34. granthyarbudaślīpadā'pacīnāḍīvijñānīyaḥ

Adhikarana atha granthyarbudashlIpadApacInADIvij~jAnIyo nAma catustriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದಶ್ಲೀಪದಾಪಚೀನಾಡೀವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ವ್ರಣವಿಚಾರಪ್ರಸಙ್ಗೇ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದೀನಾಂ ಹೇತ್ವಾದಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ||೧||

Adhikarana granthinidAnaM niruktishca (2) · Śloka 2

ಕಫಪ್ರಧಾನಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಮೇದೋಮಾಂಸಾಸ್ರಗಾಮಲಾಃ| ವೃತ್ತೋನ್ನತಂ ತಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಸ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಗ್ರಥನಾತ್ ಸ್ಮೃತಃ||೨||

ಗ್ರನ್ಥಿರಿತಿ ಕಿಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ-ಕಫಪ್ರಧಾನಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಪ್ರಧಾನಾ ಮಲಾಸ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತೀರ್ಗತ್ವಾ ಪರಿವತುಲಮುನ್ನತಞ್ಚ ಯಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸ ಶ್ವಯಥುರ್ಗ್ರಥನಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಗ್ರನ್ಥಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ||೨||

Adhikarana grantheH sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

ದೋಷಾಸೃಙ್ಹ್ಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಸಿರಾವ್ರಣಭವಾ ನವ| ತೇ.......................................||೩||

ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರಸ್ರಾದಿಭಿಶ್ಚ ಷಡ್ಭಿಸ್ತೇ ಗ್ರನ್ಥಯೋ ನವ ಭವನ್ತಿ||೩||

Adhikarana vAtagranthilakShaNam (4) · Śloka 4

ಅತ್ರ ವಾತಾದಾಯಾಮತೋದಭೇದಾನ್ವಿತೋಽಸಿತಃ| ಸ್ಥಾನಾತ್ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಿರಕಸ್ಮಾದ್ಧಾನಿವೃದ್ಧಿಮಾನ್| ಮೃದುರ್ಬಸ್ತಿರಿವಾನದ್ಧೋ ವಿಭಿನ್ನೋಚ್ಛಂ ಸ್ರವತ್ಯಸೃಕ್||೪||

ಸ್ಥಿತೇಽಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಕಫಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇ ಆಯಾಮಾದಿಕಂ ವಿಭೇದೇ ಚಾಽಚ್ಛಾಸೃಕ್ ಸ್ರಾವಾನ್ತಂ ವಾತಗ್ರನ್ಥಿಲಿಙ್ಗಮ್| ಅಕಸ್ಮಾದಕರಣಾದ್ಧಾನಿಮಾನ್ ವೃದ್ಧಿಮಾಂಶ್ಚ||೪||

Adhikarana pittagranthilakShaNam (5) · Śloka 5

ಪಿತ್ತಾತ್ ಸದಾಹಪೀತಾಭೋ ರಕ್ತೋ ವಾ ಪಚ್ಯತೇ ದ್ರುತಮ್| ಭಿನ್ನೋಽಸ್ರಮುಷ್ಣಂ ಸ್ರವತಿ....................||೫||

ಸದಾಹಾದಿಭೇದ ಉಷ್ಣಾಸ್ರಸ್ರಾವಾನ್ತಂ ಪಿತ್ತಗ್ರನ್ಥೌ| ವಾಶಬ್ದಃ ಪೀತರಕ್ತಯೋರ್ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ||೫||

Adhikarana shleShmagranthilakShaNam (6) · Śloka 6

.........................ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ನೀರುಜೋ ಘನಃ| ಶೀತಃ ಸವರ್ಣಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಪಕ್ವಃ ಪೂಯಂ ಸ್ರವೇದ್ ಘನಮ್||೬||

ನೀರುಜತ್ವಾದಿಕಂ ಘನಪೂಯಸ್ರಾವಾನ್ತಂ ಕಫಗ್ರನ್ಥೌ| ಸವರ್ಣೋ ದೇಹಸಮಾನವರ್ಣಃ||೬||

Adhikarana raktajagranthilakShaNam (7) · Śloka 7

ದೋಷೈರ್ದುಷ್ಟೇಽಸೃಜಿ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಭವೇನ್ಮೂರ್ಚ್ಛತ್ಸು ಜನ್ತುಷು| ಸಿರಾಮಾಂಸಞ್ಚ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ಸಸ್ವಾಪಃ ಪೈತ್ತಲಕ್ಷಣಃ||೭||

ದೋಷೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರಸೃಜಿ ರಕ್ತೇ ದುಷ್ಟೇ ಜನ್ತುಷು ಕೃಮಿಷು ಮೂರ್ಚ್ಛತ್ಸೂಚ್ಛ್ರಾಯಮಾಪ್ನುವತ್ಸು ಸಿರಾ ಮಾಂಸಂ ಚ ತಯೋರನ್ಯತರಮುಭಯಂ ವಾ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ಸ್ವಾಪಯುಕ್ತೋ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಭವೇತ್| ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಗ್ರನ್ಥಿವಲ್ಲಿಙ್ಗಮ್| ದೋಷೈರ್ದುಷ್ಟ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ದೋಷತಾಶಙ್ಕನಿರಾಸಾಯ||೭||

Adhikarana mAMsagranthilakShaNam (8) · Śloka 8

ಮಾಂಸಲೈರ್ದೂಷಿತಂ ಮಾಂಸಮಾಹಾರೈರ್ಗ್ರನ್ಥಿಮಾವಹೇತ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಹಾನ್ತಂ ಕಠಿನಂ ಸಿರಾನದ್ಧಂ ಕಫಾಕೃತಿಮ್||೮||

ಮಾಂಸಲೈರಾಹಾರೈರ್ಮಾಸಂ ದೂಷಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದಿಗುಣಂ ಕಫಗ್ರನ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಗ್ರನ್ಥಿಮಾವಹೇತ್| (ಮಾಂಸಲೈರ್ಮಾಂಸವರ್ಧನೈರಾಹಾರೈಃ ಕ್ರವ್ಯಾದಪ್ರಸಹಮಾಂಸಾದ್ಯುಪೇತೈರತ್ರೈರ್ದೂಷಿತಂ ಕೃತದೂಷಣಂ ಮಾಂಸಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ನೇಹದಿಗ್ಧಪ್ರತಿಮಂ ಮಹಾನ್ತಂ ಪೀವರಂ ಕಠಿನಂ ಕಠಿನಸ್ಪರ್ಶಂ ಸಿರಾನದ್ಧಂ ಸಿರಾಭಿರಾಚಿತಂ ಕಫಾಕೃತಿಂ ಕಫಗ್ರನ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಮಾಂಸಕಫಯೋರಾಧಾರಾಧೇಯತ್ವೇನಾಕೃತಿಸಾಮ್ಯೇಸಿದ್ಧೇ ಪುನರಪಿ ತತ್ಸಾಮ್ಯಕಥನಮತ್ರಾನುಕ್ತಾನಾಂ ನೀರುಜತ್ವಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ಉಭಯತ್ರೋಕ್ತಾನಾಂ ನಿಬಿಡತ್ವಾದೀನಾಮತಿಶಯಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಚ)||೮||

Adhikarana medogranthilakShaNam (9) · Śloka 9

ಪ್ರವೃದ್ಧಂ ಮೇದುರೈರ್ಮೇದೋ ನೀತಂ ಮಾಂಸೇಽಥ ವಾ ತ್ವಚಿ| ವಾಯುನಾ ಕುರುತೇ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಭೃಶಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮೃದುಂ ಚಲಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮತುಲ್ಯಾಕೃತಿಂ ದೇಹಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೋದಯಮ್| ಸ ವಿಭಿನ್ನೋ ಘನಂ ಮೇದಸ್ತಾಮ್ರಾಸಿತಸಿತಂ ಸ್ರವೇತ್||೯||

ಮೇದುರೈರಾಹಾರವಿಹಾರೈಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಂ ಮೇದೋ ವಾಯುನಾ ಮಾಂಸೇ ತ್ವಚಿ ವಾ ನೀತಂ ಭೃಶಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದಿಗುಣಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಗ್ರನ್ಥಿತುಲ್ಯಲಿಙ್ಗಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕುರುತೇ| ಪುನಃ ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಗ್ರನ್ಥಿಮಾಹ-ದೇಹಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೋದಯಂ ಯದಾ ದೇಹಸ್ಯ ಕೇನಚಿತ್ ಕಾರಣೇನಾಪಚಯೋ ಭವತಿ ತದಾ ತಸ್ಯಾಽಪ್ಯಪಚಯಃ ಯದಾ ತು ದೇಹಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಸ್ತದಾ ತಸ್ಯಾಽಪ್ಯುಪಚಯಃ| ಸ ಚ ಮೇದೋಗ್ರನ್ಥಿವಿಭಿನ್ನಃ ಸನ್ ಘನತ್ವಾದಿಗುಣಂ ಮೇದಃ ಸ್ರವೇತ್| (ಮೇದುರೈರ್ಮೇದೋವೃದ್ಧಿಕರೈರಾಹಾರವಿಹಾರೈಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಮತಿಶಯೇನ ವೃದ್ಧಿಙ್ಗತಂ ತೇನ ರುದ್ಧಾವಕಾಶತಯಾಕುಪಿತೇನ ನ ವಾಯುನಾ ಮಾಂಸತ್ವಚೋರನ್ಯತರಂ ನೀತಂ ಮೇದಃ ಭೃಶಮತಿಶಯೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಮರೂಕ್ಷಂ ಮೃದುಂ ಮಾರ್ದವಯುಕ್ತಂ ಚಲಮಸ್ಥಿರಂ, ಭೃಶಶಬ್ದಶ್ಚಲಾನ್ತೈಃ ಸಂಯುಜ್ಯತೇ| ಸ ವಿಭಿನ್ನಃ ಪಕ್ವಭಿನ್ನಃ ಘನಂ ನಿಬಿಡಂ ತಾಮ್ರಾದ್ಯನ್ಯತಮವರ್ಣಂ ಮೇದಃ ಸ್ರವೇತ್| ಮೇದಃ ಶಬ್ದೇನ ಪೂಯಸ್ಯಾನ್ಯಾದೃಶತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್| ಉಕ್ತಞ್ಚ ಧನ್ವನ್ತರಿಣಾ-'ಮೇದಃ ಕೃತೇ ಪ್ರಸ್ರವತಿ ಪ್ರಭಿನ್ನೇ ಪಿಣ್ಯಾಕಕಲ್ಕಪ್ರತಿಮನ್ತು ಪೂಯಮಿ'ತಿ)||೯||

Adhikarana asthigranthilakShaNam (10) · Śloka 10

ಅಸ್ಥಿಭಙ್ಗಾಭಿಘಾತಾಭ್ಯಾಮುನ್ನತಾವನತಂ ತು ಯತ್| ಸೋಽಸ್ಥಿಗ್ರನ್ಥಿಃ............................||೧೦||

ಭಙ್ಗೇನ ವಾಽಭಿಘಾತೇನ ವಾ ಯದಸ್ಥ್ಯುನ್ನ್ತಂ ವಾಽವನತಂ ವಾ ಸೋಽಸ್ಥಿ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ನಾಮ್ನಾ ಭವತಿ| (ಯದಸ್ಥಿ ತು ಭಙ್ಗಾದಭಿಘಾತಾದ್ವಾ ಹೇತೋರುನ್ನತಮವನತಂ ವಾ ಭವತಿ| ತುಶಬ್ದೇನ ಭಙ್ಗಾಭಿಘಾತಾಭ್ಯಾಂ ವಿನಾ ಸಹಜಯೋರಪ್ಯುನ್ನತಾವನತಯೋರಸ್ಥ್ನೋರ್ಗ್ರನ್ಥಿಕರತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್| ಭಙ್ಗಾದುನ್ನತಮಭಿಘಾತಾದವನತಿಮಿತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವೇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಸ ಏವಂವಿಧಃ ಸೋಽಸ್ಥಿಗ್ರನ್ಥಿರ್ನಾಮ್ನಾ ಭವತಿ| ಅವನತಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರನ್ಥಿಸಂಜ್ಞಾಕಥನಾದುನ್ನತಾವನತಯೋರಸ್ಥ್ನೋಃ ಪುನರ್ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪೇಣ ವೃದ್ಧಿರ್ಭವತೀತಿ ಸೂಚಿತಮ್) ||೧೦||

Adhikarana sirAgranthilakShaNam (11) · Śloka 11

.........................ಪದಾತೇಸ್ತು ಸಹಸಾಽಮ್ಭೋಽವಗಾಹನಾತ್| ವ್ಯಾಯಾಮಾದ್ವಾ ಪ್ರತಾನ್ತಸ್ಯ ಸಿರಾಜಾಲಂ ಸಶೋಣಿತಮ್| ವಾಯುಃ ಸಮ್ಪೀಡ್ಯ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯ ವಕ್ರೀಕೃತ್ಯ ವಿಶೋಷ್ಯ ಚ| ನಿಸ್ಫುರಂ ನೀರುಜಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕುರುತೇ ಸ ಸಿರಾಹ್ವಯಃ||೧೧||

ಪದಾತೇಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಿರಾಗ್ರನ್ಥಿಃ| ಸುಬೋಧಮ್| (ಪದಾತೇರ್ವಾಹನೇನ ವಿನಾ ಮಾಱ್ಗಗಮನಂ ಕುರ್ವತೋ, ವ್ಯಾಯಾಮಾತ್ ಕಾಯಕ್ಲೇಶಜನನಕರ್ಮಣಾ ಪ್ರತಾನ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ತಾನ್ತಸ್ಯಾವಸನ್ನಸ್ಯ ವಾಶಬ್ದಸ್ತಯೋರ್ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ| ಸಹಸಾ ಆಶ್ವೇವಾಮ್ಭೋವಗಾಹನಾಜ್ಜಲೇ ನಿಮಜ್ಜನಾತ್ತುರ್ವಿಶೇಷೇ ಸ್ನಾನಾನ್ನತಾಪಹಾನಿರಪಿ ತು ಸಮೀರೇಣ ಕೋಪ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಕುಪಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಾದ್ಗಮ್ಯತೇ| ಕುಪಿತೋ ವಾಯುಃ ಸಶೋಣಿತಂ ಶೋಣಿತೋಪೇತಂ ಸಿರಾಜಾಲಂ ಸಿರಾಸಮೂಹಂ ಜಾಲಾಕಾರಾಃ ಸಿರಾ ವಾ ರಕ್ತವಾಹಿನ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯ ಸಙ್ಕುಞ್ಚನಾತ್ ಸುಷಿರಸಂವೃತಿಮಾಪಾದ್ಯ ವಕ್ರೀಕೃತ್ಯಾನೃಜುತ್ವಮುತ್ಪಾದ್ಯ ವಿಶೋಷ್ಯ ಸಂವೃತಮಾರ್ಗತಯಾ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಹನಾಭಾವಾಚ್ಛೋಷಯಿತ್ವಾ ನಿಸ್ಫುರಂ ಸ್ಫುರಣರಹಿತಂ ರುಜಾರಹಿತಞ್ಚ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಸ ಸಿರಾಹ್ವಯಃ ಸಿರಾಗ್ರನ್ಥಿಸಂಜ್ಞಃ| ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಯೋಃ ಸಸ್ಫುರಸರುಜಯೋರ್ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಶ್ಚಶಬ್ದಃ| ಧನ್ವನ್ತರಿಣಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ - ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಸಿರಾಜಃ ಸ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ಭವೇದ್ಯದಿ ಸ್ಯಾತ್ಸರುಜಶ್ಚಲಶ್ಚ| ತತ್ರಾರುಜಶ್ಚಾಪ್ಯಚಲೋ ಮಹಾಂಶ್ಚ ಮರ್ಮೋತ್ಥಿತಶ್ಚಾಪಿ ವಿವರ್ಜನೀಯಃ|| ಇತಿ)||೧೧||

Adhikarana vraNagranthilakShaNam (12) · Śloka 12

ಅರೂಢೇ ರೂಢಮಾತ್ರೇ ವಾ ವ್ರಣೇ ಸರ್ವರಸಾಶಿನಃ| ಸಾರ್ದ್ರೇ ವಾ ಬನ್ಧರಹಿತೇ ಗಾತ್ರೇಽಶ್ಮಾಭಿಹತೇಽಥ ವಾ| ವಾತೋಽಸ್ರಮಸ್ರುತಂ ದುಷ್ಟಂ ಸಂಶೋಷ್ಯ ಗ್ರಥಿತಂ ವ್ರಣಮ್| ಕುರ್ಯಾತ್ ಸದಾಹಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ವ್ರಣಗ್ರನ್ಥಿರಯಂ ಸ್ಮೃತಃ||೧೨||

ಅರೂಢೇ ವ್ರಣೇ ಮಧುರಾದಿಸರ್ವರಸಾಶಿನಃ ಪುಂಸೋ ರೂಢಮಾತ್ರೇ ವಾ ಅಚಿರಪ್ರರೂಢ ಏವಂವಿಧಸ್ಯಾಥವಾ ಸಾರ್ದ್ರೇ ನವೇ ವ್ರಣೇ ಬನ್ಧರಹಿತೇ ಅಶ್ಮನಾ ವಾಭಿಹತೇ ಗಾತ್ರೇ ವಾಯುರಸ್ರುತಂ ದುಷ್ಟಮಸ್ರಂ ಸಂಶೋಷ್ಯ ಗ್ರಥಿತಂ ವ್ರಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ದಾಹಾದಿಯುಕ್ತೋಽಯಂ ವ್ರಣಗ್ರನ್ಥಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ| (ವ್ರಣೇ ಅರೂಢೇ ಈಷದ್ರೂಢೇ ರೋಹಣಸಮಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ರೂಢಮಾತ್ರೇ ರೂಢಪ್ರಾಯೇ ರೂಢಾನನ್ತರಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾಶಬ್ದೋ ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ| ಸರ್ವರಸಾಶಿನಃ ವ್ರಣವಿರುದ್ಧಾಮ್ಲಾದಿರಸನಿಷೇವಿಣಃ ಅಪಥ್ಯಸೇವಿನಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾರ್ದ್ರೇ ನವೇ ವ್ರಣೇ ಬನ್ಧರಹಿತೇ ಅಬದ್ಧೇ ವಾ ಅಥವಾ ಗಾತ್ರೇ ಶರೀರೇ ಅಶ್ಮಾದಿಹತೇ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕಾಷ್ಠಲೋಹಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ವಾತಃ ವಿಕಾರಕರಣಾದೇವಾಸ್ಯ ವಿಕೃತಿರುಹ್ಯಾ| ಕುಪಿತೋ ವಾಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ರುತಮನಿರ್ಗತಂ ಅತ ಏವ ದುಷ್ಟಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಲಿತಸ್ಯಾಸ್ರುತಿರೇವ ದುಷ್ಟಿಹೇತುಃ| ಅಸ್ರಂ ರಕ್ತಂ ಸಂಶೋಷ್ಯ ಶೋಷಯಿತ್ವಾ ಗ್ರಥಿತಂ ಕಠಿನಂ ವ್ರಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್)||೧೨||

Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (13) · Śloka 13

ಸಾಧ್ಯಾ ದೋಷಾಸ್ರಮೇದೋಜಾ ನ ತು ಸ್ಥೂಲಖರಾಶ್ಚಲಾಃ| ಮರ್ಮಕಣ್ಠೋದರಸ್ಥಾಶ್ಚ........................||೧೩||

ಏಭ್ಯೋ ದೋಷಾಸ್ರಮೇದೋಜಾಃ ಪಞ್ಚ ಸಾಧ್ಯಾಃ| ಏತ ಏವ ಸ್ಥೂಲತ್ವಾದಿಗುಣಾ ಮರ್ಮಾದಿಸ್ಥಾಶ್ಚ ನ ಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ನವಗ್ರನ್ಥಯಃ| (ಸ್ಥೂಲಾಃ ಖರಾಶ್ಚ ಸ್ಥೂಲಖರಾಃ, ಸ್ಥೂಲಾ ಮಹಾನ್ತಃ ಖರಾಃ ಖರಸ್ಪರ್ಶಾಃ, ಚಲಾನಿ ಪೀಡನಾತ್ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಯಾಯಿನಃ| ತುರ್ವಿಶೇಷೇ ಅತ್ರ ಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಪ್ಯೇವಂವಿಧಾನಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ವಿಶೇಷಃ| ಮರ್ಮಾದಿಜಾಶ್ಚ ನ ಸಾಧ್ಯಾಃ, ತೇಷಾಮಭೇದ್ಯತ್ವಾತ್| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಅನುಕ್ತಾನಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕಥನಾದ್ಯಾಪ್ಯತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್| ಅನುಕ್ತಸಾಧನತ್ವಾದಸ್ಥಿಗ್ರನ್ಥೇರಸಾಧ್ಯತ್ವಞ್ಚ)||೧೩||

Adhikarana arbudasya sAmAnyasvarUpam (14) · Śloka 14

...............................ಂಅಹತ್ತು ಗ್ರನ್ಥಿತೋಽರ್ಬುದಮ್||೧೪||

(ಗ್ರನ್ಥೇಃ ಸ್ವರೂಪಮುಕ್ತ್ವಾಽನನ್ತರಂ ಗ್ರಥನಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದರ್ಬುದಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ ದರ್ಶಯತಿ)| ಯಸ್ತು ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಮಹಾನ್ ಗ್ರಥಿತಶ್ಚ ಸೋಽರ್ಬುದಂ ಭವೇತ್| (ಅರ್ಬುದಾಖ್ಯೋ ರೋಗಃ| ತುಶಬ್ದೇನ ಕಾರಣಸಾಮ್ಯೇಽಪಿ ಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದಯೋರರ್ಬುದಸ್ಯ ದೋಷಾಸ್ರಮಾಂಸಮೇದೋ ಗ್ರನ್ಥಿತೋಽಪಿ ರುಗಾದೀನಾಮತ್ಯಲ್ಪತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್)||೧೪||

Adhikarana atideshena lakShaNanirdeshaH (15) · Śloka 15

ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಮೇದೋಽನ್ತೈಃ ಷೋಢಾ ದೋಷಾದಿಭಿಸ್ತು ತತ್| ಪ್ರಾಯೋ ಮೇದಃ ಕಫಾಢ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ಥಿರತ್ವಾಚ್ಚ ನ ಪಚ್ಯತೇ||೧೫||

ತಸ್ಯರ್ಬುದಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಗ್ರನ್ಥಿಪಠಿತೈರ್ಮೇದೋಽನ್ತೈರ್ದೋಷಾದಿಭಿಃ ಷೋಢಾ| ಅನೇನಾಸ್ಥಿಸಿರಾವ್ರಣಜಾನಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಏತಚ್ಚಾರ್ಬುದಂ ಮೇದಃಕಫಾಢ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ಥಿರತ್ವಾಚ್ಚ ಹೇತೋಃ ಪ್ರಾಯೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ||೧೫||

Adhikarana shoNitArbudasya visheShalakShaNam (16) · Śloka 16

ಸಿರಾಸ್ಥಂ ಶೋಣಿತಂ ದೋಷಃ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯಾನುಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಚ| ಪಾಚಯೇಚ್ಚ ತದಾನದ್ಧಂ ಸಾಽಸ್ರಾವಂ ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಿತಮ್| ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರೈಶ್ಚಿತಂ ಯಾತಿ ವೃದ್ಧಿಂ ಚಾಶು ಸ್ರವೇತ್ತತಃ| ಅಜಸ್ರಂ ದುಷ್ಟರುಧಿರಂ ಭೂರಿ ತಚ್ಛೋಣಿತಾರ್ಬುದಮ್||೧೬||

ಶೋಣಿತಾರ್ಬುದಸ್ಯ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹಸಿರಾಸ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೋ ವಾತಾದಿಃ ಕುಪಿತಃ ಸಿರಾಸ್ಥಂ ಶೋಣಿತಂ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯಾನುಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಚ ತಚ್ಛೋಣಿತಂ ಪಾಚಯೇತ್| ತಚ್ಚಾನದ್ಧತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಮಾಶು ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತಿ| ತತೋ ವೃದ್ಧಂ ಸದಜಸ್ರಮಾವಿಚ್ಛೇದೇನ ಭೂರಿ ಪ್ರಭೂತಂ ದುಷ್ಟರುಧಿರಂ ಸ್ರವೇತ್| ಏತಚ್ಛೋಣಿತಾರ್ಬುದಮುಚ್ಯತೇ| (ದೋಷೋ ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮಃ ಸಿರಾಸ್ಥಿತಂ ರಕ್ತಂ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯೈಕತ್ರ ಪುಞ್ಜೀಕೃತ್ಯಾನ್ವನನ್ತರಂ ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಪೀಡಯಿತ್ವಾ| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ತತ್ಸ್ಥೇನಾಗ್ನಿನಾ ಮಾಂಸತ್ವಾಪಾದನಾಯ ಪಾಚಯೇಚ್ಚ| ಆನದ್ಧಮನ್ತಃ ಪೂರಿತಶೋಣಿತತ್ವಾದಾನಾಹಯುಕ್ತಂ ಸಾಸ್ರಾವಮಾಸ್ರಾವಯುಕ್ತಂ ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಿತಂ ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಾಕಾರೇಣ ಸಞ್ಜಾತಂ ತಚ್ಛೋಣಿತಾರ್ಬುದಂ ಮಂಸಾಙ್ಕುರಾಕಾರೈರ್ಮಾಂಸೈರ್ಬಹುಶಿಖರೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಿತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮಾಶು ಶೀಘ್ರಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತಿ| ತತೋಽನನ್ತರಂ ದುಷ್ಟರುಧಿರಂ ದುಷ್ಟರಕ್ತಂ ಅಜಸ್ರಮನವರತಂ ಭೂರಿ ಪ್ರಭೂತಂ ಸ್ರವೇತ್| ತಚ್ಛೋಣಿತಾರ್ಬುದಸಂಜ್ಞಾ ಭವತಿ)||೧೬||

Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyavibhAgaH (17) · Śloka 17

ತೇಷ್ವಸೃಙ್ಮಾಂಸಜೇ ವರ್ಜ್ಯೇ ಚತ್ವಾರ್ಯನ್ಯಾನಿ ಸಾಧಯೇತ್||೧೭||

ತೇಷು ಷತಸ್ವರ್ಬುದೇಷ್ವಸೃಙ್ಮಾಂಸಜೇ ದ್ವೇ ವರ್ಜ್ಯೇ| ಅನ್ಯಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ದೋಷ ಮೇದೋಭವಾನಿ ಸಾಧಯೇತ್| ಇತ್ಯುರ್ಬುದಾನಿ||೧೭||

Adhikarana shlIpadalakShaNam (18) · Śloka 18

ಪ್ರಸ್ಥಿತಾ ವಙ್ಕ್ಷಣೋರ್ವಾದಿಮಧಃ ಕಾಯಂ ಕಫೋಲ್ಬಣಾಃ| ದೋಷಾ ಮಾಂಸಾಸ್ರಗಾಃ ಪಾದೌ ಕಾಲೇನಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುರ್ವತೇ| ಶನೈಃ ಶನೈರ್ಘನಂ ಶೋಫಂ ಶ್ಲೀಪದಂ ತಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||೧೮||

(ಅರ್ಬುದಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತ್ವಾಽನನ್ತರಂ ಕಫಾಧಿಕ್ಯಸಾಮ್ಯಾಚ್ಛ್ಲೀಪದಲಿಙ್ಗಮಾಹ|) ಕಫೋಲ್ಬಣಾ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯೋ ವಙ್ಕ್ಷಣಾದಿಕಮಧಃಕಾಯಂ ಪ್ರಸ್ಥಿತಾ ಮಾಂಸಮಸ್ರಂ ಚಾಶ್ರಿತಾಃ ಕಾಲೇನ ಪಾದಾವಾಶ್ರಿತ್ಯ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ಘನಂ ಶೋಫಂ ಕುರ್ವತೇ| ತಂ ನಾಮ್ನಾ ಶ್ಲೀಪದಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ| (ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ ಕಫೋಲ್ಬಣಾ ಉದ್ರಿಕ್ತಕಫಃ ಕಫೋಲ್ಬಣತ್ವಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇಷ್ವಪ್ಯುಕ್ತಮ್ ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನಿ ಜಾನೀಯಾಚ್ಛ್ಲೀಪದಾನಿ ಕಫೋಚ್ಛ್ರಯಾತ್| ಗುರುತ್ವಂ ಚ ಮಹತ್ವಂ ಚ ಯಸ್ಮಾನ್ನಾಸ್ತಿ ಕಫಂ ವಿನಾ|| ಇತಿ| ಮಾಂಸಾಸ್ರಗಾ ಮಾಂಸಂ ರಕ್ತಞ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ವಙ್ಕ್ಷಣೋರ್ವಾದಿ ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ಜಙ್ಘಾಗುಲ್ಫಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಅಧಃಕಾಯಂ ಕಾಯಾಧೋಭಾಗಂ ಪ್ರಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಸ್ಥಿತಾ ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾದ್ದೋಷಾಣಾಂ ಕಫೋಲ್ಬಣತಯೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಾದಧಃ ಕಾಯಂ ಪ್ರತಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರಸ್ಥಾನಸ್ಯಾಽನಿವೃತ್ತಿಃ ಸೂಚಿತಾ| ಕಾಲೇನ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಪಾದೌ ಪ್ರಪದೇ ಆಶ್ರಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂ ಘನಂ ನಿಬಿಡಂ ಶೋಫಂ ಕುರ್ವತೇ| ತಂ ಶೋಫಂ ಶ್ಲೀಪದಮಿತಿ ವದನ್ತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾ ಇತಿ ಶೇಷಃ)||೧೮||

Adhikarana vAtajashlIpadalakShaNam (19) · Śloka 19

ಪರಿಪೋಟಯುತಂ ಕೃಷ್ಣಮನಿಮಿತ್ತರುಜಂ ಖರಮ್| ರೂಕ್ಷಂ ಚ ವಾತಾತ್...........................||೧೯||

(ತಸ್ಯ ಶ್ಲೀಪದಸ್ಯ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯತಿ|) ಪರಿಪೋಟಯುತತ್ವಾದಿಕಂ ವಾತಾಚ್ಛ್ಲೀಪದೇ ಲಕ್ಷಣಮ್| (ವಾತಾಜ್ಜಾತಂ ಶ್ಲೀಪದಂ ಪರಿಪೋಟೇನ ಯುತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಮನಿಮಿತ್ತರುಜಂ ನಿಮಿತ್ತಮನ್ತರೇಣ ಜಾತಯಾ ರುಜಯಾ ಯುಕ್ತಂ, ಖರಂ ಖರಸ್ಪರ್ಶಂ ರೂಕ್ಷಮಸ್ನಿಗ್ಧಂ, ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ) ||೧೯||

Adhikarana pittajashlIpadalakShaNam (20) · Śloka 20

...................ಪಿತ್ತಾತ್ತು ಪೀತಂ ದಾಹಜ್ವರಾನ್ವಿತಮ್||೨೦||

ಪೀತತ್ವಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಾತ್| (ಪಿತ್ತಾಜ್ಜಾತಂ ಶ್ಲೀಪದಂ, ತುಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷದ್ಯೋತಕಃ| ಪೀತಂ ಪೀತವರ್ಣಂ ದಾಹಜ್ವರಾನ್ವಿತಂ ದಾಹಜ್ವರಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಂ ದಾಹಾದಿಜ್ವರಯುಕ್ತಂ ವಾ)||೨೦||

Adhikarana kaphajashlIpadalakShaNam (21) · Śloka 21

ಕಫಾದ್ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಮರುಕ್ಚಿತಂ ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರೈರ್ಬೃಹತ್||೨೧||

ಗುರುತ್ವಾದಿಕಂ ಕಫಾತ್| (ಕಫಾಜ್ಜಾತಂ ಶ್ಲೀಪದಂ ಗುರುತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಂ ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರೈರಙ್ಕುರಾಕಾರೈರ್ಮಾಂಸಶಕಲೈಶ್ಚಿತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಬೃಹತ್ಪೀವರಮ್)||೨೧||

Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (22) · Śloka 22

ತತ್ತ್ಯಜೇದ್ವತ್ಸರಾತೀತಂ ಸುಮಹತ್ಸಪರಿಸ್ರುತಿಃ||೨೨||

ತಚ್ಚ ಶ್ಲೀಪದಂ ವತ್ಸರಾತೀತತ್ವಾದಿಗುಣಂ ತ್ಯಜೇತ್| (ವತ್ಸರಾತೀತಮತಿಕ್ರಾನ್ತಸಂವತ್ಸರಂ ಸುಮಹದತಿಶಯೇನ ಪೀನಂ ಸಪರಿಸ್ರುತಿಃ ಪರಿಸ್ರುತ್ಯುಪೇತಂ, ಪರಿಸ್ರುತಿಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಜಲಸ್ರವಣಂ ತಚ್ಛ್ಲೀಪದಂ ತ್ಯಜೇದಸಾಧ್ಯತ್ವನ್ನಚಿಕಿತ್ಸೇತ್)||೨೨||

Adhikarana shlIpadaviShaye matAntaram (23) · Śloka 23

ಪಾಣಿನಾ ಸೌಷ್ಠಕರ್ಣೇಷು ವದನ್ತ್ಯನ್ಯೇ ತು ಪಾದವತ್| ಶ್ಲೀಪದಂ......................................||೨೩||

ಏಕೇ ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಪಾದವತ್ ಪಾಣ್ಯಾದಿಷ್ವಪಿ ಶ್ಲೀಪದಂ ಜಾಯತ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| (ಅನ್ಯೇ ಆಚಾರ್ಯಾಃ, ತುಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷೇ, ಪಾದವತ್ ಪಾದೇ ಯಥಾ ಶ್ಲೀಪದಂ ಜಾಯತೇ ತಥಾ ಪಾಣಿನಾ ಸೌಷ್ಠಕರ್ಣೇಷು ಪಾಣ್ಯೋರ್ನಾಸಾಯಾಮೋಷ್ಠಯೋಃ ಕರ್ಣಯೋಶ್ಚ ಶ್ಲೀಪದಂ ಜಾಯತ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಉಕ್ತಞ್ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪಾದವದ್ಧಸ್ತಯೋಶ್ಚಾಪಿ ಶ್ಲೀಪದಂ ಜಾಯತೇ ನೃಣಾಮ್| ಕರ್ಣೌಷ್ಠನಾಸಾಸ್ವಪಿ ಚ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ತದ್ವಿದಃ|| ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ಇತಿ ಪಾಕ್ಷಿಕೋತ್ತಯಾ ಪಾಣ್ಯಾದಿಜಾನಾಂ ವಿರಲತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್)||೨೩||

Adhikarana shlIpadahetuH (24) · Śloka 24

..................ಜಾಯತೇ ತಚ್ಚ ದೇಶೇಽನೂಪೇ ಭೃಶಂ ಭ್ರಮಾತ್||೨೪||

ತಚ್ಚ ಶ್ಲೀಪದಂ ಭೃಶಮಾನೂಪದೇಶೇ ಭ್ರಮಾತ್ ಸಞ್ಚರಣಾತ್ ಜಾಯತೇ| ಇತಿ ಶ್ಲೀಪದಮ್| (ತಚ್ಛ್ಲೀಪದಂ ಆನೂಪೇ ಜಲಪ್ರಾಯೇ ದೇಶೇ ಭೃಶಂ ಭ್ರಮಾದನವರತಂ ಚಂಕ್ರಮಣಾತ್ ಚಶಬ್ದಾತ್ತತ್ತುಲ್ಯೇಷ್ವನ್ಯೇಷ್ವಪಿ| ಉಕ್ತಞ್ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪುರಾಣೋದಕಭೂಯಿಷ್ಠಾಃ ಸರ್ವರ್ತುಷು ಚ ಶೀತಲಾಃ| ಯೇ ದೇಶಾಸ್ತೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ಶ್ಲೀಪದಾನಿ ವಿಶೇಷತಃ|| ಇತಿ)||೨೪||

Adhikarana apacInidAnam (25) · Śloka 25

ಮೇದಸ್ಥಾಃ ಕಣ್ಠಮನ್ಯಾಕ್ಷಕಕ್ಷವಙ್ಕ್ಷಣಗಾ ಮಲಾಃ| ಸವರ್ಣಾನ್ ಕಠಿನಾನ್ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ವಾರ್ತಾಕಾಮಲಕಾಕೃತೀನ್| ಅವಗಾಢಾನ್ ಬಹನ್ ಗಣ್ಡಾಂಶ್ಚಿರಪಾಕಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ವತೇ| ಪಚ್ಯನ್ತೇಽಲ್ಪರುಜಸ್ತೇಽನ್ಯೇ ಸ್ರವನ್ತ್ಯನ್ಯೇಽತಿಕಣ್ಡುರಾಃ| ನಶ್ಯನ್ತ್ಯನ್ಯೇ ಭವನ್ತ್ಯನ್ಯೇ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧಿನಃ| ಗಣ್ಡಮಾಲಾಪಚೀ ಚೇಯಂ ದೂರ್ವೇವ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಭಾಕ್| ತಾಂ ತ್ಯಜೇತ್ಸಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ಕಾಸಪೀನಸಾಮ್||೨೫||

ಅಪಾಕಿಶ್ಲೀಪದಮುಕ್ತ್ವಾಽನನ್ತರಮನಾಶುಪಾಕಿತ್ವೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸಾಮ್ಯಾದಪಚೀಂ ಬ್ರೂತೇ-ಮೇದಸ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೇದ ಆಶ್ರಿತ್ಯ ಕಣ್ಠಾದಿಷು ಗತಾ ಮಲಾ ವಾತಾದಯಃ ಸವರ್ಣತ್ವಾದಿಗುಣಾನ್ ವಾರ್ತ್ತಾಕೈರಾಮಲಕೈಶ್ಚ ಸದೃಶಾನವಗಾಢಾನನ್ತರ್ಮೂಲಾಶ್ಚಿರಪಾಕಾಂಶ್ಚ ಬಹೂನ್ ಗಣ್ಡಾನ್ ಕುರ್ವತೇ| ತ ಇತಿ ಗಣ್ಡಾಃ ಅನ್ಯೇ ಕೇಚಿದಲ್ಪರುಜಃ ಪಚ್ಯನ್ತೇ| ಅನ್ಯೇ ಅತಿಕಣ್ಡುರಾಃ ಸ್ರವನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ನಶ್ಯನ್ತಿ ಅನ್ಯೇ ಭವನ್ತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧಿನಃ| ಅಯಂ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಗಣ್ಡಮಾಲೇತ್ಯಪಚೀತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ| ಇಯಂ ಚ ಗಣ್ಡಮಾಲಾ ದೂರ್ವಾಪ್ರತಾನವತ್ ಕ್ವಚಿತ್ ಕ್ಷಯಭಾಗ್ಭವತಿ ಕ್ವಚಿದ್ ವೃದ್ಧಿಭಾಕ್| ತಾಞ್ಚ ಸಜ್ವರಾದಿಕಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಇತ್ಯುಕ್ತಾಪಚೀ| (ಮಲಾ ವಾತಾದಯೋ ಮೇದಸ್ಥಾ ಮೇದಸಿ ಸ್ಥಿತಾಃ ಕಣ್ಠಮನ್ಯಾಕ್ಷಕಕ್ಷವಙ್ಕ್ಷಣಗಾಃ ಕಣ್ಠಾದಿಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಸವರ್ಣಾನ್ ಕಾಯ ಸಮಾನವರ್ಣಾನ್ ಕಠಿನಾನ್ ಕಾಠಿನ್ಯಯುಕ್ತಾನ್ ಕಾಠಿನ್ಯಯುಕ್ಥಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ವಾರ್ತಾಕಾಮಲಕಾಕೃತೀನ್ ವಾರ್ತಾಕಾಮಲಕಪ್ರಮಾಣಾನ್ ಆವಗಾಢಾನನ್ತರ್ಮೂಲಾನ್ ಚಿರಪಾಕಾನ್ ಚಿರಕಾಲೇನ ಪಾಕೋ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್, ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ಬಹೂನ್ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾಕಾನ್ ಗಣ್ಡಾನ್ ಪಿಟಕಾವಿಶೇಷಾನ್ ಕುರ್ವತೇ| ತೇ ಗಣ್ಡಾಃ ಅನ್ಯೇ ಕೇಚಿದಲ್ಪರುಜ ಈಷದ್ರುಜಾಯುಕ್ತಾಃ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಪಾಕಂ ಯಾನ್ತಿ| ಕರ್ಮಕರ್ತರಿ ರೂಪಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ಅತಿಕಣ್ಡುರಾ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಕಣ್ಡುಯುಕ್ತಾಃ ಸ್ರವನ್ತಿ ಪೂಯಮುದ್ಗಿರನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ನಶ್ಯನ್ತಿ ರೋಹನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ಭವನ್ತ್ಯುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಏವಂ ಸತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧಿನಃ ದೀರ್ಘ ಕಾಲಮನುಬಧ್ನನ್ತಿ ನ ಶಮಂ ಯಾನ್ತಿ| ದೂರ್ವವತ್ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ ದೂರ್ವಾಪ್ರತಾನವದತ್ಯನ್ತಾಭಾವೋ ನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಯಂ ಗಣ್ಡಮಾಲೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಅಪಚೀತಿ ಚ| ಅಪಚ್ಯಾ ನಿರ್ವಚನಞ್ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇಭ್ಯಃ- ತಾಂ ಗ್ರನ್ಥಿಭಿಸ್ತ್ವಾಮಲಕಾಸ್ಥಿಮಾತ್ರೈರ್ಮತ್ಸ್ಯಾಣ್ಡಜಾಲಪ್ರತಿಮೈಸ್ತಥಾನ್ಯೈಃ| ಅನನ್ಯವರ್ಣೈರುಪಚೀಯಮಾನಾಂ ಚಯಪ್ರಕರ್ಷಾದಪಚೀಂ ವದನ್ತಿ|| ಇತಿ| ಮೇದಃ ಕಫಾಭ್ಯಾಮೇವಾಪಚೀ ಜಾಯತ ಇತಿ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ| ತಾನಿತಿ ಜ್ವರಾದ್ಯನ್ವಿತಾಂ ತಾಮಪಚೀಂ ತ್ಯಜೇತ್)||೨೫||

Adhikarana nADIvraNaH (26) · Śloka 26

ಅಭೇದಾತ್ ಪಕ್ವಶೋಫಸ್ಯ ವ್ರಣೇ ಚಾಪಥ್ಯಸೇವಿನಃ| ಅನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಮಾಂಸಾದೀನ್ ದೂರಂ ಪೂಯೋಽಭಿಧಾವತಿ| ಗತಿಃ ಸಾ ದೂರಗಮನಾನ್ನಾಡೀ ನಾಡೀವ ಸಂಸ್ರುತೇಃ| ನಾಡ್ಯೇಕಾನೃಜುರನ್ಯೇಷಾಂ ಸೈವಾನೇಕಗತಿರ್ಗತಿಃ||೨೬||

(ನಾಡೀವ್ರಣಸ್ಯ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧಿತಯಾ ಅಪಚೀಸಾಮ್ಯಾತ್ತದನನ್ತರಂ ನಾಡೀವ್ರಣಮಾಹ)| ಯತ್ರ ಪಕ್ವಶೋಫೋ ನ ಭಿದ್ಯತೇ ವ್ರಣೇ ವಾ ಅಪಥ್ಯಸೇವಾ ಕ್ರಿಯತೇ ತತ್ರ ಪೂಯೋ ಮಾಂಸಾದೀನನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ದೂರಮಭಿಧಾವತಿ ಸಾ ಗತಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ದೂರಗಮನಾದ್ಧೇತೋಃ| ನಾಡೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ ನಾಡೀವ ಸಂಸ್ರುತೇಃ| ತತ್ರ ಯಾ ಏಕಾ ಅನೃಜುಶ್ಚ ಸಾ ನಾಡೀ ಅನ್ಯೇಷಾಮಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಮತೇ| ಸೈವ ನಾಡ್ಯನೇಕಗತಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಪಕ್ವಶೋಫಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಪಾಕತಯಾ ಭೇದ್ಯಸ್ಯ ಶೋಫಸ್ಯಾಭೇದಾದವಿದಾರಣಾತ್ ವ್ರಣೇ ವ್ರಣಯುಕ್ತೇ ಕಾಲ ಇತ್ಯರ್ಥಾತ್ ಗಮ್ಯತೇ| (ಅಪಥ್ಯಸೇವಿನಃ ವ್ರಣವಿರುದ್ಧಾನ್ನಾಶನಾದಿಶೀಲಸ್ಯ, ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಪೂಯಃ ಮಾಂಸಾದೀನ್ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮೇದೋಽಸ್ಥ್ಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ ಅನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ವಿದಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ, ದೂರಂ ತತ್ತ್ತದ್ದೇಶಪ್ರಮಾಣಾವಧಿ ಅಭಿಧಾವತಿ ಶೀಘ್ರಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಸಾ ಪೂಯದೀರ್ಣಾ ನಾಡೀ ದೂರಗಮನಾತ್ ದೂರಗತ್ಯಾ ಗತಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ನಾಡೀವ ಸಂಸ್ರುತೇಃ ಯಥಾ ತೋಯಗರ್ಭಯಾ ನಾಡ್ಯಾ ತೋಯಂ ಸ್ರವತಿ ತಥಾಽವಿಚ್ಛಿನ್ನಧಾರಯಾ ಪೂಯವಹನಾತ್ ನಾಡೀತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರೈವ ಮತವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯತಿ-ನಾಡೀತಿ| ಅನ್ಯೇಷಾಮಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಮತೇ ಅನೃಜುಃ ಕುಟಿಲಾ ಏಕಾ ಅದ್ವಿತೀಯಾ ಗತಿರ್ನಾಡೀ ತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸಾ ಅನೃಜುರೇವ ಗತಿರನೇಕಮಾರ್ಗಗಾ ಚೇದ್ಗತಿರಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ)||೨೬||

Adhikarana nADIvraNasya sa~gkhyAsamprAptiH (27) · Śloka 27

ಸಾ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗೇಕಸ್ಥೈಃ ಶಲ್ಯಹೇತುಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮೀ||೨೭||

ಏವಂ ನಾಡ್ಯಾಃ ಸ್ವರೂಪಮುಕ್ತ್ವಾಽನನ್ತರಂ ತಸ್ಯಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಭಾಗಂ ದರ್ಶಯತಿ-ಸಾ ಚ ನಾಡೀ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಧಾ| ಏಕಸ್ಥೈಃ ಸನ್ನಿಪತಿತೈಃ ಚತುರ್ಥೀ| ಶಲ್ಯಹೇತುಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮೀತಿ ಪಞ್ಚ ನಾಡ್ಯಃ||೨೭||

Adhikarana vAtajanADIlakShaNam (28) · Śloka 28

ವಾತಾತ್ ಸರುಕ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಮುಖೀ ವಿವರ್ಣಾ ಫೇನಿಲೋದ್ವಮಾ| ಸ್ರವತ್ಯಭ್ಯಧಿಕಂ ರಾತ್ರೌ....................||೨೮||

ಸರುಗಾದಿಕಾ ರಾತ್ರಾವಭ್ಯಧಿಕಸ್ರಾವಾನ್ತಲಕ್ಷಣಾ ವಾತಾನ್ನಾಡೀ| (ವಾತಾದ್ಧೇತೋರ್ನಾಡೀ ಸರುಗ್ರುಜಾಸಹಿತಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮುಖೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಸ್ಯಾ ಆಸ್ಯಂ ವ್ರಣಮುಖಮ್| ವಿವರ್ಣಾ ವಿಗತಪೂರ್ವವರ್ಣಾ| ಫೇನಿಲಂ ಪೂಯಮುದ್ವಮತೀತಿ ಫೇನಿಲೋದ್ವಮಾ| ರಾತ್ರೌ ನಿಶಾಯಾಮಭ್ಯಧಿಕಂ ಬಹು ಸ್ರವತಿ| ವ್ರಣಪ್ರತಿಷೇಧೇ ವಾತೋಲ್ಬಣಸ್ಯಾಲ್ಪಸಂಸ್ರುತಿಮುಕ್ತ್ವಾಽತ್ರ ನಾಡೀವ್ರಣಸ್ಯಾಭ್ಯಧಿಕಪೂಯಸ್ರವಣಕಥನಮಹರ್ನಿಶ್ಯೋರ್ನಿಶ್ಯಭ್ಯಧಿಕಸೂಚನಾರ್ಥಂ ನ ಸ್ರಾವಬಾಹುಲ್ಯಾತ್)||೨೮||

Adhikarana pittajanADIlakShaNam (29) · Śloka 29

......................ಪಿತ್ತಾತ್ತೃಡ್ಜ್ವರದಾಹಕೃತ್| ಪೀತೋಷ್ಣಪೂತಿಪೂಯಸ್ರುದ್ದಿವಾ ಚಾತಿ ನಿಷಿಞ್ಚತಿ||೨೯||

ಪಿತ್ತಾನ್ನಾಡೀ ತೃಡಾದಿಕೃತ್ ಪೀತಾದಿಗುಣಪೂಯಸ್ರಾವಾದ್ದಿವಾ ಚಾತಿ ನಿಷಿಞ್ಚತ್ಯತಿಸ್ರವತಿ| (ಪಿತ್ತಾನ್ನಾಡೀ ತೃಡಾದೀನ್ ಕರೋತಿ ಪೀತವರ್ಣತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಪೂಯಂ ಸ್ರವತಿ| ದಿವಾ ಅಹನ್ಯತಿ ನಿಷಿಞ್ಚತಿ ಅತೀವ ಪೂಯಸ್ರುತಿಂ ಕರೋತಿ| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ||೨೯||

Adhikarana kaphajanADIlakShaNam (30) · Śloka 30

ಧನಪಿಚ್ಛಿಲಸಂಸ್ರಾವಾ ಕಣ್ಡೂಲಾ ಕಠಿನಾ ಕಫಾತ್| ನಿಶಿ ಚಾಭ್ಯಧಿಕಕ್ಲೇದಾ......................||೩೦||

ಕಫಾನ್ನಾಡೀ ಘನಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಞ್ಚ ಸ್ರವತಿ ಕಣ್ಡೂಲಾ ಕಠಿನಾ ಚ ಭವತಿ ತಸ್ಯಾಞ್ಚ ನಿಶ್ಯಭ್ಯಧಿಕಂ ಕ್ಲೇದೋ ಭವತಿ| (ಕಫಾನ್ನಾಡೀ ಘನೋ ನಿಬಿಡಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಚ ಸ್ರಾವಃ ಪೂಯವಹನಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥೋಕ್ತಾ ಕಣ್ಡೂಲಾ ಕಣ್ಡೂಬಹುಲಾ ಕಠಿನಾ ಕಠಿನಸ್ಪರ್ಶಾ ನಿಶಿ ಅಬ್ಯಾಧಿಕಕ್ಲೇದಾ ರಾತ್ರಾವಧಿಕತರಪೂಯವಾಹಿನೀ ಚ ಕ್ಲೇದಶಬ್ದೇನ ಕ್ಲೇದಜಂ ಪೂಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ)||೩೦||

Adhikarana sannipAtanADIlakShaNam (31) · Śloka 31

..........................ಸರ್ವೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿಂ ತ್ಯಜೇತ್||೩೧||

ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿರ್ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾ ಭವತಿ, ತಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಂ ನಾಡೀಂ ತ್ಯಜೇದಿತಿ| (ಸರ್ವೈರ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫನಾಡೀಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಂ ನಾಡೀಂ ತ್ಯಜೇನ್ನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್)||೩೧||

Adhikarana shalyajanADIlakShaNam (32-34) · Śloka 34

ನ್ತಃಸ್ಥಿತಂ ಶಲ್ಯಮನಾಹೃತಂ ತು ಕರೋತಿ ನಾಡೀಂ ಬಹತೇ ಚ ಸಾಸ್ಯ| ಫೇನಾನುವಿದ್ಧಂ ತನುಮಲ್ಪಮುಷ್ಣಂ ಸಾಸ್ರಞ್ಚ ಪೂಯಂ ಸರುಜಞ್ಚ ನಿತ್ಯಮ್||೩೨|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗ ಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದಶ್ಲೀಪದಾಪಚೀ ನಾಡೀವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೪||

ಅನ್ತಃಶರೀರಾನ್ತಃ ಶಲ್ಯಮನಾಹೃತಂ ನಾಡೀ ಕರೋತಿ| ಸಾ ಚ ಶಲ್ಯಜಾ ನಾಡೀ ಅಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ ಫೇನಾನುಬಿದ್ಧಾದಿಗುಣಂ ಪೂಯಂ ಸ್ರವತಿ| (ವಹತೇ ಚ ಸಾಸ್ಯಾದಿತಿ ಪಾಠಃ| ಅನ್ತಃಸ್ಥಿತಂ ಯೇನ ಕೇನಾಪಿ ಹೇತುನಾ ನಾಹಾರ್ಯತಯಾ ಶರೀರಾನ್ತರ್ಭಾಗಸ್ಥಿತಂ ಶಲ್ಯಂ ವಿಷಾಣವೇಣ್ವಾಯಸಾದಿಕಮಾಯುಧಂ ತುಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷದ್ಯೋತಕಃ| ಅನಾಹೃತಮನುದ್ಧತಂ ನಾಡೀಂ ನಾಡೀವ್ರಣಂ ಕರೋತಿ| ಸಾ ನಾಡೀ ಆಸ್ಯಾದ್ ವ್ರಣಮುಖಾತ್ ಫೇನಾನುವಿದ್ಧಂ ಫೇನಯುಕ್ತಂ ತನುಮಘನಂ ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶಂ ಸಾಸ್ರಂ ಸರಕ್ತಂ ಪೂಯಂ ಸರುಜಂ ರುಜಾಸಹಿತಂ, ಚಶಬ್ದಾತ್ ಕದಾಚಿನ್ನೀರುಜಞ್ಚ, ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವದಾ ಅಲ್ಪಮಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ವಹತೇ ಸ್ರವತಿ| ಚಶಬ್ದೌ ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥೌ)||೩೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾ ಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||