Adhikarana dRuShTirogavij~jAnIyo nAma pa~jcadasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो दृष्टिरोगविज्ञानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ક્રમપ્રાપ્તાનાં દૃષ્ટિરોગાણાં હેત્વાદિકં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે| દૃષ્ટિભાગપટ્લત્વગ્વિષવ્યાપ્ત્યા દોષસ્ય રોગવિશેષપ્રદર્શનં ક્રિયતે||૧||
Adhikarana prathamapaTalagatadoShalakShaNam (2) · Śloka 2
સિરાનુસારિણિ મલે પ્રથમં પટલં શ્રિતે| અવ્યક્તમીક્ષતે રૂપં વ્યક્તમપ્યનિમિત્તતઃ||૨||
सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते| अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः||२||
🔊 Audio coming soon
સિરાનુસારિણીત્યાદિ| મલોવાતાદિભિઃ કૃતો દોષવિશેષઃ| સિરાનુસારિણિ સિરાભિઃ કોષ્ઠાત્ દૃષ્ટિમનુસરતિ તસ્મિંસ્તથાવિધેમલે પ્રથમાભ્યન્તરં ન તુ બાહ્યં પટલમાશ્રિતે સતિ પુરુષો વ્યક્તમપિ રૂપં કલશાદિનિમિત્તાભાવેઽપ્યવ્યક્તં પશ્યતિ|(નનુ કથં વ્રણશુક્લે બાહ્યં પટલં પ્રથમપટલમિત્યુક્ત્વા અત્રાભ્યન્તરં પટલં પ્રથમપટમિત્યુચ્યતે| અત્ર બ્રૂમઃ- પટલસ્ય ત્વગ્વિશેષત્વાદ્ વ્રણશુક્લસ્ય બાહ્યાત્ પટલાદારભ્ય ક્રમેણાભ્યન્તરયોર્દ્વિતીયતૃતીયપટલયોરાવેશાચ્ચ વ્રશુક્લે બાહ્યં પટલં પ્રથમપટમિત્યુક્તમ્| અત્ર પુનઃ સિરાનુસારિણિ મલ ઇત્યુક્ત્વા અભ્યન્તરસ્થાનાં સિરાણાં બહિર્મુખત્વાત્ બહિર્નિગચ્છતો મલસ્ય પ્રથમાભ્યન્તરપટલસંશ્રયત્વાચ્ચાભ્યન્તરપટમેવ પ્રથમપટલમ્| નિમિનાપ્યુક્તમ્- યદા દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ પ્રાપ્ય રૂપવહે સિરે| દૃષ્ટેરભ્યન્તરાત્તુ પટલં સમભિદ્રુતાઃ|| અપિધાનાદ્વિવૃદ્ધાશ્ચ નીરુજત્વાદુપેક્ષિતાઃ| દૃશોઃ પટલમાશ્રિત્ય નેત્રમધ્યાનુસારિણઃ|| એકૈકમનુપદ્યન્તે પર્યાયાત્ પટલાન્તરમ્| શનૈરનુસૃતાશ્ચૈવ પુષ્યન્તિ સ્થિરતાં ગતાઃ|| ઓષધીરસવીર્યાણાં માર્ગમાવૃત્ય નેત્રયોઃ|| ઇતિ| બાહ્યમેવ પટલં પ્રથમપટલમિતિ કેચિત્| તદયુક્તમ્; તિમિરકાલે દૃષ્ટિમણ્ડલસ્ય રાગાદ્યભાવાત્| કાચતાં પ્રાપ્તે રાગાદિદર્શનાચ્ચ સર્વથા તિમિરરોગે આભ્યન્તરં પટલમેવ પ્રથમપટલમિતિ વ્યવસ્થિતમ્| દૃષ્ટિમણ્ડલસંસ્થાનન્તુ શાસ્ત્રમતમનુસૃત્ય કિઞ્ચિદ્બ્રૂમઃ| દૃષ્ટેશ્ચત્વારિ પટલાનિ સન્તિ| જ્યોતિર્મયી દૃષ્ટિસ્તેષુ પટલેષુ વ્યાપ્તાઽપ્યાભ્યન્તરે મેદોમયે પટલ એવ તિષ્ઠતીત્યવગન્તવ્યમ્| ઉક્તશ્ચ ચતુષ્ષષ્ટૌ- સિરાગુણોઽત્ર પ્રથમે દ્વિતીયે કણ્ડરાગુણઃ| મેદોગુણસ્તૃતીયે સ્યાદ્ દૃષ્ટિર્મેદઃ પ્રતિષ્ઠિતા|| તતઃ પરં ભવેત્કાલં તતઃ કાલાત્પરં કફઃ| નિવર્તતે સિરાગ્રૈસ્તુ તત્ર ખલ્વસ્થિબન્ધનમ્| યાવદાહૃદયાદ્બદ્ધ્વા યાવત્પાદતલાદિતિ|| નનુ એવમાભ્યન્તરે પટલે દૃષ્ટૌ સ્થિતાયાં દ્વિતીયપટલસ્થ એવ મલે દોષાવદાચ્છાદિતત્વાલ્લિઙ્ગનાશનં ભવિતવ્યમ્| ઉચ્યતે તેજ-સ્સમ્ભવાયા જ્યોતિર્મય્યા દૃષ્ટેર્જ્યોતિષાં સાકલ્યેન સન્નિધાનાદાભ્યન્તરે પટલે મલસ્ય બલહાનિર્ભવતિ| તસ્માદ્ દ્વિતીયપટલસ્થસ્યાપિ મલસ્ય તેજઃસાન્નિધ્યેનાલ્પબલત્વાદ્ દૃષ્ટેસ્તિરોધાનેઽપિ લિઙ્ગનાશકરણે ન શક્તિર્ભવતિ| યથા પટાન્તરિતોઽપિ દીપસ્સન્નિધૌ ઘટપટાદીન્ પદાર્થાનવદ્યોતયતિ તથા દોષાન્તરિતાપિ દૃષ્ટિર્દોષસ્યાલ્પબલત્વાત્ રૂપાવદ્યોતિની ભવતિ| ઉક્તઞ્ચ- યથા પટેનાન્તિકસંસ્થિતેન તિરોહિતા દીપશિખા પ્રદીપ્તા| તથા મલેનાન્તરિતાઽપિ દૃષ્ટિઃ પ્રકાશયેદ્રૂપમદૂરસંસ્થમ્|| ઇતિ| એવં પટલાન્તરેષુ દૃષ્ટેર્વિપ્રકૃષ્ટતયા ક્રમેણ પ્રવૃદ્ધં મલં ચતુર્થં પટલમાશ્રિત્ય લિઙ્ગનાશાય ભવતિ|| ૨||
Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (3) · Śloka 3
પ્રાપ્તે દ્વિતીયં પટલમભૂતમપિ પશ્યતિ| ભૂતં તુ યત્નાદાસન્નં દૂરે સૂક્ષ્મઞ્ચ નેક્ષતે| દૂરાન્તિકસ્થં રૂપઞ્ચ વિપર્યાસેન મન્યતે| દોષે મણ્ડલસંસ્થાને મણ્ડલાનીવ પશ્યતિ| દ્વિધૈકં દૃષ્ટિમધ્યસ્થે બહુધા બહુધાસ્થિતે| દૃષ્ટેરભ્યન્તરગતે હ્રસ્વવઢ્રવિપર્યયમ્| નાન્તિકસ્થમધઃસંસ્થે દૂરગં નોપરિસ્થિતે| પાર્શ્વે પશ્યેન્ન પાર્શ્વસ્થે તિમિરાખ્યોઽયમામયઃ||૩||
प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति| भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मञ्च नेक्षते| दूरान्तिकस्थं रूपञ्च विपर्यासेन मन्यते| दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति| द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते| दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्रस्ववढ्रविपर्ययम्| नान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरिस्थिते| पार्श्वे पश्येन्न पार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः||३||
🔊 Audio coming soon
યદા તુ દ્વિતીયમપિ પટલં પ્રાપ્તો દોષો ભવતિ તદા અભૂતમપ્યપદપિ રૂપં પશ્યતિ| ભૂતં સદ્રૂપં યત્નાત્ પશ્યત્યાસન્નઞ્ચ પશ્યતિ| યત્તુ ભૂતં દૂરે સૂક્ષ્મં વા તન્ન પશ્યત્યેવ| દૂરસ્થમન્તિકે સમીપે મન્યતે| અન્તિકસ્થં દૂર ઇતિ વિપર્યાસઃ| તત્ર તુ યદા મણ્ડલસંસ્થાનોપલયા કૃત્યા દોષો ભવતિ તદાઽગ્રે મણ્ડલાનીવ પશ્યતિ| દૃષ્ટિમધ્યસ્થે રેખા કૃતાવેકં રૂપં દ્વિધા પશ્યતિ| બહુભિઃ પ્રકારૈઃ સ્થિતૈર્દોષૈર્બહુધારૂપં પશ્યતિ| યદા તુ દૃષ્ટેરભ્યન્તરે મધ્યે દોષો ભવતિ તદા વઢ્રં રૂપં હ્રસ્વં પશ્યતિ| યદાતુ દૃષ્ટેરુપરિ દોષો ભવતિ તદા દૂરસ્થન્ન પશ્યતિ| યદા તુ દૃષ્ટિપાર્શ્વે દોષો વર્તતે તદા પાર્શ્વસ્થિતં રૂપં ન પશ્યેદયમનેકપ્રકાર આમયઃ આખ્યયા તિમિરઃ|| ૩||
Adhikarana tRutIyapaTalASritadoShalakShaNam (4) · Śloka 4
પ્રાપ્નોતિ કાચતાં દોષે તૃતીયપટલાશ્રિતે| તેનોર્દ્ધ્વમીક્ષતે નાધસ્તનુ ચૈલાવૃતોપમમ્| યથા વર્ણઞ્ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્હીયેત ચ ક્રમાત્||૪||
प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते| तेनोर्द्ध्वमीक्षते नाधस्तनु चैलावृतोपमम्| यथा वर्णञ्च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्||४||
🔊 Audio coming soon
યદા તુ તૃતીયમપિ પટલં દોષો વ્યાપ્નોતિ તદા તદેવ તિમિરાખ્યં કાચતાં યાતિ| તેન કાચેન તુ નર ઊર્ધ્વસ્થિતં રૂપમીક્ષતે પશ્યતિ| નાધઃ સ્થિતમ્| યચ્ચ પશ્ચતિ તત્તનુચૈલાવૃતોપમં પશ્યતિ| દૃષ્ટેશ્ચ યથા યથા વર્ણો રજ્યેત તથા તથા દર્શનશક્તિર્હીયેત ઇતિ ક્રમાર્થઃ|| ૪||
Adhikarana caturthapaTalAshritadoShalakShaNam (5) · Śloka 5
તથાઽપ્યુપેક્ષમાણસ્ય ચતુર્થં પટલં ગતઃ| લિઙ્ગનાશં મલઃ કુર્વઞ્છાદયેદ્દૃષ્ટિમણ્ડલમ્||૫||
तथाऽप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः| लिङ्गनाशं मलः कुर्वञ्छादयेद्दृष्टिमण्डलम्||५||
🔊 Audio coming soon
તથાભૂતોઽપિ દોષ ઉપેક્ષયા ચતુર્થં પટલં પ્રાપ્તો લિઙ્ગનાશાખ્યં રોગં કુર્વન્ દૃષ્ટિમણ્ડલમશેષમાચ્છાદયેત્| ઇતિ સામાન્યેન તિમિરાદીનાં રૂપમ્||૫||
Adhikarana vAtajatimiralakShaNam (6) · Śloka 6
તત્ર વાતેન તિમિરે વ્યાવિદ્ધમિવ પશ્યતિ| ચલાવિલારુણાભાસં પ્રસન્નઞ્ચેક્ષતે મુહુઃ| જાલાનિ કેશાન્ મશકાન્ રશ્મીંશ્ચોપેક્ષિતેઽત્ર ચ| કાચીભૂતે દૃગરુણા પશ્યત્યાસ્યમનાસિકમ્| ચન્દ્રદીપાદ્યનેકત્વં વક્રમૃજ્વપિ મન્યતે| વૃદ્ધઃ કાચો દૃશં કુર્યાદ્રજો ધૂમાવૃતામિવ| સ્પષ્ટારુણાભાં વિસ્તીર્ણાં સૂક્ષ્માં વા હતદર્શનામ્| સલિઙ્ગનાશો વાતે તુ સઙ્કોચયતિ દૃક્સિરાઃ| દૃઙ્મણ્ડલં વિશત્યન્તર્ગમ્ભીરા દૃરસૌ સ્મૃતા||૬||
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति| चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चेक्षते मुहुः| जालानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च| काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्| चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते| वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजो धूमावृतामिव| स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्| सलिङ्गनाशो वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः| दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृरसौ स्मृता||६||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિના વાતાદિભેદેનોચ્યતે| વ્યાવિદ્ધમાકુલમ્| ચલાભાસમસ્થિરમ્| આવિલમસ્ફુટમ્| રશ્મ્યન્તં મુહુરીક્ષતે પશ્યતિ| તત્ર વાતતિમિર ઉપેક્ષિતે વાતકાચત્વં પ્રાપ્તે દૃગરુણવર્ણા ભવત્યાતુરશ્ચ સ્વમાસ્યમનાસિકં પશ્યતિ| સ એવ વાતકાચો વૃદ્ધો દૃશં દૃષ્ટિમણ્ડલં રજસેવ ધૂમેનેવ ચાવૃતં કુર્યાત્| સ્પષ્ટમરુણમાભાતિ યસ્યા દૃશઃ સ વાતલિઙ્ગનાશો ભવતિ| તત્રૈવ વાતલિઙ્ગનાશે દૃક્સિરા વાતેન સઙ્કોચયતિ| દૃઙ્મણ્ડલમન્તર્વિશત્યસૌ દૃઙ્નામ્ના ગમ્ભીરા| ગમ્ભીરાવગાઢરૂપા| ઇતિ વાતિકતિમિરાદિલક્ષણમ્|| ૬||
Adhikarana pittajatimiralakShaNam (7) · Śloka 7
પિત્તજે તિમિરે વિદ્યુત્ખદ્યોતદીપિતમ્| શિખિતિત્તિરિપત્રાભં પ્રાયો નીલઞ્ચ પશ્યતિ| કાચે દૃક્કાંસ્યનીલાભા તાદૃગેવ ચ પશ્યતિ| અર્કેન્દુપરિવેષાગ્નિમરીચીન્દ્રધનૂંષિ ચ| બૃઙ્હ્ગનીલા નિરાલોકા દૃક્સ્નિગ્ધા લિઙ્ગનાશતઃ| દૃષ્ટિઃ પિત્તેન હ્રસ્વાખ્યા સા હ્રસ્વાહ્રસ્વદર્શિની| ભવેત્ પિત્તવિદગ્ધાક્યા પીતા પીતાભદર્શના||૭||
पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतदीपितम्| शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलञ्च पश्यति| काचे दृक्कांस्यनीलाभा तादृगेव च पश्यति| अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च| बृङ्ह्गनीला निरालोका दृक्स्निग्धा लिङ्गनाशतः| दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वाह्रस्वदर्शिनी| भवेत् पित्तविदग्धाक्या पीता पीताभदर्शना||७||
🔊 Audio coming soon
પિત્તજે તિમિરે સદસદ્વા રૂપં વિદ્યુદ્દીપિતત્વાદિયુક્તં પશ્યતિ| ખદ્યોતો ભાસ્વાન્ કીટઃ| તસ્મિન્નુપેક્ષયા કાચીભૂતે કાંસ્યનીલાભા દૃગ્ભવતિ| તાદૃગેવ ચ રૂપં પશ્યત્યર્કેન્દુપરિવેષાદિકં વાઽસદેવ પશ્યતિ| પરિવેષો મણ્ડલમગ્નિમરીચ્યો રશ્મયઃ| તસ્મિન્ પિત્તકાચ ઉપેક્ષિતે લિઙ્ગનાશીભૂતે દૃગ્ભૃઙ્ગવદ્ભ્રમરવન્નીલા સ્નિગ્ધા ચ ભવતિ| તત્રૈવ દૃષ્ટિર્યા મહદપિ રૂપં હ્રસ્વં પશ્યતિ સા નામ્ના હ્રસ્વા ભવતિ| તત્રૈવ પીતવર્ણેન દૃષ્ટિઃ પીતાભરૂપદર્શના ચ નામ્ના પિત્તવિદગ્ધા ભવતિ| ઇતિ પૈત્તિકાનાં તિમિરાદીનાં લક્ષણમ્|| ૭||
Adhikarana kaphajatimiralakShaNam (8) · Śloka 8
કફેન તિમિરે પ્રાયઃ સ્નિગ્ધં શ્વેતઞ્ચ પશ્યતિ| શઙ્ખેન્દુકુન્દકુસુમૈઃ કુમુદૈરિવ ચાચિતમ્| કાચે તુ નિષ્પ્રભેન્દ્વર્કપ્રદીપાદ્યૈરિવાચિતમ્| સિતાભાસા ચ દૃષ્ટિઃ સ્યાલ્લિઙ્ગનાશે તુ દૃશ્યતે| મૂર્ત્તઃ કફો દૃષ્ટિગતઃ સ્નિગ્ધો દર્શનનાશનઃ| બિન્દુર્જલસ્યેવ ચલઃ પદ્મિનીપુટસંશ્રિતઃ| ઉષ્ણે સઙ્કોચમાયાતિ છાયાયાં પરિસર્પતિ| શઙ્ખકુન્દેન્દુકુમુદસ્ફટિકોપમશુક્લિમા||૮||
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतञ्च पश्यति| शङ्खेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्| काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्| सिताभासा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु दृश्यते| मूर्त्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः| बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंश्रितः| उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति| शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा||८||
🔊 Audio coming soon
ક્ફેન તિમિરે પ્રાયઃ સર્વં સ્નિગ્ધં શ્વેતશ્ચ પશ્યતિ| શઙ્ખાદિભિરિવ ચાચિતં રૂપં પશ્યતિ| તસ્મિન્નેવોપેક્ષયા કફકાચીભૂતે નિષ્પ્રભા દૃગિન્દ્વાદ્યૈરાચિતમિવ રૂપં પશ્યતિ| તત્ર ચ સિતાભાસા દૃષ્ટિઃ સ્યાત્| તસ્મિંસ્તૂપેક્ષયા કફલિઙ્ગનાશીભૂતે મૂર્ત્ત એવ કફઃ સ્નિગ્ધત્વાદિગુણો દૃષ્ટિગતો લક્ષ્યતે| સ તથાવિધો દૃષ્ટિકફ ઉષ્ણે આતપે સઙ્કોચમાયાતિ છાયાયાન્તુ શઙ્ખાદ્યુપમશુક્લિમા પરિસર્પતિ વિસ્તીર્યતે| ઇતિ કફજતિમિરાદીનાં રૂપમ્|| ૮||
Adhikarana raktajatimiralakShaNam (9) · Śloka 9
રક્તેન તિમિરે રક્તં તમોભૂતઞ્ચુ પશ્યતિ| કાચેન રક્તા કૃષ્ણા વા દૃષ્ટિસ્તાદૃક્ચ પશ્યતિ| લિઙ્ગનાશેઽપિ દૃક્ તાદૃઙ્નિષ્પ્રભા હતદર્શના||૯||
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्चु पश्यति| काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक्च पश्यति| लिङ्गनाशेऽपि दृक् तादृङ्निष्प्रभा हतदर्शना||९||
🔊 Audio coming soon
રક્તેન તિમિરે| સુબોધમ્| તસ્મિન્નેવોપેક્ષયા રક્તકાચીભૂતે રક્તા વા કૃષ્ણા વા દૃષ્ટિઃ સ્યાત્| તાદૃગેવ રક્તં કૃષ્ણં વા પશ્યતિ| તદુપેક્ષયા રક્તલિઙ્ગનાશે દૃક્ તાંદૃગિતિ કાચસમા રક્તા કૃષ્ણા વા||૯||
Adhikarana saMsargasannipAtatimiralakShaNam (10) · Śloka 10
સંસર્ગસન્નિપાતેષુ વિદ્યાત્ સઙ્કીર્ણલક્ષણાન્| તિમિરાદીનકસ્માચ્ચ તૈઃ સ્યાદ્વ્યક્તાકુલેક્ષણઃ| તિમિરે શેષયોર્દૃષ્ટૌ ચિત્રૌ રાગઃ પ્રજાયતે||૧૦||
संसर्गसन्निपातेषु विद्यात् सङ्कीर्णलक्षणान्| तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः| तिमिरे शेषयोर्दृष्टौ चित्रौ रागः प्रजायते||१०||
🔊 Audio coming soon
સંસર્ગેષુ ત્રિષુ સન્નિપાતે ચૈકસ્મિન્નુક્તલક્ષણસઙ્કીર્ણાન્યથા સંસર્ગં તિમિરાદીન્ વિદ્યાત્|સંસર્ગસન્નિપાતયોશ્ચૈકત્વાદ્વિવક્ષિતભેદત્વમ્| તેન સંસર્ગજં તિમિરં સંસર્ગજઃ કાચઃ સંસર્ગજો લિઙ્ગનાશઃ| તથા સન્નિપાતજં તિમિરં સન્નિપાતજઃ કાચઃ સન્નિપાતજો લિઙ્ગનાશઃ| તૈશ્ચ સંસર્ગસન્નિપાતૈસ્તિમિરે અકસ્માદકારણં કદાચિદ્ વ્યક્તેક્ષણઃ પુરુષઃ સ્યાત્ કદાચિદાકુલેક્ષણઃ| શેષયોઃ કાચલિઙ્ગનાશયોસ્તૈર્દૃષ્ટૌ ચિત્રોઽનેકપ્રકારો રાગો જાયતે| (નન્વેવં સંસર્ગનાનાત્વે વિવક્ષિતે નિર્દિષ્ટસ્સપ્તવિંશતિરિત્યુક્તિરગ્રેઽનુપપન્નેત્યત આહ-સંસર્ગેતિ| અયં ભાવઃ-યથા સન્નિપાતાનાં નાનાત્વેઽપિ સન્નિપાતત્વેનૈકત્વં તથા સંસર્ગાણામપિ સંસર્ગત્વેનૈકત્વં વિવક્ષિતમ્| એવચ્ચ તિમિરાદીનાં વિવક્ષિતવિભાગઃ સઙ્ગચ્છત ઇતિ||૧૦||
Adhikarana nakulAndhyam (11) · Śloka 11
દ્યોતતે નકુલસ્યેવ યસ્ય દૃઙ્ નિચિતા મલૈઃ| નકુલાન્ધસ્સ તત્રાહ્નિ ચિત્રં પશ્યતિ નો નિશિ||૧૧||
द्योतते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः| नकुलान्धस्स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि||११||
🔊 Audio coming soon
યસ્ય દૃગ્દૃષ્ટિમણ્ડલં મલૈર્વાતાદિભિર્નિચિતા નકુલસ્યેવ દ્યોતતે દીપ્તા ભવતિ સ પુરુષો નકુલાન્ધ ઉચ્યતે| સ ચાહ્નિ દિવસે ચિત્રં નાનારૂપં પશ્યતિ નિશિ તુ નૈવ પશ્યતિ|| ૧૧||
Adhikarana doShAndhyam ( rAtryandham ) (12) · Śloka 12
અર્કેસ્તમસ્તકન્યસ્તગભસ્તૌ સ્તમ્ભમાગતાઃ| સ્થગયન્તિ દૃશં દોષા દોષાન્ધઃ સગદોપરઃ| દિવાકરકરસ્પૃષ્ટા ભ્રષ્ટા દૃષ્ટિપથાન્મલાઃ| વિલીનલીના યચ્છન્તિ વ્યક્તમત્રાહ્નિદર્શનમ્||૧૨||
अर्केस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः| स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः सगदोपरः| दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः| विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्निदर्शनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
સ્તમ્ભમાગતા દોષા દૃશં સ્થાગયન્તિ| કદેત્યાહ-અર્કે ભગવતિ તિગ્મરશ્માવસ્તમસ્તકન્યસ્તગભસ્તૌ| અસ્તો નામ પર્વતસ્તસ્ય મસ્તકે શિખરે ન્યસ્તા ક્ષિપ્તા ગભસ્તયો મરીચયો યેન તસ્મિન્| અનેન દિનાપગમઃ પ્રદર્શિતઃ| અયમેવમ્ભૂતો ગદો નામ્ના દોષાન્ધઃ| દોષા રાત્રિઃ| અપર ઇતિ સર્વદોષજસામ્યેન નકુલાન્ધાપેક્ષયા| અત્ર ચ દોષાન્ધે દોષાઃ અહ્નિ વ્યક્તં સ્ફુટં દર્શનં યચ્છન્તિ દદતિ| કિમ્ભૂતા આહ-દિવાકરસ્ય સૂર્યસ્ય કરૈ રશ્મિભિઃ સ્પૃષ્ટા અત-એવ ચ દૃષ્ટિપથાદ્ ભ્રષ્ટા વિલીનાઃ ક્વાપિ ચ લીનાશ્ચ|| ૧૨||
Adhikarana uShNavidagdhadRuShTiH (13) · Śloka 13
ઉષ્ણતપ્તસ્ય સહસા શીતવારિનિમજ્જનાત્| ત્રિદોષરક્તસમ્પૃક્તો યાત્યૂષ્મોર્ધ્વં તતોઽક્ષિણી| દાહોષે મલિનં શુક્લમહન્યાવિલદર્શનમ્| રાત્રાવાન્ધ્યં ચ જાયેત વિદગ્ધોષ્ણેન સા સ્મૃતા||૧૩||
उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्| त्रिदोषरक्तसम्पृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोऽक्षिणी| दाहोषे मलिनं शुक्लमहन्याविलदर्शनम्| रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता||१३||
🔊 Audio coming soon
ઉષ્ણેનાતપાદિના તપ્તસ્ય યચ્છીતવારિનિમજ્જનં તતો હેતોસ્ત્રિભિર્દોષૈ રક્તચતુર્થૈસ્સંસૃષ્ટો દેહોષ્મોર્ધ્વં શિરો યાતિ તતસ્તસ્મિન્યાતે અક્ષિણિ નેત્રે દાહાદિકં જાયતે| સા દૃષ્ટિર્નામ્નોષ્ણવિદગ્ધોચ્યતે||૧૩||
Adhikarana vidagdhAmladRuShTiH (14) · Śloka 14
ભૃશમમ્લાશનાદ્દોષૈઃ સાસ્ત્રૈર્યા દૃષ્ટિરાચિતા| સક્લેદકણ્ડૂઃ કલુષા વિદગ્ધામ્લેન સા સ્મૃતા||૧૪||
भृशमम्लाशनाद्दोषैः सास्त्रैर्या दृष्टिराचिता| सक्लेदकण्डूः कलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता||१४||
🔊 Audio coming soon
અત્યર્થામ્લાશનાદ્ધેતોસ્સરક્તૈર્વાતાદિભિર્યા દૃષ્ટિરાચિતા તત એવ ચ સક્લેદાદિકા સાઽમ્લવિદગ્ધેતિ નામ્ના સ્મૃતા આચાર્યૈઃ|| ૧૪||
Adhikarana dhUmaraH (15) · Śloka 15
શોકજ્વરશિરોરોગસન્તપ્તસ્યાનિલાદયઃ| ધૂમાવિલાં ધૂમદૃશં દૃશં કુર્યુઃ સ ધૂમરઃ||૧૫||
शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः| धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः||१५||
🔊 Audio coming soon
શોકાદિસન્તપ્તસ્યાનિલાદયો ધૂમાવિલાં દૃશં કુર્યુઃ| સા ચ ધૂમં પશ્યતીતિ ધૂમદૃક્| તસ્માત્ સ રોગો નામ્ના ધૂમરઃ||૧૫||
Adhikarana aupasargikaH (AgantukaH), li~gganAshaH (16) · Śloka 16
સહસૈવાલ્પસત્ત્વસ્ય પશ્યતો રૂપમદ્ભુતમ્| ભાસ્વરં ભાસ્કરાદિ વા વાતાદ્યા નયનાશ્રિતાઃ| કુર્વન્તિ તેજઃ સંશોષ્ય દૃષ્ટિં મુષિતદર્શનામ્| વૈડૂર્યવર્ણાં સ્તિમિતાં પ્રકૃતિસ્થમિવાવ્યથામ્| ઔપસર્ગિક ઇત્યેષ લિઙ્ગનાશઃ............||૧૬||
सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्| भास्वरं भास्करादि वा वाताद्या नयनाश्रिताः| कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्| वैडूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थमिवाव्यथाम्| औपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशः............||१६||
🔊 Audio coming soon
અલ્પસત્ત્વસ્ય પુંસઃ સહસા ઝટિત્યેવાદ્ભુતામાશ્ચર્યજનનં રૂપં પશ્યતો ભાસ્કરાદેર્વા રૂપં ભાસ્વરં તેજસ્વિ પશ્યતો વાતાદ્ય નયનમાશ્રિતાસ્તત્સ્થં દર્શકં તેજઃ સંશોષ્ય મુષિતદર્શનાં હતદર્શનશક્તિં દૃષ્ટિં કુર્યુઃ| વૈડૂર્યવર્ણાદિકં દૃષ્ટિવિશેષણમ્| અયં રોગ ઔપસર્ગિક આગન્તુકો લિઙ્ગનાશ ઉચ્યતે|| ૧૬||
Adhikarana dRuShTirogANAM sAdhyAsAdhyatA (17-15) · Śloka 15
..............................અત્ર વર્જયેત્| વિના કફાલ્લિઙ્ગનાશાન્ ગમ્ભીરાં હ્રસ્વજામપિ| ષટ્ કાચા નકુલાન્ધશ્ચ યાપ્યાઃ શેષાંસ્તુ સાધયેત્| દ્વાદશેતિ ગદા દૃષ્ટૌ નિર્દિષ્ટાઃ સપ્તવિંશતિઃ||૧૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||
..............................अत्र वर्जयेत्| विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां ह्रस्वजामपि| षट् काचा नकुलान्धश्च याप्याः शेषांस्तु साधयेत्| द्वादशेति गदा दृष्टौ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः||१७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे दृष्टिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
ઉપસંહરન્નાહ-અત્રેતિ| અત્ર દૃષ્ટિરોગેષુ કફાદ્વિના કફજં લિઙ્ગનાશં વર્જયિત્વા શેષાન્ લિઙ્ગનાશાન્ વાતપિત્તરક્તસંસર્ગસન્નિપાતોપસર્ગજાન્ ષડ્ વર્જયેદસાધ્યત્વાત્| ગમ્ભીરામપિ દૃષ્ટિં વર્જયેત્| હ્રસ્વજામપ્યેવમષ્ટૌ વર્જ્યાઃ| ષટ્ કાચા વાતપિત્તકફરક્તસંસર્ગસન્નિપાતજા નકુલાન્ધશ્ચેતિ સપ્તયાપ્યાઃ| એવં પૂર્વૈરેકીકૃતાઃ પઞ્ચદશ| શેષાણિ તુ દ્વાદશ વાતપિત્તકફરક્તસંસર્ગસન્નિપાતજાનિ ષટ્ તિમિરાણિ પિત્તવિદગ્ધાં કફલિઙ્ગનાશદોષાન્ધ્યામ્લવિદગ્ધોષ્ણવિદગ્ધાધૂમર ઇતિ સાધયેચ્ચિકિત્સેદિત્યનેન પ્રકારેણ સપ્તવિંશતિર્ગદા દૃષ્ટાવુક્તાઃ| શુક્લન્તુ યદ્યપિ દૃષ્ટૌ ભવતિ તથાઽપ્યસિતમૂલત્વાત્તત્રૈવોક્તમિતિ|| ૧૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ|