Adhikarana dRuShTirogavij~jAnIyo nAma pa~jcadasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ദൃഷ്ടിരോഗവിജ്ഞാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो दृष्टिरोगविज्ञानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ക്രമപ്രാപ്താനാം ദൃഷ്ടിരോഗാണാം ഹേത്വാദികം പ്രദര്ശയിതുമധ്യായ ആരഭ്യതേ| ദൃഷ്ടിഭാഗപട്ലത്വഗ്വിഷവ്യാപ്ത്യാ ദോഷസ്യ രോഗവിശേഷപ്രദര്ശനം ക്രിയതേ||൧||
Adhikarana prathamapaTalagatadoShalakShaNam (2) · Śloka 2
സിരാനുസാരിണി മലേ പ്രഥമം പടലം ശ്രിതേ| അവ്യക്തമീക്ഷതേ രൂപം വ്യക്തമപ്യനിമിത്തതഃ||൨||
सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते| अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः||२||
🔊 Audio coming soon
സിരാനുസാരിണീത്യാദി| മലോവാതാദിഭിഃ കൃതോ ദോഷവിശേഷഃ| സിരാനുസാരിണി സിരാഭിഃ കോഷ്ഠാത് ദൃഷ്ടിമനുസരതി തസ്മിംസ്തഥാവിധേമലേ പ്രഥമാഭ്യന്തരം ന തു ബാഹ്യം പടലമാശ്രിതേ സതി പുരുഷോ വ്യക്തമപി രൂപം കലശാദിനിമിത്താഭാവേऽപ്യവ്യക്തം പശ്യതി|(നനു കഥം വ്രണശുക്ലേ ബാഹ്യം പടലം പ്രഥമപടലമിത്യുക്ത്വാ അത്രാഭ്യന്തരം പടലം പ്രഥമപടമിത്യുച്യതേ| അത്ര ബ്രൂമഃ- പടലസ്യ ത്വഗ്വിശേഷത്വാദ് വ്രണശുക്ലസ്യ ബാഹ്യാത് പടലാദാരഭ്യ ക്രമേണാഭ്യന്തരയോര്ദ്വിതീയതൃതീയപടലയോരാവേശാച്ച വ്രശുക്ലേ ബാഹ്യം പടലം പ്രഥമപടമിത്യുക്തമ്| അത്ര പുനഃ സിരാനുസാരിണി മല ഇത്യുക്ത്വാ അഭ്യന്തരസ്ഥാനാം സിരാണാം ബഹിര്മുഖത്വാത് ബഹിര്നിഗച്ഛതോ മലസ്യ പ്രഥമാഭ്യന്തരപടലസംശ്രയത്വാച്ചാഭ്യന്തരപടമേവ പ്രഥമപടലമ്| നിമിനാപ്യുക്തമ്- യദാ ദോഷാഃ പ്രകുപിതാഃ പ്രാപ്യ രൂപവഹേ സിരേ| ദൃഷ്ടേരഭ്യന്തരാത്തു പടലം സമഭിദ്രുതാഃ|| അപിധാനാദ്വിവൃദ്ധാശ്ച നീരുജത്വാദുപേക്ഷിതാഃ| ദൃശോഃ പടലമാശ്രിത്യ നേത്രമധ്യാനുസാരിണഃ|| ഏകൈകമനുപദ്യന്തേ പര്യായാത് പടലാന്തരമ്| ശനൈരനുസൃതാശ്ചൈവ പുഷ്യന്തി സ്ഥിരതാം ഗതാഃ|| ഓഷധീരസവീര്യാണാം മാര്ഗമാവൃത്യ നേത്രയോഃ|| ഇതി| ബാഹ്യമേവ പടലം പ്രഥമപടലമിതി കേചിത്| തദയുക്തമ്; തിമിരകാലേ ദൃഷ്ടിമണ്ഡലസ്യ രാഗാദ്യഭാവാത്| കാചതാം പ്രാപ്തേ രാഗാദിദര്ശനാച്ച സര്വഥാ തിമിരരോഗേ ആഭ്യന്തരം പടലമേവ പ്രഥമപടലമിതി വ്യവസ്ഥിതമ്| ദൃഷ്ടിമണ്ഡലസംസ്ഥാനന്തു ശാസ്ത്രമതമനുസൃത്യ കിഞ്ചിദ്ബ്രൂമഃ| ദൃഷ്ടേശ്ചത്വാരി പടലാനി സന്തി| ജ്യോതിര്മയീ ദൃഷ്ടിസ്തേഷു പടലേഷു വ്യാപ്താऽപ്യാഭ്യന്തരേ മേദോമയേ പടല ഏവ തിഷ്ഠതീത്യവഗന്തവ്യമ്| ഉക്തശ്ച ചതുഷ്ഷഷ്ടൌ- സിരാഗുണോऽത്ര പ്രഥമേ ദ്വിതീയേ കണ്ഡരാഗുണഃ| മേദോഗുണസ്തൃതീയേ സ്യാദ് ദൃഷ്ടിര്മേദഃ പ്രതിഷ്ഠിതാ|| തതഃ പരം ഭവേത്കാലം തതഃ കാലാത്പരം കഫഃ| നിവര്തതേ സിരാഗ്രൈസ്തു തത്ര ഖല്വസ്ഥിബന്ധനമ്| യാവദാഹൃദയാദ്ബദ്ധ്വാ യാവത്പാദതലാദിതി|| നനു ഏവമാഭ്യന്തരേ പടലേ ദൃഷ്ടൌ സ്ഥിതായാം ദ്വിതീയപടലസ്ഥ ഏവ മലേ ദോഷാവദാച്ഛാദിതത്വാല്ലിങ്ഗനാശനം ഭവിതവ്യമ്| ഉച്യതേ തേജ-സ്സമ്ഭവായാ ജ്യോതിര്മയ്യാ ദൃഷ്ടേര്ജ്യോതിഷാം സാകല്യേന സന്നിധാനാദാഭ്യന്തരേ പടലേ മലസ്യ ബലഹാനിര്ഭവതി| തസ്മാദ് ദ്വിതീയപടലസ്ഥസ്യാപി മലസ്യ തേജഃസാന്നിധ്യേനാല്പബലത്വാദ് ദൃഷ്ടേസ്തിരോധാനേऽപി ലിങ്ഗനാശകരണേ ന ശക്തിര്ഭവതി| യഥാ പടാന്തരിതോऽപി ദീപസ്സന്നിധൌ ഘടപടാദീന് പദാര്ഥാനവദ്യോതയതി തഥാ ദോഷാന്തരിതാപി ദൃഷ്ടിര്ദോഷസ്യാല്പബലത്വാത് രൂപാവദ്യോതിനീ ഭവതി| ഉക്തഞ്ച- യഥാ പടേനാന്തികസംസ്ഥിതേന തിരോഹിതാ ദീപശിഖാ പ്രദീപ്താ| തഥാ മലേനാന്തരിതാऽപി ദൃഷ്ടിഃ പ്രകാശയേദ്രൂപമദൂരസംസ്ഥമ്|| ഇതി| ഏവം പടലാന്തരേഷു ദൃഷ്ടേര്വിപ്രകൃഷ്ടതയാ ക്രമേണ പ്രവൃദ്ധം മലം ചതുര്ഥം പടലമാശ്രിത്യ ലിങ്ഗനാശായ ഭവതി|| ൨||
Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (3) · Śloka 3
പ്രാപ്തേ ദ്വിതീയം പടലമഭൂതമപി പശ്യതി| ഭൂതം തു യത്നാദാസന്നം ദൂരേ സൂക്ഷ്മഞ്ച നേക്ഷതേ| ദൂരാന്തികസ്ഥം രൂപഞ്ച വിപര്യാസേന മന്യതേ| ദോഷേ മണ്ഡലസംസ്ഥാനേ മണ്ഡലാനീവ പശ്യതി| ദ്വിധൈകം ദൃഷ്ടിമധ്യസ്ഥേ ബഹുധാ ബഹുധാസ്ഥിതേ| ദൃഷ്ടേരഭ്യന്തരഗതേ ഹ്രസ്വവഢ്രവിപര്യയമ്| നാന്തികസ്ഥമധഃസംസ്ഥേ ദൂരഗം നോപരിസ്ഥിതേ| പാര്ശ്വേ പശ്യേന്ന പാര്ശ്വസ്ഥേ തിമിരാഖ്യോऽയമാമയഃ||൩||
प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति| भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मञ्च नेक्षते| दूरान्तिकस्थं रूपञ्च विपर्यासेन मन्यते| दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति| द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते| दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्रस्ववढ्रविपर्ययम्| नान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरिस्थिते| पार्श्वे पश्येन्न पार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः||३||
🔊 Audio coming soon
യദാ തു ദ്വിതീയമപി പടലം പ്രാപ്തോ ദോഷോ ഭവതി തദാ അഭൂതമപ്യപദപി രൂപം പശ്യതി| ഭൂതം സദ്രൂപം യത്നാത് പശ്യത്യാസന്നഞ്ച പശ്യതി| യത്തു ഭൂതം ദൂരേ സൂക്ഷ്മം വാ തന്ന പശ്യത്യേവ| ദൂരസ്ഥമന്തികേ സമീപേ മന്യതേ| അന്തികസ്ഥം ദൂര ഇതി വിപര്യാസഃ| തത്ര തു യദാ മണ്ഡലസംസ്ഥാനോപലയാ കൃത്യാ ദോഷോ ഭവതി തദാऽഗ്രേ മണ്ഡലാനീവ പശ്യതി| ദൃഷ്ടിമധ്യസ്ഥേ രേഖാ കൃതാവേകം രൂപം ദ്വിധാ പശ്യതി| ബഹുഭിഃ പ്രകാരൈഃ സ്ഥിതൈര്ദോഷൈര്ബഹുധാരൂപം പശ്യതി| യദാ തു ദൃഷ്ടേരഭ്യന്തരേ മധ്യേ ദോഷോ ഭവതി തദാ വഢ്രം രൂപം ഹ്രസ്വം പശ്യതി| യദാതു ദൃഷ്ടേരുപരി ദോഷോ ഭവതി തദാ ദൂരസ്ഥന്ന പശ്യതി| യദാ തു ദൃഷ്ടിപാര്ശ്വേ ദോഷോ വര്തതേ തദാ പാര്ശ്വസ്ഥിതം രൂപം ന പശ്യേദയമനേകപ്രകാര ആമയഃ ആഖ്യയാ തിമിരഃ|| ൩||
Adhikarana tRutIyapaTalASritadoShalakShaNam (4) · Śloka 4
പ്രാപ്നോതി കാചതാം ദോഷേ തൃതീയപടലാശ്രിതേ| തേനോര്ദ്ധ്വമീക്ഷതേ നാധസ്തനു ചൈലാവൃതോപമമ്| യഥാ വര്ണഞ്ച രജ്യേത ദൃഷ്ടിര്ഹീയേത ച ക്രമാത്||൪||
प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते| तेनोर्द्ध्वमीक्षते नाधस्तनु चैलावृतोपमम्| यथा वर्णञ्च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्||४||
🔊 Audio coming soon
യദാ തു തൃതീയമപി പടലം ദോഷോ വ്യാപ്നോതി തദാ തദേവ തിമിരാഖ്യം കാചതാം യാതി| തേന കാചേന തു നര ഊര്ധ്വസ്ഥിതം രൂപമീക്ഷതേ പശ്യതി| നാധഃ സ്ഥിതമ്| യച്ച പശ്ചതി തത്തനുചൈലാവൃതോപമം പശ്യതി| ദൃഷ്ടേശ്ച യഥാ യഥാ വര്ണോ രജ്യേത തഥാ തഥാ ദര്ശനശക്തിര്ഹീയേത ഇതി ക്രമാര്ഥഃ|| ൪||
Adhikarana caturthapaTalAshritadoShalakShaNam (5) · Śloka 5
തഥാऽപ്യുപേക്ഷമാണസ്യ ചതുര്ഥം പടലം ഗതഃ| ലിങ്ഗനാശം മലഃ കുര്വഞ്ഛാദയേദ്ദൃഷ്ടിമണ്ഡലമ്||൫||
तथाऽप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः| लिङ्गनाशं मलः कुर्वञ्छादयेद्दृष्टिमण्डलम्||५||
🔊 Audio coming soon
തഥാഭൂതോऽപി ദോഷ ഉപേക്ഷയാ ചതുര്ഥം പടലം പ്രാപ്തോ ലിങ്ഗനാശാഖ്യം രോഗം കുര്വന് ദൃഷ്ടിമണ്ഡലമശേഷമാച്ഛാദയേത്| ഇതി സാമാന്യേന തിമിരാദീനാം രൂപമ്||൫||
Adhikarana vAtajatimiralakShaNam (6) · Śloka 6
തത്ര വാതേന തിമിരേ വ്യാവിദ്ധമിവ പശ്യതി| ചലാവിലാരുണാഭാസം പ്രസന്നഞ്ചേക്ഷതേ മുഹുഃ| ജാലാനി കേശാന് മശകാന് രശ്മീംശ്ചോപേക്ഷിതേऽത്ര ച| കാചീഭൂതേ ദൃഗരുണാ പശ്യത്യാസ്യമനാസികമ്| ചന്ദ്രദീപാദ്യനേകത്വം വക്രമൃജ്വപി മന്യതേ| വൃദ്ധഃ കാചോ ദൃശം കുര്യാദ്രജോ ധൂമാവൃതാമിവ| സ്പഷ്ടാരുണാഭാം വിസ്തീര്ണാം സൂക്ഷ്മാം വാ ഹതദര്ശനാമ്| സലിങ്ഗനാശോ വാതേ തു സങ്കോചയതി ദൃക്സിരാഃ| ദൃങ്മണ്ഡലം വിശത്യന്തര്ഗമ്ഭീരാ ദൃരസൌ സ്മൃതാ||൬||
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति| चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चेक्षते मुहुः| जालानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च| काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्| चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते| वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजो धूमावृतामिव| स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्| सलिङ्गनाशो वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः| दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृरसौ स्मृता||६||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാ വാതാദിഭേദേനോച്യതേ| വ്യാവിദ്ധമാകുലമ്| ചലാഭാസമസ്ഥിരമ്| ആവിലമസ്ഫുടമ്| രശ്മ്യന്തം മുഹുരീക്ഷതേ പശ്യതി| തത്ര വാതതിമിര ഉപേക്ഷിതേ വാതകാചത്വം പ്രാപ്തേ ദൃഗരുണവര്ണാ ഭവത്യാതുരശ്ച സ്വമാസ്യമനാസികം പശ്യതി| സ ഏവ വാതകാചോ വൃദ്ധോ ദൃശം ദൃഷ്ടിമണ്ഡലം രജസേവ ധൂമേനേവ ചാവൃതം കുര്യാത്| സ്പഷ്ടമരുണമാഭാതി യസ്യാ ദൃശഃ സ വാതലിങ്ഗനാശോ ഭവതി| തത്രൈവ വാതലിങ്ഗനാശേ ദൃക്സിരാ വാതേന സങ്കോചയതി| ദൃങ്മണ്ഡലമന്തര്വിശത്യസൌ ദൃങ്നാമ്നാ ഗമ്ഭീരാ| ഗമ്ഭീരാവഗാഢരൂപാ| ഇതി വാതികതിമിരാദിലക്ഷണമ്|| ൬||
Adhikarana pittajatimiralakShaNam (7) · Śloka 7
പിത്തജേ തിമിരേ വിദ്യുത്ഖദ്യോതദീപിതമ്| ശിഖിതിത്തിരിപത്രാഭം പ്രായോ നീലഞ്ച പശ്യതി| കാചേ ദൃക്കാംസ്യനീലാഭാ താദൃഗേവ ച പശ്യതി| അര്കേന്ദുപരിവേഷാഗ്നിമരീചീന്ദ്രധനൂംഷി ച| ബൃങ്ഹ്ഗനീലാ നിരാലോകാ ദൃക്സ്നിഗ്ധാ ലിങ്ഗനാശതഃ| ദൃഷ്ടിഃ പിത്തേന ഹ്രസ്വാഖ്യാ സാ ഹ്രസ്വാഹ്രസ്വദര്ശിനീ| ഭവേത് പിത്തവിദഗ്ധാക്യാ പീതാ പീതാഭദര്ശനാ||൭||
पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतदीपितम्| शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलञ्च पश्यति| काचे दृक्कांस्यनीलाभा तादृगेव च पश्यति| अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च| बृङ्ह्गनीला निरालोका दृक्स्निग्धा लिङ्गनाशतः| दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वाह्रस्वदर्शिनी| भवेत् पित्तविदग्धाक्या पीता पीताभदर्शना||७||
🔊 Audio coming soon
പിത്തജേ തിമിരേ സദസദ്വാ രൂപം വിദ്യുദ്ദീപിതത്വാദിയുക്തം പശ്യതി| ഖദ്യോതോ ഭാസ്വാന് കീടഃ| തസ്മിന്നുപേക്ഷയാ കാചീഭൂതേ കാംസ്യനീലാഭാ ദൃഗ്ഭവതി| താദൃഗേവ ച രൂപം പശ്യത്യര്കേന്ദുപരിവേഷാദികം വാऽസദേവ പശ്യതി| പരിവേഷോ മണ്ഡലമഗ്നിമരീച്യോ രശ്മയഃ| തസ്മിന് പിത്തകാച ഉപേക്ഷിതേ ലിങ്ഗനാശീഭൂതേ ദൃഗ്ഭൃങ്ഗവദ്ഭ്രമരവന്നീലാ സ്നിഗ്ധാ ച ഭവതി| തത്രൈവ ദൃഷ്ടിര്യാ മഹദപി രൂപം ഹ്രസ്വം പശ്യതി സാ നാമ്നാ ഹ്രസ്വാ ഭവതി| തത്രൈവ പീതവര്ണേന ദൃഷ്ടിഃ പീതാഭരൂപദര്ശനാ ച നാമ്നാ പിത്തവിദഗ്ധാ ഭവതി| ഇതി പൈത്തികാനാം തിമിരാദീനാം ലക്ഷണമ്|| ൭||
Adhikarana kaphajatimiralakShaNam (8) · Śloka 8
കഫേന തിമിരേ പ്രായഃ സ്നിഗ്ധം ശ്വേതഞ്ച പശ്യതി| ശങ്ഖേന്ദുകുന്ദകുസുമൈഃ കുമുദൈരിവ ചാചിതമ്| കാചേ തു നിഷ്പ്രഭേന്ദ്വര്കപ്രദീപാദ്യൈരിവാചിതമ്| സിതാഭാസാ ച ദൃഷ്ടിഃ സ്യാല്ലിങ്ഗനാശേ തു ദൃശ്യതേ| മൂര്ത്തഃ കഫോ ദൃഷ്ടിഗതഃ സ്നിഗ്ധോ ദര്ശനനാശനഃ| ബിന്ദുര്ജലസ്യേവ ചലഃ പദ്മിനീപുടസംശ്രിതഃ| ഉഷ്ണേ സങ്കോചമായാതി ഛായായാം പരിസര്പതി| ശങ്ഖകുന്ദേന്ദുകുമുദസ്ഫടികോപമശുക്ലിമാ||൮||
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतञ्च पश्यति| शङ्खेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्| काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्| सिताभासा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु दृश्यते| मूर्त्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः| बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंश्रितः| उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति| शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा||८||
🔊 Audio coming soon
ക്ഫേന തിമിരേ പ്രായഃ സര്വം സ്നിഗ്ധം ശ്വേതശ്ച പശ്യതി| ശങ്ഖാദിഭിരിവ ചാചിതം രൂപം പശ്യതി| തസ്മിന്നേവോപേക്ഷയാ കഫകാചീഭൂതേ നിഷ്പ്രഭാ ദൃഗിന്ദ്വാദ്യൈരാചിതമിവ രൂപം പശ്യതി| തത്ര ച സിതാഭാസാ ദൃഷ്ടിഃ സ്യാത്| തസ്മിംസ്തൂപേക്ഷയാ കഫലിങ്ഗനാശീഭൂതേ മൂര്ത്ത ഏവ കഫഃ സ്നിഗ്ധത്വാദിഗുണോ ദൃഷ്ടിഗതോ ലക്ഷ്യതേ| സ തഥാവിധോ ദൃഷ്ടികഫ ഉഷ്ണേ ആതപേ സങ്കോചമായാതി ഛായായാന്തു ശങ്ഖാദ്യുപമശുക്ലിമാ പരിസര്പതി വിസ്തീര്യതേ| ഇതി കഫജതിമിരാദീനാം രൂപമ്|| ൮||
Adhikarana raktajatimiralakShaNam (9) · Śloka 9
രക്തേന തിമിരേ രക്തം തമോഭൂതഞ്ചു പശ്യതി| കാചേന രക്താ കൃഷ്ണാ വാ ദൃഷ്ടിസ്താദൃക്ച പശ്യതി| ലിങ്ഗനാശേऽപി ദൃക് താദൃങ്നിഷ്പ്രഭാ ഹതദര്ശനാ||൯||
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्चु पश्यति| काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक्च पश्यति| लिङ्गनाशेऽपि दृक् तादृङ्निष्प्रभा हतदर्शना||९||
🔊 Audio coming soon
രക്തേന തിമിരേ| സുബോധമ്| തസ്മിന്നേവോപേക്ഷയാ രക്തകാചീഭൂതേ രക്താ വാ കൃഷ്ണാ വാ ദൃഷ്ടിഃ സ്യാത്| താദൃഗേവ രക്തം കൃഷ്ണം വാ പശ്യതി| തദുപേക്ഷയാ രക്തലിങ്ഗനാശേ ദൃക് താംദൃഗിതി കാചസമാ രക്താ കൃഷ്ണാ വാ||൯||
Adhikarana saMsargasannipAtatimiralakShaNam (10) · Śloka 10
സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു വിദ്യാത് സങ്കീര്ണലക്ഷണാന്| തിമിരാദീനകസ്മാച്ച തൈഃ സ്യാദ്വ്യക്താകുലേക്ഷണഃ| തിമിരേ ശേഷയോര്ദൃഷ്ടൌ ചിത്രൌ രാഗഃ പ്രജായതേ||൧൦||
संसर्गसन्निपातेषु विद्यात् सङ्कीर्णलक्षणान्| तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः| तिमिरे शेषयोर्दृष्टौ चित्रौ रागः प्रजायते||१०||
🔊 Audio coming soon
സംസര്ഗേഷു ത്രിഷു സന്നിപാതേ ചൈകസ്മിന്നുക്തലക്ഷണസങ്കീര്ണാന്യഥാ സംസര്ഗം തിമിരാദീന് വിദ്യാത്|സംസര്ഗസന്നിപാതയോശ്ചൈകത്വാദ്വിവക്ഷിതഭേദത്വമ്| തേന സംസര്ഗജം തിമിരം സംസര്ഗജഃ കാചഃ സംസര്ഗജോ ലിങ്ഗനാശഃ| തഥാ സന്നിപാതജം തിമിരം സന്നിപാതജഃ കാചഃ സന്നിപാതജോ ലിങ്ഗനാശഃ| തൈശ്ച സംസര്ഗസന്നിപാതൈസ്തിമിരേ അകസ്മാദകാരണം കദാചിദ് വ്യക്തേക്ഷണഃ പുരുഷഃ സ്യാത് കദാചിദാകുലേക്ഷണഃ| ശേഷയോഃ കാചലിങ്ഗനാശയോസ്തൈര്ദൃഷ്ടൌ ചിത്രോऽനേകപ്രകാരോ രാഗോ ജായതേ| (നന്വേവം സംസര്ഗനാനാത്വേ വിവക്ഷിതേ നിര്ദിഷ്ടസ്സപ്തവിംശതിരിത്യുക്തിരഗ്രേऽനുപപന്നേത്യത ആഹ-സംസര്ഗേതി| അയം ഭാവഃ-യഥാ സന്നിപാതാനാം നാനാത്വേऽപി സന്നിപാതത്വേനൈകത്വം തഥാ സംസര്ഗാണാമപി സംസര്ഗത്വേനൈകത്വം വിവക്ഷിതമ്| ഏവച്ച തിമിരാദീനാം വിവക്ഷിതവിഭാഗഃ സങ്ഗച്ഛത ഇതി||൧൦||
Adhikarana nakulAndhyam (11) · Śloka 11
ദ്യോതതേ നകുലസ്യേവ യസ്യ ദൃങ് നിചിതാ മലൈഃ| നകുലാന്ധസ്സ തത്രാഹ്നി ചിത്രം പശ്യതി നോ നിശി||൧൧||
द्योतते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः| नकुलान्धस्स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि||११||
🔊 Audio coming soon
യസ്യ ദൃഗ്ദൃഷ്ടിമണ്ഡലം മലൈര്വാതാദിഭിര്നിചിതാ നകുലസ്യേവ ദ്യോതതേ ദീപ്താ ഭവതി സ പുരുഷോ നകുലാന്ധ ഉച്യതേ| സ ചാഹ്നി ദിവസേ ചിത്രം നാനാരൂപം പശ്യതി നിശി തു നൈവ പശ്യതി|| ൧൧||
Adhikarana doShAndhyam ( rAtryandham ) (12) · Śloka 12
അര്കേസ്തമസ്തകന്യസ്തഗഭസ്തൌ സ്തമ്ഭമാഗതാഃ| സ്ഥഗയന്തി ദൃശം ദോഷാ ദോഷാന്ധഃ സഗദോപരഃ| ദിവാകരകരസ്പൃഷ്ടാ ഭ്രഷ്ടാ ദൃഷ്ടിപഥാന്മലാഃ| വിലീനലീനാ യച്ഛന്തി വ്യക്തമത്രാഹ്നിദര്ശനമ്||൧൨||
अर्केस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः| स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः सगदोपरः| दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः| विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्निदर्शनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
സ്തമ്ഭമാഗതാ ദോഷാ ദൃശം സ്ഥാഗയന്തി| കദേത്യാഹ-അര്കേ ഭഗവതി തിഗ്മരശ്മാവസ്തമസ്തകന്യസ്തഗഭസ്തൌ| അസ്തോ നാമ പര്വതസ്തസ്യ മസ്തകേ ശിഖരേ ന്യസ്താ ക്ഷിപ്താ ഗഭസ്തയോ മരീചയോ യേന തസ്മിന്| അനേന ദിനാപഗമഃ പ്രദര്ശിതഃ| അയമേവമ്ഭൂതോ ഗദോ നാമ്നാ ദോഷാന്ധഃ| ദോഷാ രാത്രിഃ| അപര ഇതി സര്വദോഷജസാമ്യേന നകുലാന്ധാപേക്ഷയാ| അത്ര ച ദോഷാന്ധേ ദോഷാഃ അഹ്നി വ്യക്തം സ്ഫുടം ദര്ശനം യച്ഛന്തി ദദതി| കിമ്ഭൂതാ ആഹ-ദിവാകരസ്യ സൂര്യസ്യ കരൈ രശ്മിഭിഃ സ്പൃഷ്ടാ അത-ഏവ ച ദൃഷ്ടിപഥാദ് ഭ്രഷ്ടാ വിലീനാഃ ക്വാപി ച ലീനാശ്ച|| ൧൨||
Adhikarana uShNavidagdhadRuShTiH (13) · Śloka 13
ഉഷ്ണതപ്തസ്യ സഹസാ ശീതവാരിനിമജ്ജനാത്| ത്രിദോഷരക്തസമ്പൃക്തോ യാത്യൂഷ്മോര്ധ്വം തതോऽക്ഷിണീ| ദാഹോഷേ മലിനം ശുക്ലമഹന്യാവിലദര്ശനമ്| രാത്രാവാന്ധ്യം ച ജായേത വിദഗ്ധോഷ്ണേന സാ സ്മൃതാ||൧൩||
उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्| त्रिदोषरक्तसम्पृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोऽक्षिणी| दाहोषे मलिनं शुक्लमहन्याविलदर्शनम्| रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता||१३||
🔊 Audio coming soon
ഉഷ്ണേനാതപാദിനാ തപ്തസ്യ യച്ഛീതവാരിനിമജ്ജനം തതോ ഹേതോസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈ രക്തചതുര്ഥൈസ്സംസൃഷ്ടോ ദേഹോഷ്മോര്ധ്വം ശിരോ യാതി തതസ്തസ്മിന്യാതേ അക്ഷിണി നേത്രേ ദാഹാദികം ജായതേ| സാ ദൃഷ്ടിര്നാമ്നോഷ്ണവിദഗ്ധോച്യതേ||൧൩||
Adhikarana vidagdhAmladRuShTiH (14) · Śloka 14
ഭൃശമമ്ലാശനാദ്ദോഷൈഃ സാസ്ത്രൈര്യാ ദൃഷ്ടിരാചിതാ| സക്ലേദകണ്ഡൂഃ കലുഷാ വിദഗ്ധാമ്ലേന സാ സ്മൃതാ||൧൪||
भृशमम्लाशनाद्दोषैः सास्त्रैर्या दृष्टिराचिता| सक्लेदकण्डूः कलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता||१४||
🔊 Audio coming soon
അത്യര്ഥാമ്ലാശനാദ്ധേതോസ്സരക്തൈര്വാതാദിഭിര്യാ ദൃഷ്ടിരാചിതാ തത ഏവ ച സക്ലേദാദികാ സാऽമ്ലവിദഗ്ധേതി നാമ്നാ സ്മൃതാ ആചാര്യൈഃ|| ൧൪||
Adhikarana dhUmaraH (15) · Śloka 15
ശോകജ്വരശിരോരോഗസന്തപ്തസ്യാനിലാദയഃ| ധൂമാവിലാം ധൂമദൃശം ദൃശം കുര്യുഃ സ ധൂമരഃ||൧൫||
शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः| धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः||१५||
🔊 Audio coming soon
ശോകാദിസന്തപ്തസ്യാനിലാദയോ ധൂമാവിലാം ദൃശം കുര്യുഃ| സാ ച ധൂമം പശ്യതീതി ധൂമദൃക്| തസ്മാത് സ രോഗോ നാമ്നാ ധൂമരഃ||൧൫||
Adhikarana aupasargikaH (AgantukaH), li~gganAshaH (16) · Śloka 16
സഹസൈവാല്പസത്ത്വസ്യ പശ്യതോ രൂപമദ്ഭുതമ്| ഭാസ്വരം ഭാസ്കരാദി വാ വാതാദ്യാ നയനാശ്രിതാഃ| കുര്വന്തി തേജഃ സംശോഷ്യ ദൃഷ്ടിം മുഷിതദര്ശനാമ്| വൈഡൂര്യവര്ണാം സ്തിമിതാം പ്രകൃതിസ്ഥമിവാവ്യഥാമ്| ഔപസര്ഗിക ഇത്യേഷ ലിങ്ഗനാശഃ............||൧൬||
सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्| भास्वरं भास्करादि वा वाताद्या नयनाश्रिताः| कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्| वैडूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थमिवाव्यथाम्| औपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशः............||१६||
🔊 Audio coming soon
അല്പസത്ത്വസ്യ പുംസഃ സഹസാ ഝടിത്യേവാദ്ഭുതാമാശ്ചര്യജനനം രൂപം പശ്യതോ ഭാസ്കരാദേര്വാ രൂപം ഭാസ്വരം തേജസ്വി പശ്യതോ വാതാദ്യ നയനമാശ്രിതാസ്തത്സ്ഥം ദര്ശകം തേജഃ സംശോഷ്യ മുഷിതദര്ശനാം ഹതദര്ശനശക്തിം ദൃഷ്ടിം കുര്യുഃ| വൈഡൂര്യവര്ണാദികം ദൃഷ്ടിവിശേഷണമ്| അയം രോഗ ഔപസര്ഗിക ആഗന്തുകോ ലിങ്ഗനാശ ഉച്യതേ|| ൧൬||
Adhikarana dRuShTirogANAM sAdhyAsAdhyatA (17-15) · Śloka 15
..............................അത്ര വര്ജയേത്| വിനാ കഫാല്ലിങ്ഗനാശാന് ഗമ്ഭീരാം ഹ്രസ്വജാമപി| ഷട് കാചാ നകുലാന്ധശ്ച യാപ്യാഃ ശേഷാംസ്തു സാധയേത്| ദ്വാദശേതി ഗദാ ദൃഷ്ടൌ നിര്ദിഷ്ടാഃ സപ്തവിംശതിഃ||൧൭|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ ദൃഷ്ടിരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൧൫||
..............................अत्र वर्जयेत्| विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां ह्रस्वजामपि| षट् काचा नकुलान्धश्च याप्याः शेषांस्तु साधयेत्| द्वादशेति गदा दृष्टौ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः||१७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे दृष्टिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
ഉപസംഹരന്നാഹ-അത്രേതി| അത്ര ദൃഷ്ടിരോഗേഷു കഫാദ്വിനാ കഫജം ലിങ്ഗനാശം വര്ജയിത്വാ ശേഷാന് ലിങ്ഗനാശാന് വാതപിത്തരക്തസംസര്ഗസന്നിപാതോപസര്ഗജാന് ഷഡ് വര്ജയേദസാധ്യത്വാത്| ഗമ്ഭീരാമപി ദൃഷ്ടിം വര്ജയേത്| ഹ്രസ്വജാമപ്യേവമഷ്ടൌ വര്ജ്യാഃ| ഷട് കാചാ വാതപിത്തകഫരക്തസംസര്ഗസന്നിപാതജാ നകുലാന്ധശ്ചേതി സപ്തയാപ്യാഃ| ഏവം പൂര്വൈരേകീകൃതാഃ പഞ്ചദശ| ശേഷാണി തു ദ്വാദശ വാതപിത്തകഫരക്തസംസര്ഗസന്നിപാതജാനി ഷട് തിമിരാണി പിത്തവിദഗ്ധാം കഫലിങ്ഗനാശദോഷാന്ധ്യാമ്ലവിദഗ്ധോഷ്ണവിദഗ്ധാധൂമര ഇതി സാധയേച്ചികിത്സേദിത്യനേന പ്രകാരേണ സപ്തവിംശതിര്ഗദാ ദൃഷ്ടാവുക്താഃ| ശുക്ലന്തു യദ്യപി ദൃഷ്ടൌ ഭവതി തഥാऽപ്യസിതമൂലത്വാത്തത്രൈവോക്തമിതി|| ൧൭|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാമുത്തരതന്ത്രേ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ|