34. granthyarbudaślīpadā'pacīnāḍīvijñānīyaḥ

Adhikarana atha granthyarbudashlIpadApacInADIvij~jAnIyo nAma catustriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાપચીનાડીવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

વ્રણવિચારપ્રસઙ્ગે ગ્રન્થ્યાદીનાં હેત્વાદિકં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana granthinidAnaM niruktishca (2) · Śloka 2

કફપ્રધાનાઃ કુર્વન્તિ મેદોમાંસાસ્રગામલાઃ| વૃત્તોન્નતં તં શ્વયથું સ ગ્રન્થિર્ગ્રથનાત્ સ્મૃતઃ||૨||

ગ્રન્થિરિતિ કિમુચ્યત ઇત્યાહ-કફપ્રધાના ઇત્યાદિ| શ્લેષ્મ પ્રધાના મલાસ્ત્રયો દોષા મેદઃપ્રભૃતીર્ગત્વા પરિવતુલમુન્નતઞ્ચ યં શ્વયથું કુર્વન્તિ સ શ્વયથુર્ગ્રથનાત્મકત્વાત્ ગ્રન્થિરિતિ સ્મૃતઃ||૨||

Adhikarana grantheH sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

દોષાસૃઙ્હ્માંસમેદોઽસ્થિસિરાવ્રણભવા નવ| તે.......................................||૩||

ત્રિભિર્દોષૈરસ્રાદિભિશ્ચ ષડ્ભિસ્તે ગ્રન્થયો નવ ભવન્તિ||૩||

Adhikarana vAtagranthilakShaNam (4) · Śloka 4

અત્ર વાતાદાયામતોદભેદાન્વિતોઽસિતઃ| સ્થાનાત્સ્થાનાન્તરગતિરકસ્માદ્ધાનિવૃદ્ધિમાન્| મૃદુર્બસ્તિરિવાનદ્ધો વિભિન્નોચ્છં સ્રવત્યસૃક્||૪||

સ્થિતેઽપિ સમ્પ્રાપ્તૌ કફપ્રાધાન્યે આયામાદિકં વિભેદે ચાઽચ્છાસૃક્ સ્રાવાન્તં વાતગ્રન્થિલિઙ્ગમ્| અકસ્માદકરણાદ્ધાનિમાન્ વૃદ્ધિમાંશ્ચ||૪||

Adhikarana pittagranthilakShaNam (5) · Śloka 5

પિત્તાત્ સદાહપીતાભો રક્તો વા પચ્યતે દ્રુતમ્| ભિન્નોઽસ્રમુષ્ણં સ્રવતિ....................||૫||

સદાહાદિભેદ ઉષ્ણાસ્રસ્રાવાન્તં પિત્તગ્રન્થૌ| વાશબ્દઃ પીતરક્તયોર્વિકલ્પાર્થઃ||૫||

Adhikarana shleShmagranthilakShaNam (6) · Śloka 6

.........................શ્લેષ્મણા નીરુજો ઘનઃ| શીતઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાન્ પક્વઃ પૂયં સ્રવેદ્ ઘનમ્||૬||

નીરુજત્વાદિકં ઘનપૂયસ્રાવાન્તં કફગ્રન્થૌ| સવર્ણો દેહસમાનવર્ણઃ||૬||

Adhikarana raktajagranthilakShaNam (7) · Śloka 7

દોષૈર્દુષ્ટેઽસૃજિ ગ્રન્થિર્ભવેન્મૂર્ચ્છત્સુ જન્તુષુ| સિરામાંસઞ્ચ સંશ્રિત્ય સસ્વાપઃ પૈત્તલક્ષણઃ||૭||

દોષૈર્વાતાદિભિરસૃજિ રક્તે દુષ્ટે જન્તુષુ કૃમિષુ મૂર્ચ્છત્સૂચ્છ્રાયમાપ્નુવત્સુ સિરા માંસં ચ તયોરન્યતરમુભયં વા સંશ્રિત્ય સ્વાપયુક્તો ગ્રન્થિર્ભવેત્| તસ્ય પિત્તગ્રન્થિવલ્લિઙ્ગમ્| દોષૈર્દુષ્ટ ઇતિ વિશેષણં રક્તસ્ય દોષતાશઙ્કનિરાસાય||૭||

Adhikarana mAMsagranthilakShaNam (8) · Śloka 8

માંસલૈર્દૂષિતં માંસમાહારૈર્ગ્રન્થિમાવહેત્| સ્નિગ્ધં મહાન્તં કઠિનં સિરાનદ્ધં કફાકૃતિમ્||૮||

માંસલૈરાહારૈર્માસં દૂષિતં સ્નિગ્ધત્વાદિગુણં કફગ્રન્થિલિઙ્ગં ગ્રન્થિમાવહેત્| (માંસલૈર્માંસવર્ધનૈરાહારૈઃ ક્રવ્યાદપ્રસહમાંસાદ્યુપેતૈરત્રૈર્દૂષિતં કૃતદૂષણં માંસં સ્નિગ્ધં સ્નેહદિગ્ધપ્રતિમં મહાન્તં પીવરં કઠિનં કઠિનસ્પર્શં સિરાનદ્ધં સિરાભિરાચિતં કફાકૃતિં કફગ્રન્થિલિઙ્ગં ગ્રન્થિં કુર્યાત્| માંસકફયોરાધારાધેયત્વેનાકૃતિસામ્યેસિદ્ધે પુનરપિ તત્સામ્યકથનમત્રાનુક્તાનાં નીરુજત્વાદીનાં ગ્રહણાર્થમ્| ઉભયત્રોક્તાનાં નિબિડત્વાદીનામતિશયગ્રહણાર્થં ચ)||૮||

Adhikarana medogranthilakShaNam (9) · Śloka 9

પ્રવૃદ્ધં મેદુરૈર્મેદો નીતં માંસેઽથ વા ત્વચિ| વાયુના કુરુતે ગ્રન્થિં ભૃશં સ્નિગ્ધં મૃદું ચલમ્| શ્લેષ્મતુલ્યાકૃતિં દેહક્ષયવૃદ્ધિક્ષયોદયમ્| સ વિભિન્નો ઘનં મેદસ્તામ્રાસિતસિતં સ્રવેત્||૯||

મેદુરૈરાહારવિહારૈઃ પ્રવૃદ્ધં મેદો વાયુના માંસે ત્વચિ વા નીતં ભૃશં સ્નિગ્ધત્વાદિગુણં શ્લેષ્મગ્રન્થિતુલ્યલિઙ્ગં ગ્રન્થિં કુરુતે| પુનઃ કિમ્ભૂતં ગ્રન્થિમાહ-દેહક્ષયવૃદ્ધિક્ષયોદયં યદા દેહસ્ય કેનચિત્ કારણેનાપચયો ભવતિ તદા તસ્યાઽપ્યપચયઃ યદા તુ દેહસ્ય વૃદ્ધિસ્તદા તસ્યાઽપ્યુપચયઃ| સ ચ મેદોગ્રન્થિવિભિન્નઃ સન્ ઘનત્વાદિગુણં મેદઃ સ્રવેત્| (મેદુરૈર્મેદોવૃદ્ધિકરૈરાહારવિહારૈઃ પ્રવૃદ્ધમતિશયેન વૃદ્ધિઙ્ગતં તેન રુદ્ધાવકાશતયાકુપિતેન ન વાયુના માંસત્વચોરન્યતરં નીતં મેદઃ ભૃશમતિશયેન સ્નિગ્ધમરૂક્ષં મૃદું માર્દવયુક્તં ચલમસ્થિરં, ભૃશશબ્દશ્ચલાન્તૈઃ સંયુજ્યતે| સ વિભિન્નઃ પક્વભિન્નઃ ઘનં નિબિડં તામ્રાદ્યન્યતમવર્ણં મેદઃ સ્રવેત્| મેદઃ શબ્દેન પૂયસ્યાન્યાદૃશત્વં સૂચિતમ્| ઉક્તઞ્ચ ધન્વન્તરિણા-'મેદઃ કૃતે પ્રસ્રવતિ પ્રભિન્ને પિણ્યાકકલ્કપ્રતિમન્તુ પૂયમિ'તિ)||૯||

Adhikarana asthigranthilakShaNam (10) · Śloka 10

અસ્થિભઙ્ગાભિઘાતાભ્યામુન્નતાવનતં તુ યત્| સોઽસ્થિગ્રન્થિઃ............................||૧૦||

ભઙ્ગેન વાઽભિઘાતેન વા યદસ્થ્યુન્ન્તં વાઽવનતં વા સોઽસ્થિ ગ્રન્થિર્નામ્ના ભવતિ| (યદસ્થિ તુ ભઙ્ગાદભિઘાતાદ્વા હેતોરુન્નતમવનતં વા ભવતિ| તુશબ્દેન ભઙ્ગાભિઘાતાભ્યાં વિના સહજયોરપ્યુન્નતાવનતયોરસ્થ્નોર્ગ્રન્થિકરત્વં સૂચિતમ્| ભઙ્ગાદુન્નતમભિઘાતાદવનતિમિતિ યથાક્રમં વેતિ કેચિત્| સ એવંવિધઃ સોઽસ્થિગ્રન્થિર્નામ્ના ભવતિ| અવનતસ્યાપિ ગ્રન્થિસંજ્ઞાકથનાદુન્નતાવનતયોરસ્થ્નોઃ પુનર્ગ્રન્થિરૂપેણ વૃદ્ધિર્ભવતીતિ સૂચિતમ્) ||૧૦||

Adhikarana sirAgranthilakShaNam (11) · Śloka 11

.........................પદાતેસ્તુ સહસાઽમ્ભોઽવગાહનાત્| વ્યાયામાદ્વા પ્રતાન્તસ્ય સિરાજાલં સશોણિતમ્| વાયુઃ સમ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય વક્રીકૃત્ય વિશોષ્ય ચ| નિસ્ફુરં નીરુજં ગ્રન્થિં કુરુતે સ સિરાહ્વયઃ||૧૧||

પદાતેસ્ત્વિત્યાદિના સિરાગ્રન્થિઃ| સુબોધમ્| (પદાતેર્વાહનેન વિના મા્ગગમનં કુર્વતો, વ્યાયામાત્ કાયક્લેશજનનકર્મણા પ્રતાન્તસ્ય પ્રકર્ષેણ તાન્તસ્યાવસન્નસ્ય વાશબ્દસ્તયોર્વિકલ્પાર્થઃ| સહસા આશ્વેવામ્ભોવગાહનાજ્જલે નિમજ્જનાત્તુર્વિશેષે સ્નાનાન્નતાપહાનિરપિ તુ સમીરેણ કોપ ઇતિ વિશેષઃ| કુપિત ઇત્યર્થાદ્ગમ્યતે| કુપિતો વાયુઃ સશોણિતં શોણિતોપેતં સિરાજાલં સિરાસમૂહં જાલાકારાઃ સિરા વા રક્તવાહિન્ય ઇત્યર્થઃ| નિષ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય સઙ્કુઞ્ચનાત્ સુષિરસંવૃતિમાપાદ્ય વક્રીકૃત્યાનૃજુત્વમુત્પાદ્ય વિશોષ્ય સંવૃતમાર્ગતયા રક્તસ્ય વહનાભાવાચ્છોષયિત્વા નિસ્ફુરં સ્ફુરણરહિતં રુજારહિતઞ્ચ ગ્રન્થિં કુર્યાત્, સ સિરાહ્વયઃ સિરાગ્રન્થિસંજ્ઞઃ| શાસ્ત્રાન્તરોક્તયોઃ સસ્ફુરસરુજયોર્ગ્રહણાર્થશ્ચશબ્દઃ| ધન્વન્તરિણાપ્યુક્તમ્ - ગ્રન્થિઃ સિરાજઃ સ તુ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવેદ્યદિ સ્યાત્સરુજશ્ચલશ્ચ| તત્રારુજશ્ચાપ્યચલો મહાંશ્ચ મર્મોત્થિતશ્ચાપિ વિવર્જનીયઃ|| ઇતિ)||૧૧||

Adhikarana vraNagranthilakShaNam (12) · Śloka 12

અરૂઢે રૂઢમાત્રે વા વ્રણે સર્વરસાશિનઃ| સાર્દ્રે વા બન્ધરહિતે ગાત્રેઽશ્માભિહતેઽથ વા| વાતોઽસ્રમસ્રુતં દુષ્ટં સંશોષ્ય ગ્રથિતં વ્રણમ્| કુર્યાત્ સદાહઃ કણ્ડૂમાન્ વ્રણગ્રન્થિરયં સ્મૃતઃ||૧૨||

અરૂઢે વ્રણે મધુરાદિસર્વરસાશિનઃ પુંસો રૂઢમાત્રે વા અચિરપ્રરૂઢ એવંવિધસ્યાથવા સાર્દ્રે નવે વ્રણે બન્ધરહિતે અશ્મના વાભિહતે ગાત્રે વાયુરસ્રુતં દુષ્ટમસ્રં સંશોષ્ય ગ્રથિતં વ્રણં કુર્યાત્| દાહાદિયુક્તોઽયં વ્રણગ્રન્થિરિતિ સ્મૃતઃ| (વ્રણે અરૂઢે ઈષદ્રૂઢે રોહણસમય ઇત્યર્થઃ| રૂઢમાત્રે રૂઢપ્રાયે રૂઢાનન્તરમેવેત્યર્થઃ| વાશબ્દો વિકલ્પાર્થઃ| સર્વરસાશિનઃ વ્રણવિરુદ્ધામ્લાદિરસનિષેવિણઃ અપથ્યસેવિનઃ ઇત્યર્થઃ| સાર્દ્રે નવે વ્રણે બન્ધરહિતે અબદ્ધે વા અથવા ગાત્રે શરીરે અશ્માદિહતે આદિશબ્દેન કાષ્ઠલોહાદિપરિગ્રહઃ| વાતઃ વિકારકરણાદેવાસ્ય વિકૃતિરુહ્યા| કુપિતો વાયુરિત્યર્થઃ| અસ્રુતમનિર્ગતં અત એવ દુષ્ટં સ્વસ્થાનાચ્ચલિતસ્યાસ્રુતિરેવ દુષ્ટિહેતુઃ| અસ્રં રક્તં સંશોષ્ય શોષયિત્વા ગ્રથિતં કઠિનં વ્રણં કુર્યાત્)||૧૨||

Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (13) · Śloka 13

સાધ્યા દોષાસ્રમેદોજા ન તુ સ્થૂલખરાશ્ચલાઃ| મર્મકણ્ઠોદરસ્થાશ્ચ........................||૧૩||

એભ્યો દોષાસ્રમેદોજાઃ પઞ્ચ સાધ્યાઃ| એત એવ સ્થૂલત્વાદિગુણા મર્માદિસ્થાશ્ચ ન સાધ્યા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ઇત્યુક્તા નવગ્રન્થયઃ| (સ્થૂલાઃ ખરાશ્ચ સ્થૂલખરાઃ, સ્થૂલા મહાન્તઃ ખરાઃ ખરસ્પર્શાઃ, ચલાનિ પીડનાત્ સ્થાનાન્તરયાયિનઃ| તુર્વિશેષે અત્ર સાધ્યેષ્વપ્યેવંવિધાનામસાધ્યત્વં વિશેષઃ| મર્માદિજાશ્ચ ન સાધ્યાઃ, તેષામભેદ્યત્વાત્| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| અનુક્તાનામન્યેષાં ચિકિત્સાકથનાદ્યાપ્યત્વં સૂચિતમ્| અનુક્તસાધનત્વાદસ્થિગ્રન્થેરસાધ્યત્વઞ્ચ)||૧૩||

Adhikarana arbudasya sAmAnyasvarUpam (14) · Śloka 14

...............................ંઅહત્તુ ગ્રન્થિતોઽર્બુદમ્||૧૪||

(ગ્રન્થેઃ સ્વરૂપમુક્ત્વાઽનન્તરં ગ્રથનસાધર્મ્યાદર્બુદસ્ય સ્વરૂપં દર્શયતિ)| યસ્તુ ગ્રન્થિર્મહાન્ ગ્રથિતશ્ચ સોઽર્બુદં ભવેત્| (અર્બુદાખ્યો રોગઃ| તુશબ્દેન કારણસામ્યેઽપિ ગ્રન્થ્યર્બુદયોરર્બુદસ્ય દોષાસ્રમાંસમેદો ગ્રન્થિતોઽપિ રુગાદીનામત્યલ્પત્વં સૂચિતમ્)||૧૪||

Adhikarana atideshena lakShaNanirdeshaH (15) · Śloka 15

તલ્લક્ષણં ચ મેદોઽન્તૈઃ ષોઢા દોષાદિભિસ્તુ તત્| પ્રાયો મેદઃ કફાઢ્યત્વાત્ સ્થિરત્વાચ્ચ ન પચ્યતે||૧૫||

તસ્યર્બુદસ્ય લક્ષણં ગ્રન્થિપઠિતૈર્મેદોઽન્તૈર્દોષાદિભિઃ ષોઢા| અનેનાસ્થિસિરાવ્રણજાનાં પ્રતિષેધઃ| એતચ્ચાર્બુદં મેદઃકફાઢ્યત્વાત્ સ્થિરત્વાચ્ચ હેતોઃ પ્રાયો ન પચ્યતે||૧૫||

Adhikarana shoNitArbudasya visheShalakShaNam (16) · Śloka 16

સિરાસ્થં શોણિતં દોષઃ સઙ્કોચ્યાનુપ્રપીડ્ય ચ| પાચયેચ્ચ તદાનદ્ધં સાઽસ્રાવં માંસપિણ્ડિતમ્| માંસાઙ્કુરૈશ્ચિતં યાતિ વૃદ્ધિં ચાશુ સ્રવેત્તતઃ| અજસ્રં દુષ્ટરુધિરં ભૂરિ તચ્છોણિતાર્બુદમ્||૧૬||

શોણિતાર્બુદસ્ય વિશેષલક્ષણત્વાત્તલ્લક્ષણમાહસિરાસ્થમિત્યાદિ| દોષો વાતાદિઃ કુપિતઃ સિરાસ્થં શોણિતં સઙ્કોચ્યાનુપ્રપીડ્ય ચ તચ્છોણિતં પાચયેત્| તચ્ચાનદ્ધત્વાદિયુક્તમાશુ વૃદ્ધિં યાતિ| તતો વૃદ્ધં સદજસ્રમાવિચ્છેદેન ભૂરિ પ્રભૂતં દુષ્ટરુધિરં સ્રવેત્| એતચ્છોણિતાર્બુદમુચ્યતે| (દોષો વાતાદ્યન્યતમઃ સિરાસ્થિતં રક્તં સઙ્કોચ્યૈકત્ર પુઞ્જીકૃત્યાન્વનન્તરં પ્રપીડ્ય પીડયિત્વા| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| તત્સ્થેનાગ્નિના માંસત્વાપાદનાય પાચયેચ્ચ| આનદ્ધમન્તઃ પૂરિતશોણિતત્વાદાનાહયુક્તં સાસ્રાવમાસ્રાવયુક્તં માંસપિણ્ડિતં માંસપિણ્ડાકારેણ સઞ્જાતં તચ્છોણિતાર્બુદં મંસાઙ્કુરાકારૈર્માંસૈર્બહુશિખરૈરિત્યર્થઃ| ચિતં વ્યાપ્તમાશુ શીઘ્રં વૃદ્ધિં યાતિ| તતોઽનન્તરં દુષ્ટરુધિરં દુષ્ટરક્તં અજસ્રમનવરતં ભૂરિ પ્રભૂતં સ્રવેત્| તચ્છોણિતાર્બુદસંજ્ઞા ભવતિ)||૧૬||

Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyavibhAgaH (17) · Śloka 17

તેષ્વસૃઙ્માંસજે વર્જ્યે ચત્વાર્યન્યાનિ સાધયેત્||૧૭||

તેષુ ષતસ્વર્બુદેષ્વસૃઙ્માંસજે દ્વે વર્જ્યે| અન્યાનિ ચત્વારિ દોષ મેદોભવાનિ સાધયેત્| ઇત્યુર્બુદાનિ||૧૭||

Adhikarana shlIpadalakShaNam (18) · Śloka 18

પ્રસ્થિતા વઙ્ક્ષણોર્વાદિમધઃ કાયં કફોલ્બણાઃ| દોષા માંસાસ્રગાઃ પાદૌ કાલેનાશ્રિત્ય કુર્વતે| શનૈઃ શનૈર્ઘનં શોફં શ્લીપદં તં પ્રચક્ષતે||૧૮||

(અર્બુદલક્ષણમુક્ત્વાઽનન્તરં કફાધિક્યસામ્યાચ્છ્લીપદલિઙ્ગમાહ|) કફોલ્બણા દોષા વાતાદયો વઙ્ક્ષણાદિકમધઃકાયં પ્રસ્થિતા માંસમસ્રં ચાશ્રિતાઃ કાલેન પાદાવાશ્રિત્ય શનૈઃ શનૈર્ઘનં શોફં કુર્વતે| તં નામ્ના શ્લીપદં પ્રચક્ષતે| (દોષા વાતાદયઃ કફોલ્બણા ઉદ્રિક્તકફઃ કફોલ્બણત્વં શાસ્ત્રાન્તરેષ્વપ્યુક્તમ્ ત્રીણ્યપ્યેતાનિ જાનીયાચ્છ્લીપદાનિ કફોચ્છ્રયાત્| ગુરુત્વં ચ મહત્વં ચ યસ્માન્નાસ્તિ કફં વિના|| ઇતિ| માંસાસ્રગા માંસં રક્તઞ્ચ પ્રાપ્તાઃ વઙ્ક્ષણોર્વાદિ અત્રાદિશબ્દેન જઙ્ઘાગુલ્ફાદિપરિગ્રહઃ| અધઃકાયં કાયાધોભાગં પ્રસ્થિતાઃ પ્રાપ્તા ઇત્યર્થઃ| પ્રસ્થિતા ઇત્યુક્તત્વાદ્દોષાણાં કફોલ્બણતયોર્ધ્વાઙ્ગાદધઃ કાયં પ્રતિ પુનઃ પુનઃ પ્રસ્થાનસ્યાઽનિવૃત્તિઃ સૂચિતા| કાલેન કાલાન્તરેણ પાદૌ પ્રપદે આશ્રિત્ય પ્રાપ્ય શનૈઃ શનૈર્મન્દં મન્દં ઘનં નિબિડં શોફં કુર્વતે| તં શોફં શ્લીપદમિતિ વદન્ત્યાચાર્યા ઇતિ શેષઃ)||૧૮||

Adhikarana vAtajashlIpadalakShaNam (19) · Śloka 19

પરિપોટયુતં કૃષ્ણમનિમિત્તરુજં ખરમ્| રૂક્ષં ચ વાતાત્...........................||૧૯||

(તસ્ય શ્લીપદસ્ય વાતાદિભેદેન વિશેષલક્ષણં દર્શયતિ|) પરિપોટયુતત્વાદિકં વાતાચ્છ્લીપદે લક્ષણમ્| (વાતાજ્જાતં શ્લીપદં પરિપોટેન યુતં કૃષ્ણં કૃષ્ણવર્ણમનિમિત્તરુજં નિમિત્તમન્તરેણ જાતયા રુજયા યુક્તં, ખરં ખરસ્પર્શં રૂક્ષમસ્નિગ્ધં, ચઃ સમુચ્ચયે) ||૧૯||

Adhikarana pittajashlIpadalakShaNam (20) · Śloka 20

...................પિત્તાત્તુ પીતં દાહજ્વરાન્વિતમ્||૨૦||

પીતત્વાદિકં પિત્તાત્| (પિત્તાજ્જાતં શ્લીપદં, તુશબ્દો વિશેષદ્યોતકઃ| પીતં પીતવર્ણં દાહજ્વરાન્વિતં દાહજ્વરાભ્યાં યુક્તં દાહાદિજ્વરયુક્તં વા)||૨૦||

Adhikarana kaphajashlIpadalakShaNam (21) · Śloka 21

કફાદ્ગુરુસ્નિગ્ધમરુક્ચિતં માંસાઙ્કુરૈર્બૃહત્||૨૧||

ગુરુત્વાદિકં કફાત્| (કફાજ્જાતં શ્લીપદં ગુરુત્વાદિયુક્તં માંસાઙ્કુરૈરઙ્કુરાકારૈર્માંસશકલૈશ્ચિતં વ્યાપ્તં બૃહત્પીવરમ્)||૨૧||

Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (22) · Śloka 22

તત્ત્યજેદ્વત્સરાતીતં સુમહત્સપરિસ્રુતિઃ||૨૨||

તચ્ચ શ્લીપદં વત્સરાતીતત્વાદિગુણં ત્યજેત્| (વત્સરાતીતમતિક્રાન્તસંવત્સરં સુમહદતિશયેન પીનં સપરિસ્રુતિઃ પરિસ્રુત્યુપેતં, પરિસ્રુતિઃ પિચ્છિલજલસ્રવણં તચ્છ્લીપદં ત્યજેદસાધ્યત્વન્નચિકિત્સેત્)||૨૨||

Adhikarana shlIpadaviShaye matAntaram (23) · Śloka 23

પાણિના સૌષ્ઠકર્ણેષુ વદન્ત્યન્યે તુ પાદવત્| શ્લીપદં......................................||૨૩||

એકે આચાર્યાઃ પાદવત્ પાણ્યાદિષ્વપિ શ્લીપદં જાયત ઇતિ વદન્તિ| (અન્યે આચાર્યાઃ, તુશબ્દો વિશેષે, પાદવત્ પાદે યથા શ્લીપદં જાયતે તથા પાણિના સૌષ્ઠકર્ણેષુ પાણ્યોર્નાસાયામોષ્ઠયોઃ કર્ણયોશ્ચ શ્લીપદં જાયત ઇતિ વદન્તિ| ઉક્તઞ્ચ તન્ત્રાન્તરે પાદવદ્ધસ્તયોશ્ચાપિ શ્લીપદં જાયતે નૃણામ્| કર્ણૌષ્ઠનાસાસ્વપિ ચ કેચિદિચ્છન્તિ તદ્વિદઃ|| ઇતિ| અન્યે ઇતિ પાક્ષિકોત્તયા પાણ્યાદિજાનાં વિરલત્વં સૂચિતમ્)||૨૩||

Adhikarana shlIpadahetuH (24) · Śloka 24

..................જાયતે તચ્ચ દેશેઽનૂપે ભૃશં ભ્રમાત્||૨૪||

તચ્ચ શ્લીપદં ભૃશમાનૂપદેશે ભ્રમાત્ સઞ્ચરણાત્ જાયતે| ઇતિ શ્લીપદમ્| (તચ્છ્લીપદં આનૂપે જલપ્રાયે દેશે ભૃશં ભ્રમાદનવરતં ચંક્રમણાત્ ચશબ્દાત્તત્તુલ્યેષ્વન્યેષ્વપિ| ઉક્તઞ્ચ શાસ્ત્રાન્તરે પુરાણોદકભૂયિષ્ઠાઃ સર્વર્તુષુ ચ શીતલાઃ| યે દેશાસ્તેષુ જાયન્તે શ્લીપદાનિ વિશેષતઃ|| ઇતિ)||૨૪||

Adhikarana apacInidAnam (25) · Śloka 25

મેદસ્થાઃ કણ્ઠમન્યાક્ષકક્ષવઙ્ક્ષણગા મલાઃ| સવર્ણાન્ કઠિનાન્સ્નિગ્ધાન્વાર્તાકામલકાકૃતીન્| અવગાઢાન્ બહન્ ગણ્ડાંશ્ચિરપાકાંશ્ચ કુર્વતે| પચ્યન્તેઽલ્પરુજસ્તેઽન્યે સ્રવન્ત્યન્યેઽતિકણ્ડુરાઃ| નશ્યન્ત્યન્યે ભવન્ત્યન્યે દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ| ગણ્ડમાલાપચી ચેયં દૂર્વેવ ક્ષયવૃદ્ધિભાક્| તાં ત્યજેત્સજ્વરચ્છર્દિપાર્શ્વરુક્કાસપીનસામ્||૨૫||

અપાકિશ્લીપદમુક્ત્વાઽનન્તરમનાશુપાકિત્વેન કિઞ્ચિત્સામ્યાદપચીં બ્રૂતે-મેદસ્થા ઇત્યાદિ| મેદ આશ્રિત્ય કણ્ઠાદિષુ ગતા મલા વાતાદયઃ સવર્ણત્વાદિગુણાન્ વાર્ત્તાકૈરામલકૈશ્ચ સદૃશાનવગાઢાનન્તર્મૂલાશ્ચિરપાકાંશ્ચ બહૂન્ ગણ્ડાન્ કુર્વતે| ત ઇતિ ગણ્ડાઃ અન્યે કેચિદલ્પરુજઃ પચ્યન્તે| અન્યે અતિકણ્ડુરાઃ સ્રવન્તિ| અન્યે નશ્યન્તિ અન્યે ભવન્તિ દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ| અયં રોગો નામ્ના ગણ્ડમાલેત્યપચીતિ ચોચ્યતે| ઇયં ચ ગણ્ડમાલા દૂર્વાપ્રતાનવત્ ક્વચિત્ ક્ષયભાગ્ભવતિ ક્વચિદ્ વૃદ્ધિભાક્| તાઞ્ચ સજ્વરાદિકાં ત્યજેત્| ઇત્યુક્તાપચી| (મલા વાતાદયો મેદસ્થા મેદસિ સ્થિતાઃ કણ્ઠમન્યાક્ષકક્ષવઙ્ક્ષણગાઃ કણ્ઠાદિકં પ્રાપ્તાઃ સવર્ણાન્ કાય સમાનવર્ણાન્ કઠિનાન્ કાઠિન્યયુક્તાન્ કાઠિન્યયુક્થાન્ સ્નિગ્ધાન્ વાર્તાકામલકાકૃતીન્ વાર્તાકામલકપ્રમાણાન્ આવગાઢાનન્તર્મૂલાન્ ચિરપાકાન્ ચિરકાલેન પાકો યેષાં તાન્, ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે, બહૂન્ બહુસંખ્યાકાન્ ગણ્ડાન્ પિટકાવિશેષાન્ કુર્વતે| તે ગણ્ડાઃ અન્યે કેચિદલ્પરુજ ઈષદ્રુજાયુક્તાઃ પચ્યન્તે પાકં યાન્તિ| કર્મકર્તરિ રૂપમ્| અન્યે પક્ત્વા અતિકણ્ડુરા અત્યર્થં કણ્ડુયુક્તાઃ સ્રવન્તિ પૂયમુદ્ગિરન્તિ| અન્યે નશ્યન્તિ રોહન્તિ| અન્યે ભવન્ત્યુત્પદ્યન્તે| એવં સતિ દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ દીર્ઘ કાલમનુબધ્નન્તિ ન શમં યાન્તિ| દૂર્વવત્ ક્ષયવૃદ્ધિયુક્તાઃ દૂર્વાપ્રતાનવદત્યન્તાભાવો ન ભવતીત્યર્થઃ| ઇયં ગણ્ડમાલેત્યુચ્યતે અપચીતિ ચ| અપચ્યા નિર્વચનઞ્ચ શાસ્ત્રાન્તરેભ્યઃ- તાં ગ્રન્થિભિસ્ત્વામલકાસ્થિમાત્રૈર્મત્સ્યાણ્ડજાલપ્રતિમૈસ્તથાન્યૈઃ| અનન્યવર્ણૈરુપચીયમાનાં ચયપ્રકર્ષાદપચીં વદન્તિ|| ઇતિ| મેદઃ કફાભ્યામેવાપચી જાયત ઇતિ ધન્વન્તરિઃ| તાનિતિ જ્વરાદ્યન્વિતાં તામપચીં ત્યજેત્)||૨૫||

Adhikarana nADIvraNaH (26) · Śloka 26

અભેદાત્ પક્વશોફસ્ય વ્રણે ચાપથ્યસેવિનઃ| અનુપ્રવિશ્ય માંસાદીન્ દૂરં પૂયોઽભિધાવતિ| ગતિઃ સા દૂરગમનાન્નાડી નાડીવ સંસ્રુતેઃ| નાડ્યેકાનૃજુરન્યેષાં સૈવાનેકગતિર્ગતિઃ||૨૬||

(નાડીવ્રણસ્ય દીર્ઘકાલાનુબન્ધિતયા અપચીસામ્યાત્તદનન્તરં નાડીવ્રણમાહ)| યત્ર પક્વશોફો ન ભિદ્યતે વ્રણે વા અપથ્યસેવા ક્રિયતે તત્ર પૂયો માંસાદીનનુપ્રવિશ્ય દૂરમભિધાવતિ સા ગતિરિત્યુચ્યતે દૂરગમનાદ્ધેતોઃ| નાડીત્યુચ્યતે નાડીવ સંસ્રુતેઃ| તત્ર યા એકા અનૃજુશ્ચ સા નાડી અન્યેષામાચાર્યાણાં મતે| સૈવ નાડ્યનેકગતિરિત્યુચ્યતે પક્વશોફસ્ય પ્રાપ્તપાકતયા ભેદ્યસ્ય શોફસ્યાભેદાદવિદારણાત્ વ્રણે વ્રણયુક્તે કાલ ઇત્યર્થાત્ ગમ્યતે| (અપથ્યસેવિનઃ વ્રણવિરુદ્ધાન્નાશનાદિશીલસ્ય, ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| પૂયઃ માંસાદીન્ આદિશબ્દેન મેદોઽસ્થ્યાદિપરિગ્રહઃ અનુપ્રવિશ્ય વિદાર્યેત્યર્થઃ, દૂરં તત્ત્તદ્દેશપ્રમાણાવધિ અભિધાવતિ શીઘ્રં ગચ્છતિ| સા પૂયદીર્ણા નાડી દૂરગમનાત્ દૂરગત્યા ગતિરિત્યુચ્યતે| નાડીવ સંસ્રુતેઃ યથા તોયગર્ભયા નાડ્યા તોયં સ્રવતિ તથાઽવિચ્છિન્નધારયા પૂયવહનાત્ નાડીતિ ચોચ્યતે| અત્રૈવ મતવિશેષં દર્શયતિ-નાડીતિ| અન્યેષામાચાર્યાણાં મતે અનૃજુઃ કુટિલા એકા અદ્વિતીયા ગતિર્નાડી ત્યુચ્યતે| સા અનૃજુરેવ ગતિરનેકમાર્ગગા ચેદ્ગતિરિતિ ચોચ્યતે)||૨૬||

Adhikarana nADIvraNasya sa~gkhyAsamprAptiH (27) · Śloka 27

સા દોષૈઃ પૃથગેકસ્થૈઃ શલ્યહેતુશ્ચ પઞ્ચમી||૨૭||

એવં નાડ્યાઃ સ્વરૂપમુક્ત્વાઽનન્તરં તસ્યાઃ સઙ્ખ્યાવિભાગં દર્શયતિ-સા ચ નાડી પૃથગ્દોષૈસ્ત્રિધા| એકસ્થૈઃ સન્નિપતિતૈઃ ચતુર્થી| શલ્યહેતુશ્ચ પઞ્ચમીતિ પઞ્ચ નાડ્યઃ||૨૭||

Adhikarana vAtajanADIlakShaNam (28) · Śloka 28

વાતાત્ સરુક્સૂક્ષ્મમુખી વિવર્ણા ફેનિલોદ્વમા| સ્રવત્યભ્યધિકં રાત્રૌ....................||૨૮||

સરુગાદિકા રાત્રાવભ્યધિકસ્રાવાન્તલક્ષણા વાતાન્નાડી| (વાતાદ્ધેતોર્નાડી સરુગ્રુજાસહિતા સૂક્ષ્મમુખી સૂક્ષ્માસ્યા આસ્યં વ્રણમુખમ્| વિવર્ણા વિગતપૂર્વવર્ણા| ફેનિલં પૂયમુદ્વમતીતિ ફેનિલોદ્વમા| રાત્રૌ નિશાયામભ્યધિકં બહુ સ્રવતિ| વ્રણપ્રતિષેધે વાતોલ્બણસ્યાલ્પસંસ્રુતિમુક્ત્વાઽત્ર નાડીવ્રણસ્યાભ્યધિકપૂયસ્રવણકથનમહર્નિશ્યોર્નિશ્યભ્યધિકસૂચનાર્થં ન સ્રાવબાહુલ્યાત્)||૨૮||

Adhikarana pittajanADIlakShaNam (29) · Śloka 29

......................પિત્તાત્તૃડ્જ્વરદાહકૃત્| પીતોષ્ણપૂતિપૂયસ્રુદ્દિવા ચાતિ નિષિઞ્ચતિ||૨૯||

પિત્તાન્નાડી તૃડાદિકૃત્ પીતાદિગુણપૂયસ્રાવાદ્દિવા ચાતિ નિષિઞ્ચત્યતિસ્રવતિ| (પિત્તાન્નાડી તૃડાદીન્ કરોતિ પીતવર્ણત્વાદિગુણયુક્તં પૂયં સ્રવતિ| દિવા અહન્યતિ નિષિઞ્ચતિ અતીવ પૂયસ્રુતિં કરોતિ| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે||૨૯||

Adhikarana kaphajanADIlakShaNam (30) · Śloka 30

ધનપિચ્છિલસંસ્રાવા કણ્ડૂલા કઠિના કફાત્| નિશિ ચાભ્યધિકક્લેદા......................||૩૦||

કફાન્નાડી ઘનં પિચ્છિલઞ્ચ સ્રવતિ કણ્ડૂલા કઠિના ચ ભવતિ તસ્યાઞ્ચ નિશ્યભ્યધિકં ક્લેદો ભવતિ| (કફાન્નાડી ઘનો નિબિડઃ પિચ્છિલશ્ચ સ્રાવઃ પૂયવહનં યસ્યાઃ સા તથોક્તા કણ્ડૂલા કણ્ડૂબહુલા કઠિના કઠિનસ્પર્શા નિશિ અબ્યાધિકક્લેદા રાત્રાવધિકતરપૂયવાહિની ચ ક્લેદશબ્દેન ક્લેદજં પૂયં ગૃહ્યતે)||૩૦||

Adhikarana sannipAtanADIlakShaNam (31) · Śloka 31

..........................સર્વૈઃ સર્વાકૃતિં ત્યજેત્||૩૧||

સર્વૈર્દોષૈઃ સર્વાકૃતિર્વાતાદિલક્ષણયુક્તા ભવતિ, તાં સન્નિપાતજાં નાડીં ત્યજેદિતિ| (સર્વૈર્વાતપિત્તકફૈઃ સર્વાકૃતિં વાતપિત્તકફનાડીલક્ષણયુક્તાં સન્નિપાતજાં નાડીં ત્યજેન્ન ચિકિત્સેત્)||૩૧||

Adhikarana shalyajanADIlakShaNam (32-34) · Śloka 34

ન્તઃસ્થિતં શલ્યમનાહૃતં તુ કરોતિ નાડીં બહતે ચ સાસ્ય| ફેનાનુવિદ્ધં તનુમલ્પમુષ્ણં સાસ્રઞ્ચ પૂયં સરુજઞ્ચ નિત્યમ્||૩૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગ સંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાપચી નાડીવિજ્ઞાનીયો નામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૪||

અન્તઃશરીરાન્તઃ શલ્યમનાહૃતં નાડી કરોતિ| સા ચ શલ્યજા નાડી અસ્યાતુરસ્ય ફેનાનુબિદ્ધાદિગુણં પૂયં સ્રવતિ| (વહતે ચ સાસ્યાદિતિ પાઠઃ| અન્તઃસ્થિતં યેન કેનાપિ હેતુના નાહાર્યતયા શરીરાન્તર્ભાગસ્થિતં શલ્યં વિષાણવેણ્વાયસાદિકમાયુધં તુશબ્દો વિશેષદ્યોતકઃ| અનાહૃતમનુદ્ધતં નાડીં નાડીવ્રણં કરોતિ| સા નાડી આસ્યાદ્ વ્રણમુખાત્ ફેનાનુવિદ્ધં ફેનયુક્તં તનુમઘનં ઉષ્ણમુષ્ણસ્પર્શં સાસ્રં સરક્તં પૂયં સરુજં રુજાસહિતં, ચશબ્દાત્ કદાચિન્નીરુજઞ્ચ, નિત્યં સર્વદા અલ્પમલ્પમાત્રં વહતે સ્રવતિ| ચશબ્દૌ સમુચ્ચયાર્થૌ)||૩૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||