Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

34. granthyarbudaślīpadā'pacīnāḍīvijñānīyaḥ

Adhikarana atha granthyarbudashlIpadApacInADIvij~jAnIyo nAma catustriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

athātō granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||

View original

अथातो ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

vraṇavicāraprasaṅgē granthyādīnāṁ hētvādikaṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||

Adhikarana granthinidAnaM niruktishca (2) · Śloka 2

kaphapradhānāḥ kurvanti mēdōmāṁsāsragāmalāḥ| vr̥ttōnnataṁ taṁ śvayathuṁ sa granthirgrathanāt smr̥taḥ||2||

View original

कफप्रधानाः कुर्वन्ति मेदोमांसास्रगामलाः| वृत्तोन्नतं तं श्वयथुं स ग्रन्थिर्ग्रथनात् स्मृतः||२||

🔊 Audio coming soon

granthiriti kimucyata ityāha-kaphapradhānā ityādi| ślēṣma pradhānā malāstrayō dōṣā mēdaḥprabhr̥tīrgatvā parivatulamunnatañca yaṁ śvayathuṁ kurvanti sa śvayathurgrathanātmakatvāt granthiriti smr̥taḥ||2||

Adhikarana grantheH sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

dōṣāsr̥ṅhmāṁsamēdō'sthisirāvraṇabhavā nava| tē.......................................||3||

View original

दोषासृङ्ह्मांसमेदोऽस्थिसिराव्रणभवा नव| ते.......................................||३||

🔊 Audio coming soon

tribhirdōṣairasrādibhiśca ṣaḍbhistē granthayō nava bhavanti||3||

Adhikarana vAtagranthilakShaNam (4) · Śloka 4

atra vātādāyāmatōdabhēdānvitō'sitaḥ| sthānātsthānāntaragatirakasmāddhānivr̥ddhimān| mr̥durbastirivānaddhō vibhinnōcchaṁ sravatyasr̥k||4||

View original

अत्र वातादायामतोदभेदान्वितोऽसितः| स्थानात्स्थानान्तरगतिरकस्माद्धानिवृद्धिमान्| मृदुर्बस्तिरिवानद्धो विभिन्नोच्छं स्रवत्यसृक्||४||

🔊 Audio coming soon

sthitē'pi samprāptau kaphaprādhānyē āyāmādikaṁ vibhēdē cā'cchāsr̥k srāvāntaṁ vātagranthiliṅgam| akasmādakaraṇāddhānimān vr̥ddhimāṁśca||4||

Adhikarana pittagranthilakShaNam (5) · Śloka 5

pittāt sadāhapītābhō raktō vā pacyatē drutam| bhinnō'sramuṣṇaṁ sravati....................||5||

View original

पित्तात् सदाहपीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम्| भिन्नोऽस्रमुष्णं स्रवति....................||५||

🔊 Audio coming soon

sadāhādibhēda uṣṇāsrasrāvāntaṁ pittagranthau| vāśabdaḥ pītaraktayōrvikalpārthaḥ||5||

Adhikarana shleShmagranthilakShaNam (6) · Śloka 6

.........................ślēṣmaṇā nīrujō ghanaḥ| śītaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān pakvaḥ pūyaṁ sravēd ghanam||6||

View original

.........................श्लेष्मणा नीरुजो घनः| शीतः सवर्णः कण्डूमान् पक्वः पूयं स्रवेद् घनम्||६||

🔊 Audio coming soon

nīrujatvādikaṁ ghanapūyasrāvāntaṁ kaphagranthau| savarṇō dēhasamānavarṇaḥ||6||

Adhikarana raktajagranthilakShaNam (7) · Śloka 7

dōṣairduṣṭē'sr̥ji granthirbhavēnmūrcchatsu jantuṣu| sirāmāṁsañca saṁśritya sasvāpaḥ paittalakṣaṇaḥ||7||

View original

दोषैर्दुष्टेऽसृजि ग्रन्थिर्भवेन्मूर्च्छत्सु जन्तुषु| सिरामांसञ्च संश्रित्य सस्वापः पैत्तलक्षणः||७||

🔊 Audio coming soon

dōṣairvātādibhirasr̥ji raktē duṣṭē jantuṣu kr̥miṣu mūrcchatsūcchrāyamāpnuvatsu sirā māṁsaṁ ca tayōranyataramubhayaṁ vā saṁśritya svāpayuktō granthirbhavēt| tasya pittagranthivalliṅgam| dōṣairduṣṭa iti viśēṣaṇaṁ raktasya dōṣatāśaṅkanirāsāya||7||

Adhikarana mAMsagranthilakShaNam (8) · Śloka 8

māṁsalairdūṣitaṁ māṁsamāhārairgranthimāvahēt| snigdhaṁ mahāntaṁ kaṭhinaṁ sirānaddhaṁ kaphākr̥tim||8||

View original

मांसलैर्दूषितं मांसमाहारैर्ग्रन्थिमावहेत्| स्निग्धं महान्तं कठिनं सिरानद्धं कफाकृतिम्||८||

🔊 Audio coming soon

māṁsalairāhārairmāsaṁ dūṣitaṁ snigdhatvādiguṇaṁ kaphagranthiliṅgaṁ granthimāvahēt| (māṁsalairmāṁsavardhanairāhāraiḥ kravyādaprasahamāṁsādyupētairatrairdūṣitaṁ kr̥tadūṣaṇaṁ māṁsaṁ snigdhaṁ snēhadigdhapratimaṁ mahāntaṁ pīvaraṁ kaṭhinaṁ kaṭhinasparśaṁ sirānaddhaṁ sirābhirācitaṁ kaphākr̥tiṁ kaphagranthiliṅgaṁ granthiṁ kuryāt| māṁsakaphayōrādhārādhēyatvēnākr̥tisāmyēsiddhē punarapi tatsāmyakathanamatrānuktānāṁ nīrujatvādīnāṁ grahaṇārtham| ubhayatrōktānāṁ nibiḍatvādīnāmatiśayagrahaṇārthaṁ ca)||8||

Adhikarana medogranthilakShaNam (9) · Śloka 9

pravr̥ddhaṁ mēdurairmēdō nītaṁ māṁsē'tha vā tvaci| vāyunā kurutē granthiṁ bhr̥śaṁ snigdhaṁ mr̥duṁ calam| ślēṣmatulyākr̥tiṁ dēhakṣayavr̥ddhikṣayōdayam| sa vibhinnō ghanaṁ mēdastāmrāsitasitaṁ sravēt||9||

View original

प्रवृद्धं मेदुरैर्मेदो नीतं मांसेऽथ वा त्वचि| वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम्| श्लेष्मतुल्याकृतिं देहक्षयवृद्धिक्षयोदयम्| स विभिन्नो घनं मेदस्ताम्रासितसितं स्रवेत्||९||

🔊 Audio coming soon

mēdurairāhāravihāraiḥ pravr̥ddhaṁ mēdō vāyunā māṁsē tvaci vā nītaṁ bhr̥śaṁ snigdhatvādiguṇaṁ ślēṣmagranthitulyaliṅgaṁ granthiṁ kurutē| punaḥ kimbhūtaṁ granthimāha-dēhakṣayavr̥ddhikṣayōdayaṁ yadā dēhasya kēnacit kāraṇēnāpacayō bhavati tadā tasyā'pyapacayaḥ yadā tu dēhasya vr̥ddhistadā tasyā'pyupacayaḥ| sa ca mēdōgranthivibhinnaḥ san ghanatvādiguṇaṁ mēdaḥ sravēt| (mēdurairmēdōvr̥ddhikarairāhāravihāraiḥ pravr̥ddhamatiśayēna vr̥ddhiṅgataṁ tēna ruddhāvakāśatayākupitēna na vāyunā māṁsatvacōranyataraṁ nītaṁ mēdaḥ bhr̥śamatiśayēna snigdhamarūkṣaṁ mr̥duṁ mārdavayuktaṁ calamasthiraṁ, bhr̥śaśabdaścalāntaiḥ saṁyujyatē| sa vibhinnaḥ pakvabhinnaḥ ghanaṁ nibiḍaṁ tāmrādyanyatamavarṇaṁ mēdaḥ sravēt| mēdaḥ śabdēna pūyasyānyādr̥śatvaṁ sūcitam| uktañca dhanvantariṇā-'mēdaḥ kr̥tē prasravati prabhinnē piṇyākakalkapratimantu pūyami'ti)||9||

Adhikarana asthigranthilakShaNam (10) · Śloka 10

asthibhaṅgābhighātābhyāmunnatāvanataṁ tu yat| sō'sthigranthiḥ............................||10||

View original

अस्थिभङ्गाभिघाताभ्यामुन्नतावनतं तु यत्| सोऽस्थिग्रन्थिः............................||१०||

🔊 Audio coming soon

bhaṅgēna vā'bhighātēna vā yadasthyunntaṁ vā'vanataṁ vā sō'sthi granthirnāmnā bhavati| (yadasthi tu bhaṅgādabhighātādvā hētōrunnatamavanataṁ vā bhavati| tuśabdēna bhaṅgābhighātābhyāṁ vinā sahajayōrapyunnatāvanatayōrasthnōrgranthikaratvaṁ sūcitam| bhaṅgādunnatamabhighātādavanatimiti yathākramaṁ vēti kēcit| sa ēvaṁvidhaḥ sō'sthigranthirnāmnā bhavati| avanatasyāpi granthisaṁjñākathanādunnatāvanatayōrasthnōḥ punargranthirūpēṇa vr̥ddhirbhavatīti sūcitam) ||10||

Adhikarana sirAgranthilakShaNam (11) · Śloka 11

.........................padātēstu sahasā'mbhō'vagāhanāt| vyāyāmādvā pratāntasya sirājālaṁ saśōṇitam| vāyuḥ sampīḍya saṅkōcya vakrīkr̥tya viśōṣya ca| nisphuraṁ nīrujaṁ granthiṁ kurutē sa sirāhvayaḥ||11||

View original

.........................पदातेस्तु सहसाऽम्भोऽवगाहनात्| व्यायामाद्वा प्रतान्तस्य सिराजालं सशोणितम्| वायुः सम्पीड्य सङ्कोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य च| निस्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिराह्वयः||११||

🔊 Audio coming soon

padātēstvityādinā sirāgranthiḥ| subōdham| (padātērvāhanēna vinā māRgagamanaṁ kurvatō, vyāyāmāt kāyaklēśajananakarmaṇā pratāntasya prakarṣēṇa tāntasyāvasannasya vāśabdastayōrvikalpārthaḥ| sahasā āśvēvāmbhōvagāhanājjalē nimajjanātturviśēṣē snānānnatāpahānirapi tu samīrēṇa kōpa iti viśēṣaḥ| kupita ityarthādgamyatē| kupitō vāyuḥ saśōṇitaṁ śōṇitōpētaṁ sirājālaṁ sirāsamūhaṁ jālākārāḥ sirā vā raktavāhinya ityarthaḥ| niṣpīḍya saṅkōcya saṅkuñcanāt suṣirasaṁvr̥timāpādya vakrīkr̥tyānr̥jutvamutpādya viśōṣya saṁvr̥tamārgatayā raktasya vahanābhāvācchōṣayitvā nisphuraṁ sphuraṇarahitaṁ rujārahitañca granthiṁ kuryāt, sa sirāhvayaḥ sirāgranthisaṁjñaḥ| śāstrāntarōktayōḥ sasphurasarujayōrgrahaṇārthaścaśabdaḥ| dhanvantariṇāpyuktam - granthiḥ sirājaḥ sa tu kr̥cchrasādhyō bhavēdyadi syātsarujaścalaśca| tatrārujaścāpyacalō mahāṁśca marmōtthitaścāpi vivarjanīyaḥ|| iti)||11||

Adhikarana vraNagranthilakShaNam (12) · Śloka 12

arūḍhē rūḍhamātrē vā vraṇē sarvarasāśinaḥ| sārdrē vā bandharahitē gātrē'śmābhihatē'tha vā| vātō'sramasrutaṁ duṣṭaṁ saṁśōṣya grathitaṁ vraṇam| kuryāt sadāhaḥ kaṇḍūmān vraṇagranthirayaṁ smr̥taḥ||12||

View original

अरूढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्वरसाशिनः| सार्द्रे वा बन्धरहिते गात्रेऽश्माभिहतेऽथ वा| वातोऽस्रमस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम्| कुर्यात् सदाहः कण्डूमान् व्रणग्रन्थिरयं स्मृतः||१२||

🔊 Audio coming soon

arūḍhē vraṇē madhurādisarvarasāśinaḥ puṁsō rūḍhamātrē vā aciraprarūḍha ēvaṁvidhasyāthavā sārdrē navē vraṇē bandharahitē aśmanā vābhihatē gātrē vāyurasrutaṁ duṣṭamasraṁ saṁśōṣya grathitaṁ vraṇaṁ kuryāt| dāhādiyuktō'yaṁ vraṇagranthiriti smr̥taḥ| (vraṇē arūḍhē īṣadrūḍhē rōhaṇasamaya ityarthaḥ| rūḍhamātrē rūḍhaprāyē rūḍhānantaramēvētyarthaḥ| vāśabdō vikalpārthaḥ| sarvarasāśinaḥ vraṇaviruddhāmlādirasaniṣēviṇaḥ apathyasēvinaḥ ityarthaḥ| sārdrē navē vraṇē bandharahitē abaddhē vā athavā gātrē śarīrē aśmādihatē ādiśabdēna kāṣṭhalōhādiparigrahaḥ| vātaḥ vikārakaraṇādēvāsya vikr̥tiruhyā| kupitō vāyurityarthaḥ| asrutamanirgataṁ ata ēva duṣṭaṁ svasthānāccalitasyāsrutirēva duṣṭihētuḥ| asraṁ raktaṁ saṁśōṣya śōṣayitvā grathitaṁ kaṭhinaṁ vraṇaṁ kuryāt)||12||

Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (13) · Śloka 13

sādhyā dōṣāsramēdōjā na tu sthūlakharāścalāḥ| marmakaṇṭhōdarasthāśca........................||13||

View original

साध्या दोषास्रमेदोजा न तु स्थूलखराश्चलाः| मर्मकण्ठोदरस्थाश्च........................||१३||

🔊 Audio coming soon

ēbhyō dōṣāsramēdōjāḥ pañca sādhyāḥ| ēta ēva sthūlatvādiguṇā marmādisthāśca na sādhyā iti sambandhaḥ| ityuktā navagranthayaḥ| (sthūlāḥ kharāśca sthūlakharāḥ, sthūlā mahāntaḥ kharāḥ kharasparśāḥ, calāni pīḍanāt sthānāntarayāyinaḥ| turviśēṣē atra sādhyēṣvapyēvaṁvidhānāmasādhyatvaṁ viśēṣaḥ| marmādijāśca na sādhyāḥ, tēṣāmabhēdyatvāt| caśabdaḥ samuccayē| anuktānāmanyēṣāṁ cikitsākathanādyāpyatvaṁ sūcitam| anuktasādhanatvādasthigranthērasādhyatvañca)||13||

Adhikarana arbudasya sAmAnyasvarUpam (14) · Śloka 14

................................mahattu granthitō'rbudam||14||

View original

...............................ंअहत्तु ग्रन्थितोऽर्बुदम्||१४||

🔊 Audio coming soon

(granthēḥ svarūpamuktvā'nantaraṁ grathanasādharmyādarbudasya svarūpaṁ darśayati)| yastu granthirmahān grathitaśca sō'rbudaṁ bhavēt| (arbudākhyō rōgaḥ| tuśabdēna kāraṇasāmyē'pi granthyarbudayōrarbudasya dōṣāsramāṁsamēdō granthitō'pi rugādīnāmatyalpatvaṁ sūcitam)||14||

Adhikarana atideshena lakShaNanirdeshaH (15) · Śloka 15

tallakṣaṇaṁ ca mēdō'ntaiḥ ṣōḍhā dōṣādibhistu tat| prāyō mēdaḥ kaphāḍhyatvāt sthiratvācca na pacyatē||15||

View original

तल्लक्षणं च मेदोऽन्तैः षोढा दोषादिभिस्तु तत्| प्रायो मेदः कफाढ्यत्वात् स्थिरत्वाच्च न पच्यते||१५||

🔊 Audio coming soon

tasyarbudasya lakṣaṇaṁ granthipaṭhitairmēdō'ntairdōṣādibhiḥ ṣōḍhā| anēnāsthisirāvraṇajānāṁ pratiṣēdhaḥ| ētaccārbudaṁ mēdaḥkaphāḍhyatvāt sthiratvācca hētōḥ prāyō na pacyatē||15||

Adhikarana shoNitArbudasya visheShalakShaNam (16) · Śloka 16

sirāsthaṁ śōṇitaṁ dōṣaḥ saṅkōcyānuprapīḍya ca| pācayēcca tadānaddhaṁ sā'srāvaṁ māṁsapiṇḍitam| māṁsāṅkuraiścitaṁ yāti vr̥ddhiṁ cāśu sravēttataḥ| ajasraṁ duṣṭarudhiraṁ bhūri tacchōṇitārbudam||16||

View original

सिरास्थं शोणितं दोषः सङ्कोच्यानुप्रपीड्य च| पाचयेच्च तदानद्धं साऽस्रावं मांसपिण्डितम्| मांसाङ्कुरैश्चितं याति वृद्धिं चाशु स्रवेत्ततः| अजस्रं दुष्टरुधिरं भूरि तच्छोणितार्बुदम्||१६||

🔊 Audio coming soon

śōṇitārbudasya viśēṣalakṣaṇatvāttallakṣaṇamāhasirāsthamityādi| dōṣō vātādiḥ kupitaḥ sirāsthaṁ śōṇitaṁ saṅkōcyānuprapīḍya ca tacchōṇitaṁ pācayēt| taccānaddhatvādiyuktamāśu vr̥ddhiṁ yāti| tatō vr̥ddhaṁ sadajasramāvicchēdēna bhūri prabhūtaṁ duṣṭarudhiraṁ sravēt| ētacchōṇitārbudamucyatē| (dōṣō vātādyanyatamaḥ sirāsthitaṁ raktaṁ saṅkōcyaikatra puñjīkr̥tyānvanantaraṁ prapīḍya pīḍayitvā| caśabdaḥ samuccayē| tatsthēnāgninā māṁsatvāpādanāya pācayēcca| ānaddhamantaḥ pūritaśōṇitatvādānāhayuktaṁ sāsrāvamāsrāvayuktaṁ māṁsapiṇḍitaṁ māṁsapiṇḍākārēṇa sañjātaṁ tacchōṇitārbudaṁ maṁsāṅkurākārairmāṁsairbahuśikharairityarthaḥ| citaṁ vyāptamāśu śīghraṁ vr̥ddhiṁ yāti| tatō'nantaraṁ duṣṭarudhiraṁ duṣṭaraktaṁ ajasramanavarataṁ bhūri prabhūtaṁ sravēt| tacchōṇitārbudasaṁjñā bhavati)||16||

Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyavibhAgaH (17) · Śloka 17

tēṣvasr̥ṅmāṁsajē varjyē catvāryanyāni sādhayēt||17||

View original

तेष्वसृङ्मांसजे वर्ज्ये चत्वार्यन्यानि साधयेत्||१७||

🔊 Audio coming soon

tēṣu ṣatasvarbudēṣvasr̥ṅmāṁsajē dvē varjyē| anyāni catvāri dōṣa mēdōbhavāni sādhayēt| ityurbudāni||17||

Adhikarana shlIpadalakShaNam (18) · Śloka 18

prasthitā vaṅkṣaṇōrvādimadhaḥ kāyaṁ kaphōlbaṇāḥ| dōṣā māṁsāsragāḥ pādau kālēnāśritya kurvatē| śanaiḥ śanairghanaṁ śōphaṁ ślīpadaṁ taṁ pracakṣatē||18||

View original

प्रस्थिता वङ्क्षणोर्वादिमधः कायं कफोल्बणाः| दोषा मांसास्रगाः पादौ कालेनाश्रित्य कुर्वते| शनैः शनैर्घनं शोफं श्लीपदं तं प्रचक्षते||१८||

🔊 Audio coming soon

(arbudalakṣaṇamuktvā'nantaraṁ kaphādhikyasāmyācchlīpadaliṅgamāha|) kaphōlbaṇā dōṣā vātādayō vaṅkṣaṇādikamadhaḥkāyaṁ prasthitā māṁsamasraṁ cāśritāḥ kālēna pādāvāśritya śanaiḥ śanairghanaṁ śōphaṁ kurvatē| taṁ nāmnā ślīpadaṁ pracakṣatē| (dōṣā vātādayaḥ kaphōlbaṇā udriktakaphaḥ kaphōlbaṇatvaṁ śāstrāntarēṣvapyuktam trīṇyapyētāni jānīyācchlīpadāni kaphōcchrayāt| gurutvaṁ ca mahatvaṁ ca yasmānnāsti kaphaṁ vinā|| iti| māṁsāsragā māṁsaṁ raktañca prāptāḥ vaṅkṣaṇōrvādi atrādiśabdēna jaṅghāgulphādiparigrahaḥ| adhaḥkāyaṁ kāyādhōbhāgaṁ prasthitāḥ prāptā ityarthaḥ| prasthitā ityuktatvāddōṣāṇāṁ kaphōlbaṇatayōrdhvāṅgādadhaḥ kāyaṁ prati punaḥ punaḥ prasthānasyā'nivr̥ttiḥ sūcitā| kālēna kālāntarēṇa pādau prapadē āśritya prāpya śanaiḥ śanairmandaṁ mandaṁ ghanaṁ nibiḍaṁ śōphaṁ kurvatē| taṁ śōphaṁ ślīpadamiti vadantyācāryā iti śēṣaḥ)||18||

Adhikarana vAtajashlIpadalakShaNam (19) · Śloka 19

paripōṭayutaṁ kr̥ṣṇamanimittarujaṁ kharam| rūkṣaṁ ca vātāt...........................||19||

View original

परिपोटयुतं कृष्णमनिमित्तरुजं खरम्| रूक्षं च वातात्...........................||१९||

🔊 Audio coming soon

(tasya ślīpadasya vātādibhēdēna viśēṣalakṣaṇaṁ darśayati|) paripōṭayutatvādikaṁ vātācchlīpadē lakṣaṇam| (vātājjātaṁ ślīpadaṁ paripōṭēna yutaṁ kr̥ṣṇaṁ kr̥ṣṇavarṇamanimittarujaṁ nimittamantarēṇa jātayā rujayā yuktaṁ, kharaṁ kharasparśaṁ rūkṣamasnigdhaṁ, caḥ samuccayē) ||19||

Adhikarana pittajashlIpadalakShaNam (20) · Śloka 20

...................pittāttu pītaṁ dāhajvarānvitam||20||

View original

...................पित्तात्तु पीतं दाहज्वरान्वितम्||२०||

🔊 Audio coming soon

pītatvādikaṁ pittāt| (pittājjātaṁ ślīpadaṁ, tuśabdō viśēṣadyōtakaḥ| pītaṁ pītavarṇaṁ dāhajvarānvitaṁ dāhajvarābhyāṁ yuktaṁ dāhādijvarayuktaṁ vā)||20||

Adhikarana kaphajashlIpadalakShaNam (21) · Śloka 21

kaphādgurusnigdhamarukcitaṁ māṁsāṅkurairbr̥hat||21||

View original

कफाद्गुरुस्निग्धमरुक्चितं मांसाङ्कुरैर्बृहत्||२१||

🔊 Audio coming soon

gurutvādikaṁ kaphāt| (kaphājjātaṁ ślīpadaṁ gurutvādiyuktaṁ māṁsāṅkurairaṅkurākārairmāṁsaśakalaiścitaṁ vyāptaṁ br̥hatpīvaram)||21||

Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (22) · Śloka 22

tattyajēdvatsarātītaṁ sumahatsaparisrutiḥ||22||

View original

तत्त्यजेद्वत्सरातीतं सुमहत्सपरिस्रुतिः||२२||

🔊 Audio coming soon

tacca ślīpadaṁ vatsarātītatvādiguṇaṁ tyajēt| (vatsarātītamatikrāntasaṁvatsaraṁ sumahadatiśayēna pīnaṁ saparisrutiḥ parisrutyupētaṁ, parisrutiḥ picchilajalasravaṇaṁ tacchlīpadaṁ tyajēdasādhyatvannacikitsēt)||22||

Adhikarana shlIpadaviShaye matAntaram (23) · Śloka 23

pāṇinā sauṣṭhakarṇēṣu vadantyanyē tu pādavat| ślīpadaṁ......................................||23||

View original

पाणिना सौष्ठकर्णेषु वदन्त्यन्ये तु पादवत्| श्लीपदं......................................||२३||

🔊 Audio coming soon

ēkē ācāryāḥ pādavat pāṇyādiṣvapi ślīpadaṁ jāyata iti vadanti| (anyē ācāryāḥ, tuśabdō viśēṣē, pādavat pādē yathā ślīpadaṁ jāyatē tathā pāṇinā sauṣṭhakarṇēṣu pāṇyōrnāsāyāmōṣṭhayōḥ karṇayōśca ślīpadaṁ jāyata iti vadanti| uktañca tantrāntarē pādavaddhastayōścāpi ślīpadaṁ jāyatē nr̥ṇām| karṇauṣṭhanāsāsvapi ca kēcidicchanti tadvidaḥ|| iti| anyē iti pākṣikōttayā pāṇyādijānāṁ viralatvaṁ sūcitam)||23||

Adhikarana shlIpadahetuH (24) · Śloka 24

..................jāyatē tacca dēśē'nūpē bhr̥śaṁ bhramāt||24||

View original

..................जायते तच्च देशेऽनूपे भृशं भ्रमात्||२४||

🔊 Audio coming soon

tacca ślīpadaṁ bhr̥śamānūpadēśē bhramāt sañcaraṇāt jāyatē| iti ślīpadam| (tacchlīpadaṁ ānūpē jalaprāyē dēśē bhr̥śaṁ bhramādanavarataṁ caṁkramaṇāt caśabdāttattulyēṣvanyēṣvapi| uktañca śāstrāntarē purāṇōdakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ| yē dēśāstēṣu jāyantē ślīpadāni viśēṣataḥ|| iti)||24||

Adhikarana apacInidAnam (25) · Śloka 25

mēdasthāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣavaṅkṣaṇagā malāḥ| savarṇān kaṭhinānsnigdhānvārtākāmalakākr̥tīn| avagāḍhān bahan gaṇḍāṁścirapākāṁśca kurvatē| pacyantē'lparujastē'nyē sravantyanyē'tikaṇḍurāḥ| naśyantyanyē bhavantyanyē dīrghakālānubandhinaḥ| gaṇḍamālāpacī cēyaṁ dūrvēva kṣayavr̥ddhibhāk| tāṁ tyajētsajvaracchardipārśvarukkāsapīnasām||25||

View original

मेदस्थाः कण्ठमन्याक्षकक्षवङ्क्षणगा मलाः| सवर्णान् कठिनान्स्निग्धान्वार्ताकामलकाकृतीन्| अवगाढान् बहन् गण्डांश्चिरपाकांश्च कुर्वते| पच्यन्तेऽल्परुजस्तेऽन्ये स्रवन्त्यन्येऽतिकण्डुराः| नश्यन्त्यन्ये भवन्त्यन्ये दीर्घकालानुबन्धिनः| गण्डमालापची चेयं दूर्वेव क्षयवृद्धिभाक्| तां त्यजेत्सज्वरच्छर्दिपार्श्वरुक्कासपीनसाम्||२५||

🔊 Audio coming soon

apākiślīpadamuktvā'nantaramanāśupākitvēna kiñcitsāmyādapacīṁ brūtē-mēdasthā ityādi| mēda āśritya kaṇṭhādiṣu gatā malā vātādayaḥ savarṇatvādiguṇān vārttākairāmalakaiśca sadr̥śānavagāḍhānantarmūlāścirapākāṁśca bahūn gaṇḍān kurvatē| ta iti gaṇḍāḥ anyē kēcidalparujaḥ pacyantē| anyē atikaṇḍurāḥ sravanti| anyē naśyanti anyē bhavanti dīrghakālānubandhinaḥ| ayaṁ rōgō nāmnā gaṇḍamālētyapacīti cōcyatē| iyaṁ ca gaṇḍamālā dūrvāpratānavat kvacit kṣayabhāgbhavati kvacid vr̥ddhibhāk| tāñca sajvarādikāṁ tyajēt| ityuktāpacī| (malā vātādayō mēdasthā mēdasi sthitāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣavaṅkṣaṇagāḥ kaṇṭhādikaṁ prāptāḥ savarṇān kāya samānavarṇān kaṭhinān kāṭhinyayuktān kāṭhinyayukthān snigdhān vārtākāmalakākr̥tīn vārtākāmalakapramāṇān āvagāḍhānantarmūlān cirapākān cirakālēna pākō yēṣāṁ tān, caśabdaḥ samuccayē, bahūn bahusaṁkhyākān gaṇḍān piṭakāviśēṣān kurvatē| tē gaṇḍāḥ anyē kēcidalparuja īṣadrujāyuktāḥ pacyantē pākaṁ yānti| karmakartari rūpam| anyē paktvā atikaṇḍurā atyarthaṁ kaṇḍuyuktāḥ sravanti pūyamudgiranti| anyē naśyanti rōhanti| anyē bhavantyutpadyantē| ēvaṁ sati dīrghakālānubandhinaḥ dīrgha kālamanubadhnanti na śamaṁ yānti| dūrvavat kṣayavr̥ddhiyuktāḥ dūrvāpratānavadatyantābhāvō na bhavatītyarthaḥ| iyaṁ gaṇḍamālētyucyatē apacīti ca| apacyā nirvacanañca śāstrāntarēbhyaḥ- tāṁ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathānyaiḥ| ananyavarṇairupacīyamānāṁ cayaprakarṣādapacīṁ vadanti|| iti| mēdaḥ kaphābhyāmēvāpacī jāyata iti dhanvantariḥ| tāniti jvarādyanvitāṁ tāmapacīṁ tyajēt)||25||

Adhikarana nADIvraNaH (26) · Śloka 26

abhēdāt pakvaśōphasya vraṇē cāpathyasēvinaḥ| anupraviśya māṁsādīn dūraṁ pūyō'bhidhāvati| gatiḥ sā dūragamanānnāḍī nāḍīva saṁsrutēḥ| nāḍyēkānr̥juranyēṣāṁ saivānēkagatirgatiḥ||26||

View original

अभेदात् पक्वशोफस्य व्रणे चापथ्यसेविनः| अनुप्रविश्य मांसादीन् दूरं पूयोऽभिधावति| गतिः सा दूरगमनान्नाडी नाडीव संस्रुतेः| नाड्येकानृजुरन्येषां सैवानेकगतिर्गतिः||२६||

🔊 Audio coming soon

(nāḍīvraṇasya dīrghakālānubandhitayā apacīsāmyāttadanantaraṁ nāḍīvraṇamāha)| yatra pakvaśōphō na bhidyatē vraṇē vā apathyasēvā kriyatē tatra pūyō māṁsādīnanupraviśya dūramabhidhāvati sā gatirityucyatē dūragamanāddhētōḥ| nāḍītyucyatē nāḍīva saṁsrutēḥ| tatra yā ēkā anr̥juśca sā nāḍī anyēṣāmācāryāṇāṁ matē| saiva nāḍyanēkagatirityucyatē pakvaśōphasya prāptapākatayā bhēdyasya śōphasyābhēdādavidāraṇāt vraṇē vraṇayuktē kāla ityarthāt gamyatē| (apathyasēvinaḥ vraṇaviruddhānnāśanādiśīlasya, caśabdaḥ samuccayē| pūyaḥ māṁsādīn ādiśabdēna mēdō'sthyādiparigrahaḥ anupraviśya vidāryētyarthaḥ, dūraṁ tatttaddēśapramāṇāvadhi abhidhāvati śīghraṁ gacchati| sā pūyadīrṇā nāḍī dūragamanāt dūragatyā gatirityucyatē| nāḍīva saṁsrutēḥ yathā tōyagarbhayā nāḍyā tōyaṁ sravati tathā'vicchinnadhārayā pūyavahanāt nāḍīti cōcyatē| atraiva mataviśēṣaṁ darśayati-nāḍīti| anyēṣāmācāryāṇāṁ matē anr̥juḥ kuṭilā ēkā advitīyā gatirnāḍī tyucyatē| sā anr̥jurēva gatiranēkamārgagā cēdgatiriti cōcyatē)||26||

Adhikarana nADIvraNasya sa~gkhyAsamprAptiH (27) · Śloka 27

sā dōṣaiḥ pr̥thagēkasthaiḥ śalyahētuśca pañcamī||27||

View original

सा दोषैः पृथगेकस्थैः शल्यहेतुश्च पञ्चमी||२७||

🔊 Audio coming soon

ēvaṁ nāḍyāḥ svarūpamuktvā'nantaraṁ tasyāḥ saṅkhyāvibhāgaṁ darśayati-sā ca nāḍī pr̥thagdōṣaistridhā| ēkasthaiḥ sannipatitaiḥ caturthī| śalyahētuśca pañcamīti pañca nāḍyaḥ||27||

Adhikarana vAtajanADIlakShaNam (28) · Śloka 28

vātāt saruksūkṣmamukhī vivarṇā phēnilōdvamā| sravatyabhyadhikaṁ rātrau....................||28||

View original

वातात् सरुक्सूक्ष्ममुखी विवर्णा फेनिलोद्वमा| स्रवत्यभ्यधिकं रात्रौ....................||२८||

🔊 Audio coming soon

sarugādikā rātrāvabhyadhikasrāvāntalakṣaṇā vātānnāḍī| (vātāddhētōrnāḍī sarugrujāsahitā sūkṣmamukhī sūkṣmāsyā āsyaṁ vraṇamukham| vivarṇā vigatapūrvavarṇā| phēnilaṁ pūyamudvamatīti phēnilōdvamā| rātrau niśāyāmabhyadhikaṁ bahu sravati| vraṇapratiṣēdhē vātōlbaṇasyālpasaṁsrutimuktvā'tra nāḍīvraṇasyābhyadhikapūyasravaṇakathanamaharniśyōrniśyabhyadhikasūcanārthaṁ na srāvabāhulyāt)||28||

Adhikarana pittajanADIlakShaNam (29) · Śloka 29

......................pittāttr̥ḍjvaradāhakr̥t| pītōṣṇapūtipūyasruddivā cāti niṣiñcati||29||

View original

......................पित्तात्तृड्ज्वरदाहकृत्| पीतोष्णपूतिपूयस्रुद्दिवा चाति निषिञ्चति||२९||

🔊 Audio coming soon

pittānnāḍī tr̥ḍādikr̥t pītādiguṇapūyasrāvāddivā cāti niṣiñcatyatisravati| (pittānnāḍī tr̥ḍādīn karōti pītavarṇatvādiguṇayuktaṁ pūyaṁ sravati| divā ahanyati niṣiñcati atīva pūyasrutiṁ karōti| caśabdaḥ samuccayē||29||

Adhikarana kaphajanADIlakShaNam (30) · Śloka 30

dhanapicchilasaṁsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt| niśi cābhyadhikaklēdā......................||30||

View original

धनपिच्छिलसंस्रावा कण्डूला कठिना कफात्| निशि चाभ्यधिकक्लेदा......................||३०||

🔊 Audio coming soon

kaphānnāḍī ghanaṁ picchilañca sravati kaṇḍūlā kaṭhinā ca bhavati tasyāñca niśyabhyadhikaṁ klēdō bhavati| (kaphānnāḍī ghanō nibiḍaḥ picchilaśca srāvaḥ pūyavahanaṁ yasyāḥ sā tathōktā kaṇḍūlā kaṇḍūbahulā kaṭhinā kaṭhinasparśā niśi abyādhikaklēdā rātrāvadhikatarapūyavāhinī ca klēdaśabdēna klēdajaṁ pūyaṁ gr̥hyatē)||30||

Adhikarana sannipAtanADIlakShaNam (31) · Śloka 31

..........................sarvaiḥ sarvākr̥tiṁ tyajēt||31||

View original

..........................सर्वैः सर्वाकृतिं त्यजेत्||३१||

🔊 Audio coming soon

sarvairdōṣaiḥ sarvākr̥tirvātādilakṣaṇayuktā bhavati, tāṁ sannipātajāṁ nāḍīṁ tyajēditi| (sarvairvātapittakaphaiḥ sarvākr̥tiṁ vātapittakaphanāḍīlakṣaṇayuktāṁ sannipātajāṁ nāḍīṁ tyajēnna cikitsēt)||31||

Adhikarana shalyajanADIlakShaNam (32-34) · Śloka 34

ntaḥsthitaṁ śalyamanāhr̥taṁ tu karōti nāḍīṁ bahatē ca sāsya| phēnānuviddhaṁ tanumalpamuṣṇaṁ sāsrañca pūyaṁ sarujañca nityam||32|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅga saṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē granthyarbudaślīpadāpacī nāḍīvijñānīyō nāma catustriṁśō'dhyāyaḥ||34||

View original

न्तःस्थितं शल्यमनाहृतं तु करोति नाडीं बहते च सास्य| फेनानुविद्धं तनुमल्पमुष्णं सास्रञ्च पूयं सरुजञ्च नित्यम्||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग संग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापची नाडीविज्ञानीयो नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः||३४||

🔊 Audio coming soon

antaḥśarīrāntaḥ śalyamanāhr̥taṁ nāḍī karōti| sā ca śalyajā nāḍī asyāturasya phēnānubiddhādiguṇaṁ pūyaṁ sravati| (vahatē ca sāsyāditi pāṭhaḥ| antaḥsthitaṁ yēna kēnāpi hētunā nāhāryatayā śarīrāntarbhāgasthitaṁ śalyaṁ viṣāṇavēṇvāyasādikamāyudhaṁ tuśabdō viśēṣadyōtakaḥ| anāhr̥tamanuddhataṁ nāḍīṁ nāḍīvraṇaṁ karōti| sā nāḍī āsyād vraṇamukhāt phēnānuviddhaṁ phēnayuktaṁ tanumaghanaṁ uṣṇamuṣṇasparśaṁ sāsraṁ saraktaṁ pūyaṁ sarujaṁ rujāsahitaṁ, caśabdāt kadācinnīrujañca, nityaṁ sarvadā alpamalpamātraṁ vahatē sravati| caśabdau samuccayārthau)||32|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē catustriṁśō'dhyāyaḥ||

34. granthyarbudaślīpadā'pacīnāḍīvijñānīyaḥ — Ashtanga Sangraha | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi