Adhikarana atha granthyarbudashlIpadApacInADIvij~jAnIyo nAma catustriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthinidAnaM niruktishca (2) · Śloka 2
kaphapradhānāḥ kurvanti mēdōmāṁsāsragāmalāḥ| vr̥ttōnnataṁ taṁ śvayathuṁ sa granthirgrathanāt smr̥taḥ||2||
कफप्रधानाः कुर्वन्ति मेदोमांसास्रगामलाः| वृत्तोन्नतं तं श्वयथुं स ग्रन्थिर्ग्रथनात् स्मृतः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grantheH sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3
dōṣāsr̥ṅhmāṁsamēdō'sthisirāvraṇabhavā nava| tē.......................................||3||
दोषासृङ्ह्मांसमेदोऽस्थिसिराव्रणभवा नव| ते.......................................||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtagranthilakShaNam (4) · Śloka 4
atra vātādāyāmatōdabhēdānvitō'sitaḥ| sthānātsthānāntaragatirakasmāddhānivr̥ddhimān| mr̥durbastirivānaddhō vibhinnōcchaṁ sravatyasr̥k||4||
अत्र वातादायामतोदभेदान्वितोऽसितः| स्थानात्स्थानान्तरगतिरकस्माद्धानिवृद्धिमान्| मृदुर्बस्तिरिवानद्धो विभिन्नोच्छं स्रवत्यसृक्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittagranthilakShaNam (5) · Śloka 5
pittāt sadāhapītābhō raktō vā pacyatē drutam| bhinnō'sramuṣṇaṁ sravati....................||5||
पित्तात् सदाहपीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम्| भिन्नोऽस्रमुष्णं स्रवति....................||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmagranthilakShaNam (6) · Śloka 6
.........................ślēṣmaṇā nīrujō ghanaḥ| śītaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān pakvaḥ pūyaṁ sravēd ghanam||6||
.........................श्लेष्मणा नीरुजो घनः| शीतः सवर्णः कण्डूमान् पक्वः पूयं स्रवेद् घनम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajagranthilakShaNam (7) · Śloka 7
dōṣairduṣṭē'sr̥ji granthirbhavēnmūrcchatsu jantuṣu| sirāmāṁsañca saṁśritya sasvāpaḥ paittalakṣaṇaḥ||7||
दोषैर्दुष्टेऽसृजि ग्रन्थिर्भवेन्मूर्च्छत्सु जन्तुषु| सिरामांसञ्च संश्रित्य सस्वापः पैत्तलक्षणः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsagranthilakShaNam (8) · Śloka 8
māṁsalairdūṣitaṁ māṁsamāhārairgranthimāvahēt| snigdhaṁ mahāntaṁ kaṭhinaṁ sirānaddhaṁ kaphākr̥tim||8||
मांसलैर्दूषितं मांसमाहारैर्ग्रन्थिमावहेत्| स्निग्धं महान्तं कठिनं सिरानद्धं कफाकृतिम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medogranthilakShaNam (9) · Śloka 9
pravr̥ddhaṁ mēdurairmēdō nītaṁ māṁsē'tha vā tvaci| vāyunā kurutē granthiṁ bhr̥śaṁ snigdhaṁ mr̥duṁ calam| ślēṣmatulyākr̥tiṁ dēhakṣayavr̥ddhikṣayōdayam| sa vibhinnō ghanaṁ mēdastāmrāsitasitaṁ sravēt||9||
प्रवृद्धं मेदुरैर्मेदो नीतं मांसेऽथ वा त्वचि| वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम्| श्लेष्मतुल्याकृतिं देहक्षयवृद्धिक्षयोदयम्| स विभिन्नो घनं मेदस्ताम्रासितसितं स्रवेत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthigranthilakShaNam (10) · Śloka 10
asthibhaṅgābhighātābhyāmunnatāvanataṁ tu yat| sō'sthigranthiḥ............................||10||
अस्थिभङ्गाभिघाताभ्यामुन्नतावनतं तु यत्| सोऽस्थिग्रन्थिः............................||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAgranthilakShaNam (11) · Śloka 11
.........................padātēstu sahasā'mbhō'vagāhanāt| vyāyāmādvā pratāntasya sirājālaṁ saśōṇitam| vāyuḥ sampīḍya saṅkōcya vakrīkr̥tya viśōṣya ca| nisphuraṁ nīrujaṁ granthiṁ kurutē sa sirāhvayaḥ||11||
.........................पदातेस्तु सहसाऽम्भोऽवगाहनात्| व्यायामाद्वा प्रतान्तस्य सिराजालं सशोणितम्| वायुः सम्पीड्य सङ्कोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य च| निस्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिराह्वयः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNagranthilakShaNam (12) · Śloka 12
arūḍhē rūḍhamātrē vā vraṇē sarvarasāśinaḥ| sārdrē vā bandharahitē gātrē'śmābhihatē'tha vā| vātō'sramasrutaṁ duṣṭaṁ saṁśōṣya grathitaṁ vraṇam| kuryāt sadāhaḥ kaṇḍūmān vraṇagranthirayaṁ smr̥taḥ||12||
अरूढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्वरसाशिनः| सार्द्रे वा बन्धरहिते गात्रेऽश्माभिहतेऽथ वा| वातोऽस्रमस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम्| कुर्यात् सदाहः कण्डूमान् व्रणग्रन्थिरयं स्मृतः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (13) · Śloka 13
sādhyā dōṣāsramēdōjā na tu sthūlakharāścalāḥ| marmakaṇṭhōdarasthāśca........................||13||
साध्या दोषास्रमेदोजा न तु स्थूलखराश्चलाः| मर्मकण्ठोदरस्थाश्च........................||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arbudasya sAmAnyasvarUpam (14) · Śloka 14
................................mahattu granthitō'rbudam||14||
...............................ंअहत्तु ग्रन्थितोऽर्बुदम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atideshena lakShaNanirdeshaH (15) · Śloka 15
tallakṣaṇaṁ ca mēdō'ntaiḥ ṣōḍhā dōṣādibhistu tat| prāyō mēdaḥ kaphāḍhyatvāt sthiratvācca na pacyatē||15||
तल्लक्षणं च मेदोऽन्तैः षोढा दोषादिभिस्तु तत्| प्रायो मेदः कफाढ्यत्वात् स्थिरत्वाच्च न पच्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shoNitArbudasya visheShalakShaNam (16) · Śloka 16
sirāsthaṁ śōṇitaṁ dōṣaḥ saṅkōcyānuprapīḍya ca| pācayēcca tadānaddhaṁ sā'srāvaṁ māṁsapiṇḍitam| māṁsāṅkuraiścitaṁ yāti vr̥ddhiṁ cāśu sravēttataḥ| ajasraṁ duṣṭarudhiraṁ bhūri tacchōṇitārbudam||16||
सिरास्थं शोणितं दोषः सङ्कोच्यानुप्रपीड्य च| पाचयेच्च तदानद्धं साऽस्रावं मांसपिण्डितम्| मांसाङ्कुरैश्चितं याति वृद्धिं चाशु स्रवेत्ततः| अजस्रं दुष्टरुधिरं भूरि तच्छोणितार्बुदम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyavibhAgaH (17) · Śloka 17
tēṣvasr̥ṅmāṁsajē varjyē catvāryanyāni sādhayēt||17||
तेष्वसृङ्मांसजे वर्ज्ये चत्वार्यन्यानि साधयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shlIpadalakShaNam (18) · Śloka 18
prasthitā vaṅkṣaṇōrvādimadhaḥ kāyaṁ kaphōlbaṇāḥ| dōṣā māṁsāsragāḥ pādau kālēnāśritya kurvatē| śanaiḥ śanairghanaṁ śōphaṁ ślīpadaṁ taṁ pracakṣatē||18||
प्रस्थिता वङ्क्षणोर्वादिमधः कायं कफोल्बणाः| दोषा मांसास्रगाः पादौ कालेनाश्रित्य कुर्वते| शनैः शनैर्घनं शोफं श्लीपदं तं प्रचक्षते||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajashlIpadalakShaNam (19) · Śloka 19
paripōṭayutaṁ kr̥ṣṇamanimittarujaṁ kharam| rūkṣaṁ ca vātāt...........................||19||
परिपोटयुतं कृष्णमनिमित्तरुजं खरम्| रूक्षं च वातात्...........................||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajashlIpadalakShaNam (20) · Śloka 20
...................pittāttu pītaṁ dāhajvarānvitam||20||
...................पित्तात्तु पीतं दाहज्वरान्वितम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajashlIpadalakShaNam (21) · Śloka 21
kaphādgurusnigdhamarukcitaṁ māṁsāṅkurairbr̥hat||21||
कफाद्गुरुस्निग्धमरुक्चितं मांसाङ्कुरैर्बृहत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (22) · Śloka 22
tattyajēdvatsarātītaṁ sumahatsaparisrutiḥ||22||
तत्त्यजेद्वत्सरातीतं सुमहत्सपरिस्रुतिः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shlIpadaviShaye matAntaram (23) · Śloka 23
pāṇinā sauṣṭhakarṇēṣu vadantyanyē tu pādavat| ślīpadaṁ......................................||23||
पाणिना सौष्ठकर्णेषु वदन्त्यन्ये तु पादवत्| श्लीपदं......................................||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shlIpadahetuH (24) · Śloka 24
..................jāyatē tacca dēśē'nūpē bhr̥śaṁ bhramāt||24||
..................जायते तच्च देशेऽनूपे भृशं भ्रमात्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apacInidAnam (25) · Śloka 25
mēdasthāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣavaṅkṣaṇagā malāḥ| savarṇān kaṭhinānsnigdhānvārtākāmalakākr̥tīn| avagāḍhān bahan gaṇḍāṁścirapākāṁśca kurvatē| pacyantē'lparujastē'nyē sravantyanyē'tikaṇḍurāḥ| naśyantyanyē bhavantyanyē dīrghakālānubandhinaḥ| gaṇḍamālāpacī cēyaṁ dūrvēva kṣayavr̥ddhibhāk| tāṁ tyajētsajvaracchardipārśvarukkāsapīnasām||25||
मेदस्थाः कण्ठमन्याक्षकक्षवङ्क्षणगा मलाः| सवर्णान् कठिनान्स्निग्धान्वार्ताकामलकाकृतीन्| अवगाढान् बहन् गण्डांश्चिरपाकांश्च कुर्वते| पच्यन्तेऽल्परुजस्तेऽन्ये स्रवन्त्यन्येऽतिकण्डुराः| नश्यन्त्यन्ये भवन्त्यन्ये दीर्घकालानुबन्धिनः| गण्डमालापची चेयं दूर्वेव क्षयवृद्धिभाक्| तां त्यजेत्सज्वरच्छर्दिपार्श्वरुक्कासपीनसाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nADIvraNaH (26) · Śloka 26
abhēdāt pakvaśōphasya vraṇē cāpathyasēvinaḥ| anupraviśya māṁsādīn dūraṁ pūyō'bhidhāvati| gatiḥ sā dūragamanānnāḍī nāḍīva saṁsrutēḥ| nāḍyēkānr̥juranyēṣāṁ saivānēkagatirgatiḥ||26||
अभेदात् पक्वशोफस्य व्रणे चापथ्यसेविनः| अनुप्रविश्य मांसादीन् दूरं पूयोऽभिधावति| गतिः सा दूरगमनान्नाडी नाडीव संस्रुतेः| नाड्येकानृजुरन्येषां सैवानेकगतिर्गतिः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nADIvraNasya sa~gkhyAsamprAptiH (27) · Śloka 27
sā dōṣaiḥ pr̥thagēkasthaiḥ śalyahētuśca pañcamī||27||
सा दोषैः पृथगेकस्थैः शल्यहेतुश्च पञ्चमी||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajanADIlakShaNam (28) · Śloka 28
vātāt saruksūkṣmamukhī vivarṇā phēnilōdvamā| sravatyabhyadhikaṁ rātrau....................||28||
वातात् सरुक्सूक्ष्ममुखी विवर्णा फेनिलोद्वमा| स्रवत्यभ्यधिकं रात्रौ....................||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajanADIlakShaNam (29) · Śloka 29
......................pittāttr̥ḍjvaradāhakr̥t| pītōṣṇapūtipūyasruddivā cāti niṣiñcati||29||
......................पित्तात्तृड्ज्वरदाहकृत्| पीतोष्णपूतिपूयस्रुद्दिवा चाति निषिञ्चति||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajanADIlakShaNam (30) · Śloka 30
dhanapicchilasaṁsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt| niśi cābhyadhikaklēdā......................||30||
धनपिच्छिलसंस्रावा कण्डूला कठिना कफात्| निशि चाभ्यधिकक्लेदा......................||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtanADIlakShaNam (31) · Śloka 31
..........................sarvaiḥ sarvākr̥tiṁ tyajēt||31||
..........................सर्वैः सर्वाकृतिं त्यजेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shalyajanADIlakShaNam (32-34) · Śloka 34
ntaḥsthitaṁ śalyamanāhr̥taṁ tu karōti nāḍīṁ bahatē ca sāsya| phēnānuviddhaṁ tanumalpamuṣṇaṁ sāsrañca pūyaṁ sarujañca nityam||32|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅga saṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē granthyarbudaślīpadāpacī nāḍīvijñānīyō nāma catustriṁśō'dhyāyaḥ||34||
न्तःस्थितं शल्यमनाहृतं तु करोति नाडीं बहते च सास्य| फेनानुविद्धं तनुमल्पमुष्णं सास्रञ्च पूयं सरुजञ्च नित्यम्||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग संग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापची नाडीविज्ञानीयो नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः||३४||
🔊 Audio coming soon