Adhikarana dRuShTirogavij~jAnIyo nAma pa~jcadasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो दृष्टिरोगविज्ञानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prathamapaTalagatadoShalakShaNam (2) · Śloka 2
સિરાનુસારિણિ મલે પ્રથમં પટલં શ્રિતે| અવ્યક્તમીક્ષતે રૂપં વ્યક્તમપ્યનિમિત્તતઃ||૨||
सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते| अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (3) · Śloka 3
પ્રાપ્તે દ્વિતીયં પટલમભૂતમપિ પશ્યતિ| ભૂતં તુ યત્નાદાસન્નં દૂરે સૂક્ષ્મઞ્ચ નેક્ષતે| દૂરાન્તિકસ્થં રૂપઞ્ચ વિપર્યાસેન મન્યતે| દોષે મણ્ડલસંસ્થાને મણ્ડલાનીવ પશ્યતિ| દ્વિધૈકં દૃષ્ટિમધ્યસ્થે બહુધા બહુધાસ્થિતે| દૃષ્ટેરભ્યન્તરગતે હ્રસ્વવઢ્રવિપર્યયમ્| નાન્તિકસ્થમધઃસંસ્થે દૂરગં નોપરિસ્થિતે| પાર્શ્વે પશ્યેન્ન પાર્શ્વસ્થે તિમિરાખ્યોઽયમામયઃ||૩||
प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति| भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मञ्च नेक्षते| दूरान्तिकस्थं रूपञ्च विपर्यासेन मन्यते| दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति| द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते| दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्रस्ववढ्रविपर्ययम्| नान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरिस्थिते| पार्श्वे पश्येन्न पार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIyapaTalASritadoShalakShaNam (4) · Śloka 4
પ્રાપ્નોતિ કાચતાં દોષે તૃતીયપટલાશ્રિતે| તેનોર્દ્ધ્વમીક્ષતે નાધસ્તનુ ચૈલાવૃતોપમમ્| યથા વર્ણઞ્ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્હીયેત ચ ક્રમાત્||૪||
प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते| तेनोर्द्ध्वमीक्षते नाधस्तनु चैलावृतोपमम्| यथा वर्णञ्च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturthapaTalAshritadoShalakShaNam (5) · Śloka 5
તથાઽપ્યુપેક્ષમાણસ્ય ચતુર્થં પટલં ગતઃ| લિઙ્ગનાશં મલઃ કુર્વઞ્છાદયેદ્દૃષ્ટિમણ્ડલમ્||૫||
तथाऽप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः| लिङ्गनाशं मलः कुर्वञ्छादयेद्दृष्टिमण्डलम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajatimiralakShaNam (6) · Śloka 6
તત્ર વાતેન તિમિરે વ્યાવિદ્ધમિવ પશ્યતિ| ચલાવિલારુણાભાસં પ્રસન્નઞ્ચેક્ષતે મુહુઃ| જાલાનિ કેશાન્ મશકાન્ રશ્મીંશ્ચોપેક્ષિતેઽત્ર ચ| કાચીભૂતે દૃગરુણા પશ્યત્યાસ્યમનાસિકમ્| ચન્દ્રદીપાદ્યનેકત્વં વક્રમૃજ્વપિ મન્યતે| વૃદ્ધઃ કાચો દૃશં કુર્યાદ્રજો ધૂમાવૃતામિવ| સ્પષ્ટારુણાભાં વિસ્તીર્ણાં સૂક્ષ્માં વા હતદર્શનામ્| સલિઙ્ગનાશો વાતે તુ સઙ્કોચયતિ દૃક્સિરાઃ| દૃઙ્મણ્ડલં વિશત્યન્તર્ગમ્ભીરા દૃરસૌ સ્મૃતા||૬||
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति| चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चेक्षते मुहुः| जालानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च| काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्| चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते| वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजो धूमावृतामिव| स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्| सलिङ्गनाशो वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः| दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृरसौ स्मृता||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajatimiralakShaNam (7) · Śloka 7
પિત્તજે તિમિરે વિદ્યુત્ખદ્યોતદીપિતમ્| શિખિતિત્તિરિપત્રાભં પ્રાયો નીલઞ્ચ પશ્યતિ| કાચે દૃક્કાંસ્યનીલાભા તાદૃગેવ ચ પશ્યતિ| અર્કેન્દુપરિવેષાગ્નિમરીચીન્દ્રધનૂંષિ ચ| બૃઙ્હ્ગનીલા નિરાલોકા દૃક્સ્નિગ્ધા લિઙ્ગનાશતઃ| દૃષ્ટિઃ પિત્તેન હ્રસ્વાખ્યા સા હ્રસ્વાહ્રસ્વદર્શિની| ભવેત્ પિત્તવિદગ્ધાક્યા પીતા પીતાભદર્શના||૭||
पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतदीपितम्| शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलञ्च पश्यति| काचे दृक्कांस्यनीलाभा तादृगेव च पश्यति| अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च| बृङ्ह्गनीला निरालोका दृक्स्निग्धा लिङ्गनाशतः| दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वाह्रस्वदर्शिनी| भवेत् पित्तविदग्धाक्या पीता पीताभदर्शना||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajatimiralakShaNam (8) · Śloka 8
કફેન તિમિરે પ્રાયઃ સ્નિગ્ધં શ્વેતઞ્ચ પશ્યતિ| શઙ્ખેન્દુકુન્દકુસુમૈઃ કુમુદૈરિવ ચાચિતમ્| કાચે તુ નિષ્પ્રભેન્દ્વર્કપ્રદીપાદ્યૈરિવાચિતમ્| સિતાભાસા ચ દૃષ્ટિઃ સ્યાલ્લિઙ્ગનાશે તુ દૃશ્યતે| મૂર્ત્તઃ કફો દૃષ્ટિગતઃ સ્નિગ્ધો દર્શનનાશનઃ| બિન્દુર્જલસ્યેવ ચલઃ પદ્મિનીપુટસંશ્રિતઃ| ઉષ્ણે સઙ્કોચમાયાતિ છાયાયાં પરિસર્પતિ| શઙ્ખકુન્દેન્દુકુમુદસ્ફટિકોપમશુક્લિમા||૮||
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतञ्च पश्यति| शङ्खेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्| काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्| सिताभासा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु दृश्यते| मूर्त्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः| बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंश्रितः| उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति| शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajatimiralakShaNam (9) · Śloka 9
રક્તેન તિમિરે રક્તં તમોભૂતઞ્ચુ પશ્યતિ| કાચેન રક્તા કૃષ્ણા વા દૃષ્ટિસ્તાદૃક્ચ પશ્યતિ| લિઙ્ગનાશેઽપિ દૃક્ તાદૃઙ્નિષ્પ્રભા હતદર્શના||૯||
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्चु पश्यति| काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक्च पश्यति| लिङ्गनाशेऽपि दृक् तादृङ्निष्प्रभा हतदर्शना||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtatimiralakShaNam (10) · Śloka 10
સંસર્ગસન્નિપાતેષુ વિદ્યાત્ સઙ્કીર્ણલક્ષણાન્| તિમિરાદીનકસ્માચ્ચ તૈઃ સ્યાદ્વ્યક્તાકુલેક્ષણઃ| તિમિરે શેષયોર્દૃષ્ટૌ ચિત્રૌ રાગઃ પ્રજાયતે||૧૦||
संसर्गसन्निपातेषु विद्यात् सङ्कीर्णलक्षणान्| तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः| तिमिरे शेषयोर्दृष्टौ चित्रौ रागः प्रजायते||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nakulAndhyam (11) · Śloka 11
દ્યોતતે નકુલસ્યેવ યસ્ય દૃઙ્ નિચિતા મલૈઃ| નકુલાન્ધસ્સ તત્રાહ્નિ ચિત્રં પશ્યતિ નો નિશિ||૧૧||
द्योतते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः| नकुलान्धस्स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAndhyam ( rAtryandham ) (12) · Śloka 12
અર્કેસ્તમસ્તકન્યસ્તગભસ્તૌ સ્તમ્ભમાગતાઃ| સ્થગયન્તિ દૃશં દોષા દોષાન્ધઃ સગદોપરઃ| દિવાકરકરસ્પૃષ્ટા ભ્રષ્ટા દૃષ્ટિપથાન્મલાઃ| વિલીનલીના યચ્છન્તિ વ્યક્તમત્રાહ્નિદર્શનમ્||૧૨||
अर्केस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः| स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः सगदोपरः| दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः| विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्निदर्शनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNavidagdhadRuShTiH (13) · Śloka 13
ઉષ્ણતપ્તસ્ય સહસા શીતવારિનિમજ્જનાત્| ત્રિદોષરક્તસમ્પૃક્તો યાત્યૂષ્મોર્ધ્વં તતોઽક્ષિણી| દાહોષે મલિનં શુક્લમહન્યાવિલદર્શનમ્| રાત્રાવાન્ધ્યં ચ જાયેત વિદગ્ધોષ્ણેન સા સ્મૃતા||૧૩||
उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्| त्रिदोषरक्तसम्पृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोऽक्षिणी| दाहोषे मलिनं शुक्लमहन्याविलदर्शनम्| रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidagdhAmladRuShTiH (14) · Śloka 14
ભૃશમમ્લાશનાદ્દોષૈઃ સાસ્ત્રૈર્યા દૃષ્ટિરાચિતા| સક્લેદકણ્ડૂઃ કલુષા વિદગ્ધામ્લેન સા સ્મૃતા||૧૪||
भृशमम्लाशनाद्दोषैः सास्त्रैर्या दृष्टिराचिता| सक्लेदकण्डूः कलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmaraH (15) · Śloka 15
શોકજ્વરશિરોરોગસન્તપ્તસ્યાનિલાદયઃ| ધૂમાવિલાં ધૂમદૃશં દૃશં કુર્યુઃ સ ધૂમરઃ||૧૫||
शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः| धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aupasargikaH (AgantukaH), li~gganAshaH (16) · Śloka 16
સહસૈવાલ્પસત્ત્વસ્ય પશ્યતો રૂપમદ્ભુતમ્| ભાસ્વરં ભાસ્કરાદિ વા વાતાદ્યા નયનાશ્રિતાઃ| કુર્વન્તિ તેજઃ સંશોષ્ય દૃષ્ટિં મુષિતદર્શનામ્| વૈડૂર્યવર્ણાં સ્તિમિતાં પ્રકૃતિસ્થમિવાવ્યથામ્| ઔપસર્ગિક ઇત્યેષ લિઙ્ગનાશઃ............||૧૬||
सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्| भास्वरं भास्करादि वा वाताद्या नयनाश्रिताः| कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्| वैडूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थमिवाव्यथाम्| औपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशः............||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dRuShTirogANAM sAdhyAsAdhyatA (17-15) · Śloka 15
..............................અત્ર વર્જયેત્| વિના કફાલ્લિઙ્ગનાશાન્ ગમ્ભીરાં હ્રસ્વજામપિ| ષટ્ કાચા નકુલાન્ધશ્ચ યાપ્યાઃ શેષાંસ્તુ સાધયેત્| દ્વાદશેતિ ગદા દૃષ્ટૌ નિર્દિષ્ટાઃ સપ્તવિંશતિઃ||૧૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||
..............................अत्र वर्जयेत्| विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां ह्रस्वजामपि| षट् काचा नकुलान्धश्च याप्याः शेषांस्तु साधयेत्| द्वादशेति गदा दृष्टौ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः||१७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे दृष्टिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon