Adhikarana atha granthyarbudashlIpadApacInADIvij~jAnIyo nAma catustriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
vraṇavicāraprasaṅgē granthyādīnāṁ hētvādikaṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana granthinidAnaM niruktishca (2) · Śloka 2
kaphapradhānāḥ kurvanti mēdōmāṁsāsragāmalāḥ|
vr̥ttōnnataṁ taṁ śvayathuṁ sa granthirgrathanāt smr̥taḥ||2||
View original
कफप्रधानाः कुर्वन्ति मेदोमांसास्रगामलाः|
वृत्तोन्नतं तं श्वयथुं स ग्रन्थिर्ग्रथनात् स्मृतः||२||
granthiriti kimucyata ityāha-kaphapradhānā ityādi| ślēṣma pradhānā malāstrayō dōṣā mēdaḥprabhr̥tīrgatvā parivatulamunnatañca yaṁ śvayathuṁ kurvanti sa śvayathurgrathanātmakatvāt granthiriti smr̥taḥ||2||
Adhikarana grantheH sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3
dōṣāsr̥ṅhmāṁsamēdō'sthisirāvraṇabhavā nava|
tē.......................................||3||
View original
दोषासृङ्ह्मांसमेदोऽस्थिसिराव्रणभवा नव|
ते.......................................||३||
tribhirdōṣairasrādibhiśca ṣaḍbhistē granthayō nava bhavanti||3||
Adhikarana vAtagranthilakShaNam (4) · Śloka 4
atra vātādāyāmatōdabhēdānvitō'sitaḥ|
sthānātsthānāntaragatirakasmāddhānivr̥ddhimān|
mr̥durbastirivānaddhō vibhinnōcchaṁ sravatyasr̥k||4||
View original
अत्र वातादायामतोदभेदान्वितोऽसितः|
स्थानात्स्थानान्तरगतिरकस्माद्धानिवृद्धिमान्|
मृदुर्बस्तिरिवानद्धो विभिन्नोच्छं स्रवत्यसृक्||४||
sthitē'pi samprāptau kaphaprādhānyē āyāmādikaṁ vibhēdē cā'cchāsr̥k srāvāntaṁ vātagranthiliṅgam| akasmādakaraṇāddhānimān vr̥ddhimāṁśca||4||
Adhikarana pittagranthilakShaNam (5) · Śloka 5
pittāt sadāhapītābhō raktō vā pacyatē drutam|
bhinnō'sramuṣṇaṁ sravati....................||5||
View original
पित्तात् सदाहपीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम्|
भिन्नोऽस्रमुष्णं स्रवति....................||५||
sadāhādibhēda uṣṇāsrasrāvāntaṁ pittagranthau| vāśabdaḥ pītaraktayōrvikalpārthaḥ||5||
Adhikarana shleShmagranthilakShaNam (6) · Śloka 6
.........................ślēṣmaṇā nīrujō ghanaḥ|
śītaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān pakvaḥ pūyaṁ sravēd ghanam||6||
View original
.........................श्लेष्मणा नीरुजो घनः|
शीतः सवर्णः कण्डूमान् पक्वः पूयं स्रवेद् घनम्||६||
nīrujatvādikaṁ ghanapūyasrāvāntaṁ kaphagranthau| savarṇō dēhasamānavarṇaḥ||6||
Adhikarana raktajagranthilakShaNam (7) · Śloka 7
dōṣairduṣṭē'sr̥ji granthirbhavēnmūrcchatsu jantuṣu|
sirāmāṁsañca saṁśritya sasvāpaḥ paittalakṣaṇaḥ||7||
View original
दोषैर्दुष्टेऽसृजि ग्रन्थिर्भवेन्मूर्च्छत्सु जन्तुषु|
सिरामांसञ्च संश्रित्य सस्वापः पैत्तलक्षणः||७||
dōṣairvātādibhirasr̥ji raktē duṣṭē jantuṣu kr̥miṣu mūrcchatsūcchrāyamāpnuvatsu sirā māṁsaṁ ca tayōranyataramubhayaṁ vā saṁśritya svāpayuktō granthirbhavēt| tasya pittagranthivalliṅgam| dōṣairduṣṭa iti viśēṣaṇaṁ raktasya dōṣatāśaṅkanirāsāya||7||
Adhikarana mAMsagranthilakShaNam (8) · Śloka 8
māṁsalairdūṣitaṁ māṁsamāhārairgranthimāvahēt|
snigdhaṁ mahāntaṁ kaṭhinaṁ sirānaddhaṁ kaphākr̥tim||8||
View original
मांसलैर्दूषितं मांसमाहारैर्ग्रन्थिमावहेत्|
स्निग्धं महान्तं कठिनं सिरानद्धं कफाकृतिम्||८||
māṁsalairāhārairmāsaṁ dūṣitaṁ snigdhatvādiguṇaṁ kaphagranthiliṅgaṁ granthimāvahēt| (māṁsalairmāṁsavardhanairāhāraiḥ kravyādaprasahamāṁsādyupētairatrairdūṣitaṁ kr̥tadūṣaṇaṁ māṁsaṁ snigdhaṁ snēhadigdhapratimaṁ mahāntaṁ pīvaraṁ kaṭhinaṁ kaṭhinasparśaṁ sirānaddhaṁ sirābhirācitaṁ kaphākr̥tiṁ kaphagranthiliṅgaṁ granthiṁ kuryāt| māṁsakaphayōrādhārādhēyatvēnākr̥tisāmyēsiddhē punarapi tatsāmyakathanamatrānuktānāṁ nīrujatvādīnāṁ grahaṇārtham| ubhayatrōktānāṁ nibiḍatvādīnāmatiśayagrahaṇārthaṁ ca)||8||
Adhikarana medogranthilakShaNam (9) · Śloka 9
pravr̥ddhaṁ mēdurairmēdō nītaṁ māṁsē'tha vā tvaci|
vāyunā kurutē granthiṁ bhr̥śaṁ snigdhaṁ mr̥duṁ calam|
ślēṣmatulyākr̥tiṁ dēhakṣayavr̥ddhikṣayōdayam|
sa vibhinnō ghanaṁ mēdastāmrāsitasitaṁ sravēt||9||
View original
प्रवृद्धं मेदुरैर्मेदो नीतं मांसेऽथ वा त्वचि|
वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम्|
श्लेष्मतुल्याकृतिं देहक्षयवृद्धिक्षयोदयम्|
स विभिन्नो घनं मेदस्ताम्रासितसितं स्रवेत्||९||
mēdurairāhāravihāraiḥ pravr̥ddhaṁ mēdō vāyunā māṁsē tvaci vā nītaṁ bhr̥śaṁ snigdhatvādiguṇaṁ ślēṣmagranthitulyaliṅgaṁ granthiṁ kurutē| punaḥ kimbhūtaṁ granthimāha-dēhakṣayavr̥ddhikṣayōdayaṁ yadā dēhasya kēnacit kāraṇēnāpacayō bhavati tadā tasyā'pyapacayaḥ yadā tu dēhasya vr̥ddhistadā tasyā'pyupacayaḥ| sa ca mēdōgranthivibhinnaḥ san ghanatvādiguṇaṁ mēdaḥ sravēt| (mēdurairmēdōvr̥ddhikarairāhāravihāraiḥ pravr̥ddhamatiśayēna vr̥ddhiṅgataṁ tēna ruddhāvakāśatayākupitēna na vāyunā māṁsatvacōranyataraṁ nītaṁ mēdaḥ bhr̥śamatiśayēna snigdhamarūkṣaṁ mr̥duṁ mārdavayuktaṁ calamasthiraṁ, bhr̥śaśabdaścalāntaiḥ saṁyujyatē| sa vibhinnaḥ pakvabhinnaḥ ghanaṁ nibiḍaṁ tāmrādyanyatamavarṇaṁ mēdaḥ sravēt| mēdaḥ śabdēna pūyasyānyādr̥śatvaṁ sūcitam| uktañca dhanvantariṇā-'mēdaḥ kr̥tē prasravati prabhinnē piṇyākakalkapratimantu pūyami'ti)||9||
Adhikarana asthigranthilakShaNam (10) · Śloka 10
asthibhaṅgābhighātābhyāmunnatāvanataṁ tu yat|
sō'sthigranthiḥ............................||10||
View original
अस्थिभङ्गाभिघाताभ्यामुन्नतावनतं तु यत्|
सोऽस्थिग्रन्थिः............................||१०||
bhaṅgēna vā'bhighātēna vā yadasthyunntaṁ vā'vanataṁ vā sō'sthi granthirnāmnā bhavati| (yadasthi tu bhaṅgādabhighātādvā hētōrunnatamavanataṁ vā bhavati| tuśabdēna bhaṅgābhighātābhyāṁ vinā sahajayōrapyunnatāvanatayōrasthnōrgranthikaratvaṁ sūcitam| bhaṅgādunnatamabhighātādavanatimiti yathākramaṁ vēti kēcit| sa ēvaṁvidhaḥ sō'sthigranthirnāmnā bhavati| avanatasyāpi granthisaṁjñākathanādunnatāvanatayōrasthnōḥ punargranthirūpēṇa vr̥ddhirbhavatīti sūcitam) ||10||
Adhikarana sirAgranthilakShaNam (11) · Śloka 11
.........................padātēstu sahasā'mbhō'vagāhanāt|
vyāyāmādvā pratāntasya sirājālaṁ saśōṇitam|
vāyuḥ sampīḍya saṅkōcya vakrīkr̥tya viśōṣya ca|
nisphuraṁ nīrujaṁ granthiṁ kurutē sa sirāhvayaḥ||11||
View original
.........................पदातेस्तु सहसाऽम्भोऽवगाहनात्|
व्यायामाद्वा प्रतान्तस्य सिराजालं सशोणितम्|
वायुः सम्पीड्य सङ्कोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य च|
निस्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिराह्वयः||११||
padātēstvityādinā sirāgranthiḥ| subōdham| (padātērvāhanēna vinā māRgagamanaṁ kurvatō, vyāyāmāt kāyaklēśajananakarmaṇā pratāntasya prakarṣēṇa tāntasyāvasannasya vāśabdastayōrvikalpārthaḥ| sahasā āśvēvāmbhōvagāhanājjalē nimajjanātturviśēṣē snānānnatāpahānirapi tu samīrēṇa kōpa iti viśēṣaḥ| kupita ityarthādgamyatē| kupitō vāyuḥ saśōṇitaṁ śōṇitōpētaṁ sirājālaṁ sirāsamūhaṁ jālākārāḥ sirā vā raktavāhinya ityarthaḥ| niṣpīḍya saṅkōcya saṅkuñcanāt suṣirasaṁvr̥timāpādya vakrīkr̥tyānr̥jutvamutpādya viśōṣya saṁvr̥tamārgatayā raktasya vahanābhāvācchōṣayitvā nisphuraṁ sphuraṇarahitaṁ rujārahitañca granthiṁ kuryāt, sa sirāhvayaḥ sirāgranthisaṁjñaḥ| śāstrāntarōktayōḥ sasphurasarujayōrgrahaṇārthaścaśabdaḥ| dhanvantariṇāpyuktam - granthiḥ sirājaḥ sa tu kr̥cchrasādhyō bhavēdyadi syātsarujaścalaśca| tatrārujaścāpyacalō mahāṁśca marmōtthitaścāpi vivarjanīyaḥ|| iti)||11||
Adhikarana vraNagranthilakShaNam (12) · Śloka 12
arūḍhē rūḍhamātrē vā vraṇē sarvarasāśinaḥ|
sārdrē vā bandharahitē gātrē'śmābhihatē'tha vā|
vātō'sramasrutaṁ duṣṭaṁ saṁśōṣya grathitaṁ vraṇam|
kuryāt sadāhaḥ kaṇḍūmān vraṇagranthirayaṁ smr̥taḥ||12||
View original
अरूढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्वरसाशिनः|
सार्द्रे वा बन्धरहिते गात्रेऽश्माभिहतेऽथ वा|
वातोऽस्रमस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम्|
कुर्यात् सदाहः कण्डूमान् व्रणग्रन्थिरयं स्मृतः||१२||
arūḍhē vraṇē madhurādisarvarasāśinaḥ puṁsō rūḍhamātrē vā aciraprarūḍha ēvaṁvidhasyāthavā sārdrē navē vraṇē bandharahitē aśmanā vābhihatē gātrē vāyurasrutaṁ duṣṭamasraṁ saṁśōṣya grathitaṁ vraṇaṁ kuryāt| dāhādiyuktō'yaṁ vraṇagranthiriti smr̥taḥ| (vraṇē arūḍhē īṣadrūḍhē rōhaṇasamaya ityarthaḥ| rūḍhamātrē rūḍhaprāyē rūḍhānantaramēvētyarthaḥ| vāśabdō vikalpārthaḥ| sarvarasāśinaḥ vraṇaviruddhāmlādirasaniṣēviṇaḥ apathyasēvinaḥ ityarthaḥ| sārdrē navē vraṇē bandharahitē abaddhē vā athavā gātrē śarīrē aśmādihatē ādiśabdēna kāṣṭhalōhādiparigrahaḥ| vātaḥ vikārakaraṇādēvāsya vikr̥tiruhyā| kupitō vāyurityarthaḥ| asrutamanirgataṁ ata ēva duṣṭaṁ svasthānāccalitasyāsrutirēva duṣṭihētuḥ| asraṁ raktaṁ saṁśōṣya śōṣayitvā grathitaṁ kaṭhinaṁ vraṇaṁ kuryāt)||12||
Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (13) · Śloka 13
sādhyā dōṣāsramēdōjā na tu sthūlakharāścalāḥ|
marmakaṇṭhōdarasthāśca........................||13||
View original
साध्या दोषास्रमेदोजा न तु स्थूलखराश्चलाः|
मर्मकण्ठोदरस्थाश्च........................||१३||
ēbhyō dōṣāsramēdōjāḥ pañca sādhyāḥ| ēta ēva sthūlatvādiguṇā marmādisthāśca na sādhyā iti sambandhaḥ| ityuktā navagranthayaḥ| (sthūlāḥ kharāśca sthūlakharāḥ, sthūlā mahāntaḥ kharāḥ kharasparśāḥ, calāni pīḍanāt sthānāntarayāyinaḥ| turviśēṣē atra sādhyēṣvapyēvaṁvidhānāmasādhyatvaṁ viśēṣaḥ| marmādijāśca na sādhyāḥ, tēṣāmabhēdyatvāt| caśabdaḥ samuccayē| anuktānāmanyēṣāṁ cikitsākathanādyāpyatvaṁ sūcitam| anuktasādhanatvādasthigranthērasādhyatvañca)||13||
Adhikarana arbudasya sAmAnyasvarUpam (14) · Śloka 14
................................mahattu granthitō'rbudam||14||
View original
...............................ंअहत्तु ग्रन्थितोऽर्बुदम्||१४||
(granthēḥ svarūpamuktvā'nantaraṁ grathanasādharmyādarbudasya svarūpaṁ darśayati)| yastu granthirmahān grathitaśca sō'rbudaṁ bhavēt| (arbudākhyō rōgaḥ| tuśabdēna kāraṇasāmyē'pi granthyarbudayōrarbudasya dōṣāsramāṁsamēdō granthitō'pi rugādīnāmatyalpatvaṁ sūcitam)||14||
Adhikarana atideshena lakShaNanirdeshaH (15) · Śloka 15
tallakṣaṇaṁ ca mēdō'ntaiḥ ṣōḍhā dōṣādibhistu tat|
prāyō mēdaḥ kaphāḍhyatvāt sthiratvācca na pacyatē||15||
View original
तल्लक्षणं च मेदोऽन्तैः षोढा दोषादिभिस्तु तत्|
प्रायो मेदः कफाढ्यत्वात् स्थिरत्वाच्च न पच्यते||१५||
tasyarbudasya lakṣaṇaṁ granthipaṭhitairmēdō'ntairdōṣādibhiḥ ṣōḍhā| anēnāsthisirāvraṇajānāṁ pratiṣēdhaḥ| ētaccārbudaṁ mēdaḥkaphāḍhyatvāt sthiratvācca hētōḥ prāyō na pacyatē||15||
Adhikarana shoNitArbudasya visheShalakShaNam (16) · Śloka 16
sirāsthaṁ śōṇitaṁ dōṣaḥ saṅkōcyānuprapīḍya ca|
pācayēcca tadānaddhaṁ sā'srāvaṁ māṁsapiṇḍitam|
māṁsāṅkuraiścitaṁ yāti vr̥ddhiṁ cāśu sravēttataḥ|
ajasraṁ duṣṭarudhiraṁ bhūri tacchōṇitārbudam||16||
View original
सिरास्थं शोणितं दोषः सङ्कोच्यानुप्रपीड्य च|
पाचयेच्च तदानद्धं साऽस्रावं मांसपिण्डितम्|
मांसाङ्कुरैश्चितं याति वृद्धिं चाशु स्रवेत्ततः|
अजस्रं दुष्टरुधिरं भूरि तच्छोणितार्बुदम्||१६||
śōṇitārbudasya viśēṣalakṣaṇatvāttallakṣaṇamāhasirāsthamityādi| dōṣō vātādiḥ kupitaḥ sirāsthaṁ śōṇitaṁ saṅkōcyānuprapīḍya ca tacchōṇitaṁ pācayēt| taccānaddhatvādiyuktamāśu vr̥ddhiṁ yāti| tatō vr̥ddhaṁ sadajasramāvicchēdēna bhūri prabhūtaṁ duṣṭarudhiraṁ sravēt| ētacchōṇitārbudamucyatē| (dōṣō vātādyanyatamaḥ sirāsthitaṁ raktaṁ saṅkōcyaikatra puñjīkr̥tyānvanantaraṁ prapīḍya pīḍayitvā| caśabdaḥ samuccayē| tatsthēnāgninā māṁsatvāpādanāya pācayēcca| ānaddhamantaḥ pūritaśōṇitatvādānāhayuktaṁ sāsrāvamāsrāvayuktaṁ māṁsapiṇḍitaṁ māṁsapiṇḍākārēṇa sañjātaṁ tacchōṇitārbudaṁ maṁsāṅkurākārairmāṁsairbahuśikharairityarthaḥ| citaṁ vyāptamāśu śīghraṁ vr̥ddhiṁ yāti| tatō'nantaraṁ duṣṭarudhiraṁ duṣṭaraktaṁ ajasramanavarataṁ bhūri prabhūtaṁ sravēt| tacchōṇitārbudasaṁjñā bhavati)||16||
Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyavibhAgaH (17) · Śloka 17
tēṣvasr̥ṅmāṁsajē varjyē catvāryanyāni sādhayēt||17||
View original
तेष्वसृङ्मांसजे वर्ज्ये चत्वार्यन्यानि साधयेत्||१७||
tēṣu ṣatasvarbudēṣvasr̥ṅmāṁsajē dvē varjyē| anyāni catvāri dōṣa mēdōbhavāni sādhayēt| ityurbudāni||17||
Adhikarana shlIpadalakShaNam (18) · Śloka 18
prasthitā vaṅkṣaṇōrvādimadhaḥ kāyaṁ kaphōlbaṇāḥ|
dōṣā māṁsāsragāḥ pādau kālēnāśritya kurvatē|
śanaiḥ śanairghanaṁ śōphaṁ ślīpadaṁ taṁ pracakṣatē||18||
View original
प्रस्थिता वङ्क्षणोर्वादिमधः कायं कफोल्बणाः|
दोषा मांसास्रगाः पादौ कालेनाश्रित्य कुर्वते|
शनैः शनैर्घनं शोफं श्लीपदं तं प्रचक्षते||१८||
(arbudalakṣaṇamuktvā'nantaraṁ kaphādhikyasāmyācchlīpadaliṅgamāha|) kaphōlbaṇā dōṣā vātādayō vaṅkṣaṇādikamadhaḥkāyaṁ prasthitā māṁsamasraṁ cāśritāḥ kālēna pādāvāśritya śanaiḥ śanairghanaṁ śōphaṁ kurvatē| taṁ nāmnā ślīpadaṁ pracakṣatē| (dōṣā vātādayaḥ kaphōlbaṇā udriktakaphaḥ kaphōlbaṇatvaṁ śāstrāntarēṣvapyuktam trīṇyapyētāni jānīyācchlīpadāni kaphōcchrayāt| gurutvaṁ ca mahatvaṁ ca yasmānnāsti kaphaṁ vinā|| iti| māṁsāsragā māṁsaṁ raktañca prāptāḥ vaṅkṣaṇōrvādi atrādiśabdēna jaṅghāgulphādiparigrahaḥ| adhaḥkāyaṁ kāyādhōbhāgaṁ prasthitāḥ prāptā ityarthaḥ| prasthitā ityuktatvāddōṣāṇāṁ kaphōlbaṇatayōrdhvāṅgādadhaḥ kāyaṁ prati punaḥ punaḥ prasthānasyā'nivr̥ttiḥ sūcitā| kālēna kālāntarēṇa pādau prapadē āśritya prāpya śanaiḥ śanairmandaṁ mandaṁ ghanaṁ nibiḍaṁ śōphaṁ kurvatē| taṁ śōphaṁ ślīpadamiti vadantyācāryā iti śēṣaḥ)||18||
Adhikarana vAtajashlIpadalakShaNam (19) · Śloka 19
paripōṭayutaṁ kr̥ṣṇamanimittarujaṁ kharam|
rūkṣaṁ ca vātāt...........................||19||
View original
परिपोटयुतं कृष्णमनिमित्तरुजं खरम्|
रूक्षं च वातात्...........................||१९||
(tasya ślīpadasya vātādibhēdēna viśēṣalakṣaṇaṁ darśayati|) paripōṭayutatvādikaṁ vātācchlīpadē lakṣaṇam| (vātājjātaṁ ślīpadaṁ paripōṭēna yutaṁ kr̥ṣṇaṁ kr̥ṣṇavarṇamanimittarujaṁ nimittamantarēṇa jātayā rujayā yuktaṁ, kharaṁ kharasparśaṁ rūkṣamasnigdhaṁ, caḥ samuccayē) ||19||
Adhikarana pittajashlIpadalakShaNam (20) · Śloka 20
...................pittāttu pītaṁ dāhajvarānvitam||20||
View original
...................पित्तात्तु पीतं दाहज्वरान्वितम्||२०||
pītatvādikaṁ pittāt| (pittājjātaṁ ślīpadaṁ, tuśabdō viśēṣadyōtakaḥ| pītaṁ pītavarṇaṁ dāhajvarānvitaṁ dāhajvarābhyāṁ yuktaṁ dāhādijvarayuktaṁ vā)||20||
Adhikarana kaphajashlIpadalakShaNam (21) · Śloka 21
kaphādgurusnigdhamarukcitaṁ māṁsāṅkurairbr̥hat||21||
View original
कफाद्गुरुस्निग्धमरुक्चितं मांसाङ्कुरैर्बृहत्||२१||
gurutvādikaṁ kaphāt| (kaphājjātaṁ ślīpadaṁ gurutvādiyuktaṁ māṁsāṅkurairaṅkurākārairmāṁsaśakalaiścitaṁ vyāptaṁ br̥hatpīvaram)||21||
Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (22) · Śloka 22
tattyajēdvatsarātītaṁ sumahatsaparisrutiḥ||22||
View original
तत्त्यजेद्वत्सरातीतं सुमहत्सपरिस्रुतिः||२२||
tacca ślīpadaṁ vatsarātītatvādiguṇaṁ tyajēt| (vatsarātītamatikrāntasaṁvatsaraṁ sumahadatiśayēna pīnaṁ saparisrutiḥ parisrutyupētaṁ, parisrutiḥ picchilajalasravaṇaṁ tacchlīpadaṁ tyajēdasādhyatvannacikitsēt)||22||
Adhikarana shlIpadaviShaye matAntaram (23) · Śloka 23
pāṇinā sauṣṭhakarṇēṣu vadantyanyē tu pādavat|
ślīpadaṁ......................................||23||
View original
पाणिना सौष्ठकर्णेषु वदन्त्यन्ये तु पादवत्|
श्लीपदं......................................||२३||
ēkē ācāryāḥ pādavat pāṇyādiṣvapi ślīpadaṁ jāyata iti vadanti| (anyē ācāryāḥ, tuśabdō viśēṣē, pādavat pādē yathā ślīpadaṁ jāyatē tathā pāṇinā sauṣṭhakarṇēṣu pāṇyōrnāsāyāmōṣṭhayōḥ karṇayōśca ślīpadaṁ jāyata iti vadanti| uktañca tantrāntarē pādavaddhastayōścāpi ślīpadaṁ jāyatē nr̥ṇām| karṇauṣṭhanāsāsvapi ca kēcidicchanti tadvidaḥ|| iti| anyē iti pākṣikōttayā pāṇyādijānāṁ viralatvaṁ sūcitam)||23||
Adhikarana shlIpadahetuH (24) · Śloka 24
..................jāyatē tacca dēśē'nūpē bhr̥śaṁ bhramāt||24||
View original
..................जायते तच्च देशेऽनूपे भृशं भ्रमात्||२४||
tacca ślīpadaṁ bhr̥śamānūpadēśē bhramāt sañcaraṇāt jāyatē| iti ślīpadam| (tacchlīpadaṁ ānūpē jalaprāyē dēśē bhr̥śaṁ bhramādanavarataṁ caṁkramaṇāt caśabdāttattulyēṣvanyēṣvapi| uktañca śāstrāntarē purāṇōdakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ| yē dēśāstēṣu jāyantē ślīpadāni viśēṣataḥ|| iti)||24||
Adhikarana apacInidAnam (25) · Śloka 25
mēdasthāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣavaṅkṣaṇagā malāḥ|
savarṇān kaṭhinānsnigdhānvārtākāmalakākr̥tīn|
avagāḍhān bahan gaṇḍāṁścirapākāṁśca kurvatē|
pacyantē'lparujastē'nyē sravantyanyē'tikaṇḍurāḥ|
naśyantyanyē bhavantyanyē dīrghakālānubandhinaḥ|
gaṇḍamālāpacī cēyaṁ dūrvēva kṣayavr̥ddhibhāk|
tāṁ tyajētsajvaracchardipārśvarukkāsapīnasām||25||
View original
मेदस्थाः कण्ठमन्याक्षकक्षवङ्क्षणगा मलाः|
सवर्णान् कठिनान्स्निग्धान्वार्ताकामलकाकृतीन्|
अवगाढान् बहन् गण्डांश्चिरपाकांश्च कुर्वते|
पच्यन्तेऽल्परुजस्तेऽन्ये स्रवन्त्यन्येऽतिकण्डुराः|
नश्यन्त्यन्ये भवन्त्यन्ये दीर्घकालानुबन्धिनः|
गण्डमालापची चेयं दूर्वेव क्षयवृद्धिभाक्|
तां त्यजेत्सज्वरच्छर्दिपार्श्वरुक्कासपीनसाम्||२५||
apākiślīpadamuktvā'nantaramanāśupākitvēna kiñcitsāmyādapacīṁ brūtē-mēdasthā ityādi| mēda āśritya kaṇṭhādiṣu gatā malā vātādayaḥ savarṇatvādiguṇān vārttākairāmalakaiśca sadr̥śānavagāḍhānantarmūlāścirapākāṁśca bahūn gaṇḍān kurvatē| ta iti gaṇḍāḥ anyē kēcidalparujaḥ pacyantē| anyē atikaṇḍurāḥ sravanti| anyē naśyanti anyē bhavanti dīrghakālānubandhinaḥ| ayaṁ rōgō nāmnā gaṇḍamālētyapacīti cōcyatē| iyaṁ ca gaṇḍamālā dūrvāpratānavat kvacit kṣayabhāgbhavati kvacid vr̥ddhibhāk| tāñca sajvarādikāṁ tyajēt| ityuktāpacī| (malā vātādayō mēdasthā mēdasi sthitāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣavaṅkṣaṇagāḥ kaṇṭhādikaṁ prāptāḥ savarṇān kāya samānavarṇān kaṭhinān kāṭhinyayuktān kāṭhinyayukthān snigdhān vārtākāmalakākr̥tīn vārtākāmalakapramāṇān āvagāḍhānantarmūlān cirapākān cirakālēna pākō yēṣāṁ tān, caśabdaḥ samuccayē, bahūn bahusaṁkhyākān gaṇḍān piṭakāviśēṣān kurvatē| tē gaṇḍāḥ anyē kēcidalparuja īṣadrujāyuktāḥ pacyantē pākaṁ yānti| karmakartari rūpam| anyē paktvā atikaṇḍurā atyarthaṁ kaṇḍuyuktāḥ sravanti pūyamudgiranti| anyē naśyanti rōhanti| anyē bhavantyutpadyantē| ēvaṁ sati dīrghakālānubandhinaḥ dīrgha kālamanubadhnanti na śamaṁ yānti| dūrvavat kṣayavr̥ddhiyuktāḥ dūrvāpratānavadatyantābhāvō na bhavatītyarthaḥ| iyaṁ gaṇḍamālētyucyatē apacīti ca| apacyā nirvacanañca śāstrāntarēbhyaḥ- tāṁ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathānyaiḥ| ananyavarṇairupacīyamānāṁ cayaprakarṣādapacīṁ vadanti|| iti| mēdaḥ kaphābhyāmēvāpacī jāyata iti dhanvantariḥ| tāniti jvarādyanvitāṁ tāmapacīṁ tyajēt)||25||
Adhikarana nADIvraNaH (26) · Śloka 26
abhēdāt pakvaśōphasya vraṇē cāpathyasēvinaḥ|
anupraviśya māṁsādīn dūraṁ pūyō'bhidhāvati|
gatiḥ sā dūragamanānnāḍī nāḍīva saṁsrutēḥ|
nāḍyēkānr̥juranyēṣāṁ saivānēkagatirgatiḥ||26||
View original
अभेदात् पक्वशोफस्य व्रणे चापथ्यसेविनः|
अनुप्रविश्य मांसादीन् दूरं पूयोऽभिधावति|
गतिः सा दूरगमनान्नाडी नाडीव संस्रुतेः|
नाड्येकानृजुरन्येषां सैवानेकगतिर्गतिः||२६||
(nāḍīvraṇasya dīrghakālānubandhitayā apacīsāmyāttadanantaraṁ nāḍīvraṇamāha)| yatra pakvaśōphō na bhidyatē vraṇē vā apathyasēvā kriyatē tatra pūyō māṁsādīnanupraviśya dūramabhidhāvati sā gatirityucyatē dūragamanāddhētōḥ| nāḍītyucyatē nāḍīva saṁsrutēḥ| tatra yā ēkā anr̥juśca sā nāḍī anyēṣāmācāryāṇāṁ matē| saiva nāḍyanēkagatirityucyatē pakvaśōphasya prāptapākatayā bhēdyasya śōphasyābhēdādavidāraṇāt vraṇē vraṇayuktē kāla ityarthāt gamyatē| (apathyasēvinaḥ vraṇaviruddhānnāśanādiśīlasya, caśabdaḥ samuccayē| pūyaḥ māṁsādīn ādiśabdēna mēdō'sthyādiparigrahaḥ anupraviśya vidāryētyarthaḥ, dūraṁ tatttaddēśapramāṇāvadhi abhidhāvati śīghraṁ gacchati| sā pūyadīrṇā nāḍī dūragamanāt dūragatyā gatirityucyatē| nāḍīva saṁsrutēḥ yathā tōyagarbhayā nāḍyā tōyaṁ sravati tathā'vicchinnadhārayā pūyavahanāt nāḍīti cōcyatē| atraiva mataviśēṣaṁ darśayati-nāḍīti| anyēṣāmācāryāṇāṁ matē anr̥juḥ kuṭilā ēkā advitīyā gatirnāḍī tyucyatē| sā anr̥jurēva gatiranēkamārgagā cēdgatiriti cōcyatē)||26||
Adhikarana nADIvraNasya sa~gkhyAsamprAptiH (27) · Śloka 27
sā dōṣaiḥ pr̥thagēkasthaiḥ śalyahētuśca pañcamī||27||
View original
सा दोषैः पृथगेकस्थैः शल्यहेतुश्च पञ्चमी||२७||
ēvaṁ nāḍyāḥ svarūpamuktvā'nantaraṁ tasyāḥ saṅkhyāvibhāgaṁ darśayati-sā ca nāḍī pr̥thagdōṣaistridhā| ēkasthaiḥ sannipatitaiḥ caturthī| śalyahētuśca pañcamīti pañca nāḍyaḥ||27||
Adhikarana vAtajanADIlakShaNam (28) · Śloka 28
vātāt saruksūkṣmamukhī vivarṇā phēnilōdvamā|
sravatyabhyadhikaṁ rātrau....................||28||
View original
वातात् सरुक्सूक्ष्ममुखी विवर्णा फेनिलोद्वमा|
स्रवत्यभ्यधिकं रात्रौ....................||२८||
sarugādikā rātrāvabhyadhikasrāvāntalakṣaṇā vātānnāḍī| (vātāddhētōrnāḍī sarugrujāsahitā sūkṣmamukhī sūkṣmāsyā āsyaṁ vraṇamukham| vivarṇā vigatapūrvavarṇā| phēnilaṁ pūyamudvamatīti phēnilōdvamā| rātrau niśāyāmabhyadhikaṁ bahu sravati| vraṇapratiṣēdhē vātōlbaṇasyālpasaṁsrutimuktvā'tra nāḍīvraṇasyābhyadhikapūyasravaṇakathanamaharniśyōrniśyabhyadhikasūcanārthaṁ na srāvabāhulyāt)||28||
Adhikarana pittajanADIlakShaNam (29) · Śloka 29
......................pittāttr̥ḍjvaradāhakr̥t|
pītōṣṇapūtipūyasruddivā cāti niṣiñcati||29||
View original
......................पित्तात्तृड्ज्वरदाहकृत्|
पीतोष्णपूतिपूयस्रुद्दिवा चाति निषिञ्चति||२९||
pittānnāḍī tr̥ḍādikr̥t pītādiguṇapūyasrāvāddivā cāti niṣiñcatyatisravati| (pittānnāḍī tr̥ḍādīn karōti pītavarṇatvādiguṇayuktaṁ pūyaṁ sravati| divā ahanyati niṣiñcati atīva pūyasrutiṁ karōti| caśabdaḥ samuccayē||29||
Adhikarana kaphajanADIlakShaNam (30) · Śloka 30
dhanapicchilasaṁsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt|
niśi cābhyadhikaklēdā......................||30||
View original
धनपिच्छिलसंस्रावा कण्डूला कठिना कफात्|
निशि चाभ्यधिकक्लेदा......................||३०||
kaphānnāḍī ghanaṁ picchilañca sravati kaṇḍūlā kaṭhinā ca bhavati tasyāñca niśyabhyadhikaṁ klēdō bhavati| (kaphānnāḍī ghanō nibiḍaḥ picchilaśca srāvaḥ pūyavahanaṁ yasyāḥ sā tathōktā kaṇḍūlā kaṇḍūbahulā kaṭhinā kaṭhinasparśā niśi abyādhikaklēdā rātrāvadhikatarapūyavāhinī ca klēdaśabdēna klēdajaṁ pūyaṁ gr̥hyatē)||30||
Adhikarana sannipAtanADIlakShaNam (31) · Śloka 31
..........................sarvaiḥ sarvākr̥tiṁ tyajēt||31||
View original
..........................सर्वैः सर्वाकृतिं त्यजेत्||३१||
sarvairdōṣaiḥ sarvākr̥tirvātādilakṣaṇayuktā bhavati, tāṁ sannipātajāṁ nāḍīṁ tyajēditi| (sarvairvātapittakaphaiḥ sarvākr̥tiṁ vātapittakaphanāḍīlakṣaṇayuktāṁ sannipātajāṁ nāḍīṁ tyajēnna cikitsēt)||31||
Adhikarana shalyajanADIlakShaNam (32-34) · Śloka 34
ntaḥsthitaṁ śalyamanāhr̥taṁ tu karōti nāḍīṁ bahatē ca sāsya|
phēnānuviddhaṁ tanumalpamuṣṇaṁ sāsrañca pūyaṁ sarujañca nityam||32||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅga saṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē granthyarbudaślīpadāpacī nāḍīvijñānīyō nāma catustriṁśō'dhyāyaḥ||34||
View original
न्तःस्थितं शल्यमनाहृतं तु करोति नाडीं बहते च सास्य|
फेनानुविद्धं तनुमल्पमुष्णं सास्रञ्च पूयं सरुजञ्च नित्यम्||३२||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग संग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापची नाडीविज्ञानीयो नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः||३४||
antaḥśarīrāntaḥ śalyamanāhr̥taṁ nāḍī karōti| sā ca śalyajā nāḍī asyāturasya phēnānubiddhādiguṇaṁ pūyaṁ sravati| (vahatē ca sāsyāditi pāṭhaḥ| antaḥsthitaṁ yēna kēnāpi hētunā nāhāryatayā śarīrāntarbhāgasthitaṁ śalyaṁ viṣāṇavēṇvāyasādikamāyudhaṁ tuśabdō viśēṣadyōtakaḥ| anāhr̥tamanuddhataṁ nāḍīṁ nāḍīvraṇaṁ karōti| sā nāḍī āsyād vraṇamukhāt phēnānuviddhaṁ phēnayuktaṁ tanumaghanaṁ uṣṇamuṣṇasparśaṁ sāsraṁ saraktaṁ pūyaṁ sarujaṁ rujāsahitaṁ, caśabdāt kadācinnīrujañca, nityaṁ sarvadā alpamalpamātraṁ vahatē sravati| caśabdau samuccayārthau)||32|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē catustriṁśō'dhyāyaḥ||