32. bhaṅgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bha~ggapratiShedho nAma dvAtriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ಭಙ್ಗಪ್ರತಿಷೇಧಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಪ್ರಹಾರಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಭಙ್ಗಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶಯುತುಮಧ್ಯಾಯ ಆಱ್ರಭ್ಯತೇ||೧||

Adhikarana bha~ggavaividhyam (2) · Śloka 2

ಪತನಪೀಡನಪ್ರಹಾರಾಕ್ಷೇಪಣವ್ಯಾಲದಂಶನಪ್ರಭೃತಿಭಿರಭಿಘಾತವಿ- ಶೇಷೈರನೇಕವಿಧಮಸ್ಥಿ ಭಙ್ಗುಮುಪದಿಶನ್ತಿ||೨||

ಪತನಾದಿಭಿರಭಿಘಾತವಿಶೇಷೈರನೇಕವಿಧಮಸ್ಥ್ನೋ ಭಙ್ಗಮುಪದಿಶನ್ತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಃ| ಪತನಂ ಶ್ವಭ್ರಾದೌ ವೃಕ್ಷಪರ್ವತಾದೇರ್ವಾ| ಪೀಡನಂ ಗುಲ್ಮಯನ್ತ್ರಾದಿನಾ| ಪ್ರಹಾರೋ ಮುದ್ಗರಾದಿನಾ| ಆಕ್ಷೇಪಣಮಙ್ಗಸ್ಯಾಕರ್ಷಣೇನ ತ್ರೋಟನಮ್| ವ್ಯಾಲಗಜಮಹಿಷಾದಯಸ್ತೇಷಾಂ ದಂಶನಂ ದಂಶಃ| ಏವಂವಿಧಮನ್ಯದಪಿ ಪ್ರಭೃತಿಶಬ್ದೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಏತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷೈರನೇಕವಿಧೋಽನನ್ತರೂಪೋಽಸ್ಥಿಭಙ್ಗಃ ||೨||

Adhikarana bha~ggAdhiShThAnadvaividhyam (3) · Śloka 3

ತತ್ತು ಭಙ್ಗಜಾತಂ ದ್ವ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾವಸನ್ಧೌ ಚ||೩||

ತಚ್ಚ ಭಙ್ಗಜಾತಂ ಸನ್ಧ್ಯಸನ್ಧಿಭೇದೇನ ದ್ವ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮ್||೩||

Adhikarana sandhibha~ggasya ShaDvidhatvam (4) · Śloka 4

ತತ್ರ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಷಡ್ವಿಧಮುತ್ಪಿಷ್ಟಂ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮವಕ್ಷಿಪ್ತಮತಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ತಿರ್ಯಕ್ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ವಿವರ್ತಿತಮಿತಿ||೪||

ತತ್ರೋತ್ಪಿಷ್ಟಾದಿಭೇದೇನ ಷಡ್ವಿಧಂ ಸನ್ಧಿಗತಂ ಭಙ್ಗಜಾತಮ್||೪||

Adhikarana sandhibha~ggasAmAnyalakShaNam (5) · Śloka 5

ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಸಾರಣಾಽಽಕುಞ್ಚನವಿವರ್ತನಾಕ್ಷೇಪ- ಣಾಶಕ್ತಿರುಗ್ರರುಜತಾ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಂ ಚ||೫||

ತಸ್ಯ ಚ ಷಡ್ವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ಸನ್ಧಿಭಙ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರಸಾರಣಾಽಶಕ್ತ್ಯಾದಿಕಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಲಕ್ಷಣಮ್||೫||

Adhikarana sandhibha~ggavisheShalakShaNam (6) · Śloka 6

ಅಥೋತ್ಪಿಷ್ಟೇ ಸ್ವಸ್ಥಾನ ಏವ ಸನ್ಧಾವುಭಯತಃ ಶೋಫೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷತಶ್ಚ ರಾತ್ರೌ ಭವತಿ| ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇಽಲ್ಪಶೋಫೋ ವೇದನಾಸಾತತ್ಯಂ ಸನ್ಧಿವಿಕಿರ್ಯಾ ಚ| ಅವಕ್ಷಿಪ್ತೇ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಸ್ತೀವ್ರಾ ಚ ರುಕ್| ಅತಿಕ್ಷಿಪ್ತೇ ದ್ವಯೋರಪಿ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥ್ನೋರತಿಕ್ರಾನ್ತತಾ ವೇದನಾ ಚ| ತಿರ್ಯಕ್ ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ತ್ವೇಕಸ್ಯಾಸ್ಥ್ನಃ ಪಾರ್ಶ್ವತೋ ಗಮನ- ಮತ್ಯರ್ಥಂ ವೇದನಾ ಚ| ವಿವರ್ತಿತೇ ಸನ್ಧಿಪಾರ್ಶ್ವಗಮನಾದ್ವಿಷಮಾಙ್ಗತಾ ವೇದನಾ ಚ||೬||

ಅಥೇತ್ಯಾದಿನೋತ್ಪಿಷ್ಟಾದಿ ವಿಶೇಷೇಣೋಚ್ಯತೇ| ಉತ್ಪಿಷ್ಟೇ ಸ್ವಸ್ಥಾನ ಏವ ಸನ್ಧೌ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಸನ್ಧೇರುಭಯತಃ ಶೋಫಃ| ರಾತ್ರೌ ಚ ವೇದನಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಭವತಿ| ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಮ್| ವೇದನಾಯಾಃ ಸಾತತ್ಯಮವಿಚ್ಛಿನ್ನತಾ| ಸನ್ಧೇರ್ವಿಕ್ರಿಯಾ ಪೂರ್ವಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಕೃತತ್ವಮ್| ಅತಿಕ್ರಾನ್ತತಾ ದೂರವರ್ತಿತ್ವಮ್| ಇತ್ಯುಕ್ತಃ ಸನ್ಧಿಭಙ್ಗಃ|| ೬||

Adhikarana asandhiBa~ggasya dvAdashavidhatvam (7) · Śloka 7

ಅಸನ್ಧಿಭಗ್ನಂ ಪುನರ್ದ್ವಾದಶವಿಧಮ್| ತದ್ಯಥಾ-ಕರ್ಕಟಕಂ ವಕ್ರಂ ಸ್ಫುಟಿತಂ ವೇಲ್ಲಿತಮಸ್ಥಿಚ್ಛಲ್ಲಿಕಾಽಶ್ವಕರ್ಣಂ ಪಿಚ್ಚಿತಂ ದಾರಿತಂ ಚೂರ್ಣಿತಮತಿಪಾತಿತಂ ಶೇಷಿತಂ ಮಜ್ಜಾನುಗತಮಿತಿ||೭||

ಅಸನ್ಧಿಭಗ್ನಂ ತು ಕರ್ಕಟಕಾದಿಭೇದೇನ ದ್ವಾದಶವಿಧಮ್||೭||

Adhikarana asandhiBa~ggasAmAnyalakShaNam (8) · Śloka 8

ಶ್ವಯಥುಬಾಹುಲ್ಯಂ ಸ್ಪನ್ದನಂ ವಿವರ್ತನಂ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ ಚ ಪೀಡ್ಯಮಾನೇ ಶಬ್ದಃ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ವೇದನಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸರ್ವಾಸು ಚಾವಸ್ಥಾಸು ಶರ್ಮ ನ ಲಭತ ಇತಿ ಸಾಧಾರಣಮಸನ್ಧಿಭಗ್ನರೂಪಮ್|೮|

ತಸ್ಯ ಚ ದ್ವಾದಶವಿಧಸ್ಯಾಽಪ್ಯಸನ್ಧಿಭಗ್ನಸ್ಯ ಶ್ವಯಥುಬಾಹುಲ್ಯಾದಿಕಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಲಕ್ಷಣಮ್||೮||

Adhikarana asandhiBa~ggasAmAnyalakShaNam (8) · Śloka 8

ಶ್ವಯಥುಬಾಹುಲ್ಯಂ ಸ್ಪನ್ದನಂ ವಿವರ್ತನಂ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ ಚ ಪೀಡ್ಯಮಾನೇ ಶಬ್ದಃ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ವೇದನಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸರ್ವಾಸು ಚಾವಸ್ಥಾಸು ಶರ್ಮ ನ ಲಭತ ಇತಿ ಸಾಧಾರಣಮಸನ್ಧಿಭಗ್ನರೂಪಮ್||೮||

ತಸ್ಯ ಚ ದ್ವಾದಶವಿಧಸ್ಯಾಽಪ್ಯಸನ್ಧಿಭಗ್ನಸ್ಯ ಶ್ವಯಥುಬಾಹುಲ್ಯಾದಿಕಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಲಕ್ಷಣಮ್||೮||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatAnirdeshaH (10) · Śloka 10

ಏಷಾಮನ್ತ್ಯಾನಿ ಪಞ್ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ ಕೃಶಾತಿಬಾಲವೃದ್ಧಾಸಹಾನಾಮತ್ಯಾಶಿನಾಂ ವಾತಾತ್ಮಕಾನಾಂ ಕುಷ್ಠಿನಾಮುಪದ್ರವವತಾಂ ಚ| ಅಸಾಧ್ಯಂ ತು ಭಿನ್ನಂ ಕಟೀಕಪಾಲಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ವಾ ಜಘನಮುತ್ಪಿಷ್ಟಂ ಕೂರ್ಪರೋ ವಿವರ್ತಿತಸ್ತಥಾ ಲಲಾಟಂ ಚೂರ್ಣಿತಮಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಕಪಾಲಂ ಚ ಶಿರಃ ಶಙ್ಖಪೃಷ್ಠಸ್ತನಾನ್ತರಭಙ್ಗಞ್ಚೇತಿ||೧೦||

ಏಷಾಂ ದ್ವಾದಶಾನಾಮನ್ತ್ಯಾನಿ ಪಞ್ಚ ದಾರಿತಚೂರ್ಣಿತಾತಿಪಾತಿತಶೇಷಿತಮಜ್ಜಾನುಗತಾನಿ ಕೃಶಾತಿಬಾಲಾದೀನಾಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಭಿನ್ನಂ ಕಟೀಕಪಾಲಾದಿಕಮಸಾಧ್ಯಮ್| ಕಟೀಕಪಾಲಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ವಾ ಭಿನ್ನಂ ವಾ| ಸುಬೋಧಮ್| ಶಿರಃ ಶಙ್ಖಸ್ಯ ಪೃಷ್ಠಸ್ತನಸ್ಯ ಚಾನ್ತರೇ ಮಧ್ಯೇ ಯತ್ ಭಗ್ನಂ ತದಪ್ಯಸಾಧ್ಯಮ್||೧೦||

Adhikarana sAdhAraNopakramaH (11) · Śloka 11

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಅಥಾವನತಮುನ್ನಾಮ್ಯಮುನ್ನತಂ ಚಾವಪೀಡಯೇತ್| ಅಞ್ಚ್ಛೇದಧಿಕ್ಷಿಪ್ತಮಧೋಗತಂ ಚೋಪರಿ ವರ್ತಯೇತ್| ಆಞ್ಚ್ಛನೋತ್ಪೀಡನೋನ್ನಾಮಚರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷೇಪಬನ್ಧನೈಃ||೧೧||

ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯದವನತಮಸ್ಥಿ ತದುನ್ನಾಮ್ಯಮುನ್ನಮನೀಯಮುನ್ನತಂ ಚಾವಪೀಡನೀಯಮ್| ಆಞ್ಚ್ಛೇದಿತ್ಯಾದಿ ಅಧಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಮಸ್ಥಿ ಆಚ್ಛೇದಾಕರ್ಷೇತ್| ತಥಾ ಅಧೋಗತಮಾಞ್ಚ್ಛನಾದಿಭಿರುಪರಿ ವರ್ತಯೇತ್| ಚರ್ಮಸಂಕ್ಷೇಪಬನ್ಧನಂ ದೇಹಚರ್ಮಣಃ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಕೃತ್ವಾಽವಬನ್ಧನಮ್| ಅಥೈಷಾಂ ವಿಶೇಷಾವಗತೇರನನ್ತರಮವನತಮಸ್ಥಿ ಯೇನ ಕೇನಾಽಪ್ಯುಪಾಯಾನ್ತರೇಣೋನ್ನಮನೀಯಮ್| ಉನ್ನತಮಸ್ಥ್ಯವಪೀಡಯೇದ್ಧಸ್ತತಲಾದಿನಾವಪೀಡನಂ ಗಮಯೇತ್| ಅಧಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಮಾಞ್ಚ್ಛೇದಾಞ್ಚ್ಛನೇನ ಸ್ವಸ್ಥಾನಮಾನಯೇತ್| ಆಞ್ಚ್ಛನಂ ಸಂವಾಹನಮ್| ಅಧೋಗತಂ ಪ್ರಹಾರದಿವೈಚಿತ್ರ್ಯಾದನ್ಯಸ್ಯಾಸ್ಥ್ನ ಅಧೋಭಾಗಗತಮುಪರಿ ವರ್ತಯೇದ್ಯಥಾಪುರಂ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್||೧೧||

Adhikarana vraNabandhanavidhiH (12) · Śloka 12

ಸನ್ಧೀನ್ ಶರೀರಗಾನ್ ಸರ್ವಾಶ್ಚಲಾನಪ್ಯಚಲಾನಪಿ| ಇತ್ಯೇತೈಃ ಸ್ಥಾಪನೋಪಾಯೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ನಿಶ್ಚಲಮ್| ಪಟ್ಟೈಃ ಪ್ರಭೂತಸರ್ಪಿರ್ಭಿರ್ವೇಷ್ಟಯಿತ್ವಾ ಸುಖೈಸ್ತತಃ| ಕದಮ್ಬೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಸರ್ಜಾರ್ಜುನಪಲಾಶಜೈಃ| ವಂಶೋದ್ಭವೈರ್ವಾ ಪೃಥುಭಿಸ್ತನುಭಿಃ ಸುನಿವೇಶಿತೈಃ| ಸುಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈಃ ಸಪ್ರತಿಷ್ಟಮ್ಭೈರ್ವಲ್ಕಲೈಃ ಶಕಲೈರಪಿ| ಕುಶಾಹ್ವಯೈಃ ಸಮಂ ಬನ್ಧಂ ಪಟ್ಟಸ್ಯೋಪರಿ ಯೋಜಯೇತ್||೧೨||

ಸನ್ಧೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಇತ್ಯೇತೈರನನ್ತರಪ್ರದರ್ಶಿತೈಃ ಸ್ಥಾಪನೋಪಾಯೈಃ ಶರೀರಗಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಸನ್ಧೀಶ್ಚಲಾಂಶ್ಚಾಚಲಾಂಶ್ಚ ಶರೀರಪ್ರದೇಶಕಾನ್ ಸಮ್ಯಙ್ ನಿಶ್ಚಲಂ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ಪ್ರಭೂತಸರ್ಪಿಭಿಃ ಸುಖೈರ್ವಸ್ತ್ರಪಟ್ಟೈರ್ವೈಷ್ಟಯಿತ್ವಾ ತತೋಽನನ್ತರಂ ಪೃಥ್ವಾದಿಗುಣೈಃ ಕದಮ್ಬಾದಿಜೈರ್ವಲ್ಕಲೈಸ್ತ್ವಕ್ಪಟ್ಟೈ ವಂಶೋದ್ಭವೈಃ ಶಕಲೈಸ್ತ್ವಕ್ಸಾರಪಟ್ಟೈರ್ವಾ ವೇಷ್ಟಿತಸ್ಯ ವಸ್ತ್ರಸ್ಯೋಪರಿ ನಿಹಿತೈರೇವ ಕುಶಾಹ್ವಯೈ ರಜ್ಜ್ವಾದಿಭಿಃ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟೈರ್ಬನ್ಧಂ ಯೋಜಯೇತ್ ಸಮಂ ಚ| (ಅಚಲಾನಪೀತ್ಯಪಿ ಶಬ್ದೇನಾಚಲೇಷೂತ್ಪಿಷ್ಟಾದಿಷ್ವಪಿ ಬನ್ಧನಾದ್ವಿನಾ ರೂಕ್ಶೋಫಾದ್ಯುಪಶಮೋ ನ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಸೂಚಿತಮ್| ಸರ್ವಾನ್ ಸನ್ಧೀನ್ ಭಗ್ನಾನಿತ್ಯರ್ಥಾತ್ ಗಮ್ಯತೇ| ಪ್ರಭೂತಸರ್ಪಿರ್ಭಿಸ್ತಾನ್ತವಾನುಪಶ್ಲೇಷಣಾರ್ಥಂ ಬಹುಲಘೃತೈಃ| ಪಟ್ಟೈರ್ವ್ರಣಪ್ರಮಾಣೈಶ್ಚೇಲಖಣ್ಡೈಃ ಪ್ರತಿಷ್ಟಮ್ಭೋಪೇತೈಃ| ಪ್ರತಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಃ ಸೂತ್ರಸಙ್ಗಾರ್ಥಮುಭಯೋರಪ್ಯಗ್ರಯೋಃ ಕರ್ಣಿಕೋಪೇತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುಶಾಹ್ವಯೈಃ ಕುಶಾಸಂಜ್ಞೈ ಕೇವಲಂ ಕುಶಾಭಿರೇವ ವಾ| ಬನ್ಧಂ ತಾನ್ತವಸೂತ್ರಾದಿಭಿರ್ವನ್ಧನಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಕುಶಾಹ್ವಯೈಃ ಶಕಲೈರಿತಿ ಪಾಠ್ಯಾಕಾರಃ||೧೨||

Adhikarana bandhadoShau (13) · Śloka 13

ಶಿಥಿಲೇನ ಹಿ ಬನ್ಧೇನ ಸನ್ಧಿಸ್ಥೈರ್ಯಂ ನ ಜಾಯತೇ| ಗಾಢೇನಾತಿರುಜಾದಾಹಪಾಕಶ್ವಯಥುಸಮ್ಭವಃ||೧೩||

ಸಮಬನ್ಧಹೇತುಃ ಶಿಥಿಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಬೋಧಮ್| (ಶಿಥಿಲೇನ ಶ್ಲಥೇನ ಬನ್ಧೇನ ಸನ್ಧೇಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಮ್| ಅಧ್ವಾಟನಭಾರವಹನವ್ಯಾಯಾಮಾದಿ ಕ್ಲೇಶಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಂ ನ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ||೧೩||

Adhikarana bandhamokShaNaniyamAH (14) · Śloka 14

ತ್ರ್ಯಹಾತ್ತ್ರ್ಯಹಾದೃತೌ ಘರ್ಮೇ ಸಪ್ತಾಹಾನ್ಮೋಕ್ಷಯೇದ್ಧಿಮೇ| ಸಾಧಾರಣೇ ತು ಪಞ್ಚಾಹಾತ್ ಭಙ್ಗದೋಷವಶೇನ ವಾ||೧೪||

ತ್ರ್ಯಹಾದಿತಿ| ಋತುಶಬ್ದಃ ಕಾಲಪರ್ಯಾಯಃ| ಅಥವಾ ಭಙ್ಗಾಧಿಷ್ಠಾತೃದೋಷವಶೇನ ಮೋಕ್ಷಯೇತ್| ವಾತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಚ ಚಿರಾತ್| ಪಿತ್ತೇ ರಕ್ತೇ ಚ ಶೀಘ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ||೧೪||

Adhikarana anantaropacArAH (15) · Śloka 15

ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಕಷಾಯೇಣ ತತಃ ಶೀತೇನ ಸೇಚಯೇತ್| ತಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಪಕ್ವೇನ ಪಯಸಾ ತು ಸವೇದನಮ್| ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಚಾವಚಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚಕ್ರತೈಲಂ ವಿಜಾನತಾ| ವಿಭಜ್ಯ ದೇಶಂ ಕಾಲಂ ಚ ವಾತಘ್ನೌಷಧಸಂಯುತಮ್| ಪ್ರತತಂ ಲೇಪಸೇಕಾಂಶ್ಚ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಭೃಶಶೀತಲಾನ್| ಗೃಷ್ಟಿಕ್ಷೀರಂ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಂ ಮಧುರೌಷಧಸಾಧಿತಮ್| ಪ್ರಾತಃಪ್ರಾತಃ ಪಿಬೇದ್ಭಗ್ನಃ ಶೀತಲಂ ಲಾಕ್ಷಯಾ ಯುತಮ್| ಸವ್ರಣಸ್ಯ ತು ಭಗ್ನಸ್ಯ ವ್ರಣೋ ಮಧುಘೃತೋತ್ತರೈಃ| ಕಷಾಯೈಃ ಪ್ರತಿಸಾರ್ಯೋಽಥ ಶೇಷೋ ಭಙ್ಗೋದಿತಃ ಕ್ರಮಃ||೧೫||

ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಸುಬೋಧಮ್| (ತತೋ ಬನ್ಧನಾದನನ್ತರಂ ತಂ ಭಗ್ನಮಙ್ಗಂ ಶೀತೇನ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತಲೇನ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಗಣಕಷಾಯೇಣ ಸೇಚಯೇತ್| ಸವೇದನಂ ವೇದನಾನ್ವಿತಂ ಚೇದ್ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಕಕ್ವಾಥವಿಪಕ್ವೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ ಸೇಚಯೇದ್ವೇದನೋಪಶಮಾಯ)| ಸುಖೋಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಂ ಕಾಲಂ ಚ ಗುಣದೋಷೈರ್ವಿಭಜ್ಯ ವಾತಘ್ನೌಷಧಸಂಯುತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಚಕ್ರತೈಲಮವಚಾರ್ಯಂ ಯಾದ್ವಿಜಾನತಾ ವಿಜ್ಞಾನವತಾ ಭಿಷಜಾ| (ವಾಶಬ್ದಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಸಿದ್ಧಕ್ಷೀರಚಕ್ರತೈಲಯೋರ್ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ| ಅವಚಾರ್ಯಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್)| ಸುಬೋಧಮ್| (ಪ್ರತತಮನವರತಂ ಭೃಶಶೀತಲಾನ್ ಸ್ಪರ್ಶವೀರ್ಯಯೋರತಿಶಯೇನ ಶೀತಾನ್ ಪ್ರಲೇಪಾನ್ ಪರಿಷೇಕಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್)| ಸುಬೋಧಮ್| ಗೃಷ್ಟಿರೇಕವಾರಪ್ರಸೂತಾ ಗೌಃ (ಭಗ್ನಃ ಪುರುಷಃ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಂ ಸರ್ಪಿಷೋಪೇತಂ ಮಧುರೌಷಧಸಾಧಿತಂ ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧಸಿದ್ಧಂ ಲಾಕ್ಷಾಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಂ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಂ ಗೃಷ್ಟಿಕ್ಷೀರಂ ಸಕೃತ್ಪ್ರಸೂತಾ ಗೌರ್ಗೃಷ್ಟಿಸ್ತಸ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಪ್ರಾತಃಕಾಲೇ ಪಿಬೇತ್| ಸವ್ರಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಂ| (ಸವ್ರಣಸ್ಯ ವ್ರಣೋಪೇತಸ್ಯ| ಭಗ್ನಸ್ಯ ವ್ರಣಸ್ತು ಮಧುಘೃತೋತ್ತರೈರುದ್ರಿಕ್ತಮಧುಘೃತೈಃ ಕಷಾಯೈಃ ಕಷಾಯದ್ರವ್ಯಚೂರ್ಣೈಃ ಪ್ರತಿಸಾರ್ಯಃ| ತುಶಬ್ದೇನ ಭಗ್ನವ್ರಣಸ್ಯ ಘೃಷ್ಟಾವಕೃತ್ತಾದ್ಯನ್ಯತಮತ್ವೇಽಪಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಃ ಸೂಚಿತಃ| ಅಥೇತ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ ಶೇಷೋಽವಶಿಷ್ಟೋ ಭಙ್ಗೋದಿತಃ ಭಙ್ಗೇಷುಕ್ತೋ ಬನ್ಧನಾದಿಃ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ ಕಾರ್ಯಃ)||೧೫||

Adhikarana vraNAntaraprakAreShu cikitsAvisheShaH (16) · Śloka 16

ಲಮ್ಬಾನಿ ವ್ರಣಮಾಂಸಾನಿ ಪ್ರಲಿಪ್ಯ ಮಧುಸರ್ಪಿಷಾ| ಸನ್ದಧೀತ ವ್ರಣಾನ್ ವೈದ್ಯೋ ಬನ್ಧನೈಶ್ಚೋಪಪಾದಯೇತ್| ತಾನ್ ಸಮಾನ್ ಸುಸ್ಥಿತಾಞ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಫಲಿನೀಲೋಧ್ರಕಟ್ಫಲೈಃ| ಸಮಙ್ಗಾಧಾತಕೀಯುಕ್ತೈಶ್ಚೂರ್ಣಿತೈರವಚೂರ್ಣಯೇತ್| ಪಞ್ಚವಲ್ಕಲಚೂರ್ಣೈರ್ವಾ ಮಧುಶುಕ್ತಸಮನ್ವಿತೈಃ| ಧಾತಕೀಲೋಧ್ರಚೂರ್ಣೈರ್ವಾ ರೋಹನ್ತ್ಯಾಶು ತಥಾ ವ್ರಣಾಃ| ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೋತ್ಪಿಷ್ಟಯೋಃ ಸನ್ಧಿಮೇವಮೇವಾವಿಘಟ್ಟಯನ್| ಉಪಾಚರೇದ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ವಿಸರ್ಪಾದೀನುಪದ್ರವಾನ್||೧೬||

ಅತ್ರ ವ್ರಣಪ್ರಸಙ್ಗಾದಷ್ಟವಿಧೇಷು ಸದ್ಯೋವ್ರಣೇಷು ಪ್ರವಿಲಮ್ಬಿವ್ರಣಸ್ಯಾಪಿ ಬನ್ಧನಾವಶ್ಯಕತ್ವಾತ್ ತತ್ಕ್ರಿಯಾಽತ್ರ ವಿಶೇಷೇಣೋಚ್ಯತೇ| ಸುಬೋಧಮ್| (ವೈದ್ಯೋ ಭಿಷಕ್ ಲಮ್ಬಾನಿ ಯೇನ-ಕೇನಾಪಿ ವೇಧವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರವಿಲಮ್ಬಿತಾನಿ ವ್ರಣಮಾಂಸಾನಿ ಮಧುಮಿಶ್ರಿತೇನ ಸರ್ಪಿಷಾ ಪ್ರಲಿಪ್ಯ ವ್ರಣಾನ್ ಸನ್ಧಧೀತ ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಸಂಶ್ಲೇಷಯೇತ್| ಯಥಾಸ್ಥಾನಂ ನಿವೇಶ್ಯ ಸೀವ್ಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬನ್ಧನೈಸ್ತತ್ತದಙ್ಗ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೋಚಿತೈಃ ಕೋಶಸ್ವಸ್ತಿಕಾದಿಬನ್ಧನವಿಶೇಷೈರುಪಪಾದಯೇತ್ ಸಮ್ಪಾದಯೇತ್| ಬಧ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ)| ತಾನಿತಿ ವ್ರಣಾನ್| ಪಞ್ಚವಲ್ಕಲಾನಾಂ ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಪ್ಲಕ್ಷವೇತಸಾನಾಂ ತ್ವಚಃ| (ತಾನ್ ವ್ರಣಾನ್ ಸಮಾನ್ ನಿಮ್ನೋನ್ನತರಹಿತಾನ್ ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಾನ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯಥಾವದವಗಮ್ಯ ಚೂರ್ಣಿತೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮರಜೀಕೃತೈಃ ಸಮಙ್ಗಾದಿಯುಕ್ತೈಃ ಫಲಿನ್ಯಾದಿಚೂರ್ಣೈರ್ವ್ರಣೇ ಅವಾಕಿರೇತ್| ಅಥವಾ ಮಧುಶುಕ್ತಯುಕ್ತೈಃ ಪಞ್ಚವಲ್ಕಲಚೂರ್ಣೈರಥವಾ ಧಾತಕೀಲೋಧ್ರಚೂರ್ಣೈರವಾಕಿರೇತ್| ತಥಾ ಏವಂ ಕೃತೇ ಸತಿ ವ್ರಣಾ ಆಶು ದ್ರಾಗೇವ ರೋಹನ್ತಿ )| ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ತಥೋತ್ಪಿಷ್ಟೇ ಚೈವಮೇವಾನನ್ತರೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣಾಽವಿಘಟ್ಟಯನ್ ಸನ್ಧಿಮುಪಾಚರೇತ್| ವ್ರಣೇ ಚ ಯೇ ವಿಸರ್ಪಶ್ವಯಥುದಾಹಕೃಮ್ಯಾದಯ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತಾನ್ಯಥಾಸ್ವಮುಕ್ತೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇನೋಪಚರೇತ್ ||೧೬||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA sthairyatAptikAlashca (17) · Śloka 17

ಇತಿ ಭಙ್ಗೌಪಕ್ರಾನ್ತಃ ಸ್ಥಿರಧಾತೋಋತೌ ಹಿಮೇ| ಮಾಂಸಲಸ್ಯಾಲ್ಪದೋಷಸ್ಯ ಸುಸಾಧೋ ದಾರುಣೋಽನ್ಯಥಾ| ಪೂರ್ವಮಧ್ಯಾನ್ತವಯಸಾಮೇಕದ್ವಿತ್ರಿಗುಣೈಃ ಕ್ರಮಾತ್| ಮಾಸೈಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಭವೇತ್ಸನ್ಧೇಯಥೋಕ್ತಂ ಭಜತಾಂ ವಿಧಿಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸಾಧನಮಿದಂ ................................||೧೭||

ಇತ್ಯನೇನೋಪಕ್ರಾನ್ತೋ ಭಙ್ಗಃ ಸ್ಥಿರಧಾತೋರ್ಮಾಂಸಲಸ್ಯಾಲ್ಪದೋಷಸ್ಯ ಚ ಹಿಮಋತೌ ಶೀತಕಾಲೇ ಸುಸಾಧೋ ಭವತಿ| ಅನ್ಯಥೇತ್ಯುಕ್ತವೈಪರೀತ್ಯೇ ದಾರುಣೋ ದುಸ್ಸಾಧಃ| ಪೂರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವವಯಸೋ ಯಥೋಕ್ತಂ ವಿಧಿಂ ಭಜತ ಏಕೇನ ಮಾಸೇನ ಸನ್ಧೇಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಭವತಿ| ಮಧ್ಯವಯಸೋ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಮಾಸಾಭ್ಯಾಮ್| ಅನ್ತವಯಸೋ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ತ್ರಿಭಿರ್ಮಾಸೈರಿತಿ ಕ್ರಮಾರ್ಥಃ| ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಭಙ್ಗಸಾಧನಮುಕ್ತಮ್||೧೭||

Adhikarana sandhivisheShe karmavisheShaH - nakhasandhibha~ggaH (18) · Śloka 18

..........................ವಿಶೇಷೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ತ್ವತಃ| ನಖಸನ್ಧಿಂ ಸಮುತ್ಪಿಷ್ಟಂ ರಕ್ತಾನುಗತಮಾರಯಾ| ಅವಮಥ್ಯ ಸ್ರುತೇ ರಕ್ತೇ ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟೇನ ಲೇಪಯೇತ್||೧೮||

ಅತೋಽನನ್ತರಂ ವಿಶೇಷೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಯೋ ನಖಸನ್ಧಿಃ ಸಮುತ್ಪಿಷ್ಟಂ ಸನ್ ರಕ್ತಾನುಗತೋ ಭವತಿತ ತಮಾರಯಾಽಽರಾಖ್ಯೇನ ಶಸ್ತ್ರೇಣಾವಮಥ್ಯ ಸ್ರುತೇ ತು ರಕ್ತೇ ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟೇನ ಲೇಪಯೇತ್||೧೮||

Adhikarana a~ggulisandhiBa~ggaH (19) · Śloka 19

ಭಗ್ನಾನ್ ಸನ್ಧಿವಿಮುಕ್ತಾಂಶ್ಚ ಕೃತ್ವಾ ಪೂರ್ವವದಙ್ಗುಲೀನ್| ತನುನಾಽಽವೇಷ್ಟ್ಯ ಪಟ್ಟೇನ ಘೃತಸೇಕಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್||೧೯||

ಭಗ್ನಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಬೋಧಮ್||೧೯||

Adhikarana UrvasthiBa~ggaH (20) · Śloka 20

ಚಕ್ರಯೋಗೇನ ಮತಿಮಾನಾಞ್ಛೇದೂರ್ವಸ್ಥಿ ನಿರ್ಗತಮ್||೨೦||

ಮತಿಮಾನ್ ನಿರ್ಗತಮೂರ್ವಸ್ಥಿ ಚಕ್ರಯೋಗೇನಾಞ್ಛೇತ್| ಚಕ್ರವತ್ ದೂರಮಾಕ್ಷಿಪನ್ನಾಧಾರೇ ಪ್ರವೇಶಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೦||

Adhikarana kaTiBagnam (21) · Śloka 21

ಆಞ್ಚ್ಛೇದೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಾಚ್ಚ ಕಟಿಭಗ್ನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ||೨೧||

ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ ಕಟಿಭಗ್ನಂ ಊರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಪೂರ್ವಕಾಯಮಧ ಇತಿ ಪಶ್ಚಿಮಕಾಯಮಾಞ್ಚ್ಛೇದೇವಂ ಸನ್ಧಿಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಮಾಸಾದಯತಿ||೨೧||

Adhikarana aMsasandhiBa~ggaH (22) · Śloka 22

ಮುಸಲೇನೋತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್ ಕಕ್ಷಮಂಸಸನ್ಧೌ ವಿಸಙ್ಗತೇ| ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಞ್ಚ ಬಧ್ನೀಯಾತ್ಸ್ವಸ್ತಿಕೇನ ಸಮಾಹಿತಃ||೨೨||

ಸುಬೋಧಮ್| ಮುಸಲೋತ್ಕ್ಷೇಪಣೇನ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಮಂಸಂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಖ್ಯೇನ ಬನ್ಧೇನ ಬಧ್ನೀಯಾತ್||೨೨||

Adhikarana kUrparasandhiBa~ggaH (23) · Śloka 23

ಕೌರ್ಪರಂ ತು ಭಿಷಕ್ಸನ್ಧಿಮಙ್ಗುಷ್ಠೇನಾನುಮಾರ್ಜಯೇತ್| ಅನುಮೃಜ್ಯ ತತಃ ಸನ್ಧಿಂ ಪೀಡಯೇತ್ಕೂರ್ಪರಾಚ್ಚ್ಯುತಮ್| ಪ್ರಸಾರ್ಯಾಕುಞ್ಚಯೇಚ್ಚೈನಂ ಸ್ನೇಹಸೇಕಂ ಚ ಕಾರಯೇತ್||೨೩||

ಭಗ್ನಂ ಕೌರ್ಪರಂ ಸನ್ಧಿಮಙ್ಗುಷ್ಠಾನುಮಾರ್ಜನೇನ ಕೂರ್ಪರಾಚ್ಚ್ಯಾವಯೇತ್| ತತಃ ಕೂರ್ಪರಾಚ್ಚ್ಯುತಂ ಪ್ರಸಾರ್ಯಾಽಽಕುಞ್ಚಯೇತ್| ಏವಂ ಹಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಮಾಸಾದಯತಿ||೨೩||

Adhikarana atideshena maNibandhAdiBa~ggaH (24) · Śloka 24

ಮಣಿಬನ್ಧೇ ಚ ಜಾನೌ ಚ ಗುಲ್ಫೇ ಚೈಷಃ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ||೨೪||

ಮಣಿಬನ್ಧಃ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಬೋಧಮ್||೨೪||

Adhikarana hastatalaBa~ggaH (25) · Śloka 25

ಉಭೇ ತಲೇ ಸಮೇ ಕೃತ್ವಾ ತಲಭಗ್ನಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ| ಬಧ್ನೀಯಾದಾಮತೈಲೇನ ಪರಿಷೇಕಂ ಚ ಕಾರಯೇತ್| ಪ್ರಾಗ್ಗೋಮಯಮಯಂ ಪಿಣ್ಡಂ ಧಾರಯೇನ್ಮೃನ್ಮಯಂ ತತಃ| ಹಸ್ತೇ ಜಾತಬಲೇ ಕಾರ್ಯಂ ಕ್ರಮಾತ್ಪಾಷಾಣಧಾರಣಮ್||೨೫||

ತಲಭಗ್ನಸ್ಯ ದೇಹಿನ ಉಭೇ ತಲೇ ಸಮೇ ಪರಸ್ಪರಂ ಪುಟಲಗ್ನೇ ಕೃತ್ವಾ ಬಧ್ನೀಯಾತ್| ತತಃ ಕರತಲಮಾಮತೈಲೇನಾಪಕ್ವತೈಲೇನ ಪರಿಷೇಚಯೇತ್| ಪ್ರಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಬೋಧಮ್||೨೫||

Adhikarana akShakaBa~ggaH (26) · Śloka 26

ಸನ್ನಮುನ್ನಾಮಯೇತ್ ಸ್ವಿನ್ನಮಕ್ಷಕಂ ಮುಸಲೇನ ತು| ತಥೋನ್ನತಂ ಪೀಡಯೇತ ಬಧ್ನೀಯಾನ್ನಿಬಿಡಂ ತತಃ||೨೬||

ಸನ್ನಮಕ್ಷಕಂ ಸ್ವೇದಯಿತ್ವಾ ಮುಸಲೇನೋನ್ನಾಮಯೇತ್| ತತ್ತೂನ್ನತಂ ತತ್ಸಮ್ಪೀಡ್ಯ ನಿಬಿಡಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್||೨೬||

Adhikarana bAhuBa~ggaH (27) · Śloka 27

ಊರುವಚ್ಚ ವಿಧಾತವ್ಯಂ ಬಾಹುಭಙ್ಗೋ ಪ್ರಸಾಧನಮ್||೨೭||

ಬಾಹುಭಙ್ಗೇ ಚ ಪ್ರಸಾಧನಂ ಊರುವದ್ವಿಧಾತವ್ಯಮ್| ಊರುವದಿತಿ ಚಕ್ರಯೋಜನೇನ||೨೭||

Adhikarana grIvABa~ggaH (28) · Śloka 28

ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ತು ವಿವೃತ್ತಾಯಾಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾಮಧೋಽಪಿ ವಾ| ಅವಟಾವಥ ಹನ್ವೋಶ್ಚ ಪ್ರಗೃಹ್ಯೋನ್ನಮಯೇಚ್ಛಿರಃ| ಸಮಂ ಕುಶಾಭಿರ್ಬಧ್ನೀಯಾದುತ್ತಾನಂ ಶಾಯಯೇಚ್ಚ ತಮ್||೨೮||

ವಿವೃತ್ತಾ ಪರಿವೃತಾ ಯಾ ಗ್ರೀವಾ ತಸ್ಯಾಮಥವಾ ಕ್ರೋಡಭಾಗಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾಂ ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಶಿರಃ ಅವಟೌ ಚ ಹನ್ವೋಶ್ಚ ಪ್ರಗೃಹ್ಯೋನ್ನಮಯೇತ್| ಅವಟುಃ ಕೃಕಾಟಿಕಾ| ತತಃ ಸಮಂ ಕುಶಾಭಿರ್ಬಧ್ನೀಯಾತ್| ಕುಶಾಖ್ಯಾಃ ಕಾಷ್ಠವಲ್ಕಲಾದಯಃ||೨೮||

Adhikarana hanusandhiBa~ggaH (29) · Śloka 29

ಹನ್ವಸ್ಥೀನಿ ಸಮಾನೀಯ ಹನುಸನ್ಧೌ ವಿಸಙ್ಗತೇ| ಸ್ವೇದಯಿತ್ವಾ ಸ್ಥಿತೇ ಸಮ್ಯಕ್ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀಬನ್ಧಮಾಚರೇತ್| ಘೃತಂ ವಾತಘ್ನಮಧುರೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ನಸ್ಯಂ ಚ ಪೂಜಿತಮ್||೨೯||

ಸುಬೋಧಮ್| ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀಬನ್ಧಃ ಅನ್ತರಿಕ್ಷೇ ಕಾಷ್ಠಪ್ರಯೋಗೇನ||೨೯||

Adhikarana dantasandhiBa~ggaH (30) · Śloka 30

ದನ್ತಾನಭಗ್ನಾಂಶ್ಚಲಿತಾನ್ ಸರಕ್ತಾನವಪೀಡಯೇತ್| ವಯಸ್ಥಸ್ಯಾಮ್ಬುಭಿಃ ಶೀತೈಃ ಪರಿಷಿಚ್ಯ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್| ಬಹಿರ್ನಿರ್ವಾಪಣೈರನ್ತಃ ಸನ್ಧಾನೀಯೈರುಪಾಚರೇತ್| ಬಲಾದ್ವಯಶೃತೇ ಕ್ಷೀರೇ ಪದ್ಮಕಾದಿಶೃತಂ ಘೃತಮ್| ನಸ್ಯಗಣ್ಡೂಷಯೋರ್ಯೋಜ್ಯಂ ಚಲದ್ವಿಜಹಿತನಿ ಚ| ಕಲ್ಕಿತೈಸ್ತದ್ಧಿ ತೈಶ್ಚಾಸ್ಯ ದನ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಲೇಪಯೇತ್| ತ್ರೀನ್ ಮಾಸಾನ್ ಮೃದು ಭುಞ್ಜೀತ ರಸಾನ್ನಂ ಕಠಿನಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್||೩೦||

ಸುಬೋಧಮ್| ಕ್ಷೀರಂ ಬಲಾದ್ವಯೇನ ಶ್ರುತಂ ಕೃತ್ವಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಪದ್ಮಕಾದಿಗರ್ಭಂ ಘೃತಂ ಶ್ರಪಯೇತ್ ತನ್ನಸ್ಯೇ ಗಣ್ಡೂಷೇ ಚ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಚಲದ್ವಿಜಹಿತೈರೌಷಧೈಃ ಕಲ್ಕಿತೈರ್ದನ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಲೇಪಯೇತ್| ಅತ್ರ ಚ ದನ್ತಚಾಲೇ ತ್ರೀನ್ ಮಾಸಾನ್ ಮೃದ್ವಕಠಿನಂ ರಸಾನ್ನಂ ಭುಞ್ಜೀತ| ಕಠಿನಾಂಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್||೩೦||

Adhikarana nAsABa~ggaH (31) · Śloka 31

ನಾಸಾಂ ವಿವೃತ್ತಾಂ ಸನ್ನಾಂ ವಾ ಋಜೂಕೃತ್ಯ ಶಲಾಕಯಾ| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ನಸ್ತತೋ ನಾಡೀಂ ದ್ವಿಮುಖೀಂ ಸಮ್ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ತತಃ ಪಟ್ಟೇನ ಸಂವೇಷ್ಟ್ಯ ಘೃತಸೇಕಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್||೩೧||

ವಿವೃತ್ತಾಂ ಪರಿವೃತ್ತಾಂ ಸನ್ನಾಂ ವಾ ನಾಸಾಂ ಶಲಾಕಯಾ ಋಜೂಪವಿಷ್ಟಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ನಾಸಾಚ್ಛಿದ್ರಂ ಉಭಯಮುಖೀಂ ನಾಡೀಂ ಯಸ್ಯಾಮನ್ತರ್ವಹಿಶ್ಚ ಮುಖಂ ಏಕೇನ ಶ್ವಾಸಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಮನ್ಯೇನ ನಿಸ್ಸರತಿ ತಾಮ್||೩೧||

Adhikarana karNaBa~ggaH (32) · Śloka 32

ಭಗ್ನಂ ಕರ್ಣಂ ಘೃತಾಭ್ಯಕ್ತಂ ನ್ಯಸ್ಯ ಬನ್ಧೇನ ಯೋಜಯೇತ್| ಸದ್ಯಃ ಕ್ಷತವಿಧಾನಂ ಚ ತತಃ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸಮಾಚರೇತ್||೩೨||

ಸುಬೋಧಮ್| ನ್ಯಸ್ಯೇತಿ ಸ್ವೇ ಸನ್ನಿವೇಶೇ ಸ್ಥಾಪ್ಯ||೩೨||

Adhikarana kaTyAdiBa~gge shayanavidhiH (33) · Śloka 33

ಕಟೀಜಙ್ಘೋರುಭಗ್ನಾನಾಂ ಕವಾಟಶಯನಂ ಹಿತಮ್| ಯನ್ತ್ರಣಾರ್ಥಂ ತತಃ ಕೀಲಾಃ ಪಞ್ಚ ಕಾರ್ಯಾ ನಿಬನ್ಧನಾಃ| ಜಡೋರುಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ದ್ವೌ ದ್ವೌ ತಲ ಏಕಶ್ಚ ಕೀಲಕಃ| ಶ್ರೋಣ್ಯಾಂ ವಾ ಪೃಷ್ಠವಂಶೇ ವಾ ವಕ್ಷಸ್ಯಕ್ಷಕಯೋಸ್ತಥಾ| ವಿಮೋಕ್ಷೇ ಭಗ್ನಸನ್ಧೀನಾಂ ವಿಧಿಮೇನಂ ಸಮಾಚರೇತ್||೩೩||

ಕಟೀಭಗ್ನಾನಾಂ ಜಙ್ಘಾಭಗ್ನಾನಾಮೂರುಭಗ್ನಾನಾಂ ಚ ಕವಾಟಶಯನಂ ಹಿತಮ್| ಕವಾಟಂ ಸ್ಥಿರಂ ಕಾಷ್ಠಪಟ್ಟಮ್| ಯೇಷಾಂ ಚ ಯನ್ತ್ರಣಾರ್ಥಮಚಲನಾಯ ನಿಬನ್ಧನಾಃ ನಿಯಮನಾಧಾರಭೂತಾಃ ಪಞ್ಚಕೀಲಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ| ತೇಷಾಂ ನಿಯೋಜನಮಾಹಜಙ್ಘಾ ಚ ಊರುಶ್ಚ ಜಙ್ಘೋರು, ತಸ್ಮಿನ್ ಜಙ್ಘೋರುಣಿ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಕೀಲಕೌ ತಲೇ ಪಾದತಲೇ ಏಕಃ| ತೇನೋತ್ತಾನಸ್ಯ ಕವಾಟೇ ಸ್ಥಿತಸ್ಯವಾಮೇ ಜಙ್ಹ್ಘೋರುಣ್ಯೇಕಃ ಕೀಲಕೋ ದಕ್ಷಿಣೇ ಜಙ್ಘೋರುಣಿ ದ್ವಿತೀಯಃ| ವಾಮೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ತೃತೀಯೋ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾಱ್ಶ್ವೇ ಚತುರ್ಥಃ| ಪಾದತಲೇ ಏಕಃ ಕೀಲಕೋ ವಿಶ್ರಮಾಯ| ಶ್ರೋಣ್ಯಾದಿಷು ಭಗ್ನಸನ್ಧೀನಾಂ ವಿಮೋಕ್ಷೇ ಚೈತದೇವ| ಶ್ರೋಣಿರ್ಜಘನಮೂಲಮ್| ಅಕ್ಷಕೋ ದೋರ್ವಕ್ಷೋಮೂಲಮ್| (ಕೀಲಕಸ್ಯ ಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾಕಥನಾತ್ ಸರ್ವತ್ರಾಪಿ ಪಞ್ಚೈವ ಕೀಲಕಾಃ ಭಗ್ನಸ್ಯ ಸನ್ಧೇರಧ ಊರ್ಧ್ವಞ್ಚ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಕೀಲಕೋ ಭವತಃ ತಲ ಏಕಶ್ಚ| ತತ್ರ ನಾಭೇರುರ್ಧ್ವಗಾನಾಂ ಸನ್ಧೀನಾಂ ಭಙ್ಗೇ ತ್ವೇಕಃ ಕೀಲಕ ಉಪರಿಷ್ಟಾದ್ಯೋಜ್ಯ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ)||೩೩||

Adhikarana ciravimuktasandhisthApanam (34) · Śloka 34

ಸನ್ಧೀಂಶ್ಚಿರವಿಮುಕ್ತಾಂಸ್ತು ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾನ್ ಮೃದೂಕೃತಾನ್| ಉಕ್ತೈರ್ವಿಧಾನೈರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸ್ಥಾನಮಾನಯೇತ್||೩೪||

(ಚಿರವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧೇಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಾಪನೋಪಾಯಮಾಹ) ಸುಬೋಧಮ್| ಚಿರವಿಮುಕ್ತಾಃ ಯೇ ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸನ್ತೋ ಬಹುಕಾಲಮುಪೇಕ್ಷಿತಾಃ| ಬುದ್ಧ್ಯೇತಿ ಯಥೌಪಯಿಕಂ ವಿಕಲ್ಪನೇನ||೩೪||

Adhikarana asandhiBagnasya saMshleShaNam (35) · Śloka 35

ಅಸನ್ಧಿಭಗ್ನೇ ರೂಢೇ ತು ವಿಷಮೋಲ್ಬಣಸಾಧಿತೇ| ಆಪೋಥ್ಯ ಭಗ್ನಂ ಯಮಯೇತ್ತತೋ ಭಗ್ನವದಾಚರೇತ್||೩೫||

(ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟರೂಢಸ್ಯಾಽಸನ್ಧಿಭಗ್ನಸ್ಯ ಸಂಶ್ಲೇಷ್ಣೋಪಾಯಮಾಹ) ಯಸ್ತ್ವಸನ್ಧಿಭಗ್ನಃ ಸ ವಿಷಮೋಲ್ಬಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಾಧಿತೋ ದುರ್ಯೋಜಿತೋ ರೂಢಶ್ಚ ತಂ ಸನ್ಧಿಮಾಪೋಥ್ಯ ಭಙ್ಕ್ತ್ವಾ ಪುನರ್ಯಮಯೇತ್| ತತೋ ಭಗ್ನವತ್ ಭಙ್ಗೋಕ್ತವಿಧಾನೇನಾಚರೇತ್ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್||೩೫||

Adhikarana bha~ggasya pAkAdrakShaNam (36) · Śloka 36

ಭಗ್ನೋ ನೈತಿ ಯಥಾ ಪಾಕಂ ಪ್ರಯತೇತ ತಥಾ ಭಿಷಕ್| ಪಕ್ವಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯುಃ ಸನ್ಧಿಃ ಶ್ಲೇಷಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ||೩೬||

ಸುಬೋಧಮ್| (ಭಿಷಕ್ ಭಙ್ಗಕ್ರಿಯಾಕುಶಲೋ ವೈದ್ಯಃ ಭಙ್ಗೋ ಯಥಾ ಪಾಕಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ತಥಾ ಪ್ರತ್ಯನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯತಃ ಪಕ್ವಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯುಃ ಪಕ್ವಾನಿ ಮಾಂಸಸಿರಾದೀನಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸಃ ಸನ್ಧಿಃ ಶ್ಲೇಷಮನ್ಯೋನ್ಯಸಂಶ್ಲೇಷಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ) ||೩೬||

Adhikarana atideshena vAtavyAdhicikitsAprayogaH (37) · Śloka 37

ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನ್ ಸ್ನೇಹಾನ್ ಭಗ್ನಸ್ಯ ಯೋಜಯೇತ್| ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗಾನ್ ಬಲ್ಯಾಂಶ್ಚ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ ಶೀಲಯೇತ್||೩೭||

ಸುಬೋಧಮ್| (ಭಗ್ನಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿನಿರ್ದಿಷ್ಟನ್ ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಗುಗ್ಗುಲುತಿಕ್ತಬಲಾತೈಲಾದೀನ್ ಸ್ನೇಹಾನ್| ಬಲ್ಯಾನ್ ಬಲಕರಾನ್ ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗಾನ್ ಪಾನಾನ್ವಾಸನನಾವನಾಭ್ಯಙ್ಗಾನ್ ಯೋಜಯೇತ್| ತಥಾ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಕರ್ಮಕಾಲಾದಿಭೇದೇನ ಬಹವಿಧಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ ಶೀಲಯೇದಭ್ಯಸೇತ್)||೩೭||

Adhikarana pathyApathyam (38) · Śloka 38

ಶಾಲೀಕ್ಷೀರರಸಾಜ್ಯಾದ್ಯೈಃ ಪೌಷ್ಟಿಕೈರವಿದಾಹಿಭಿಃ| ಮಾತ್ರಯೋಪಚರೇತ್ ಭಗ್ನಂ ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಕಾರಿಭಿಃ| ಗ್ಲಾನಿರ್ನ ಶಸ್ಯತೇ ತಸ್ಯ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಕೃದ್ಧಿ ಸಾ| ಲವಣಂ ಕಟುಕಂ ಕ್ಷಾರಮಮ್ಲಂ ಮೈಥುನಮಾತಪಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಞ್ಚ ನ ಸೇವೇತ ಭಗ್ನೋ ರೂಕ್ಷಞ್ಚ ಭೇಷಜಮ್||೩೮||

ಸುಬೋಧಮ್| (ಭಗ್ನಂ ಪುರುಷಂ ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಕಾರಿಭಿಃ ಸನ್ಧೇಃ ಸಂಶ್ಲೇಷಕರಣಸಮರ್ಥೈಃ ಪೌಷ್ಟಿಕೈರ್ದೇಹಪುಷ್ಟಿಕರೈರವಿದಾಹಿಭಿರ್ವಿದಾಹರಹಿತೈಃ ಶಾಲ್ಯಾದಿಭಿರ್ಮಾತ್ರಯೋಪಚರೇತ್ ಭೋಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮಾಂಸಕಙ್ಗುಷಷ್ಟಿಕಾದಿ ಪರಿಗ್ರಹಃ)| ತಸ್ಯ ಭಗ್ನಸ್ಯ ತು ಗ್ಲಾನಿರ್ನ ಶಸ್ಯತೇ ಸಾ ಹಿ ಗ್ಲಾನಿಃ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಕೃತ್ (ಗ್ಲಾನಿರಿನ್ದ್ರಿಯಸಾದಃ ತತ್ಕಾರಣಂ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾ ಗ್ಲಾನಿಃ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಕೃದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ ಗ್ಲಾನಿರ್ನ ಹಿತಾ)| ಭಗ್ನಶ್ಚ ಲವಣಾದಿಕಂ ನ ಸೇವೇತ| ಕ್ಷಾರಂ ಯವಕ್ಷಾರಾದಿ| ರೂಕ್ಷಂ ನಿಃಸ್ನೇಹಮ್||೩೮||

Adhikarana vivarjanIyaM bha~ggam (39) · Śloka 39

ಸಮ್ಯಗ್ಯಮಿತಮಪ್ಯಸ್ಥಿ ದುರ್ನ್ಯಾಸಾದ್ದುರ್ನಿಬನ್ಧನಾತ್| ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದಪಿ ಯದ್ಗಚ್ಛೇದ್ವಿಕ್ರಿಯಾಂ ತದ್ವಿವರ್ಜಯೇತ್| ಆದಿತೋ ಯಚ್ಚ ದುರ್ಜಾತಮಸ್ಥಿಸನ್ಧಿರಥಾಪಿ ವಾ||೩೯||

ಸಮ್ಯಕ್ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಿಧಾನೇನ ನಿಯಮಿತಮಪಿ ತತ್ಕಾಲಮ್| ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ದುರ್ನ್ಯಾಸಾದಿನಾ ಯದಸ್ಥಿ ವಿಕಾರಂ ವಿಕ್ರಿಯಾಂ ಗಚ್ಛೇತ್ ತದ್ವಿವರ್ಜಯೇತ್| ಆದಿತೋ ಗರ್ಭಾದೇವ ಯದಸ್ಥಿ ವಾ ಸನ್ಧಿರ್ವಾ ದುರ್ಜಾತಂ ತದಪಿ ವರ್ಜಯೇತ್| (ವಿಕ್ರಿಯಾ ಉನ್ನತಾವನತತ್ವಾದ್ಯಯಥಾಪೂರ್ವಸಂಸ್ಥಿತಿಃ)||೩೯||

Adhikarana asthivisheShAdbha~ggaprakAravisheShaH (40) · Śloka 40

ತರುಣಾಸ್ಥೀನಿ ಭುಜ್ಯನ್ತೇ ಭಜ್ಯನ್ತೇ ನಲಕಾನಿ ತು| ಕಪಾಲಾನಿ ವಿಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಸ್ಫುಟನ್ತ್ಯನ್ಯಾನಿ ಭೂಯಸಾ||೪೦||

(ಅಸ್ಥಿವಿಶೇಷಕೃತಂ ಭಙ್ಗಸ್ಯ ವ್ಯವಹಾರವಿಶೇಷನಿಮಿತ್ತಮಾಹ)| ತರುಣಾಸ್ಥ್ಯಾದೀನಿ ಶಾರೀರ ಉಕ್ತಾನ್ಯಸ್ಥೀನಿ| ಭುಜ್ಯನ್ತೇ ಕುಟಿಲೀಭವನ್ತಿ| ಭಙ್ಗೋ ದ್ವಿಧಾಭವನಮ್| ವಿಭೇದಃ ಛಿದ್ರಣಮ್| ಸ್ಫುಟನಂ ದಲನಮ್| (ತರುಣಾಸ್ಥೀನಿ ನಾಸಾದಿಗತಾನಿ ಮೃದ್ವಸ್ಥೀನಿ| ನಲಕಾನಿ ಕೌರ್ಪರಜಙ್ಘಾದಿಗತಾನಿ| ಕಪಾಲಾನಿ ಶಿರಃಕಟೀಕಪಾಲಾದಿಗತಾನಿ| ಅನ್ಯಾನಿ ಪೃಷ್ಠವಂಶಪರ್ಶುಕಾಗ್ರಾದೀನಿ||೪೦||

Adhikarana susAdhitalakShaNam (41) · Śloka 41

ಅನುಲ್ಬಣಮನಾವಿದ್ಧಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ಪರ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್| ಆವೇದನಞ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾಯಾಂ ಭಗ್ನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸುಸಾಧಿತಮ್||೪೧||

ಅನುಲ್ಬಣಮಿತ್ಯಾದಿ ಸುಸಾಧಿತಸ್ಯ ಭಗ್ನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೪೧||

Adhikarana gandhatailam (42-32) · Śloka 32

ಕೃಷ್ಣಾಸ್ತಿಲಾನ್ ವಿರಜಸೋ ದೃಢವಸ್ತ್ರಬದ್ಧಾನ್ ಸಪ್ತಕ್ಷಪಾ ವಹತಿ ವಾರಿಣಿ ವಾಸಯೇತ| ಸಂಶೋಷಯೇದನುದಿನಂ ಪ್ರತಿಸಾರ್ಯ ಚೈನಾನ್ ಕ್ಷೀರೇ ತಥೈವ ಮಧುಕಕ್ವಥಿತೇ ಚ ತೋಯೇ| ಪುನರಪಿ ಪೀತಪಯಸ್ಕಾಂಸ್ತಾನ್ ಪೂರ್ವವದೇವ ಶೋಷಿತಾನ್ ಬಾಢಮ್| ವಿಗತತುಷಾನರಜಸ್ಕಾನ್ ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ವಿಚೂರ್ಣಿತಿರ್ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ನಲದವಾಲಕಲೋಹಿತಯಷ್ಟಿಕಾ ನಖಮಿಸಿಪ್ಲವಕುಷ್ಠಬಲಾತ್ರಯೈಃ| ಅಗರುಕುಙ್ಕುಮಚನ್ದನಸಾರಿವಾ ಸರಲಸರ್ಜರಸಾಮರದಾರುಭಿಃ| ಪದ್ಮಕಾದಿಗಣೋಪೇತೈಸ್ತಿಲಪಿಷ್ಟಂ ತತಶ್ಚ ತತ್| ಸಮಸ್ತಗನ್ಧಭೈಷಜ್ಯಸಿದ್ಧದುಗ್ಧೇನ ಪೀಡಯೇತ್| ಶೈಲೇಯರಾಸ್ನಾಶುಮತೀಕಶೇರುಕಾಲಾನುಸಾರೀನತಪತ್ರಲೋಧ್ರೈಃ| ಸಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲೈಃ ಸಪಯಃ ಸದೂರ್ವೈಃ ತೈಲಂ ಪಚೇತ್ತನ್ನಲದಾದಿಭಿಶ್ಚ| ಗನ್ಧತೈಲಮಿದಮುತ್ತಮಮಸ್ಥಿ ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃಜ್ಜಯತಿ ಚಾಶು ವಿಕಾರಾನ್| ವಾತಪಿತ್ತಜನಿತಾನತಿವೀರ್ಯಂ ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ವಿವಿಧೈರುಪಯೋಗೈಃ||೪೨|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾ- ವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಭಙ್ಗಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೨||

ಕೃಷ್ಣಾಮ್ಸ್ತಿಲಾನಿತ್ಯಾದಿನಾ ಗನ್ಧತೈಲಮಾಹ| ತಿಲಾನಾಮ್ ದಿವಾ ಶೋಷಣಂ ರಾತ್ರೌ ವಹತಿ ಪ್ರವಹತಿ ವಾರಿಣಿ ಪಾನೀಯೇ ವಸ್ತ್ರಬದ್ಧಾನಾಂ ವಾಸನಮಿತಿ ಸಪ್ತರಾತ್ರಮ್| ತತಃ ಕ್ಷೀರೇ ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ಶೋಷಣಂ ಚ| ತತೋ ಮಧುಯಷ್ಟೀಜಲೇ ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ಪುನಃ ಶೋಷಣಮ್| ಪುನರಪಿ ಕ್ಷೀರೇ ಭಾವನಮ್| ತತಃ ಸಂಶೋಷ್ಯಾವಚೂರ್ಣನಮ್| ತತೋ ನಲದಾದಿಚೂರ್ಣೈಃ ಸಂಯೋಜನಮ್| ತತಃ ಸರ್ವಗನ್ಧದ್ರವ್ಯ ಸಿದ್ಧಕ್ಷೀರೇಣ ಪೀಡನಮ್| ತತಸ್ತಸ್ಯ ತೈಲಸ್ಯೈರ್ತೈರ್ನಲದಾದಿಭಿಃ ಶೈಲೇಯಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸಹ ಪಚನಮಿತಿ ಗನ್ಧತೈಲವಿಧಾನಮ್| ನಲದಂ ಮಾಂಸೀ ಉಶೀರಂ ವಾ| ಬಾಲಕಂ ಜಲಮ್| ಲೋಹಿತಯಷ್ಟಿಕಾ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ| ಮಿಸಿಃ ಶತಪುಷ್ಪಾ| ಪ್ಲವಙ್ಕೈವರ್ತೀ ಮುಸ್ತಕಮ್| ಬಲಾತ್ರಯಂ ಬಲಾ ಅತಿಬಲಾ ಶ್ವೇತಬಲಾ ಚ| ಪದ್ಮಕಾದಿಗಣಃ ಶೋಧನಾದಿಗಣೋಕ್ತಃ| ಸರ್ಜೋ ದೇವಧೂಪಃ| ರಸೋ ನಿರ್ಯಾಸಃ| ಅಮರದಾರು ದೇವಕಾಷ್ಠಮ್| ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ಕ್ಷೀರವಿದಾರೀ| ಶೈಲೇಯಂ ಶಿಲಾಜತು| ಕಶೇರು ಪ್ಲವಮ್| ಕಾಲಾನುಸಾರೀ ತುಮ್ಬುರುಃ| ನತಂ ತಗರಮ್| ಪತ್ರಂ ಗನ್ಧಪತ್ರಮ್| ಇದಂ ನಾಮ್ನಾ ಗನ್ಧತೈಲಮ್| ಉತ್ತಮಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಸ್ಥರ್ಯಕೃತ್| ಏತಚ್ಚಾತಿವೀರ್ಯಂ ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಾಜನಿತಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ವಿವಿಧೈಃ ಪಾನಾದಿಭಿರುಪಯೋಗೈರ್ಜಯತೀತಿ| (ವಿರಜಸೋ ರಜೋರಹಿತಾನ್ ದೃಢವಸ್ತ್ರಬದ್ಧಾನ್ ದೃಢೇನ ವಸ್ತ್ರಖಣ್ಡೇನ ಬದ್ಧಾನ್ ಕೃಷ್ಣತಿಲಾನ್ ವಹತಿ ಪ್ರವಾಹಯುಕ್ತೇ ಜಲೇ ಸಪ್ತಾಕ್ಷಪಾಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ವಾಸಯೇತ್| ಅತ್ರ ಕ್ಷಪಾಶಬ್ದೇನ ರಾತ್ರಿರೇವ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಏನಾನ್ ತಿಲಾನ್ ಪುನಃ ಕ್ಷೀರೇ ಮಧುಕಕ್ವಥಿತೇ ತೋಯೇ ಚ ಪ್ರತಿಸಾರ್ಯ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ತಥೈವ ತದ್ವದೇವ ಸಪ್ತಸಪ್ತಕ್ಷಪಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನುದಿನಮಹನ್ಯಹನಿ ಪರಿಶೋಷಯೇಚ್ಚ| ನಿಶಿತೋಯಾದಿನಿಕ್ಷಿಪ್ತೇಷ್ವೇಕವಿಂಶತಿದಿನೇಷ್ವಪ್ಯಾತಪೇ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ದಿವಾ ಪರಿಶೋಷಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸೌಶ್ರುತೇ- ರಾತ್ರೌ ರಾತ್ರೌ ತಿಲಾನ್ ಕೃಷ್ಣಾನ್ ವಾಸಯೇದಸ್ಥಿರೇ ಜಲೇ| ದಿವಾ ದಿವಾ ಶೋಷಯಿತ್ವಾ ಗವಾಂ ಕ್ಷೀರೇ ಚ ಭಾವಯೇತ್|| ತೃತೀಯಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ತು ಭಾವಯೇನ್ಮಧುಕಾಮ್ಬುನಾ| ತತಃ ಕ್ಷೀರಂ ಪುನಃ ಪೀತಾನ್ ವಿಶುಶ್ಕಾಂಶ್ಚೂರ್ಣಯೇದ್ಭಿಷಕ|| ಇತಿ| ಪುನರಪಿ ಪೀತಪಯಸ್ಕಾನ್ ಕ್ಷೀರಾಸ್ಥಿತಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೂರ್ವವದೇವ ಬಾಢಮತಿಶಯೇನ ಶೋಷಿತಾನ್| ವಿಗತತುಷಾನ್ ವೀತತ್ವಚಃ| ಅರಜಸ್ಕಾನಪಗತರಜಸಸ್ತಾನ್ ಕೃಷ್ಣತಿಲಾನ್ ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ಚೂರ್ಣಯಿತ್ವಾ ವಿಚೂರ್ಣಿತೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮರಜೀ ಕೃತೈರ್ನಲದಾದಿಭಿರ್ಯೋಜಯೇತ್| ನಲದಾದಿಚೂರ್ಣಂ ತಿಲಚೂರ್ಣಾದ್ದಶಾಂಶಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಿಲಾದ್ದಶಾಂಶಂ ತಿಲಪೀಡನೇಷು ಚೂರ್ಣಂ ತು ಭೈಷಜ್ಯಭವಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಚೂರ್ಣೇಽತಿರಿಕ್ತೇ ನ ತು ತೈಲಭವೋ ನ್ಯೂನೇ ನ ಭೈಷಜ್ಯಫಲಂ ಭವೇಚ್ಚ|| ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ತತೋಽನನ್ತರಂ ತಂ ತಿಲಪಿಷ್ಟಂ ಸಮಸ್ತಗನ್ಧಭೈಷಜ್ಯಸಿದ್ಧದುಗ್ಧೇನ ಸಮಸ್ತೈರ್ಗನ್ಧಭೈಷಜ್ಯೈಶ್ಚೋರಕವಾಲಕೋಶೀರಕುಷ್ಠಚನ್ದನಾದಿಗನ್ಧದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಿದ್ಧೇನ ಪಯಸಾ ಸಹ ಚಕ್ರಯನ್ತ್ರೇ ಪೀಡಯೇಚ್ಚ| ಪೀಡನಸ್ಯ ತೋಯಸ್ಥಾನೇ ಪಯೋ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೀಡನೋದ್ಭೂತಂ ತಂ ತೈಲಂ ಪುನಃ ಸಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲೈಃ ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾಸಹಿತೈಃ ಸದೂರ್ವೈರ್ದೂರ್ವಯೋಪೇತೈಃ ಶೈಲೇಯಾದಿಭಿಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರ್ನಲದಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸಹ ಸಪಯಃ ಪಯೋಯುಕ್ತಂ ತೈಲಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಪಯಸಾ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸೌಶ್ರುತೇ-'ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಪಯಸಾ ತತ್ತೈಲಂ ವಿಪಚೇದ್ಭಿಷಗಿ'ತಿ| ಉತ್ತಮಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಇದಂ ಗನ್ಧತೈಲಾಖ್ಯಂ ತೈಲಮಸ್ಥಿಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್ ಪಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿನಾ ಅಸ್ಥ್ನಃ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಕರೋತಿ| ವಿವಿಧೈರುಪಯೋಗೈಃ ಪಾನಾನ್ವಾಸನನಸ್ಯಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಭೇದೈಃ ಪ್ರಯೋಗವಿಶೇಷೈಃ ವಾತಪಿತ್ತಜನಿತಾನ್ ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ಥಾನ್ ಅತಿವೀರ್ಯಂ ಅತಿಶಯಿತಮುತ್ಕೃಷ್ಟಂ ವೀರ್ಯಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಅತಿಕ್ರಾನ್ತಮರ್ಯಾದಮಿತ್ಯಥ| ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ವ್ಯಾಪಿನಃ ಸಕಲಶರೀರವ್ಯಾಪಿನಃ ವಿಕಾರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನಪ್ಯಾಶು ನ ಚಿರಾಜ್ಜಯತಿ| ಗನ್ಧತೈಲಾಖ್ಯೇಽಸ್ಮಿನ್ಯೋಗೇ ವಸನ್ತತಿಲಕಾಯೌಪಚ್ಛನ್ದಸಿಕೇನ್ದ್ರವಜ್ರಾಸ್ವಾಗತಾಖ್ಯಾನಿ ಕ್ರಮಾತ್ ಪಞ್ಚವೃತ್ತಾನಿ ಚ)|| ೪೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾ- ಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ