvadavagamya cūrṇitaiḥ sūkṣmarajīkr̥taiḥ samaṅgādiyuktaiḥ phalinyādicūrṇairvraṇē avākirēt| athavā madhuśuktayuktaiḥ pañcavalkalacūrṇairathavā dhātakīlōdhracūrṇairavākirēt| tathā ēvaṁ kr̥tē sati vraṇā āśu drāgēva rōhanti )| viśliṣṭē tathōtpiṣṭē caivamēvānantarōktēna prakārēṇā'vighaṭṭayan sandhimupācarēt| vraṇē ca yē visarpaśvayathudāhakr̥myādaya upadravāstānyathāsvamuktēna cikitsitēnōpacarēt ||16||
Adhikarana sAdhyAsAdhyatA sthairyatAptikAlashca (17) · Śloka 17
iti bhaṅgaupakrāntaḥ sthiradhātōr̥tau himē| māṁsalasyālpadōṣasya susādhō dāruṇō'nyathā| pūrvamadhyāntavayasāmēkadvitriguṇaiḥ kramāt| māsaiḥ sthairyaṁ bhavētsandhēyathōktaṁ bhajatāṁ vidhim| sāmānyaṁ sādhanamidaṁ ................................||17||
इति भङ्गौपक्रान्तः स्थिरधातोऋतौ हिमे| मांसलस्याल्पदोषस्य सुसाधो दारुणोऽन्यथा| पूर्वमध्यान्तवयसामेकद्वित्रिगुणैः क्रमात्| मासैः स्थैर्यं भवेत्सन्धेयथोक्तं भजतां विधिम्| सामान्यं साधनमिदं ................................||१७||
🔊 Audio coming soon
ityanēnōpakrāntō bhaṅgaḥ sthiradhātōrmāṁsalasyālpadōṣasya ca himar̥tau śītakālē susādhō bhavati| anyathētyuktavaiparītyē dāruṇō dussādhaḥ| pūrva ityādi| pūrvavayasō yathōktaṁ vidhiṁ bhajata ēkēna māsēna sandhēḥ sthairyaṁ bhavati| madhyavayasō dvābhyāṁ māsābhyām| antavayasō vr̥ddhasya tribhirmāsairiti kramārthaḥ| iti sāmānyaṁ bhaṅgasādhanamuktam||17||
Adhikarana sandhivisheShe karmavisheShaH - nakhasandhibha~ggaH (18) · Śloka 18
..........................viśēṣō vakṣyatē tvataḥ| nakhasandhiṁ samutpiṣṭaṁ raktānugatamārayā| avamathya srutē raktē śālipiṣṭēna lēpayēt||18||
..........................विशेषो वक्ष्यते त्वतः| नखसन्धिं समुत्पिष्टं रक्तानुगतमारया| अवमथ्य स्रुते रक्ते शालिपिष्टेन लेपयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
atō'nantaraṁ viśēṣō vakṣyatē| yō nakhasandhiḥ samutpiṣṭaṁ san raktānugatō bhavatita tamārayā''rākhyēna śastrēṇāvamathya srutē tu raktē śālipiṣṭēna lēpayēt||18||
Adhikarana a~ggulisandhiBa~ggaH (19) · Śloka 19
bhagnān sandhivimuktāṁśca kr̥tvā pūrvavadaṅgulīn| tanunā''vēṣṭya paṭṭēna ghr̥tasēkaṁ pradāpayēt||19||
भग्नान् सन्धिविमुक्तांश्च कृत्वा पूर्ववदङ्गुलीन्| तनुनाऽऽवेष्ट्य पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
bhagnānityādi| subōdham||19||
Adhikarana UrvasthiBa~ggaH (20) · Śloka 20
cakrayōgēna matimānāñchēdūrvasthi nirgatam||20||
चक्रयोगेन मतिमानाञ्छेदूर्वस्थि निर्गतम्||२०||
🔊 Audio coming soon
matimān nirgatamūrvasthi cakrayōgēnāñchēt| cakravat dūramākṣipannādhārē pravēśayēdityarthaḥ||20||
Adhikarana kaTiBagnam (21) · Śloka 21
āñcchēdūrdhvamadhastācca kaṭibhagnaṁ cikitsakaḥ||21||
आञ्च्छेदूर्ध्वमधस्ताच्च कटिभग्नं चिकित्सकः||२१||
🔊 Audio coming soon
cikitsakaḥ kaṭibhagnaṁ ūrdhvamiti pūrvakāyamadha iti paścimakāyamāñcchēdēvaṁ sandhiḥ svasthānamāsādayati||21||
Adhikarana aMsasandhiBa~ggaH (22) · Śloka 22
musalēnōtkṣipēt kakṣamaṁsasandhau visaṅgatē| sthānasthitañca badhnīyātsvastikēna samāhitaḥ||22||
मुसलेनोत्क्षिपेत् कक्षमंससन्धौ विसङ्गते| स्थानस्थितञ्च बध्नीयात्स्वस्तिकेन समाहितः||२२||
🔊 Audio coming soon
subōdham| musalōtkṣēpaṇēna sthānasthitamaṁsaṁ svastikākhyēna bandhēna badhnīyāt||22||
Adhikarana kUrparasandhiBa~ggaH (23) · Śloka 23
kaurparaṁ tu bhiṣaksandhimaṅguṣṭhēnānumārjayēt| anumr̥jya tataḥ sandhiṁ pīḍayētkūrparāccyutam| prasāryākuñcayēccainaṁ snēhasēkaṁ ca kārayēt||23||
कौर्परं तु भिषक्सन्धिमङ्गुष्ठेनानुमार्जयेत्| अनुमृज्य ततः सन्धिं पीडयेत्कूर्पराच्च्युतम्| प्रसार्याकुञ्चयेच्चैनं स्नेहसेकं च कारयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
bhagnaṁ kaurparaṁ sandhimaṅguṣṭhānumārjanēna kūrparāccyāvayēt| tataḥ kūrparāccyutaṁ prasāryā''kuñcayēt| ēvaṁ hi svasthānamāsādayati||23||
Adhikarana atideshena maNibandhAdiBa~ggaH (24) · Śloka 24
maṇibandhē ca jānau ca gulphē caiṣaḥ kriyākramaḥ||24||
मणिबन्धे च जानौ च गुल्फे चैषः क्रियाक्रमः||२४||
🔊 Audio coming soon
maṇibandhaḥ ityādi| subōdham||24||
Adhikarana hastatalaBa~ggaH (25) · Śloka 25
ubhē talē samē kr̥tvā talabhagnasya dēhinaḥ| badhnīyādāmatailēna pariṣēkaṁ ca kārayēt| prāggōmayamayaṁ piṇḍaṁ dhārayēnmr̥nmayaṁ tataḥ| hastē jātabalē kāryaṁ kramātpāṣāṇadhāraṇam||25||
उभे तले समे कृत्वा तलभग्नस्य देहिनः| बध्नीयादामतैलेन परिषेकं च कारयेत्| प्राग्गोमयमयं पिण्डं धारयेन्मृन्मयं ततः| हस्ते जातबले कार्यं क्रमात्पाषाणधारणम्||२५||
🔊 Audio coming soon
talabhagnasya dēhina ubhē talē samē parasparaṁ puṭalagnē kr̥tvā badhnīyāt| tataḥ karatalamāmatailēnāpakvatailēna pariṣēcayēt| prāgityādi| subōdham||25||
Adhikarana akShakaBa~ggaH (26) · Śloka 26
sannamunnāmayēt svinnamakṣakaṁ musalēna tu| tathōnnataṁ pīḍayēta badhnīyānnibiḍaṁ tataḥ||26||
सन्नमुन्नामयेत् स्विन्नमक्षकं मुसलेन तु| तथोन्नतं पीडयेत बध्नीयान्निबिडं ततः||२६||
🔊 Audio coming soon
sannamakṣakaṁ svēdayitvā musalēnōnnāmayēt| tattūnnataṁ tatsampīḍya nibiḍaṁ badhnīyāt||26||
Adhikarana bAhuBa~ggaH (27) · Śloka 27
ūruvacca vidhātavyaṁ bāhubhaṅgō prasādhanam||27||
ऊरुवच्च विधातव्यं बाहुभङ्गो प्रसाधनम्||२७||
🔊 Audio coming soon
bāhubhaṅgē ca prasādhanaṁ ūruvadvidhātavyam| ūruvaditi cakrayōjanēna||27||
Adhikarana grIvABa~ggaH (28) · Śloka 28
grīvāyāṁ tu vivr̥ttāyāṁ praviṣṭāyāmadhō'pi vā| avaṭāvatha hanvōśca pragr̥hyōnnamayēcchiraḥ| samaṁ kuśābhirbadhnīyāduttānaṁ śāyayēcca tam||28||
ग्रीवायां तु विवृत्तायां प्रविष्टायामधोऽपि वा| अवटावथ हन्वोश्च प्रगृह्योन्नमयेच्छिरः| समं कुशाभिर्बध्नीयादुत्तानं शाययेच्च तम्||२८||
🔊 Audio coming soon
vivr̥ttā parivr̥tā yā grīvā tasyāmathavā krōḍabhāgapraviṣṭāyāṁ grīvāyāṁ śiraḥ avaṭau ca hanvōśca pragr̥hyōnnamayēt| avaṭuḥ kr̥kāṭikā| tataḥ samaṁ kuśābhirbadhnīyāt| kuśākhyāḥ kāṣṭhavalkalādayaḥ||28||
Adhikarana hanusandhiBa~ggaH (29) · Śloka 29
hanvasthīni samānīya hanusandhau visaṅgatē| svēdayitvā sthitē samyakpañcāṅgībandhamācarēt| ghr̥taṁ vātaghnamadhuraiḥ siddhaṁ nasyaṁ ca pūjitam||29||
हन्वस्थीनि समानीय हनुसन्धौ विसङ्गते| स्वेदयित्वा स्थिते सम्यक्पञ्चाङ्गीबन्धमाचरेत्| घृतं वातघ्नमधुरैः सिद्धं नस्यं च पूजितम्||२९||
🔊 Audio coming soon
subōdham| pañcāṅgībandhaḥ antarikṣē kāṣṭhaprayōgēna||29||
Adhikarana dantasandhiBa~ggaH (30) · Śloka 30
dantānabhagnāṁścalitān saraktānavapīḍayēt| vayasthasyāmbubhiḥ śītaiḥ pariṣicya pralēpayēt| bahirnirvāpaṇairantaḥ sandhānīyairupācarēt| balādvayaśr̥tē kṣīrē padmakādiśr̥taṁ ghr̥tam| nasyagaṇḍūṣayōryōjyaṁ caladvijahitani ca| kalkitaistaddhi taiścāsya dantamāṁsāni lēpayēt| trīn māsān mr̥du bhuñjīta rasānnaṁ kaṭhināṁstyajēt||30||
दन्तानभग्नांश्चलितान् सरक्तानवपीडयेत्| वयस्थस्याम्बुभिः शीतैः परिषिच्य प्रलेपयेत्| बहिर्निर्वापणैरन्तः सन्धानीयैरुपाचरेत्| बलाद्वयशृते क्षीरे पद्मकादिशृतं घृतम्| नस्यगण्डूषयोर्योज्यं चलद्विजहितनि च| कल्कितैस्तद्धि तैश्चास्य दन्तमांसानि लेपयेत्| त्रीन् मासान् मृदु भुञ्जीत रसान्नं कठिनांस्त्यजेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
subōdham| kṣīraṁ balādvayēna śrutaṁ kr̥tvā tasmin padmakādigarbhaṁ ghr̥taṁ śrapayēt tannasyē gaṇḍūṣē ca yōjyam| caladvijahitairauṣadhaiḥ kalkitairdantamāṁsāni lēpayēt| atra ca dantacālē trīn māsān mr̥dvakaṭhinaṁ rasānnaṁ bhuñjīta| kaṭhināṁśca bhakṣyādīṁstyajēt||30||
Adhikarana nAsABa~ggaH (31) · Śloka 31
nāsāṁ vivr̥ttāṁ sannāṁ vā r̥jūkr̥tya śalākayā| pratyēkaṁ nastatō nāḍīṁ dvimukhīṁ sampravēśayēt| tataḥ paṭṭēna saṁvēṣṭya ghr̥tasēkaṁ pradāpayēt||31||
नासां विवृत्तां सन्नां वा ऋजूकृत्य शलाकया| प्रत्येकं नस्ततो नाडीं द्विमुखीं सम्प्रवेशयेत्| ततः पट्टेन संवेष्ट्य घृतसेकं प्रदापयेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
vivr̥ttāṁ parivr̥ttāṁ sannāṁ vā nāsāṁ śalākayā r̥jūpaviṣṭāṁ kr̥tvā pratyēkaṁ nāsācchidraṁ ubhayamukhīṁ nāḍīṁ yasyāmantarvahiśca mukhaṁ ēkēna śvāsaṁ praviṣṭamanyēna nissarati tām||31||
Adhikarana karNaBa~ggaH (32) · Śloka 32
bhagnaṁ karṇaṁ ghr̥tābhyaktaṁ nyasya bandhēna yōjayēt| sadyaḥ kṣatavidhānaṁ ca tataḥ paścāt samācarēt||32||
भग्नं कर्णं घृताभ्यक्तं न्यस्य बन्धेन योजयेत्| सद्यः क्षतविधानं च ततः पश्चात् समाचरेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
subōdham| nyasyēti svē sannivēśē sthāpya||32||
Adhikarana kaTyAdiBa~gge shayanavidhiH (33) · Śloka 33
kaṭījaṅghōrubhagnānāṁ kavāṭaśayanaṁ hitam| yantraṇārthaṁ tataḥ kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ| jaḍōrupārśvayōrdvau dvau tala ēkaśca kīlakaḥ| śrōṇyāṁ vā pr̥ṣṭhavaṁśē vā vakṣasyakṣakayōstathā| vimōkṣē bhagnasandhīnāṁ vidhimēnaṁ samācarēt||33||
कटीजङ्घोरुभग्नानां कवाटशयनं हितम्| यन्त्रणार्थं ततः कीलाः पञ्च कार्या निबन्धनाः| जडोरुपार्श्वयोर्द्वौ द्वौ तल एकश्च कीलकः| श्रोण्यां वा पृष्ठवंशे वा वक्षस्यक्षकयोस्तथा| विमोक्षे भग्नसन्धीनां विधिमेनं समाचरेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
kaṭībhagnānāṁ jaṅghābhagnānāmūrubhagnānāṁ ca kavāṭaśayanaṁ hitam| kavāṭaṁ sthiraṁ kāṣṭhapaṭṭam| yēṣāṁ ca yantraṇārthamacalanāya nibandhanāḥ niyamanādhārabhūtāḥ pañcakīlāḥ kāryāḥ| tēṣāṁ niyōjanamāhajaṅghā ca ūruśca jaṅghōru, tasmin jaṅghōruṇi pārśvayōśca dvau dvau kīlakau talē pādatalē ēkaḥ| tēnōttānasya kavāṭē sthitasyavāmē jaṅhghōruṇyēkaḥ kīlakō dakṣiṇē jaṅghōruṇi dvitīyaḥ| vāmē pārśvē tr̥tīyō dakṣiṇē pāRśvē caturthaḥ| pādatalē ēkaḥ kīlakō viśramāya| śrōṇyādiṣu bhagnasandhīnāṁ vimōkṣē caitadēva| śrōṇirjaghanamūlam| akṣakō dōrvakṣōmūlam| (kīlakasya pañcasaṅkhyākathanāt sarvatrāpi pañcaiva kīlakāḥ bhagnasya sandhēradha ūrdhvañca dvau dvau kīlakō bhavataḥ tala ēkaśca| tatra nābhērurdhvagānāṁ sandhīnāṁ bhaṅgē tvēkaḥ kīlaka upariṣṭādyōjya iti viśēṣaḥ)||33||
Adhikarana ciravimuktasandhisthApanam (34) · Śloka 34
sandhīṁściravimuktāṁstu snigdhasvinnān mr̥dūkr̥tān| uktairvidhānairbuddhyā ca yathāsvaṁ sthānamānayēt||34||
सन्धींश्चिरविमुक्तांस्तु स्निग्धस्विन्नान् मृदूकृतान्| उक्तैर्विधानैर्बुद्ध्या च यथास्वं स्थानमानयेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
(ciravimuktasandhēḥ svasthānasthāpanōpāyamāha) subōdham| ciravimuktāḥ yē vimuktāḥ santō bahukālamupēkṣitāḥ| buddhyēti yathaupayikaṁ vikalpanēna||34||
Adhikarana asandhiBagnasya saMshleShaNam (35) · Śloka 35
asandhibhagnē rūḍhē tu viṣamōlbaṇasādhitē| āpōthya bhagnaṁ yamayēttatō bhagnavadācarēt||35||
असन्धिभग्ने रूढे तु विषमोल्बणसाधिते| आपोथ्य भग्नं यमयेत्ततो भग्नवदाचरेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
(asaṁśliṣṭarūḍhasyā'sandhibhagnasya saṁślēṣṇōpāyamāha) yastvasandhibhagnaḥ sa viṣamōlbaṇaṁ kr̥tvā sādhitō duryōjitō rūḍhaśca taṁ sandhimāpōthya bhaṅktvā punaryamayēt| tatō bhagnavat bhaṅgōktavidhānēnācarēt cikitsēt||35||
Adhikarana bha~ggasya pAkAdrakShaNam (36) · Śloka 36
bhagnō naiti yathā pākaṁ prayatēta tathā bhiṣak| pakvamāṁsasirāsnāyuḥ sandhiḥ ślēṣaṁ na gacchati||36||
भग्नो नैति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक्| पक्वमांससिरास्नायुः सन्धिः श्लेषं न गच्छति||३६||
🔊 Audio coming soon
subōdham| (bhiṣak bhaṅgakriyākuśalō vaidyaḥ bhaṅgō yathā pākaṁ na prāpnōti tathā pratyanaṁ kuryāt| yataḥ pakvamāṁsasirāsnāyuḥ pakvāni māṁsasirādīni yasmin saḥ sandhiḥ ślēṣamanyōnyasaṁślēṣaṁ na gacchati prāpnōti) ||36||
Adhikarana atideshena vAtavyAdhicikitsAprayogaH (37) · Śloka 37
vātavyādhivinirdiṣṭān snēhān bhagnasya yōjayēt| catuṣprayōgān balyāṁśca bastikarma ca śīlayēt||37||
वातव्याधिविनिर्दिष्टान् स्नेहान् भग्नस्य योजयेत्| चतुष्प्रयोगान् बल्यांश्च बस्तिकर्म च शीलयेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
subōdham| (bhagnasya narasya vātavyādhivinirdiṣṭan vātavyādhicikitsitōktaguggulutiktabalātailādīn snēhān| balyān balakarān catuṣprayōgān pānānvāsananāvanābhyaṅgān yōjayēt| tathā bastikarma karmakālādibhēdēna bahavidhaṁ bastikarma ca śīlayēdabhyasēt)||37||
Adhikarana pathyApathyam (38) · Śloka 38
śālīkṣīrarasājyādyaiḥ pauṣṭikairavidāhibhiḥ| mātrayōpacarēt bhagnaṁ sandhisaṁślēṣakāribhiḥ| glānirna śasyatē tasya sandhiviślēṣakr̥ddhi sā| lavaṇaṁ kaṭukaṁ kṣāramamlaṁ maithunamātapam| vyāyāmañca na sēvēta bhagnō rūkṣañca bhēṣajam||38||
शालीक्षीररसाज्याद्यैः पौष्टिकैरविदाहिभिः| मात्रयोपचरेत् भग्नं सन्धिसंश्लेषकारिभिः| ग्लानिर्न शस्यते तस्य सन्धिविश्लेषकृद्धि सा| लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम्| व्यायामञ्च न सेवेत भग्नो रूक्षञ्च भेषजम्||३८||
🔊 Audio coming soon
subōdham| (bhagnaṁ puruṣaṁ sandhisaṁślēṣakāribhiḥ sandhēḥ saṁślēṣakaraṇasamarthaiḥ pauṣṭikairdēhapuṣṭikarairavidāhibhirvidāharahitaiḥ śālyādibhirmātrayōpacarēt bhōjayēdityarthaḥ| ādiśabdēna māṁsakaṅguṣaṣṭikādi parigrahaḥ)| tasya bhagnasya tu glānirna śasyatē sā hi glāniḥ sandhiviślēṣakr̥t (glānirindriyasādaḥ tatkāraṇaṁ vyāyāmādikamityarthaḥ| sā glāniḥ sandhiviślēṣakr̥dyasmāttasmāt glānirna hitā)| bhagnaśca lavaṇādikaṁ na sēvēta| kṣāraṁ yavakṣārādi| rūkṣaṁ niḥsnēham||38||
Adhikarana vivarjanIyaM bha~ggam (39) · Śloka 39
samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt| saṅkṣōbhādapi yadgacchēdvikriyāṁ tadvivarjayēt| āditō yacca durjātamasthisandhirathāpi vā||39||
सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात्| सङ्क्षोभादपि यद्गच्छेद्विक्रियां तद्विवर्जयेत्| आदितो यच्च दुर्जातमस्थिसन्धिरथापि वा||३९||
🔊 Audio coming soon
samyakśāstrōktavidhānēna niyamitamapi tatkālam| kālāntarēṇa durnyāsādinā yadasthi vikāraṁ vikriyāṁ gacchēt tadvivarjayēt| āditō garbhādēva yadasthi vā sandhirvā durjātaṁ tadapi varjayēt| (vikriyā unnatāvanatatvādyayathāpūrvasaṁsthitiḥ)||39||
Adhikarana asthivisheShAdbha~ggaprakAravisheShaH (40) · Śloka 40
taruṇāsthīni bhujyantē bhajyantē nalakāni tu| kapālāni vibhidyantē sphuṭantyanyāni bhūyasā||40||
तरुणास्थीनि भुज्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु| कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्त्यन्यानि भूयसा||४०||
🔊 Audio coming soon
(asthiviśēṣakr̥taṁ bhaṅgasya vyavahāraviśēṣanimittamāha)| taruṇāsthyādīni śārīra uktānyasthīni| bhujyantē kuṭilībhavanti| bhaṅgō dvidhābhavanam| vibhēdaḥ chidraṇam| sphuṭanaṁ dalanam| (taruṇāsthīni nāsādigatāni mr̥dvasthīni| nalakāni kaurparajaṅghādigatāni| kapālāni śiraḥkaṭīkapālādigatāni| anyāni pr̥ṣṭhavaṁśaparśukāgrādīni||40||
Adhikarana susAdhitalakShaNam (41) · Śloka 41
anulbaṇamanāviddhaṁ svasthānē paryavasthitam| āvēdanañca cēṣṭāyāṁ bhagnaṁ vidyāt susādhitam||41||
अनुल्बणमनाविद्धं स्वस्थाने पर्यवस्थितम्| आवेदनञ्च चेष्टायां भग्नं विद्यात् सुसाधितम्||४१||
🔊 Audio coming soon
anulbaṇamityādi susādhitasya bhagnasya lakṣaṇam ||41||
Adhikarana gandhatailam (42-32) · Śloka 32
kr̥ṣṇāstilān virajasō dr̥ḍhavastrabaddhān saptakṣapā vahati vāriṇi vāsayēta| saṁśōṣayēdanudinaṁ pratisārya cainān kṣīrē tathaiva madhukakvathitē ca tōyē| punarapi pītapayaskāṁstān pūrvavadēva śōṣitān bāḍham| vigatatuṣānarajaskān sañcūrṇya vicūrṇitiryuñjyāt| naladavālakalōhitayaṣṭikā nakhamisiplavakuṣṭhabalātrayaiḥ| agarukuṅkumacandanasārivā saralasarjarasāmaradārubhiḥ| padmakādigaṇōpētaistilapiṣṭaṁ tataśca tat| samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhēna pīḍayēt| śailēyarāsnāśumatīkaśērukālānusārīnatapatralōdhraiḥ| sakṣīraśuklaiḥ sapayaḥ sadūrvaiḥ tailaṁ pacēttannaladādibhiśca| gandhatailamidamuttamamasthi sthairyakr̥jjayati cāśu vikārān| vātapittajanitānativīryaṁ vyāpinō'pi vividhairupayōgaiḥ||42|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā- vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē bhaṅgapratiṣēdhō nāma dvātriṁśō'dhyāyaḥ||32||
कृष्णास्तिलान् विरजसो दृढवस्त्रबद्धान् सप्तक्षपा वहति वारिणि वासयेत| संशोषयेदनुदिनं प्रतिसार्य चैनान् क्षीरे तथैव मधुकक्वथिते च तोये| पुनरपि पीतपयस्कांस्तान् पूर्ववदेव शोषितान् बाढम्| विगततुषानरजस्कान् सञ्चूर्ण्य विचूर्णितिर्युञ्ज्यात्| नलदवालकलोहितयष्टिका नखमिसिप्लवकुष्ठबलात्रयैः| अगरुकुङ्कुमचन्दनसारिवा सरलसर्जरसामरदारुभिः| पद्मकादिगणोपेतैस्तिलपिष्टं ततश्च तत्| समस्तगन्धभैषज्यसिद्धदुग्धेन पीडयेत्| शैलेयरास्नाशुमतीकशेरुकालानुसारीनतपत्रलोध्रैः| सक्षीरशुक्लैः सपयः सदूर्वैः तैलं पचेत्तन्नलदादिभिश्च| गन्धतैलमिदमुत्तममस्थि स्थैर्यकृज्जयति चाशु विकारान्| वातपित्तजनितानतिवीर्यं व्यापिनोऽपि विविधैरुपयोगैः||४२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे भङ्गप्रतिषेधो नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः||३२||
🔊 Audio coming soon
kr̥ṣṇāmstilānityādinā gandhatailamāha| tilānām divā śōṣaṇaṁ rātrau vahati pravahati vāriṇi pānīyē vastrabaddhānāṁ vāsanamiti saptarātram| tataḥ kṣīrē pratisāraṇaṁ śōṣaṇaṁ ca| tatō madhuyaṣṭījalē pratisāraṇaṁ punaḥ śōṣaṇam| punarapi kṣīrē bhāvanam| tataḥ saṁśōṣyāvacūrṇanam| tatō naladādicūrṇaiḥ saṁyōjanam| tataḥ sarvagandhadravya siddhakṣīrēṇa pīḍanam| tatastasya tailasyairtairnaladādibhiḥ śailēyādibhiśca saha pacanamiti gandhatailavidhānam| naladaṁ māṁsī uśīraṁ vā| bālakaṁ jalam| lōhitayaṣṭikā mañjiṣṭhā| misiḥ śatapuṣpā| plavaṅkaivartī mustakam| balātrayaṁ balā atibalā śvētabalā ca| padmakādigaṇaḥ śōdhanādigaṇōktaḥ| sarjō dēvadhūpaḥ| rasō niryāsaḥ| amaradāru dēvakāṣṭham| kṣīraśuklā kṣīravidārī| śailēyaṁ śilājatu| kaśēru plavam| kālānusārī tumburuḥ| nataṁ tagaram| patraṁ gandhapatram| idaṁ nāmnā gandhatailam| uttamaṁ śrēṣṭhamasthnāṁ stharyakr̥t| ētaccātivīryaṁ vyāpinō'pi vātapittājanitān vikārān vividhaiḥ pānādibhirupayōgairjayatīti| (virajasō rajōrahitān dr̥ḍhavastrabaddhān dr̥ḍhēna vastrakhaṇḍēna baddhān kr̥ṣṇatilān vahati pravāhayuktē jalē saptākṣapāḥ saptarātraṁ vāsayēt| atra kṣapāśabdēna rātrirēva gr̥hyatē| ēnān tilān punaḥ kṣīrē madhukakvathitē tōyē ca pratisārya nikṣipyētyarthaḥ| caśabdaḥ samuccayē| tathaiva tadvadēva saptasaptakṣapā ityarthaḥ| anudinamahanyahani pariśōṣayēcca| niśitōyādinikṣiptēṣvēkaviṁśatidinēṣvapyātapē nikṣipya divā pariśōṣayēdityarthaḥ| uktaṁ ca sauśrutē- rātrau rātrau tilān kr̥ṣṇān vāsayēdasthirē jalē| divā divā śōṣayitvā gavāṁ kṣīrē ca bhāvayēt|| tr̥tīyaṁ saptarātraṁ tu bhāvayēnmadhukāmbunā| tataḥ kṣīraṁ punaḥ pītān viśuśkāṁścūrṇayēdbhiṣaka|| iti| punarapi pītapayaskān kṣīrāsthitānityarthaḥ| pūrvavadēva bāḍhamatiśayēna śōṣitān| vigatatuṣān vītatvacaḥ| arajaskānapagatarajasastān kr̥ṣṇatilān sañcūrṇya cūrṇayitvā vicūrṇitaiḥ sūkṣmarajī kr̥tairnaladādibhiryōjayēt| naladādicūrṇaṁ tilacūrṇāddaśāṁśaṁ yōjyam| tilāddaśāṁśaṁ tilapīḍanēṣu cūrṇaṁ tu bhaiṣajyabhavaṁ prayuñjyāt| cūrṇē'tiriktē na tu tailabhavō nyūnē na bhaiṣajyaphalaṁ bhavēcca|| ityuktatvāt| tatō'nantaraṁ taṁ tilapiṣṭaṁ samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhēna samastairgandhabhaiṣajyaiścōrakavālakōśīrakuṣṭhacandanādigandhadravyaiḥ siddhēna payasā saha cakrayantrē pīḍayēcca| pīḍanasya tōyasthānē payō yōjyamityarthaḥ| pīḍanōdbhūtaṁ taṁ tailaṁ punaḥ sakṣīraśuklaiḥ kṣīraśuklāsahitaiḥ sadūrvairdūrvayōpētaiḥ śailēyādibhiḥ pūrvōktairnaladādibhiśca saha sapayaḥ payōyuktaṁ tailāccaturguṇēna payasā yuktamityarthaḥ| uktaṁ ca sauśrutē-'caturguṇēna payasā tattailaṁ vipacēdbhiṣagi'ti| uttamaṁ śrēṣṭhaṁ idaṁ gandhatailākhyaṁ tailamasthisthairyakr̥t pānābhyaṅgādinā asthnaḥ sthairya karōti| vividhairupayōgaiḥ pānānvāsananasyābhyaṅgādibhēdaiḥ prayōgaviśēṣaiḥ vātapittajanitān vātapittōtthān ativīryaṁ atiśayitamutkr̥ṣṭaṁ vīryaṁ yasya tat atikrāntamaryādamityatha| yathā bhavati tathā vyāpinaḥ sakalaśarīravyāpinaḥ vikārān vyādhīnapyāśu na cirājjayati| gandhatailākhyē'sminyōgē vasantatilakāyaupacchandasikēndravajrāsvāgatākhyāni kramāt pañcavr̥ttāni ca)|| 42|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē dvātriṁśō'dhyāyaḥ