Adhikarana dRuShTirogavij~jAnIyo nAma pa~jcadasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో దృష్టిరోగవిజ్ఞానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो दृष्टिरोगविज्ञानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
క్రమప్రాప్తానాం దృష్టిరోగాణాం హేత్వాదికం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే| దృష్టిభాగపట్లత్వగ్విషవ్యాప్త్యా దోషస్య రోగవిశేషప్రదర్శనం క్రియతే||1||
Adhikarana prathamapaTalagatadoShalakShaNam (2) · Śloka 2
సిరానుసారిణి మలే ప్రథమం పటలం శ్రితే| అవ్యక్తమీక్షతే రూపం వ్యక్తమప్యనిమిత్తతః||2||
सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते| अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः||२||
🔊 Audio coming soon
సిరానుసారిణీత్యాది| మలోవాతాదిభిః కృతో దోషవిశేషః| సిరానుసారిణి సిరాభిః కోష్ఠాత్ దృష్టిమనుసరతి తస్మింస్తథావిధేమలే ప్రథమాభ్యంతరం న తు బాహ్యం పటలమాశ్రితే సతి పురుషో వ్యక్తమపి రూపం కలశాదినిమిత్తాభావేఽప్యవ్యక్తం పశ్యతి|(నను కథం వ్రణశుక్లే బాహ్యం పటలం ప్రథమపటలమిత్యుక్త్వా అత్రాభ్యంతరం పటలం ప్రథమపటమిత్యుచ్యతే| అత్ర బ్రూమః- పటలస్య త్వగ్విశేషత్వాద్ వ్రణశుక్లస్య బాహ్యాత్ పటలాదారభ్య క్రమేణాభ్యంతరయోర్ద్వితీయతృతీయపటలయోరావేశాచ్చ వ్రశుక్లే బాహ్యం పటలం ప్రథమపటమిత్యుక్తం| అత్ర పునః సిరానుసారిణి మల ఇత్యుక్త్వా అభ్యంతరస్థానాం సిరాణాం బహిర్ముఖత్వాత్ బహిర్నిగచ్ఛతో మలస్య ప్రథమాభ్యంతరపటలసంశ్రయత్వాచ్చాభ్యంతరపటమేవ ప్రథమపటలం| నిమినాప్యుక్తం- యదా దోషాః ప్రకుపితాః ప్రాప్య రూపవహే సిరే| దృష్టేరభ్యంతరాత్తు పటలం సమభిద్రుతాః|| అపిధానాద్వివృద్ధాశ్చ నీరుజత్వాదుపేక్షితాః| దృశోః పటలమాశ్రిత్య నేత్రమధ్యానుసారిణః|| ఏకైకమనుపద్యంతే పర్యాయాత్ పటలాంతరం| శనైరనుసృతాశ్చైవ పుష్యంతి స్థిరతాం గతాః|| ఓషధీరసవీర్యాణాం మార్గమావృత్య నేత్రయోః|| ఇతి| బాహ్యమేవ పటలం ప్రథమపటలమితి కేచిత్| తదయుక్తం; తిమిరకాలే దృష్టిమండలస్య రాగాద్యభావాత్| కాచతాం ప్రాప్తే రాగాదిదర్శనాచ్చ సర్వథా తిమిరరోగే ఆభ్యంతరం పటలమేవ ప్రథమపటలమితి వ్యవస్థితం| దృష్టిమండలసంస్థానంతు శాస్త్రమతమనుసృత్య కించిద్బ్రూమః| దృష్టేశ్చత్వారి పటలాని సంతి| జ్యోతిర్మయీ దృష్టిస్తేషు పటలేషు వ్యాప్తాఽప్యాభ్యంతరే మేదోమయే పటల ఏవ తిష్ఠతీత్యవగంతవ్యం| ఉక్తశ్చ చతుష్షష్టౌ- సిరాగుణోఽత్ర ప్రథమే ద్వితీయే కండరాగుణః| మేదోగుణస్తృతీయే స్యాద్ దృష్టిర్మేదః ప్రతిష్ఠితా|| తతః పరం భవేత్కాలం తతః కాలాత్పరం కఫః| నివర్తతే సిరాగ్రైస్తు తత్ర ఖల్వస్థిబంధనం| యావదాహృదయాద్బద్ధ్వా యావత్పాదతలాదితి|| నను ఏవమాభ్యంతరే పటలే దృష్టౌ స్థితాయాం ద్వితీయపటలస్థ ఏవ మలే దోషావదాచ్ఛాదితత్వాల్లింగనాశనం భవితవ్యం| ఉచ్యతే తేజ-స్సంభవాయా జ్యోతిర్మయ్యా దృష్టేర్జ్యోతిషాం సాకల్యేన సన్నిధానాదాభ్యంతరే పటలే మలస్య బలహానిర్భవతి| తస్మాద్ ద్వితీయపటలస్థస్యాపి మలస్య తేజఃసాన్నిధ్యేనాల్పబలత్వాద్ దృష్టేస్తిరోధానేఽపి లింగనాశకరణే న శక్తిర్భవతి| యథా పటాంతరితోఽపి దీపస్సన్నిధౌ ఘటపటాదీన్ పదార్థానవద్యోతయతి తథా దోషాంతరితాపి దృష్టిర్దోషస్యాల్పబలత్వాత్ రూపావద్యోతినీ భవతి| ఉక్తంచ- యథా పటేనాంతికసంస్థితేన తిరోహితా దీపశిఖా ప్రదీప్తా| తథా మలేనాంతరితాఽపి దృష్టిః ప్రకాశయేద్రూపమదూరసంస్థం|| ఇతి| ఏవం పటలాంతరేషు దృష్టేర్విప్రకృష్టతయా క్రమేణ ప్రవృద్ధం మలం చతుర్థం పటలమాశ్రిత్య లింగనాశాయ భవతి|| 2||
Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (3) · Śloka 3
ప్రాప్తే ద్వితీయం పటలమభూతమపి పశ్యతి| భూతం తు యత్నాదాసన్నం దూరే సూక్ష్మంచ నేక్షతే| దూరాంతికస్థం రూపంచ విపర్యాసేన మన్యతే| దోషే మండలసంస్థానే మండలానీవ పశ్యతి| ద్విధైకం దృష్టిమధ్యస్థే బహుధా బహుధాస్థితే| దృష్టేరభ్యంతరగతే హ్రస్వవఢ్రవిపర్యయం| నాంతికస్థమధఃసంస్థే దూరగం నోపరిస్థితే| పార్శ్వే పశ్యేన్న పార్శ్వస్థే తిమిరాఖ్యోఽయమామయః||3||
प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति| भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मञ्च नेक्षते| दूरान्तिकस्थं रूपञ्च विपर्यासेन मन्यते| दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति| द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते| दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्रस्ववढ्रविपर्ययम्| नान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरिस्थिते| पार्श्वे पश्येन्न पार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः||३||
🔊 Audio coming soon
యదా తు ద్వితీయమపి పటలం ప్రాప్తో దోషో భవతి తదా అభూతమప్యపదపి రూపం పశ్యతి| భూతం సద్రూపం యత్నాత్ పశ్యత్యాసన్నంచ పశ్యతి| యత్తు భూతం దూరే సూక్ష్మం వా తన్న పశ్యత్యేవ| దూరస్థమంతికే సమీపే మన్యతే| అంతికస్థం దూర ఇతి విపర్యాసః| తత్ర తు యదా మండలసంస్థానోపలయా కృత్యా దోషో భవతి తదాఽగ్రే మండలానీవ పశ్యతి| దృష్టిమధ్యస్థే రేఖా కృతావేకం రూపం ద్విధా పశ్యతి| బహుభిః ప్రకారైః స్థితైర్దోషైర్బహుధారూపం పశ్యతి| యదా తు దృష్టేరభ్యంతరే మధ్యే దోషో భవతి తదా వఢ్రం రూపం హ్రస్వం పశ్యతి| యదాతు దృష్టేరుపరి దోషో భవతి తదా దూరస్థన్న పశ్యతి| యదా తు దృష్టిపార్శ్వే దోషో వర్తతే తదా పార్శ్వస్థితం రూపం న పశ్యేదయమనేకప్రకార ఆమయః ఆఖ్యయా తిమిరః|| 3||
Adhikarana tRutIyapaTalASritadoShalakShaNam (4) · Śloka 4
ప్రాప్నోతి కాచతాం దోషే తృతీయపటలాశ్రితే| తేనోర్ద్ధ్వమీక్షతే నాధస్తను చైలావృతోపమం| యథా వర్ణంచ రజ్యేత దృష్టిర్హీయేత చ క్రమాత్||4||
प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते| तेनोर्द्ध्वमीक्षते नाधस्तनु चैलावृतोपमम्| यथा वर्णञ्च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्||४||
🔊 Audio coming soon
యదా తు తృతీయమపి పటలం దోషో వ్యాప్నోతి తదా తదేవ తిమిరాఖ్యం కాచతాం యాతి| తేన కాచేన తు నర ఊర్ధ్వస్థితం రూపమీక్షతే పశ్యతి| నాధః స్థితం| యచ్చ పశ్చతి తత్తనుచైలావృతోపమం పశ్యతి| దృష్టేశ్చ యథా యథా వర్ణో రజ్యేత తథా తథా దర్శనశక్తిర్హీయేత ఇతి క్రమార్థః|| 4||
Adhikarana caturthapaTalAshritadoShalakShaNam (5) · Śloka 5
తథాఽప్యుపేక్షమాణస్య చతుర్థం పటలం గతః| లింగనాశం మలః కుర్వంఛాదయేద్దృష్టిమండలం||5||
तथाऽप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः| लिङ्गनाशं मलः कुर्वञ्छादयेद्दृष्टिमण्डलम्||५||
🔊 Audio coming soon
తథాభూతోఽపి దోష ఉపేక్షయా చతుర్థం పటలం ప్రాప్తో లింగనాశాఖ్యం రోగం కుర్వన్ దృష్టిమండలమశేషమాచ్ఛాదయేత్| ఇతి సామాన్యేన తిమిరాదీనాం రూపం||5||
Adhikarana vAtajatimiralakShaNam (6) · Śloka 6
తత్ర వాతేన తిమిరే వ్యావిద్ధమివ పశ్యతి| చలావిలారుణాభాసం ప్రసన్నంచేక్షతే ముహుః| జాలాని కేశాన్ మశకాన్ రశ్మీంశ్చోపేక్షితేఽత్ర చ| కాచీభూతే దృగరుణా పశ్యత్యాస్యమనాసికం| చంద్రదీపాద్యనేకత్వం వక్రమృజ్వపి మన్యతే| వృద్ధః కాచో దృశం కుర్యాద్రజో ధూమావృతామివ| స్పష్టారుణాభాం విస్తీర్ణాం సూక్ష్మాం వా హతదర్శనాం| సలింగనాశో వాతే తు సంకోచయతి దృక్సిరాః| దృఙ్మండలం విశత్యంతర్గంభీరా దృరసౌ స్మృతా||6||
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति| चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चेक्षते मुहुः| जालानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च| काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्| चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते| वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजो धूमावृतामिव| स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्| सलिङ्गनाशो वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः| दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृरसौ स्मृता||६||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా వాతాదిభేదేనోచ్యతే| వ్యావిద్ధమాకులం| చలాభాసమస్థిరం| ఆవిలమస్ఫుటం| రశ్మ్యంతం ముహురీక్షతే పశ్యతి| తత్ర వాతతిమిర ఉపేక్షితే వాతకాచత్వం ప్రాప్తే దృగరుణవర్ణా భవత్యాతురశ్చ స్వమాస్యమనాసికం పశ్యతి| స ఏవ వాతకాచో వృద్ధో దృశం దృష్టిమండలం రజసేవ ధూమేనేవ చావృతం కుర్యాత్| స్పష్టమరుణమాభాతి యస్యా దృశః స వాతలింగనాశో భవతి| తత్రైవ వాతలింగనాశే దృక్సిరా వాతేన సంకోచయతి| దృఙ్మండలమంతర్విశత్యసౌ దృఙ్నామ్నా గంభీరా| గంభీరావగాఢరూపా| ఇతి వాతికతిమిరాదిలక్షణం|| 6||
Adhikarana pittajatimiralakShaNam (7) · Śloka 7
పిత్తజే తిమిరే విద్యుత్ఖద్యోతదీపితం| శిఖితిత్తిరిపత్రాభం ప్రాయో నీలంచ పశ్యతి| కాచే దృక్కాంస్యనీలాభా తాదృగేవ చ పశ్యతి| అర్కేందుపరివేషాగ్నిమరీచీంద్రధనూంషి చ| బృఙ్హ్గనీలా నిరాలోకా దృక్స్నిగ్ధా లింగనాశతః| దృష్టిః పిత్తేన హ్రస్వాఖ్యా సా హ్రస్వాహ్రస్వదర్శినీ| భవేత్ పిత్తవిదగ్ధాక్యా పీతా పీతాభదర్శనా||7||
पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतदीपितम्| शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलञ्च पश्यति| काचे दृक्कांस्यनीलाभा तादृगेव च पश्यति| अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च| बृङ्ह्गनीला निरालोका दृक्स्निग्धा लिङ्गनाशतः| दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वाह्रस्वदर्शिनी| भवेत् पित्तविदग्धाक्या पीता पीताभदर्शना||७||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజే తిమిరే సదసద్వా రూపం విద్యుద్దీపితత్వాదియుక్తం పశ్యతి| ఖద్యోతో భాస్వాన్ కీటః| తస్మిన్నుపేక్షయా కాచీభూతే కాంస్యనీలాభా దృగ్భవతి| తాదృగేవ చ రూపం పశ్యత్యర్కేందుపరివేషాదికం వాఽసదేవ పశ్యతి| పరివేషో మండలమగ్నిమరీచ్యో రశ్మయః| తస్మిన్ పిత్తకాచ ఉపేక్షితే లింగనాశీభూతే దృగ్భృంగవద్భ్రమరవన్నీలా స్నిగ్ధా చ భవతి| తత్రైవ దృష్టిర్యా మహదపి రూపం హ్రస్వం పశ్యతి సా నామ్నా హ్రస్వా భవతి| తత్రైవ పీతవర్ణేన దృష్టిః పీతాభరూపదర్శనా చ నామ్నా పిత్తవిదగ్ధా భవతి| ఇతి పైత్తికానాం తిమిరాదీనాం లక్షణం|| 7||
Adhikarana kaphajatimiralakShaNam (8) · Śloka 8
కఫేన తిమిరే ప్రాయః స్నిగ్ధం శ్వేతంచ పశ్యతి| శంఖేందుకుందకుసుమైః కుముదైరివ చాచితం| కాచే తు నిష్ప్రభేంద్వర్కప్రదీపాద్యైరివాచితం| సితాభాసా చ దృష్టిః స్యాల్లింగనాశే తు దృశ్యతే| మూర్త్తః కఫో దృష్టిగతః స్నిగ్ధో దర్శననాశనః| బిందుర్జలస్యేవ చలః పద్మినీపుటసంశ్రితః| ఉష్ణే సంకోచమాయాతి ఛాయాయాం పరిసర్పతి| శంఖకుందేందుకుముదస్ఫటికోపమశుక్లిమా||8||
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतञ्च पश्यति| शङ्खेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्| काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्| सिताभासा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु दृश्यते| मूर्त्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः| बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंश्रितः| उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति| शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा||८||
🔊 Audio coming soon
క్ఫేన తిమిరే ప్రాయః సర్వం స్నిగ్ధం శ్వేతశ్చ పశ్యతి| శంఖాదిభిరివ చాచితం రూపం పశ్యతి| తస్మిన్నేవోపేక్షయా కఫకాచీభూతే నిష్ప్రభా దృగింద్వాద్యైరాచితమివ రూపం పశ్యతి| తత్ర చ సితాభాసా దృష్టిః స్యాత్| తస్మింస్తూపేక్షయా కఫలింగనాశీభూతే మూర్త్త ఏవ కఫః స్నిగ్ధత్వాదిగుణో దృష్టిగతో లక్ష్యతే| స తథావిధో దృష్టికఫ ఉష్ణే ఆతపే సంకోచమాయాతి ఛాయాయాంతు శంఖాద్యుపమశుక్లిమా పరిసర్పతి విస్తీర్యతే| ఇతి కఫజతిమిరాదీనాం రూపం|| 8||
Adhikarana raktajatimiralakShaNam (9) · Śloka 9
రక్తేన తిమిరే రక్తం తమోభూతంచు పశ్యతి| కాచేన రక్తా కృష్ణా వా దృష్టిస్తాదృక్చ పశ్యతి| లింగనాశేఽపి దృక్ తాదృఙ్నిష్ప్రభా హతదర్శనా||9||
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्चु पश्यति| काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक्च पश्यति| लिङ्गनाशेऽपि दृक् तादृङ्निष्प्रभा हतदर्शना||९||
🔊 Audio coming soon
రక్తేన తిమిరే| సుబోధం| తస్మిన్నేవోపేక్షయా రక్తకాచీభూతే రక్తా వా కృష్ణా వా దృష్టిః స్యాత్| తాదృగేవ రక్తం కృష్ణం వా పశ్యతి| తదుపేక్షయా రక్తలింగనాశే దృక్ తాందృగితి కాచసమా రక్తా కృష్ణా వా||9||
Adhikarana saMsargasannipAtatimiralakShaNam (10) · Śloka 10
సంసర్గసన్నిపాతేషు విద్యాత్ సంకీర్ణలక్షణాన్| తిమిరాదీనకస్మాచ్చ తైః స్యాద్వ్యక్తాకులేక్షణః| తిమిరే శేషయోర్దృష్టౌ చిత్రౌ రాగః ప్రజాయతే||10||
संसर्गसन्निपातेषु विद्यात् सङ्कीर्णलक्षणान्| तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः| तिमिरे शेषयोर्दृष्टौ चित्रौ रागः प्रजायते||१०||
🔊 Audio coming soon
సంసర్గేషు త్రిషు సన్నిపాతే చైకస్మిన్నుక్తలక్షణసంకీర్ణాన్యథా సంసర్గం తిమిరాదీన్ విద్యాత్|సంసర్గసన్నిపాతయోశ్చైకత్వాద్వివక్షితభేదత్వం| తేన సంసర్గజం తిమిరం సంసర్గజః కాచః సంసర్గజో లింగనాశః| తథా సన్నిపాతజం తిమిరం సన్నిపాతజః కాచః సన్నిపాతజో లింగనాశః| తైశ్చ సంసర్గసన్నిపాతైస్తిమిరే అకస్మాదకారణం కదాచిద్ వ్యక్తేక్షణః పురుషః స్యాత్ కదాచిదాకులేక్షణః| శేషయోః కాచలింగనాశయోస్తైర్దృష్టౌ చిత్రోఽనేకప్రకారో రాగో జాయతే| (నన్వేవం సంసర్గనానాత్వే వివక్షితే నిర్దిష్టస్సప్తవింశతిరిత్యుక్తిరగ్రేఽనుపపన్నేత్యత ఆహ-సంసర్గేతి| అయం భావః-యథా సన్నిపాతానాం నానాత్వేఽపి సన్నిపాతత్వేనైకత్వం తథా సంసర్గాణామపి సంసర్గత్వేనైకత్వం వివక్షితం| ఏవచ్చ తిమిరాదీనాం వివక్షితవిభాగః సంగచ్ఛత ఇతి||10||
Adhikarana nakulAndhyam (11) · Śloka 11
ద్యోతతే నకులస్యేవ యస్య దృఙ్ నిచితా మలైః| నకులాంధస్స తత్రాహ్ని చిత్రం పశ్యతి నో నిశి||11||
द्योतते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः| नकुलान्धस्स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि||११||
🔊 Audio coming soon
యస్య దృగ్దృష్టిమండలం మలైర్వాతాదిభిర్నిచితా నకులస్యేవ ద్యోతతే దీప్తా భవతి స పురుషో నకులాంధ ఉచ్యతే| స చాహ్ని దివసే చిత్రం నానారూపం పశ్యతి నిశి తు నైవ పశ్యతి|| 11||
Adhikarana doShAndhyam ( rAtryandham ) (12) · Śloka 12
అర్కేస్తమస్తకన్యస్తగభస్తౌ స్తంభమాగతాః| స్థగయంతి దృశం దోషా దోషాంధః సగదోపరః| దివాకరకరస్పృష్టా భ్రష్టా దృష్టిపథాన్మలాః| విలీనలీనా యచ్ఛంతి వ్యక్తమత్రాహ్నిదర్శనం||12||
अर्केस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः| स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः सगदोपरः| दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः| विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्निदर्शनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
స్తంభమాగతా దోషా దృశం స్థాగయంతి| కదేత్యాహ-అర్కే భగవతి తిగ్మరశ్మావస్తమస్తకన్యస్తగభస్తౌ| అస్తో నామ పర్వతస్తస్య మస్తకే శిఖరే న్యస్తా క్షిప్తా గభస్తయో మరీచయో యేన తస్మిన్| అనేన దినాపగమః ప్రదర్శితః| అయమేవంభూతో గదో నామ్నా దోషాంధః| దోషా రాత్రిః| అపర ఇతి సర్వదోషజసామ్యేన నకులాంధాపేక్షయా| అత్ర చ దోషాంధే దోషాః అహ్ని వ్యక్తం స్ఫుటం దర్శనం యచ్ఛంతి దదతి| కింభూతా ఆహ-దివాకరస్య సూర్యస్య కరై రశ్మిభిః స్పృష్టా అత-ఏవ చ దృష్టిపథాద్ భ్రష్టా విలీనాః క్వాపి చ లీనాశ్చ|| 12||
Adhikarana uShNavidagdhadRuShTiH (13) · Śloka 13
ఉష్ణతప్తస్య సహసా శీతవారినిమజ్జనాత్| త్రిదోషరక్తసంపృక్తో యాత్యూష్మోర్ధ్వం తతోఽక్షిణీ| దాహోషే మలినం శుక్లమహన్యావిలదర్శనం| రాత్రావాంధ్యం చ జాయేత విదగ్ధోష్ణేన సా స్మృతా||13||
उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्| त्रिदोषरक्तसम्पृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोऽक्षिणी| दाहोषे मलिनं शुक्लमहन्याविलदर्शनम्| रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता||१३||
🔊 Audio coming soon
ఉష్ణేనాతపాదినా తప్తస్య యచ్ఛీతవారినిమజ్జనం తతో హేతోస్త్రిభిర్దోషై రక్తచతుర్థైస్సంసృష్టో దేహోష్మోర్ధ్వం శిరో యాతి తతస్తస్మిన్యాతే అక్షిణి నేత్రే దాహాదికం జాయతే| సా దృష్టిర్నామ్నోష్ణవిదగ్ధోచ్యతే||13||
Adhikarana vidagdhAmladRuShTiH (14) · Śloka 14
భృశమమ్లాశనాద్దోషైః సాస్త్రైర్యా దృష్టిరాచితా| సక్లేదకండూః కలుషా విదగ్ధామ్లేన సా స్మృతా||14||
भृशमम्लाशनाद्दोषैः सास्त्रैर्या दृष्टिराचिता| सक्लेदकण्डूः कलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता||१४||
🔊 Audio coming soon
అత్యర్థామ్లాశనాద్ధేతోస్సరక్తైర్వాతాదిభిర్యా దృష్టిరాచితా తత ఏవ చ సక్లేదాదికా సాఽమ్లవిదగ్ధేతి నామ్నా స్మృతా ఆచార్యైః|| 14||
Adhikarana dhUmaraH (15) · Śloka 15
శోకజ్వరశిరోరోగసంతప్తస్యానిలాదయః| ధూమావిలాం ధూమదృశం దృశం కుర్యుః స ధూమరః||15||
शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः| धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः||१५||
🔊 Audio coming soon
శోకాదిసంతప్తస్యానిలాదయో ధూమావిలాం దృశం కుర్యుః| సా చ ధూమం పశ్యతీతి ధూమదృక్| తస్మాత్ స రోగో నామ్నా ధూమరః||15||
Adhikarana aupasargikaH (AgantukaH), li~gganAshaH (16) · Śloka 16
సహసైవాల్పసత్త్వస్య పశ్యతో రూపమద్భుతం| భాస్వరం భాస్కరాది వా వాతాద్యా నయనాశ్రితాః| కుర్వంతి తేజః సంశోష్య దృష్టిం ముషితదర్శనాం| వైడూర్యవర్ణాం స్తిమితాం ప్రకృతిస్థమివావ్యథాం| ఔపసర్గిక ఇత్యేష లింగనాశః............||16||
सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्| भास्वरं भास्करादि वा वाताद्या नयनाश्रिताः| कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्| वैडूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थमिवाव्यथाम्| औपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशः............||१६||
🔊 Audio coming soon
అల్పసత్త్వస్య పుంసః సహసా ఝటిత్యేవాద్భుతామాశ్చర్యజననం రూపం పశ్యతో భాస్కరాదేర్వా రూపం భాస్వరం తేజస్వి పశ్యతో వాతాద్య నయనమాశ్రితాస్తత్స్థం దర్శకం తేజః సంశోష్య ముషితదర్శనాం హతదర్శనశక్తిం దృష్టిం కుర్యుః| వైడూర్యవర్ణాదికం దృష్టివిశేషణం| అయం రోగ ఔపసర్గిక ఆగంతుకో లింగనాశ ఉచ్యతే|| 16||
Adhikarana dRuShTirogANAM sAdhyAsAdhyatA (17-15) · Śloka 15
..............................అత్ర వర్జయేత్| వినా కఫాల్లింగనాశాన్ గంభీరాం హ్రస్వజామపి| షట్ కాచా నకులాంధశ్చ యాప్యాః శేషాంస్తు సాధయేత్| ద్వాదశేతి గదా దృష్టౌ నిర్దిష్టాః సప్తవింశతిః||17|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే దృష్టిరోగవిజ్ఞానీయో నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||
..............................अत्र वर्जयेत्| विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां ह्रस्वजामपि| षट् काचा नकुलान्धश्च याप्याः शेषांस्तु साधयेत्| द्वादशेति गदा दृष्टौ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः||१७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे दृष्टिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
ఉపసంహరన్నాహ-అత్రేతి| అత్ర దృష్టిరోగేషు కఫాద్వినా కఫజం లింగనాశం వర్జయిత్వా శేషాన్ లింగనాశాన్ వాతపిత్తరక్తసంసర్గసన్నిపాతోపసర్గజాన్ షడ్ వర్జయేదసాధ్యత్వాత్| గంభీరామపి దృష్టిం వర్జయేత్| హ్రస్వజామప్యేవమష్టౌ వర్జ్యాః| షట్ కాచా వాతపిత్తకఫరక్తసంసర్గసన్నిపాతజా నకులాంధశ్చేతి సప్తయాప్యాః| ఏవం పూర్వైరేకీకృతాః పంచదశ| శేషాణి తు ద్వాదశ వాతపిత్తకఫరక్తసంసర్గసన్నిపాతజాని షట్ తిమిరాణి పిత్తవిదగ్ధాం కఫలింగనాశదోషాంధ్యామ్లవిదగ్ధోష్ణవిదగ్ధాధూమర ఇతి సాధయేచ్చికిత్సేదిత్యనేన ప్రకారేణ సప్తవింశతిర్గదా దృష్టావుక్తాః| శుక్లంతు యద్యపి దృష్టౌ భవతి తథాఽప్యసితమూలత్వాత్తత్రైవోక్తమితి|| 17|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే పంచదశోఽధ్యాయః|