Adhikarana atha granthyarbudashlIpadApacInADIvij~jAnIyo nAma catustriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో గ్రంథ్యర్బుదశ్లీపదాపచీనాడీవిజ్ఞానీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
వ్రణవిచారప్రసంగే గ్రంథ్యాదీనాం హేత్వాదికం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||
Adhikarana granthinidAnaM niruktishca (2) · Śloka 2
కఫప్రధానాః కుర్వంతి మేదోమాంసాస్రగామలాః| వృత్తోన్నతం తం శ్వయథుం స గ్రంథిర్గ్రథనాత్ స్మృతః||2||
कफप्रधानाः कुर्वन्ति मेदोमांसास्रगामलाः| वृत्तोन्नतं तं श्वयथुं स ग्रन्थिर्ग्रथनात् स्मृतः||२||
🔊 Audio coming soon
గ్రంథిరితి కిముచ్యత ఇత్యాహ-కఫప్రధానా ఇత్యాది| శ్లేష్మ ప్రధానా మలాస్త్రయో దోషా మేదఃప్రభృతీర్గత్వా పరివతులమున్నతంచ యం శ్వయథుం కుర్వంతి స శ్వయథుర్గ్రథనాత్మకత్వాత్ గ్రంథిరితి స్మృతః||2||
Adhikarana grantheH sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3
దోషాసృఙ్హ్మాంసమేదోఽస్థిసిరావ్రణభవా నవ| తే.......................................||3||
दोषासृङ्ह्मांसमेदोऽस्थिसिराव्रणभवा नव| ते.......................................||३||
🔊 Audio coming soon
త్రిభిర్దోషైరస్రాదిభిశ్చ షడ్భిస్తే గ్రంథయో నవ భవంతి||3||
Adhikarana vAtagranthilakShaNam (4) · Śloka 4
అత్ర వాతాదాయామతోదభేదాన్వితోఽసితః| స్థానాత్స్థానాంతరగతిరకస్మాద్ధానివృద్ధిమాన్| మృదుర్బస్తిరివానద్ధో విభిన్నోచ్ఛం స్రవత్యసృక్||4||
अत्र वातादायामतोदभेदान्वितोऽसितः| स्थानात्स्थानान्तरगतिरकस्माद्धानिवृद्धिमान्| मृदुर्बस्तिरिवानद्धो विभिन्नोच्छं स्रवत्यसृक्||४||
🔊 Audio coming soon
స్థితేఽపి సంప్రాప్తౌ కఫప్రాధాన్యే ఆయామాదికం విభేదే చాఽచ్ఛాసృక్ స్రావాంతం వాతగ్రంథిలింగం| అకస్మాదకరణాద్ధానిమాన్ వృద్ధిమాంశ్చ||4||
Adhikarana pittagranthilakShaNam (5) · Śloka 5
పిత్తాత్ సదాహపీతాభో రక్తో వా పచ్యతే ద్రుతం| భిన్నోఽస్రముష్ణం స్రవతి....................||5||
पित्तात् सदाहपीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम्| भिन्नोऽस्रमुष्णं स्रवति....................||५||
🔊 Audio coming soon
సదాహాదిభేద ఉష్ణాస్రస్రావాంతం పిత్తగ్రంథౌ| వాశబ్దః పీతరక్తయోర్వికల్పార్థః||5||
Adhikarana shleShmagranthilakShaNam (6) · Śloka 6
.........................శ్లేష్మణా నీరుజో ఘనః| శీతః సవర్ణః కండూమాన్ పక్వః పూయం స్రవేద్ ఘనం||6||
.........................श्लेष्मणा नीरुजो घनः| शीतः सवर्णः कण्डूमान् पक्वः पूयं स्रवेद् घनम्||६||
🔊 Audio coming soon
నీరుజత్వాదికం ఘనపూయస్రావాంతం కఫగ్రంథౌ| సవర్ణో దేహసమానవర్ణః||6||
Adhikarana raktajagranthilakShaNam (7) · Śloka 7
దోషైర్దుష్టేఽసృజి గ్రంథిర్భవేన్మూర్చ్ఛత్సు జంతుషు| సిరామాంసంచ సంశ్రిత్య సస్వాపః పైత్తలక్షణః||7||
दोषैर्दुष्टेऽसृजि ग्रन्थिर्भवेन्मूर्च्छत्सु जन्तुषु| सिरामांसञ्च संश्रित्य सस्वापः पैत्तलक्षणः||७||
🔊 Audio coming soon
దోషైర్వాతాదిభిరసృజి రక్తే దుష్టే జంతుషు కృమిషు మూర్చ్ఛత్సూచ్ఛ్రాయమాప్నువత్సు సిరా మాంసం చ తయోరన్యతరముభయం వా సంశ్రిత్య స్వాపయుక్తో గ్రంథిర్భవేత్| తస్య పిత్తగ్రంథివల్లింగం| దోషైర్దుష్ట ఇతి విశేషణం రక్తస్య దోషతాశంకనిరాసాయ||7||
Adhikarana mAMsagranthilakShaNam (8) · Śloka 8
మాంసలైర్దూషితం మాంసమాహారైర్గ్రంథిమావహేత్| స్నిగ్ధం మహాంతం కఠినం సిరానద్ధం కఫాకృతిం||8||
मांसलैर्दूषितं मांसमाहारैर्ग्रन्थिमावहेत्| स्निग्धं महान्तं कठिनं सिरानद्धं कफाकृतिम्||८||
🔊 Audio coming soon
మాంసలైరాహారైర్మాసం దూషితం స్నిగ్ధత్వాదిగుణం కఫగ్రంథిలింగం గ్రంథిమావహేత్| (మాంసలైర్మాంసవర్ధనైరాహారైః క్రవ్యాదప్రసహమాంసాద్యుపేతైరత్రైర్దూషితం కృతదూషణం మాంసం స్నిగ్ధం స్నేహదిగ్ధప్రతిమం మహాంతం పీవరం కఠినం కఠినస్పర్శం సిరానద్ధం సిరాభిరాచితం కఫాకృతిం కఫగ్రంథిలింగం గ్రంథిం కుర్యాత్| మాంసకఫయోరాధారాధేయత్వేనాకృతిసామ్యేసిద్ధే పునరపి తత్సామ్యకథనమత్రానుక్తానాం నీరుజత్వాదీనాం గ్రహణార్థం| ఉభయత్రోక్తానాం నిబిడత్వాదీనామతిశయగ్రహణార్థం చ)||8||
Adhikarana medogranthilakShaNam (9) · Śloka 9
ప్రవృద్ధం మేదురైర్మేదో నీతం మాంసేఽథ వా త్వచి| వాయునా కురుతే గ్రంథిం భృశం స్నిగ్ధం మృదుం చలం| శ్లేష్మతుల్యాకృతిం దేహక్షయవృద్ధిక్షయోదయం| స విభిన్నో ఘనం మేదస్తామ్రాసితసితం స్రవేత్||9||
प्रवृद्धं मेदुरैर्मेदो नीतं मांसेऽथ वा त्वचि| वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम्| श्लेष्मतुल्याकृतिं देहक्षयवृद्धिक्षयोदयम्| स विभिन्नो घनं मेदस्ताम्रासितसितं स्रवेत्||९||
🔊 Audio coming soon
మేదురైరాహారవిహారైః ప్రవృద్ధం మేదో వాయునా మాంసే త్వచి వా నీతం భృశం స్నిగ్ధత్వాదిగుణం శ్లేష్మగ్రంథితుల్యలింగం గ్రంథిం కురుతే| పునః కింభూతం గ్రంథిమాహ-దేహక్షయవృద్ధిక్షయోదయం యదా దేహస్య కేనచిత్ కారణేనాపచయో భవతి తదా తస్యాఽప్యపచయః యదా తు దేహస్య వృద్ధిస్తదా తస్యాఽప్యుపచయః| స చ మేదోగ్రంథివిభిన్నః సన్ ఘనత్వాదిగుణం మేదః స్రవేత్| (మేదురైర్మేదోవృద్ధికరైరాహారవిహారైః ప్రవృద్ధమతిశయేన వృద్ధింగతం తేన రుద్ధావకాశతయాకుపితేన న వాయునా మాంసత్వచోరన్యతరం నీతం మేదః భృశమతిశయేన స్నిగ్ధమరూక్షం మృదుం మార్దవయుక్తం చలమస్థిరం, భృశశబ్దశ్చలాంతైః సంయుజ్యతే| స విభిన్నః పక్వభిన్నః ఘనం నిబిడం తామ్రాద్యన్యతమవర్ణం మేదః స్రవేత్| మేదః శబ్దేన పూయస్యాన్యాదృశత్వం సూచితం| ఉక్తంచ ధన్వంతరిణా-'మేదః కృతే ప్రస్రవతి ప్రభిన్నే పిణ్యాకకల్కప్రతిమంతు పూయమీతి)||9||
Adhikarana asthigranthilakShaNam (10) · Śloka 10
అస్థిభంగాభిఘాతాభ్యామున్నతావనతం తు యత్| సోఽస్థిగ్రంథిః............................||10||
अस्थिभङ्गाभिघाताभ्यामुन्नतावनतं तु यत्| सोऽस्थिग्रन्थिः............................||१०||
🔊 Audio coming soon
భంగేన వాఽభిఘాతేన వా యదస్థ్యునంతం వాఽవనతం వా సోఽస్థి గ్రంథిర్నామ్నా భవతి| (యదస్థి తు భంగాదభిఘాతాద్వా హేతోరున్నతమవనతం వా భవతి| తుశబ్దేన భంగాభిఘాతాభ్యాం వినా సహజయోరప్యున్నతావనతయోరస్థ్నోర్గ్రంథికరత్వం సూచితం| భంగాదున్నతమభిఘాతాదవనతిమితి యథాక్రమం వేతి కేచిత్| స ఏవంవిధః సోఽస్థిగ్రంథిర్నామ్నా భవతి| అవనతస్యాపి గ్రంథిసంజ్ఞాకథనాదున్నతావనతయోరస్థ్నోః పునర్గ్రంథిరూపేణ వృద్ధిర్భవతీతి సూచితం) ||10||
Adhikarana sirAgranthilakShaNam (11) · Śloka 11
.........................పదాతేస్తు సహసాఽంభోఽవగాహనాత్| వ్యాయామాద్వా ప్రతాంతస్య సిరాజాలం సశోణితం| వాయుః సంపీడ్య సంకోచ్య వక్రీకృత్య విశోష్య చ| నిస్ఫురం నీరుజం గ్రంథిం కురుతే స సిరాహ్వయః||11||
.........................पदातेस्तु सहसाऽम्भोऽवगाहनात्| व्यायामाद्वा प्रतान्तस्य सिराजालं सशोणितम्| वायुः सम्पीड्य सङ्कोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य च| निस्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिराह्वयः||११||
🔊 Audio coming soon
పదాతేస్త్విత్యాదినా సిరాగ్రంథిః| సుబోధం| (పదాతేర్వాహనేన వినా మాRగగమనం కుర్వతో, వ్యాయామాత్ కాయక్లేశజననకర్మణా ప్రతాంతస్య ప్రకర్షేణ తాంతస్యావసన్నస్య వాశబ్దస్తయోర్వికల్పార్థః| సహసా ఆశ్వేవాంభోవగాహనాజ్జలే నిమజ్జనాత్తుర్విశేషే స్నానాన్నతాపహానిరపి తు సమీరేణ కోప ఇతి విశేషః| కుపిత ఇత్యర్థాద్గమ్యతే| కుపితో వాయుః సశోణితం శోణితోపేతం సిరాజాలం సిరాసమూహం జాలాకారాః సిరా వా రక్తవాహిన్య ఇత్యర్థః| నిష్పీడ్య సంకోచ్య సంకుంచనాత్ సుషిరసంవృతిమాపాద్య వక్రీకృత్యానృజుత్వముత్పాద్య విశోష్య సంవృతమార్గతయా రక్తస్య వహనాభావాచ్ఛోషయిత్వా నిస్ఫురం స్ఫురణరహితం రుజారహితంచ గ్రంథిం కుర్యాత్, స సిరాహ్వయః సిరాగ్రంథిసంజ్ఞః| శాస్త్రాంతరోక్తయోః సస్ఫురసరుజయోర్గ్రహణార్థశ్చశబ్దః| ధన్వంతరిణాప్యుక్తం - గ్రంథిః సిరాజః స తు కృచ్ఛ్రసాధ్యో భవేద్యది స్యాత్సరుజశ్చలశ్చ| తత్రారుజశ్చాప్యచలో మహాంశ్చ మర్మోత్థితశ్చాపి వివర్జనీయః|| ఇతి)||11||
Adhikarana vraNagranthilakShaNam (12) · Śloka 12
అరూఢే రూఢమాత్రే వా వ్రణే సర్వరసాశినః| సార్ద్రే వా బంధరహితే గాత్రేఽశ్మాభిహతేఽథ వా| వాతోఽస్రమస్రుతం దుష్టం సంశోష్య గ్రథితం వ్రణం| కుర్యాత్ సదాహః కండూమాన్ వ్రణగ్రంథిరయం స్మృతః||12||
अरूढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्वरसाशिनः| सार्द्रे वा बन्धरहिते गात्रेऽश्माभिहतेऽथ वा| वातोऽस्रमस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम्| कुर्यात् सदाहः कण्डूमान् व्रणग्रन्थिरयं स्मृतः||१२||
🔊 Audio coming soon
అరూఢే వ్రణే మధురాదిసర్వరసాశినః పుంసో రూఢమాత్రే వా అచిరప్రరూఢ ఏవంవిధస్యాథవా సార్ద్రే నవే వ్రణే బంధరహితే అశ్మనా వాభిహతే గాత్రే వాయురస్రుతం దుష్టమస్రం సంశోష్య గ్రథితం వ్రణం కుర్యాత్| దాహాదియుక్తోఽయం వ్రణగ్రంథిరితి స్మృతః| (వ్రణే అరూఢే ఈషద్రూఢే రోహణసమయ ఇత్యర్థః| రూఢమాత్రే రూఢప్రాయే రూఢానంతరమేవేత్యర్థః| వాశబ్దో వికల్పార్థః| సర్వరసాశినః వ్రణవిరుద్ధామ్లాదిరసనిషేవిణః అపథ్యసేవినః ఇత్యర్థః| సార్ద్రే నవే వ్రణే బంధరహితే అబద్ధే వా అథవా గాత్రే శరీరే అశ్మాదిహతే ఆదిశబ్దేన కాష్ఠలోహాదిపరిగ్రహః| వాతః వికారకరణాదేవాస్య వికృతిరుహ్యా| కుపితో వాయురిత్యర్థః| అస్రుతమనిర్గతం అత ఏవ దుష్టం స్వస్థానాచ్చలితస్యాస్రుతిరేవ దుష్టిహేతుః| అస్రం రక్తం సంశోష్య శోషయిత్వా గ్రథితం కఠినం వ్రణం కుర్యాత్)||12||
Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (13) · Śloka 13
సాధ్యా దోషాస్రమేదోజా న తు స్థూలఖరాశ్చలాః| మర్మకంఠోదరస్థాశ్చ........................||13||
साध्या दोषास्रमेदोजा न तु स्थूलखराश्चलाः| मर्मकण्ठोदरस्थाश्च........................||१३||
🔊 Audio coming soon
ఏభ్యో దోషాస్రమేదోజాః పంచ సాధ్యాః| ఏత ఏవ స్థూలత్వాదిగుణా మర్మాదిస్థాశ్చ న సాధ్యా ఇతి సంబంధః| ఇత్యుక్తా నవగ్రంథయః| (స్థూలాః ఖరాశ్చ స్థూలఖరాః, స్థూలా మహాంతః ఖరాః ఖరస్పర్శాః, చలాని పీడనాత్ స్థానాంతరయాయినః| తుర్విశేషే అత్ర సాధ్యేష్వప్యేవంవిధానామసాధ్యత్వం విశేషః| మర్మాదిజాశ్చ న సాధ్యాః, తేషామభేద్యత్వాత్| చశబ్దః సముచ్చయే| అనుక్తానామన్యేషాం చికిత్సాకథనాద్యాప్యత్వం సూచితం| అనుక్తసాధనత్వాదస్థిగ్రంథేరసాధ్యత్వంచ)||13||
Adhikarana arbudasya sAmAnyasvarUpam (14) · Śloka 14
................................మహత్తు గ్రంథితోఽర్బుదం||14||
...............................ंअहत्तु ग्रन्थितोऽर्बुदम्||१४||
🔊 Audio coming soon
(గ్రంథేః స్వరూపముక్త్వాఽనంతరం గ్రథనసాధర్మ్యాదర్బుదస్య స్వరూపం దర్శయతి)| యస్తు గ్రంథిర్మహాన్ గ్రథితశ్చ సోఽర్బుదం భవేత్| (అర్బుదాఖ్యో రోగః| తుశబ్దేన కారణసామ్యేఽపి గ్రంథ్యర్బుదయోరర్బుదస్య దోషాస్రమాంసమేదో గ్రంథితోఽపి రుగాదీనామత్యల్పత్వం సూచితం)||14||
Adhikarana atideshena lakShaNanirdeshaH (15) · Śloka 15
తల్లక్షణం చ మేదోఽంతైః షోఢా దోషాదిభిస్తు తత్| ప్రాయో మేదః కఫాఢ్యత్వాత్ స్థిరత్వాచ్చ న పచ్యతే||15||
तल्लक्षणं च मेदोऽन्तैः षोढा दोषादिभिस्तु तत्| प्रायो मेदः कफाढ्यत्वात् स्थिरत्वाच्च न पच्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
తస్యర్బుదస్య లక్షణం గ్రంథిపఠితైర్మేదోఽంతైర్దోషాదిభిః షోఢా| అనేనాస్థిసిరావ్రణజానాం ప్రతిషేధః| ఏతచ్చార్బుదం మేదఃకఫాఢ్యత్వాత్ స్థిరత్వాచ్చ హేతోః ప్రాయో న పచ్యతే||15||
Adhikarana shoNitArbudasya visheShalakShaNam (16) · Śloka 16
సిరాస్థం శోణితం దోషః సంకోచ్యానుప్రపీడ్య చ| పాచయేచ్చ తదానద్ధం సాఽస్రావం మాంసపిండితం| మాంసాంకురైశ్చితం యాతి వృద్ధిం చాశు స్రవేత్తతః| అజస్రం దుష్టరుధిరం భూరి తచ్ఛోణితార్బుదం||16||
सिरास्थं शोणितं दोषः सङ्कोच्यानुप्रपीड्य च| पाचयेच्च तदानद्धं साऽस्रावं मांसपिण्डितम्| मांसाङ्कुरैश्चितं याति वृद्धिं चाशु स्रवेत्ततः| अजस्रं दुष्टरुधिरं भूरि तच्छोणितार्बुदम्||१६||
🔊 Audio coming soon
శోణితార్బుదస్య విశేషలక్షణత్వాత్తల్లక్షణమాహసిరాస్థమిత్యాది| దోషో వాతాదిః కుపితః సిరాస్థం శోణితం సంకోచ్యానుప్రపీడ్య చ తచ్ఛోణితం పాచయేత్| తచ్చానద్ధత్వాదియుక్తమాశు వృద్ధిం యాతి| తతో వృద్ధం సదజస్రమావిచ్ఛేదేన భూరి ప్రభూతం దుష్టరుధిరం స్రవేత్| ఏతచ్ఛోణితార్బుదముచ్యతే| (దోషో వాతాద్యన్యతమః సిరాస్థితం రక్తం సంకోచ్యైకత్ర పుంజీకృత్యాన్వనంతరం ప్రపీడ్య పీడయిత్వా| చశబ్దః సముచ్చయే| తత్స్థేనాగ్నినా మాంసత్వాపాదనాయ పాచయేచ్చ| ఆనద్ధమంతః పూరితశోణితత్వాదానాహయుక్తం సాస్రావమాస్రావయుక్తం మాంసపిండితం మాంసపిండాకారేణ సంజాతం తచ్ఛోణితార్బుదం మంసాంకురాకారైర్మాంసైర్బహుశిఖరైరిత్యర్థః| చితం వ్యాప్తమాశు శీఘ్రం వృద్ధిం యాతి| తతోఽనంతరం దుష్టరుధిరం దుష్టరక్తం అజస్రమనవరతం భూరి ప్రభూతం స్రవేత్| తచ్ఛోణితార్బుదసంజ్ఞా భవతి)||16||
Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyavibhAgaH (17) · Śloka 17
తేష్వసృఙ్మాంసజే వర్జ్యే చత్వార్యన్యాని సాధయేత్||17||
तेष्वसृङ्मांसजे वर्ज्ये चत्वार्यन्यानि साधयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
తేషు షతస్వర్బుదేష్వసృఙ్మాంసజే ద్వే వర్జ్యే| అన్యాని చత్వారి దోష మేదోభవాని సాధయేత్| ఇత్యుర్బుదాని||17||
Adhikarana shlIpadalakShaNam (18) · Śloka 18
ప్రస్థితా వంక్షణోర్వాదిమధః కాయం కఫోల్బణాః| దోషా మాంసాస్రగాః పాదౌ కాలేనాశ్రిత్య కుర్వతే| శనైః శనైర్ఘనం శోఫం శ్లీపదం తం ప్రచక్షతే||18||
प्रस्थिता वङ्क्षणोर्वादिमधः कायं कफोल्बणाः| दोषा मांसास्रगाः पादौ कालेनाश्रित्य कुर्वते| शनैः शनैर्घनं शोफं श्लीपदं तं प्रचक्षते||१८||
🔊 Audio coming soon
(అర్బుదలక్షణముక్త్వాఽనంతరం కఫాధిక్యసామ్యాచ్ఛ్లీపదలింగమాహ|) కఫోల్బణా దోషా వాతాదయో వంక్షణాదికమధఃకాయం ప్రస్థితా మాంసమస్రం చాశ్రితాః కాలేన పాదావాశ్రిత్య శనైః శనైర్ఘనం శోఫం కుర్వతే| తం నామ్నా శ్లీపదం ప్రచక్షతే| (దోషా వాతాదయః కఫోల్బణా ఉద్రిక్తకఫః కఫోల్బణత్వం శాస్త్రాంతరేష్వప్యుక్తం త్రీణ్యప్యేతాని జానీయాచ్ఛ్లీపదాని కఫోచ్ఛ్రయాత్| గురుత్వం చ మహత్వం చ యస్మాన్నాస్తి కఫం వినా|| ఇతి| మాంసాస్రగా మాంసం రక్తంచ ప్రాప్తాః వంక్షణోర్వాది అత్రాదిశబ్దేన జంఘాగుల్ఫాదిపరిగ్రహః| అధఃకాయం కాయాధోభాగం ప్రస్థితాః ప్రాప్తా ఇత్యర్థః| ప్రస్థితా ఇత్యుక్తత్వాద్దోషాణాం కఫోల్బణతయోర్ధ్వాంగాదధః కాయం ప్రతి పునః పునః ప్రస్థానస్యాఽనివృత్తిః సూచితా| కాలేన కాలాంతరేణ పాదౌ ప్రపదే ఆశ్రిత్య ప్రాప్య శనైః శనైర్మందం మందం ఘనం నిబిడం శోఫం కుర్వతే| తం శోఫం శ్లీపదమితి వదంత్యాచార్యా ఇతి శేషః)||18||
Adhikarana vAtajashlIpadalakShaNam (19) · Śloka 19
పరిపోటయుతం కృష్ణమనిమిత్తరుజం ఖరం| రూక్షం చ వాతాత్...........................||19||
परिपोटयुतं कृष्णमनिमित्तरुजं खरम्| रूक्षं च वातात्...........................||१९||
🔊 Audio coming soon
(తస్య శ్లీపదస్య వాతాదిభేదేన విశేషలక్షణం దర్శయతి|) పరిపోటయుతత్వాదికం వాతాచ్ఛ్లీపదే లక్షణం| (వాతాజ్జాతం శ్లీపదం పరిపోటేన యుతం కృష్ణం కృష్ణవర్ణమనిమిత్తరుజం నిమిత్తమంతరేణ జాతయా రుజయా యుక్తం, ఖరం ఖరస్పర్శం రూక్షమస్నిగ్ధం, చః సముచ్చయే) ||19||
Adhikarana pittajashlIpadalakShaNam (20) · Śloka 20
...................పిత్తాత్తు పీతం దాహజ్వరాన్వితం||20||
...................पित्तात्तु पीतं दाहज्वरान्वितम्||२०||
🔊 Audio coming soon
పీతత్వాదికం పిత్తాత్| (పిత్తాజ్జాతం శ్లీపదం, తుశబ్దో విశేషద్యోతకః| పీతం పీతవర్ణం దాహజ్వరాన్వితం దాహజ్వరాభ్యాం యుక్తం దాహాదిజ్వరయుక్తం వా)||20||
Adhikarana kaphajashlIpadalakShaNam (21) · Śloka 21
కఫాద్గురుస్నిగ్ధమరుక్చితం మాంసాంకురైర్బృహత్||21||
कफाद्गुरुस्निग्धमरुक्चितं मांसाङ्कुरैर्बृहत्||२१||
🔊 Audio coming soon
గురుత్వాదికం కఫాత్| (కఫాజ్జాతం శ్లీపదం గురుత్వాదియుక్తం మాంసాంకురైరంకురాకారైర్మాంసశకలైశ్చితం వ్యాప్తం బృహత్పీవరం)||21||
Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (22) · Śloka 22
తత్త్యజేద్వత్సరాతీతం సుమహత్సపరిస్రుతిః||22||
तत्त्यजेद्वत्सरातीतं सुमहत्सपरिस्रुतिः||२२||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ శ్లీపదం వత్సరాతీతత్వాదిగుణం త్యజేత్| (వత్సరాతీతమతిక్రాంతసంవత్సరం సుమహదతిశయేన పీనం సపరిస్రుతిః పరిస్రుత్యుపేతం, పరిస్రుతిః పిచ్ఛిలజలస్రవణం తచ్ఛ్లీపదం త్యజేదసాధ్యత్వన్నచికిత్సేత్)||22||
Adhikarana shlIpadaviShaye matAntaram (23) · Śloka 23
పాణినా సౌష్ఠకర్ణేషు వదంత్యన్యే తు పాదవత్| శ్లీపదం......................................||23||
पाणिना सौष्ठकर्णेषु वदन्त्यन्ये तु पादवत्| श्लीपदं......................................||२३||
🔊 Audio coming soon
ఏకే ఆచార్యాః పాదవత్ పాణ్యాదిష్వపి శ్లీపదం జాయత ఇతి వదంతి| (అన్యే ఆచార్యాః, తుశబ్దో విశేషే, పాదవత్ పాదే యథా శ్లీపదం జాయతే తథా పాణినా సౌష్ఠకర్ణేషు పాణ్యోర్నాసాయామోష్ఠయోః కర్ణయోశ్చ శ్లీపదం జాయత ఇతి వదంతి| ఉక్తంచ తంత్రాంతరే పాదవద్ధస్తయోశ్చాపి శ్లీపదం జాయతే నృణాం| కర్ణౌష్ఠనాసాస్వపి చ కేచిదిచ్ఛంతి తద్విదః|| ఇతి| అన్యే ఇతి పాక్షికోత్తయా పాణ్యాదిజానాం విరలత్వం సూచితం)||23||
Adhikarana shlIpadahetuH (24) · Śloka 24
..................జాయతే తచ్చ దేశేఽనూపే భృశం భ్రమాత్||24||
..................जायते तच्च देशेऽनूपे भृशं भ्रमात्||२४||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ శ్లీపదం భృశమానూపదేశే భ్రమాత్ సంచరణాత్ జాయతే| ఇతి శ్లీపదం| (తచ్ఛ్లీపదం ఆనూపే జలప్రాయే దేశే భృశం భ్రమాదనవరతం చంక్రమణాత్ చశబ్దాత్తత్తుల్యేష్వన్యేష్వపి| ఉక్తంచ శాస్త్రాంతరే పురాణోదకభూయిష్ఠాః సర్వర్తుషు చ శీతలాః| యే దేశాస్తేషు జాయంతే శ్లీపదాని విశేషతః|| ఇతి)||24||
Adhikarana apacInidAnam (25) · Śloka 25
మేదస్థాః కంఠమన్యాక్షకక్షవంక్షణగా మలాః| సవర్ణాన్ కఠినాన్స్నిగ్ధాన్వార్తాకామలకాకృతీన్| అవగాఢాన్ బహన్ గండాంశ్చిరపాకాంశ్చ కుర్వతే| పచ్యంతేఽల్పరుజస్తేఽన్యే స్రవంత్యన్యేఽతికండురాః| నశ్యంత్యన్యే భవంత్యన్యే దీర్ఘకాలానుబంధినః| గండమాలాపచీ చేయం దూర్వేవ క్షయవృద్ధిభాక్| తాం త్యజేత్సజ్వరచ్ఛర్దిపార్శ్వరుక్కాసపీనసాం||25||
मेदस्थाः कण्ठमन्याक्षकक्षवङ्क्षणगा मलाः| सवर्णान् कठिनान्स्निग्धान्वार्ताकामलकाकृतीन्| अवगाढान् बहन् गण्डांश्चिरपाकांश्च कुर्वते| पच्यन्तेऽल्परुजस्तेऽन्ये स्रवन्त्यन्येऽतिकण्डुराः| नश्यन्त्यन्ये भवन्त्यन्ये दीर्घकालानुबन्धिनः| गण्डमालापची चेयं दूर्वेव क्षयवृद्धिभाक्| तां त्यजेत्सज्वरच्छर्दिपार्श्वरुक्कासपीनसाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
అపాకిశ్లీపదముక్త్వాఽనంతరమనాశుపాకిత్వేన కించిత్సామ్యాదపచీం బ్రూతే-మేదస్థా ఇత్యాది| మేద ఆశ్రిత్య కంఠాదిషు గతా మలా వాతాదయః సవర్ణత్వాదిగుణాన్ వార్త్తాకైరామలకైశ్చ సదృశానవగాఢానంతర్మూలాశ్చిరపాకాంశ్చ బహూన్ గండాన్ కుర్వతే| త ఇతి గండాః అన్యే కేచిదల్పరుజః పచ్యంతే| అన్యే అతికండురాః స్రవంతి| అన్యే నశ్యంతి అన్యే భవంతి దీర్ఘకాలానుబంధినః| అయం రోగో నామ్నా గండమాలేత్యపచీతి చోచ్యతే| ఇయం చ గండమాలా దూర్వాప్రతానవత్ క్వచిత్ క్షయభాగ్భవతి క్వచిద్ వృద్ధిభాక్| తాంచ సజ్వరాదికాం త్యజేత్| ఇత్యుక్తాపచీ| (మలా వాతాదయో మేదస్థా మేదసి స్థితాః కంఠమన్యాక్షకక్షవంక్షణగాః కంఠాదికం ప్రాప్తాః సవర్ణాన్ కాయ సమానవర్ణాన్ కఠినాన్ కాఠిన్యయుక్తాన్ కాఠిన్యయుక్థాన్ స్నిగ్ధాన్ వార్తాకామలకాకృతీన్ వార్తాకామలకప్రమాణాన్ ఆవగాఢానంతర్మూలాన్ చిరపాకాన్ చిరకాలేన పాకో యేషాం తాన్, చశబ్దః సముచ్చయే, బహూన్ బహుసంఖ్యాకాన్ గండాన్ పిటకావిశేషాన్ కుర్వతే| తే గండాః అన్యే కేచిదల్పరుజ ఈషద్రుజాయుక్తాః పచ్యంతే పాకం యాంతి| కర్మకర్తరి రూపం| అన్యే పక్త్వా అతికండురా అత్యర్థం కండుయుక్తాః స్రవంతి పూయముద్గిరంతి| అన్యే నశ్యంతి రోహంతి| అన్యే భవంత్యుత్పద్యంతే| ఏవం సతి దీర్ఘకాలానుబంధినః దీర్ఘ కాలమనుబధ్నంతి న శమం యాంతి| దూర్వవత్ క్షయవృద్ధియుక్తాః దూర్వాప్రతానవదత్యంతాభావో న భవతీత్యర్థః| ఇయం గండమాలేత్యుచ్యతే అపచీతి చ| అపచ్యా నిర్వచనంచ శాస్త్రాంతరేభ్యః- తాం గ్రంథిభిస్త్వామలకాస్థిమాత్రైర్మత్స్యాండజాలప్రతిమైస్తథాన్యైః| అనన్యవర్ణైరుపచీయమానాం చయప్రకర్షాదపచీం వదంతి|| ఇతి| మేదః కఫాభ్యామేవాపచీ జాయత ఇతి ధన్వంతరిః| తానితి జ్వరాద్యన్వితాం తామపచీం త్యజేత్)||25||
Adhikarana nADIvraNaH (26) · Śloka 26
అభేదాత్ పక్వశోఫస్య వ్రణే చాపథ్యసేవినః| అనుప్రవిశ్య మాంసాదీన్ దూరం పూయోఽభిధావతి| గతిః సా దూరగమనాన్నాడీ నాడీవ సంస్రుతేః| నాడ్యేకానృజురన్యేషాం సైవానేకగతిర్గతిః||26||
अभेदात् पक्वशोफस्य व्रणे चापथ्यसेविनः| अनुप्रविश्य मांसादीन् दूरं पूयोऽभिधावति| गतिः सा दूरगमनान्नाडी नाडीव संस्रुतेः| नाड्येकानृजुरन्येषां सैवानेकगतिर्गतिः||२६||
🔊 Audio coming soon
(నాడీవ్రణస్య దీర్ఘకాలానుబంధితయా అపచీసామ్యాత్తదనంతరం నాడీవ్రణమాహ)| యత్ర పక్వశోఫో న భిద్యతే వ్రణే వా అపథ్యసేవా క్రియతే తత్ర పూయో మాంసాదీననుప్రవిశ్య దూరమభిధావతి సా గతిరిత్యుచ్యతే దూరగమనాద్ధేతోః| నాడీత్యుచ్యతే నాడీవ సంస్రుతేః| తత్ర యా ఏకా అనృజుశ్చ సా నాడీ అన్యేషామాచార్యాణాం మతే| సైవ నాడ్యనేకగతిరిత్యుచ్యతే పక్వశోఫస్య ప్రాప్తపాకతయా భేద్యస్య శోఫస్యాభేదాదవిదారణాత్ వ్రణే వ్రణయుక్తే కాల ఇత్యర్థాత్ గమ్యతే| (అపథ్యసేవినః వ్రణవిరుద్ధాన్నాశనాదిశీలస్య, చశబ్దః సముచ్చయే| పూయః మాంసాదీన్ ఆదిశబ్దేన మేదోఽస్థ్యాదిపరిగ్రహః అనుప్రవిశ్య విదార్యేత్యర్థః, దూరం తత్త్తద్దేశప్రమాణావధి అభిధావతి శీఘ్రం గచ్ఛతి| సా పూయదీర్ణా నాడీ దూరగమనాత్ దూరగత్యా గతిరిత్యుచ్యతే| నాడీవ సంస్రుతేః యథా తోయగర్భయా నాడ్యా తోయం స్రవతి తథాఽవిచ్ఛిన్నధారయా పూయవహనాత్ నాడీతి చోచ్యతే| అత్రైవ మతవిశేషం దర్శయతి-నాడీతి| అన్యేషామాచార్యాణాం మతే అనృజుః కుటిలా ఏకా అద్వితీయా గతిర్నాడీ త్యుచ్యతే| సా అనృజురేవ గతిరనేకమార్గగా చేద్గతిరితి చోచ్యతే)||26||
Adhikarana nADIvraNasya sa~gkhyAsamprAptiH (27) · Śloka 27
సా దోషైః పృథగేకస్థైః శల్యహేతుశ్చ పంచమీ||27||
सा दोषैः पृथगेकस्थैः शल्यहेतुश्च पञ्चमी||२७||
🔊 Audio coming soon
ఏవం నాడ్యాః స్వరూపముక్త్వాఽనంతరం తస్యాః సంఖ్యావిభాగం దర్శయతి-సా చ నాడీ పృథగ్దోషైస్త్రిధా| ఏకస్థైః సన్నిపతితైః చతుర్థీ| శల్యహేతుశ్చ పంచమీతి పంచ నాడ్యః||27||
Adhikarana vAtajanADIlakShaNam (28) · Śloka 28
వాతాత్ సరుక్సూక్ష్మముఖీ వివర్ణా ఫేనిలోద్వమా| స్రవత్యభ్యధికం రాత్రౌ....................||28||
वातात् सरुक्सूक्ष्ममुखी विवर्णा फेनिलोद्वमा| स्रवत्यभ्यधिकं रात्रौ....................||२८||
🔊 Audio coming soon
సరుగాదికా రాత్రావభ్యధికస్రావాంతలక్షణా వాతాన్నాడీ| (వాతాద్ధేతోర్నాడీ సరుగ్రుజాసహితా సూక్ష్మముఖీ సూక్ష్మాస్యా ఆస్యం వ్రణముఖం| వివర్ణా విగతపూర్వవర్ణా| ఫేనిలం పూయముద్వమతీతి ఫేనిలోద్వమా| రాత్రౌ నిశాయామభ్యధికం బహు స్రవతి| వ్రణప్రతిషేధే వాతోల్బణస్యాల్పసంస్రుతిముక్త్వాఽత్ర నాడీవ్రణస్యాభ్యధికపూయస్రవణకథనమహర్నిశ్యోర్నిశ్యభ్యధికసూచనార్థం న స్రావబాహుల్యాత్)||28||
Adhikarana pittajanADIlakShaNam (29) · Śloka 29
......................పిత్తాత్తృడ్జ్వరదాహకృత్| పీతోష్ణపూతిపూయస్రుద్దివా చాతి నిషించతి||29||
......................पित्तात्तृड्ज्वरदाहकृत्| पीतोष्णपूतिपूयस्रुद्दिवा चाति निषिञ्चति||२९||
🔊 Audio coming soon
పిత్తాన్నాడీ తృడాదికృత్ పీతాదిగుణపూయస్రావాద్దివా చాతి నిషించత్యతిస్రవతి| (పిత్తాన్నాడీ తృడాదీన్ కరోతి పీతవర్ణత్వాదిగుణయుక్తం పూయం స్రవతి| దివా అహన్యతి నిషించతి అతీవ పూయస్రుతిం కరోతి| చశబ్దః సముచ్చయే||29||
Adhikarana kaphajanADIlakShaNam (30) · Śloka 30
ధనపిచ్ఛిలసంస్రావా కండూలా కఠినా కఫాత్| నిశి చాభ్యధికక్లేదా......................||30||
धनपिच्छिलसंस्रावा कण्डूला कठिना कफात्| निशि चाभ्यधिकक्लेदा......................||३०||
🔊 Audio coming soon
కఫాన్నాడీ ఘనం పిచ్ఛిలంచ స్రవతి కండూలా కఠినా చ భవతి తస్యాంచ నిశ్యభ్యధికం క్లేదో భవతి| (కఫాన్నాడీ ఘనో నిబిడః పిచ్ఛిలశ్చ స్రావః పూయవహనం యస్యాః సా తథోక్తా కండూలా కండూబహులా కఠినా కఠినస్పర్శా నిశి అబ్యాధికక్లేదా రాత్రావధికతరపూయవాహినీ చ క్లేదశబ్దేన క్లేదజం పూయం గృహ్యతే)||30||
Adhikarana sannipAtanADIlakShaNam (31) · Śloka 31
..........................సర్వైః సర్వాకృతిం త్యజేత్||31||
..........................सर्वैः सर्वाकृतिं त्यजेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
సర్వైర్దోషైః సర్వాకృతిర్వాతాదిలక్షణయుక్తా భవతి, తాం సన్నిపాతజాం నాడీం త్యజేదితి| (సర్వైర్వాతపిత్తకఫైః సర్వాకృతిం వాతపిత్తకఫనాడీలక్షణయుక్తాం సన్నిపాతజాం నాడీం త్యజేన్న చికిత్సేత్)||31||
Adhikarana shalyajanADIlakShaNam (32-34) · Śloka 34
ంతఃస్థితం శల్యమనాహృతం తు కరోతి నాడీం బహతే చ సాస్య| ఫేనానువిద్ధం తనుమల్పముష్ణం సాస్రంచ పూయం సరుజంచ నిత్యం||32|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగ సంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే గ్రంథ్యర్బుదశ్లీపదాపచీ నాడీవిజ్ఞానీయో నామ చతుస్త్రింశోఽధ్యాయః||34||
न्तःस्थितं शल्यमनाहृतं तु करोति नाडीं बहते च सास्य| फेनानुविद्धं तनुमल्पमुष्णं सास्रञ्च पूयं सरुजञ्च नित्यम्||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग संग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापची नाडीविज्ञानीयो नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः||३४||
🔊 Audio coming soon
అంతఃశరీరాంతః శల్యమనాహృతం నాడీ కరోతి| సా చ శల్యజా నాడీ అస్యాతురస్య ఫేనానుబిద్ధాదిగుణం పూయం స్రవతి| (వహతే చ సాస్యాదితి పాఠః| అంతఃస్థితం యేన కేనాపి హేతునా నాహార్యతయా శరీరాంతర్భాగస్థితం శల్యం విషాణవేణ్వాయసాదికమాయుధం తుశబ్దో విశేషద్యోతకః| అనాహృతమనుద్ధతం నాడీం నాడీవ్రణం కరోతి| సా నాడీ ఆస్యాద్ వ్రణముఖాత్ ఫేనానువిద్ధం ఫేనయుక్తం తనుమఘనం ఉష్ణముష్ణస్పర్శం సాస్రం సరక్తం పూయం సరుజం రుజాసహితం, చశబ్దాత్ కదాచిన్నీరుజంచ, నిత్యం సర్వదా అల్పమల్పమాత్రం వహతే స్రవతి| చశబ్దౌ సముచ్చయార్థౌ)||32|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే చతుస్త్రింశోఽధ్యాయః||