34. granthyarbudaślīpadā'pacīnāḍīvijñānīyaḥ

Adhikarana atha granthyarbudashlIpadApacInADIvij~jAnIyo nAma catustriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાપચીનાડીવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana granthinidAnaM niruktishca (2) · Śloka 2

કફપ્રધાનાઃ કુર્વન્તિ મેદોમાંસાસ્રગામલાઃ| વૃત્તોન્નતં તં શ્વયથું સ ગ્રન્થિર્ગ્રથનાત્ સ્મૃતઃ||૨||

Adhikarana grantheH sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

દોષાસૃઙ્હ્માંસમેદોઽસ્થિસિરાવ્રણભવા નવ| તે.......................................||૩||

Adhikarana vAtagranthilakShaNam (4) · Śloka 4

અત્ર વાતાદાયામતોદભેદાન્વિતોઽસિતઃ| સ્થાનાત્સ્થાનાન્તરગતિરકસ્માદ્ધાનિવૃદ્ધિમાન્| મૃદુર્બસ્તિરિવાનદ્ધો વિભિન્નોચ્છં સ્રવત્યસૃક્||૪||

Adhikarana pittagranthilakShaNam (5) · Śloka 5

પિત્તાત્ સદાહપીતાભો રક્તો વા પચ્યતે દ્રુતમ્| ભિન્નોઽસ્રમુષ્ણં સ્રવતિ....................||૫||

Adhikarana shleShmagranthilakShaNam (6) · Śloka 6

.........................શ્લેષ્મણા નીરુજો ઘનઃ| શીતઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાન્ પક્વઃ પૂયં સ્રવેદ્ ઘનમ્||૬||

Adhikarana raktajagranthilakShaNam (7) · Śloka 7

દોષૈર્દુષ્ટેઽસૃજિ ગ્રન્થિર્ભવેન્મૂર્ચ્છત્સુ જન્તુષુ| સિરામાંસઞ્ચ સંશ્રિત્ય સસ્વાપઃ પૈત્તલક્ષણઃ||૭||

Adhikarana mAMsagranthilakShaNam (8) · Śloka 8

માંસલૈર્દૂષિતં માંસમાહારૈર્ગ્રન્થિમાવહેત્| સ્નિગ્ધં મહાન્તં કઠિનં સિરાનદ્ધં કફાકૃતિમ્||૮||

Adhikarana medogranthilakShaNam (9) · Śloka 9

પ્રવૃદ્ધં મેદુરૈર્મેદો નીતં માંસેઽથ વા ત્વચિ| વાયુના કુરુતે ગ્રન્થિં ભૃશં સ્નિગ્ધં મૃદું ચલમ્| શ્લેષ્મતુલ્યાકૃતિં દેહક્ષયવૃદ્ધિક્ષયોદયમ્| સ વિભિન્નો ઘનં મેદસ્તામ્રાસિતસિતં સ્રવેત્||૯||

Adhikarana asthigranthilakShaNam (10) · Śloka 10

અસ્થિભઙ્ગાભિઘાતાભ્યામુન્નતાવનતં તુ યત્| સોઽસ્થિગ્રન્થિઃ............................||૧૦||

Adhikarana sirAgranthilakShaNam (11) · Śloka 11

.........................પદાતેસ્તુ સહસાઽમ્ભોઽવગાહનાત્| વ્યાયામાદ્વા પ્રતાન્તસ્ય સિરાજાલં સશોણિતમ્| વાયુઃ સમ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય વક્રીકૃત્ય વિશોષ્ય ચ| નિસ્ફુરં નીરુજં ગ્રન્થિં કુરુતે સ સિરાહ્વયઃ||૧૧||

Adhikarana vraNagranthilakShaNam (12) · Śloka 12

અરૂઢે રૂઢમાત્રે વા વ્રણે સર્વરસાશિનઃ| સાર્દ્રે વા બન્ધરહિતે ગાત્રેઽશ્માભિહતેઽથ વા| વાતોઽસ્રમસ્રુતં દુષ્ટં સંશોષ્ય ગ્રથિતં વ્રણમ્| કુર્યાત્ સદાહઃ કણ્ડૂમાન્ વ્રણગ્રન્થિરયં સ્મૃતઃ||૧૨||

Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (13) · Śloka 13

સાધ્યા દોષાસ્રમેદોજા ન તુ સ્થૂલખરાશ્ચલાઃ| મર્મકણ્ઠોદરસ્થાશ્ચ........................||૧૩||

Adhikarana arbudasya sAmAnyasvarUpam (14) · Śloka 14

...............................ંઅહત્તુ ગ્રન્થિતોઽર્બુદમ્||૧૪||

Adhikarana atideshena lakShaNanirdeshaH (15) · Śloka 15

તલ્લક્ષણં ચ મેદોઽન્તૈઃ ષોઢા દોષાદિભિસ્તુ તત્| પ્રાયો મેદઃ કફાઢ્યત્વાત્ સ્થિરત્વાચ્ચ ન પચ્યતે||૧૫||

Adhikarana shoNitArbudasya visheShalakShaNam (16) · Śloka 16

સિરાસ્થં શોણિતં દોષઃ સઙ્કોચ્યાનુપ્રપીડ્ય ચ| પાચયેચ્ચ તદાનદ્ધં સાઽસ્રાવં માંસપિણ્ડિતમ્| માંસાઙ્કુરૈશ્ચિતં યાતિ વૃદ્ધિં ચાશુ સ્રવેત્તતઃ| અજસ્રં દુષ્ટરુધિરં ભૂરિ તચ્છોણિતાર્બુદમ્||૧૬||

Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyavibhAgaH (17) · Śloka 17

તેષ્વસૃઙ્માંસજે વર્જ્યે ચત્વાર્યન્યાનિ સાધયેત્||૧૭||

Adhikarana shlIpadalakShaNam (18) · Śloka 18

પ્રસ્થિતા વઙ્ક્ષણોર્વાદિમધઃ કાયં કફોલ્બણાઃ| દોષા માંસાસ્રગાઃ પાદૌ કાલેનાશ્રિત્ય કુર્વતે| શનૈઃ શનૈર્ઘનં શોફં શ્લીપદં તં પ્રચક્ષતે||૧૮||

Adhikarana vAtajashlIpadalakShaNam (19) · Śloka 19

પરિપોટયુતં કૃષ્ણમનિમિત્તરુજં ખરમ્| રૂક્ષં ચ વાતાત્...........................||૧૯||

Adhikarana pittajashlIpadalakShaNam (20) · Śloka 20

...................પિત્તાત્તુ પીતં દાહજ્વરાન્વિતમ્||૨૦||

Adhikarana kaphajashlIpadalakShaNam (21) · Śloka 21

કફાદ્ગુરુસ્નિગ્ધમરુક્ચિતં માંસાઙ્કુરૈર્બૃહત્||૨૧||

Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (22) · Śloka 22

તત્ત્યજેદ્વત્સરાતીતં સુમહત્સપરિસ્રુતિઃ||૨૨||

Adhikarana shlIpadaviShaye matAntaram (23) · Śloka 23

પાણિના સૌષ્ઠકર્ણેષુ વદન્ત્યન્યે તુ પાદવત્| શ્લીપદં......................................||૨૩||

Adhikarana shlIpadahetuH (24) · Śloka 24

..................જાયતે તચ્ચ દેશેઽનૂપે ભૃશં ભ્રમાત્||૨૪||

Adhikarana apacInidAnam (25) · Śloka 25

મેદસ્થાઃ કણ્ઠમન્યાક્ષકક્ષવઙ્ક્ષણગા મલાઃ| સવર્ણાન્ કઠિનાન્સ્નિગ્ધાન્વાર્તાકામલકાકૃતીન્| અવગાઢાન્ બહન્ ગણ્ડાંશ્ચિરપાકાંશ્ચ કુર્વતે| પચ્યન્તેઽલ્પરુજસ્તેઽન્યે સ્રવન્ત્યન્યેઽતિકણ્ડુરાઃ| નશ્યન્ત્યન્યે ભવન્ત્યન્યે દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ| ગણ્ડમાલાપચી ચેયં દૂર્વેવ ક્ષયવૃદ્ધિભાક્| તાં ત્યજેત્સજ્વરચ્છર્દિપાર્શ્વરુક્કાસપીનસામ્||૨૫||

Adhikarana nADIvraNaH (26) · Śloka 26

અભેદાત્ પક્વશોફસ્ય વ્રણે ચાપથ્યસેવિનઃ| અનુપ્રવિશ્ય માંસાદીન્ દૂરં પૂયોઽભિધાવતિ| ગતિઃ સા દૂરગમનાન્નાડી નાડીવ સંસ્રુતેઃ| નાડ્યેકાનૃજુરન્યેષાં સૈવાનેકગતિર્ગતિઃ||૨૬||

Adhikarana nADIvraNasya sa~gkhyAsamprAptiH (27) · Śloka 27

સા દોષૈઃ પૃથગેકસ્થૈઃ શલ્યહેતુશ્ચ પઞ્ચમી||૨૭||

Adhikarana vAtajanADIlakShaNam (28) · Śloka 28

વાતાત્ સરુક્સૂક્ષ્મમુખી વિવર્ણા ફેનિલોદ્વમા| સ્રવત્યભ્યધિકં રાત્રૌ....................||૨૮||

Adhikarana pittajanADIlakShaNam (29) · Śloka 29

......................પિત્તાત્તૃડ્જ્વરદાહકૃત્| પીતોષ્ણપૂતિપૂયસ્રુદ્દિવા ચાતિ નિષિઞ્ચતિ||૨૯||

Adhikarana kaphajanADIlakShaNam (30) · Śloka 30

ધનપિચ્છિલસંસ્રાવા કણ્ડૂલા કઠિના કફાત્| નિશિ ચાભ્યધિકક્લેદા......................||૩૦||

Adhikarana sannipAtanADIlakShaNam (31) · Śloka 31

..........................સર્વૈઃ સર્વાકૃતિં ત્યજેત્||૩૧||

Adhikarana shalyajanADIlakShaNam (32-34) · Śloka 34

ન્તઃસ્થિતં શલ્યમનાહૃતં તુ કરોતિ નાડીં બહતે ચ સાસ્ય| ફેનાનુવિદ્ધં તનુમલ્પમુષ્ણં સાસ્રઞ્ચ પૂયં સરુજઞ્ચ નિત્યમ્||૩૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગ સંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાપચી નાડીવિજ્ઞાનીયો નામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૪||