39. guhyarōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha guhyarogapratiShedho nAmaikonacatvAriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગુહ્યરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઉક્તક્રમેણૈવ ગુહ્યોરોગાણાં પ્રતિષેધં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે| અથેત્યાદિ પૂર્વવત્| ગુહ્યરોગાણાં પ્રતિષેધં ચિકિત્સિતમ્|| ૧||

Adhikarana apadaMshAnAM cikitsAkramaH (2) · Śloka 2

અપદંશેષૂત્પન્નમાત્રેષુ પાકપરિહારાર્થં મેઢ્રમધ્યે સિરાં વિધ્યેત્| ઉભયતશ્ચાસ્ય વિધિવદ્દોષાનપહરેદ્વિશેષતો વિરેચનેન| તદ યોગ્યસ્ય ત્વત્યુચ્છ્રિતાનાસ્થાપનેન| યથાદોષં ચાલેપસેકાદીનવિરતં વિદધ્યાત્| એવં સદ્ય એવ રુક્તોદશોફરાગસંરમ્ભા નિવર્તન્તે| પક્વેષુ તુ શસ્ત્રમવચારયેત્| સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરેણ તિલ કલ્કેનાલેપયેત્||૨||

તત્ર પૂર્વમપદંશાનાં સામાન્યચિકિત્સામાહ-અપદંશેષ્વિતિ| બહુવચનં વિશેષાનપેક્ષયા સાધારણચિકિત્સાપ્રદર્શનાર્થમ્| સુબોધમ્| ઉભયત ઊર્ધ્વમધશ્ચ| તદયોગ્યસ્યાલ્પાગ્ન્યાદેઃ| અત્યુચ્છ્રિતાનિત્યુપદંશવિશેષણમ્| (ઉત્પન્નમાત્રેષ્વચિતકાલજનિતેષ્પદંશાખ્યેષુ ગુહ્યરોગેષુ પાકપરિહારાર્થં મેઢ્રમધ્યે મેઢ્રસ્ય મધ્યભાગે ન તુ મૂલેઽગ્રે વા ઉપર્યવેધ્યસિરાસઙ્કરેણ વેધ્યસિરાયા દુર્જ્ઞેયત્વાદધોભાગે સીવનીં વર્જયિત્વા તત્પાર્શ્વત ઇતિ ચ મન્તવ્યમ્| પૂર્વં સિરાવેધે નિવૃત્તાપદંશશુક્રવ્યાપત્સુ મેઢ્ર ઇત્યેતાવન્માત્રકથનેન સ્થાનવિશેષસ્યાનિર્દેશાદત્ર મધ્ય ઇત્યુક્તમ્| ઉત્પન્નમાત્રેષ્વિત્યુક્ત્યા ચિરોત્થિતેઽપ્યતિપ્રવૃદ્ધેન શોફેન સિરાન્તર્ધાનાદવેધ્યતયા અનપાયિભિર્જલૌકોભિર્દુષ્ટાસ્રવિસ્રાવણં કાર્યમિતિ ચ દ્યોત્યતે| સૌશ્રુતેઽપ્યુક્તમ્ ઉપદંશેષુ સાધ્યેષુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દેહિનઃ| મેઢ્રમધ્યે સિરાં વિધ્યેત્ પાતયેદ્વા જલૌકસઃ|| ઇતિ)| યથાદોષમિત્યુચ્છ્રિતદોષાનતિક્રમેણ| (પ્રાપ્તપાકસ્ય ક્રિયામાહ શસ્ત્રમવચારયેદ્યથાયોગ્યં પાટનાદિકં કર્તુમ્| (પક્વેષુ પાકં પ્રાપ્તેષુ સત્સુ તુશબ્દેનાશુ શસ્ત્રાવચાર્યતાઽસ્ય દુષ્કરત્વં ચ દ્યોત્યતે| ઉક્તં ચ શાસ્ત્રાન્તરે શસ્ત્રેણોપાચરેચ્ચાપિ પાકમાગતમાશુ વૈ|| ઇતિ)|| ૨||

Adhikarana apadaMsheShu sAmAnyacikitsA (3) · Śloka 3

જમ્બ્વામ્રસુમનોનીપશ્વેતકામ્બોજિકાઙ્કુરાન્| સલ્લકીબદીબિલ્વપલાશતિનિશોદ્ભવાઃ| ત્વચઃ ક્ષીરિદ્રુમાણાઞ્ચ ત્રિફલાં ચ પચેજ્જલે| સ ક્વાથઃ ક્ષાલનં તેન પક્વં તૈલઞ્ચ રોપણમ્| ગોજીવિડઙ્ગમધુકસર્વગન્ધૈશ્ચ પેષિતૈઃ| તુત્થગૈરિકલોધ્રૈલામનોહ્વાલરસાઞ્જનૈઃ| હરેણુપુષ્પકાસીસસૌરાષ્ટ્રીલવણોત્તમૈઃ| લેપઃ ક્ષૌદ્રદ્રુતૈઃ સૂક્ષ્મૈરપદંશવ્રણાપહઃ| દાર્વીત્વક્શઙ્ખતાર્ક્ષ્યોત્થલાક્ષાગોક્ષીરવિડ્રસઃ| સક્ષૌદ્રતૈલસર્પિર્ભિર્લેપઃ શ્રેષ્ઠો વ્રણેઽથવા| લાક્ષાદ્રાક્ષાતસીક્ષૌદ્રઃ ક્ષૌદ્રશૈલેયતાર્ક્ષ્યજૈઃ| કપાલે ત્રિફલાઽદગ્ધા સઘૃતા રોપણી પરમ્| સામાન્યં સાધનમિદં...........................||૩||

ક્ષાલનાર્થં તૈલપચનાર્થં ચ ક્વાથમાહ-જમ્બ્વાદ્યઙ્કુરાન્ સલ્લક્યાદીનાં ક્ષીરિદ્રુમાણાં ચ ત્વચઃ ત્રિફલાં ચ જલે પચેત્| સ ક્વાથઃ ક્ષાલનં તેનૈવ ચ ક્વાથેન ગોજ્યાદિભિશ્ચ પેષિતૈઃ પક્વં તૈલં રોપણમ્| નીપો ભૂમિકદમ્બઃ| શ્વેતકામ્બોજિકાખ્યઃ શ્વેતપાકી શિખણ્ડિકા ચ| સલ્લક્યાદ્યુદ્ભવાસ્ત્વચઃ ક્ષીરિદ્રુમાણાઞ્ચ વટાદીનાં ત્વચ એવ| (ચતુર્ગુણે જલે પચેત્| દ્વાદશાંશાવશિષ્ટઃ સ ક્વાથઃ ક્ષાલનં વ્રણપ્રક્ષાલનાય હિતમિત્યર્થઃ| તેન કષાયેણ પક્વં પાચિતં તૈલં વ્રણરોપણં ચ) ગોજી ગોજિહ્વા| તુત્થાદિભિઃ સૂક્ષ્મપિષ્ટૈઃ ક્ષૌદ્રદ્રુતૈર્લેપોઽપદંશવ્રણાપહઃ| (ક્ષૌદ્રદ્રુતૈઃ ક્ષૌદ્રેણ દ્રવત્વમાપાદિતૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ સૂક્ષ્મરજીકૃતૈઃ તુત્થાદિભિર્હરેવણ્વાદિભિશ્ચ પ્રલેપ અપદંશવ્રણરોપણઃ| 'સૌરાષ્ટ્રી તુવરમૃત્તિકા| પુષ્પં પુષ્પાઞ્જનમ્' ઇતિ પ્રબન્ધસંગ્રહે)| દાર્વીત્વગાદિભિર્લેપો વ્રણે શ્રેષ્ઠઃ| તાર્ક્ષ્યોત્થં રસાઞ્જનમ્, ગોઃ ક્ષીરમ્, વિડ્રસં ચ તસ્યા એવ| અથવા લાક્ષાદિભિઃ ક્ષૌદ્રાન્તૈર્લેપઃ| અથવા ક્ષૌદ્રાદિભિર્દ્રવ્યજાતૈઃ| રોપણદ્રવ્યવિશેષમાહ-ત્રિફલાયાઃ કપાલ એવ દાહો વિવક્ષિતઃ| (અદગ્ધા અન્તર્ધૂમં વિપાચિતા સઘૃતા ઘૃતોપેતા ત્રિફલા પરમતિશયેન રોપણં પ્રલેપાદ્ વ્રણરોપણમ્| રોપણં પરમિતિ પાઠઃ)| ઇદં સર્વાપદંશાનામવિશેષેણ સાધનં ચિકિત્સિતમ્| (ઇદમનન્તરોક્તં સર્વં કર્મસામાન્યં સાધનં સર્વેષામપદંશાનાં સામાન્યં ચિકિત્સિતમ્)|| ૩||

Adhikarana vAtikApadaMshaicikitsA (4) · Śloka 4

............................વાતિકં તુ પ્રલેપયેત્| અપક્વં કુષ્ઠયષ્ટ્યાહ્વસુરદારુપુનર્નવૈઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્લોહસરલરાસ્નાપુણ્ડ્રાહ્વસંયુતૈઃ| અથવા નિચુલૈરણ્ડબીજગોધૂમચિક્કસૈઃ||૪||

વાતિકં ત્વપદંશમપક્વં કુષ્ઠાદિભિર્લોહાદિયુતૈઃ સ્નિગ્ધોષ્ણૈઃ પ્રલેપયેત્| અથવા નિચુલાદિભિઃ| (લોહમગરુઃ| ચિક્કસં યવચૂર્ણમ્)|| ૪||

Adhikarana paittikApadaMshacikitsA (5) · Śloka 5

ગૈરિકાઞ્જનમઞ્જિષ્ઠામધુકોશીરપદ્મકૈઃ| સચન્દનોત્પલૈઃ શીતૈર્ઘૃતાઢ્યૈઃ પિત્તસમ્ભવમ્| પદ્મોત્પલમૃણાલૈર્વા સસર્જાર્જુનવેતસૈઃ| સેચયેચ્ચ ઘૃતક્ષીરશર્કરેક્ષુમધૂદકૈઃ||૫||

પિત્તસમ્ભવં ત્વપદંશમપક્વમિતિ પ્રકરણાત્| ગૈરિકાદિભિરુત્પલાન્તૈઃ શીતૈર્ઘૃતાઢ્યૈઃ પ્રલેપયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અથવા પિત્તસમ્ભવં પદ્માદિભિર્વેતસાન્તૈઃ પ્રલેપયેત્ ઘૃતાદિભિશ્ચ સેચયેત્| (અઞ્જનં રસાઞ્જનમ્| મૃણાલં પદ્મનાલમ્-ઇતિ નિબન્ધસંગ્રહે)|| ૫||

Adhikarana shlaiShmikApadaMshacikitsA (6) · Śloka 6

ધવસાલાશ્વકર્ણાજકર્ણત્વગ્ભિઃ કફોત્થિતમ્| સુરાપિષ્ટાભિરુષ્ણાભિઃ સતૈલાભિઃ પ્રલેપયેત્| રજન્યતિવિષામુસ્તસરલામરદારુભિઃ| સપત્રપાઠાપત્તૂરૈરથવા શ્લેષ્મસમ્ભવમ્||૬||

કફોત્થિતમપદંશં ધવાદિત્વગ્ભિઃ સુરયા પિષ્ટાભિરુષ્ણાભિસ્તૈલયુક્તાભિઃ પ્રલેપયેત્| અથવા રજન્યાદિભિઃ પત્તૂરાન્તૈઃ શ્લેષ્મસમ્ભવં પ્રલેપયેત્| (સુશ્રુતે તુ વાતજેઽપદંશે કુષ્ઠયષ્ટ્યાદિકષાયેણ કફજે સુરસારગ્વધાદિકષાયાભ્યાઞ્ચ સેચનમુક્તમ્)|| ૬||

Adhikarana pAkaprAptipariharaNam (7) · Śloka 7

ન ચ યાતિ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભૃશમ્| પક્વૈઃ સ્નાયુસિરામાંસૈઃ પ્રાયો નશ્યતિ હિ ધ્વજઃ||૭||

સર્વશ્ચપદંશો યથા પાકં ન યાતિ તથા ભૃશં પ્રયતેત| યતઃ પક્વૈઃ સ્નાય્વાદિભિઃ ધ્વજો મેઢ્રઃ પ્રાયો નશ્યતિ| (યથા યેન પ્રકારેણ પાકં ન પ્રાપ્નોતિ તથા તથા તેન પ્રકારેણ ભૃશં પ્રયતેત અતિશયેન યત્નમાચરેત્| વમનવિરેચનાસૃઙ્હ્મોક્ષપ્રલેપપરિષેકાદિભિરનવરતમુપાચરેદિત્યર્થઃ| પક્વૈઃ પ્રાપ્તપાકૈઃ સ્નાય્વાદિભિઃ ધ્વજો લિઙ્ગં પ્રાયો નશ્યતિ નાશં પ્રાપ્નોતિ| પ્રાયઃશબ્દેન કેષાઞ્ચિચ્ચિકિત્સાસાધ્યત્વમપિ સૂચિતમ્)|| ૭||

Adhikarana avashiShTApadaMshayoshcikitsA (8) · Śloka 8

અપદંશદ્વયે શિષ્ટે પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્||૮||

શિષ્ટદ્વયં રક્તજં સન્નિપાતજઞ્ચ તત્ર પ્રત્યાખ્યાનં કૃત્વા ન સિધ્યતીત્યુક્ત્વા ક્રિયામાચરેત્| ઇત્યપદંશઃ|| ૮||

Adhikarana arshasAM cikitsA (9) · Śloka 9

અર્શાંસિ યથાયોગં શુદ્ધદેહસ્ય શસ્ત્રક્ષારાગ્નિભિઃ સાધ યેત્| ઉપદંશોક્તા ચાત્ર રસક્રિયા લેપઃ||૯||

અર્શસાં સુબોધમ્| અપદંશોક્તા રસક્રિયા તુત્થાદિકા|| ૯||

Adhikarana sarShapikAcikitsA (10) · Śloka 10

સર્ષપિકાં વિલિખ્ય કષાયૈરવચૂર્ણયેત્| તૈરેવ ચ તૈલં વ્રણરોપણં કુર્યાત્||૧૦||

સર્ષપિકાયાં પ્રથમં શસ્ત્રેણ વિલેખનં તતઃ કાયૈર્લોધ્રાદિભિરવચૂર્ણનં તૈરેવ ચ કષાયૈસ્તૈલં વ્રણરોપણં કુર્યાત્સાધયેત્|| ૧૦||

Adhikarana avamanthacikitsA (11) · Śloka 11

અવમન્થે જલૌકસો યોજયેત્| પક્વભિન્નં ધવતિન્દુક સલ્લકીપત્તઙ્ગસર્જકૃતેન તૈલેન રોપયેત્||૧૧||

અવમન્થે સુબોધમ્-સ્વયં પક્વં તતશ્ચ ભિન્નં ધવાદિભિઃ કૃતેન તૈલેન રોપયેત્|| ૧૧||

Adhikarana kumbhIkAcikitsA (12) · Śloka 12

તદ્વત્ કુમ્ભીકામુપચરેત્| લોધ્રતિન્દુકત્રિફલાકૃતસ્તુ લેપસ્તૈલં ચ રોપણમ્||૧૨||

કુમ્ભીકાં તદ્વદવમન્થવદુપાચરેત્| લોધ્રાદિકો લેપઃ તૈરેવ ચ કૃતં તૈલં રોપણમ્|| ૧૨||

Adhikarana alajIcikitsA (13) · Śloka 13

અલજીં સ્રુતરક્તાં કષાયૈરવચૂર્ણયેત્| તેષ્વેવ ચ તૈલં વ્રણરોપણાર્થં કુર્વીત||૧૩||

અલજ્યાં સુબોધમ્| તેષ્વેવ ચેતિ કષાયદ્રવ્યેષુ|| ૧૩||

Adhikarana uttamAcikitsA (14) · Śloka 14

ઉત્તમાં પિટકાં શસ્ત્રેણ ચ્છિત્વા કષાયચૂર્ણપ્રદેહૈર્મધુ મદ્ભિરુપાચરેત્||૧૪||

ઉત્તમાયાં સુબોધમ્| મધુમદ્ભિર્મધુયુક્તૈઃ કષાયરસદ્રવ્યાણાં ચૂર્ણૈઃ પ્રદેહૈશ્ચોપાચરેત્|| ૧૪||

Adhikarana puShkarikAdInAM cikitsA (15) · Śloka 15

પુષ્કરિકાસંવ્યૂઢાસ્પર્શહાનિત્વક્પાકેષુ પિત્તવિસર્પોક્તો વિધિઃ||૧૫||

પુષ્કરિકાદિષુ ચિકિત્સિતોક્તપિત્તવિસર્પવિધિઃ|| ૧૫||

Adhikarana mRuditacikitsA (16) · Śloka 16

મૃદિતં કોષ્ણેન બલાતૈલેન પરિષેચયેત્| મધુરદ્રવ્યકલ્કૈ શ્ચ સુખોષ્ણૈર્ઘૃતસ્નિગ્ધૈરુપનાહયેત્||૧૬||

મૃદિતમિતિ મૃદિતાખ્યમ્| બલાતૈલં શારીરોક્તમ્| મધુરદ્રવ્યાણિ સૂત્રોક્તાનિ, તૈઃ સુખોષ્ણાદિગુણૈરુપનાહયેત્|| ૧૬||

Adhikarana aShThIlikAcikitsA (17) · Śloka 17

અષ્ઠીલિકાં જલૌકોભિર્ગ્રહયેત્| તથાઽનુપશમે શ્લેષ્મ ગ્રન્થિમિવ શસ્ત્રેણોદ્ધરેત્||૧૭||

અષ્ઠીલિકાયાં સુબોધમ્| શ્લેષ્મગ્રન્થિર્ગ્રન્થ્યાદાવુક્તા|| ૧૭||

Adhikarana nivRuttacikitsA (18) · Śloka 18

નિવૃત્તં સર્પિષાભ્યજ્ય સ્વેદયેત્| સ્વિન્નમુપનાહયેત્ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સાલ્વલેન| તતો ભૂયઃ સ્વેદયિત્વા ઘૃતેના ભ્યજ્ય શનૈઃ શનૈશ્ચર્મ સમાનયન્ મણિમવપીડયેત્| પીડ યિત્વા ચ પુનરુપનાહયેત્| સ્નિગ્ધોષ્ણં ચાન્નપાનમ્||૧૮||

નિવૃત્તાખ્યે સર્પિષાભ્યક્તે પશ્ચાત્ સ્વિન્ને સૂત્રોક્તૈઃ સાલ્વલાદિભિસ્ત્રિરાત્રં દોષાદ્યપેક્ષયા પઞ્ચરાત્રં વોપનાહયેત્| ઉપનાહો બન્ધઃ| સાલ્વલઃ સુબોધઃ| સમાનયેદ્યથાપ્રાપ્તં સમ્યગાનયેત્|| ૧૮||

Adhikarana avapATikAcikitsA (19) · Śloka 19

અવપાટિકાયામપ્યયં વિધિઃ||૧૯||

અવપાટિકાયામપિ અયમેવ નિવૃત્તોક્તો વિધિઃ|| ૧૯||

Adhikarana niruddhamaNicikitsA (20) · Śloka 20

નિરુદ્ધમણૌ સુવર્ણાદિકૃતાં દારુજાં વા જતુસૃતાં નાડી મુભયતોદ્વારં સ્નેહાભ્યક્તાં સ્રોતસિ પ્રણિધાય સૂકરશિં શુમારયોર્વસયા મજ્જ્ઞા વા પરિષેચયેત્| ચક્રતૈલેન વા| વાતહરસિદ્ધેન વા ત્રિવૃતેન| તૃતીયે તૃતીયે ચાહનિ નાડીં પીનતરાં વિદધ્યાત્| એવમસ્ય સ્રોતોદ્વારં વિવર્ધયેત્ સ્નિગ્ધં ચાહારં ભોજયેત્| એવમનુપશાન્તૌ શસ્ત્રેણ સેવનીં પરિહૃત્ય દારયિત્વા સદ્યઃ ક્ષતવદુપાચરેત્||૨૦||

નિરુદ્ધમણૌ નાડીવિધાનમ્| પરિષેકશ્ચ સુબોધઃ| શિંશુમારો મત્સ્યવિશેષઃ| વાતહરૈર્દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન ત્રિવૃતેન સ્નેહત્રયેણ| સુબોધમ્| સદ્યઃક્ષતવત્સદ્યોવ્રણવિધાનતઃ|| ૨૦||

Adhikarana grathitAdInAM cikitsA (21) · Śloka 21

ગ્રથિતં નાડીસ્વેદેન સ્વેદયિત્વા સ્નિગ્ધોષ્ણૈરુપનાહયેત્| શતપોનકં લિખિત્વા કષાયર્ચૂર્ણૈઃ સક્ષૌર્દ્રૈર્લેપયેત્| વિદાર્યાદિસિદ્ધેન ચ તૈલેન રોપયેત્| શર્કરાર્બુદે રક્ત વિદ્રધિવત્ સાધનમ્||૨૧||

ગ્રથિતં ગ્રથિતાખ્યમ્| વ્યાખ્યાસમં શતપોનકમર્બુદઞ્ચ|| ૨૧||

Adhikarana sarvaiShvantaHshuddhicikitsA (22) · Śloka 22

સર્વેષુ ચ યથાસ્વમન્તઃ શુદ્ધિં કષાયલેપઘૃતતૈલરસક્રિયા ચૂર્ણશોધનરોપણાન્ વિદધ્યાત્||૨૨||

સર્વેષ્વિતિ પુરુષગુહ્યરોગેષુ| યથાસ્વમિતિ દોષાદ્યપેક્ષયા અન્તઃ-શુદ્ધ્યાદીન્ વિદધ્યાત્| ઇત્યુક્તા મેઢ્રવ્યાપદઃ| (કષાયરસદ્રવ્યકૃતો લેપઃ કષાયલેપઃ)|| ૨૨||

Adhikarana vAtikIyonivyApaccikitsA (23) · Śloka 23

યોનિવ્યાપદિ તુ વાતિક્યાં લવણતૈલાક્તાં યોનિં પિણ્ડ નાડીકુમ્ભીપ્રભૃતિભિઃ સ્વેદયેત્| તતઃ સુખોષ્ણામ્બુપરિષિ ક્તસર્વગાત્રાં જાઙ્ગલરસૈર્ભોજયેત્| બલાદ્રોણદ્વયનિર્યૂહે પયસ્યાસાલપર્ણીમાગધિકશતા વરીકાકનાસાશ્રાવણીશર્કરાજીવનીયગર્ભં ક્ષીરચતુર્ગુણં ઘૃતતૈલાઢકં સાધયેત્ તત્પાનાત્ સર્વાન્ વાતપિત્તવિકા રાનપોહતિ ગર્ભજનનં ચ| શતાવરીત્રિફલાગુડૂચીકાશ્મર્યમૃદ્વીકાકાસમર્દકપરૂષ કહરિદ્રાદ્વયસહચરશુકનાસાપુનર્નવૈઃ કાર્ષિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થઃ સિદ્ધઃ પીતો વાતજાન્ યોનિરોગાનપોહતિ ગર્ભજનનશ્ચ| સૈન્ધવવચોપકુઞ્ચિકાપિપ્પલીવૃષકયવક્ષારાજમોદાજાજી સિતોપલાચિત્રકચૂર્ણો મદિરાલુલિતઃ સર્પિષા સંયાવીકૃત્ય ભક્ષિતો યોનિપાર્શ્વવસ્તિવેદનાર્શોગુલ્મહૃદ્રોગહરઃ| શૂલે વૃષકરાસ્નાગોક્ષુરક શૃતં પયઃ પિબેત્| વૃષક માતુલુઙ્ગમૂલમદયન્તિકાસૈન્ધવપિપ્પલીકૃષ્ણજીરકકલ્કં વા મદ્યેન| તેનૈવ ચાર્જકમૂલં બિલ્વયુક્તં વા પિપ્પલી યુક્તં વા| સૌવર્ચલોપકુઞ્ચિકા પિપ્પલીર્વા મદ્યેનાવન્તિ સોમેન વા| દન્તીત્રિફલાગુડૂચીક્વાથઃ સુખોષ્ણો યોનેઃ પરિષેકઃ| કુષ્ઠતગરદેવદારુવાર્તાકિનીસૈન્ધવૈઃ સાધિતં તૈલં પિચુના ધારયેત્| રાસ્નામાલતીચ્છિન્નરુહામધુકબલાવ્યાઘ્રીદેવદારુચિત્રકયૂ થિકામૂલૈઃ કર્ષાંશૈસ્તૈલપ્રસ્થઃ સમૂત્રો દ્વિગુણપયસા વિપ ક્વઃ પિચુના પ્રણીતોઽનિલાર્તિહરઃ| બસ્તિકર્મ ચાભીક્ષ્ણં સ્વેદં ચ પ્રયોજયેદ્વિશેષતો વાતહરૈઃ સુકુમારબલાતૈલશિરીષતૈલૈઃ શતપાકસહસ્રપાકૈશ્ચા નુવાસનમુત્તરવસ્તિઞ્ચ| એષ ક્રમો વિશેષેણ યોનિર્વેદના કાર્કશ્યસ્તમ્ભસ્રંસસ્પર્શહાનિઘ્નશ્ચ||૨૩||

એવં પુંગુહ્યરોગાણાં ચિકિત્સામુક્ત્વાઽનન્તરં સ્ત્રીગુહ્યરોગચિકિત્સામાહ-વાતિકાભિધાનાયાં યોનિવ્યાપદિ યોનિં લવણતૈલેનાભ્યજ્ય પિણ્ડાદિસ્વેદૈઃ સ્વેદયેત્| સર્વગાત્રામિતિ સમ્ભવાત્સ્ત્રિયમ્| બલાકષાયે પયસ્યાદિગર્ભં ઘૃતતૈલયોર્મિશ્રીભૂતયોરાઢકં સાધયેત્ પચેત્| દ્રોણદ્વયનિર્યૂહો દ્રોણદ્વયક્વાથઃ| સુબોધમ્| શતાવર્યાદિભિર્ઘૃતપ્રસ્થઃ સુબોધઃ| (કાર્ષિકૈઃ કર્ષપ્રમાણૈઃ શતાવર્યાદિભિઃ સિદ્ધઃ પક્વો ઘૃતપ્રસ્થઃ પીતો વાતજનિતાન્ યોનિરોગાનપોહતિ નાશયતિ)| સૈન્ધવાદિચૂર્ણો મદિરાદિલુલિતઃ સર્પિષા સંયાવીકૃત્ય યવધાન્યવત્ સાધયિત્વા ભાક્ષિતો યોન્યાદિવેદનાદિહરઃ| (સંયાવ ઉત્કારિકા ઇતિ જેજ્જટઃ)| યોનિશૂલે વૃષકાદિસિદ્ધં પયઃ પિબેત્| વૃષકો વાસકઃ| વૃષકમાતુલુઙ્ગાદિકં વા મદ્યેન પિબેત્| તેનૈવેતિ મદ્યેનાર્જકસ્ય સૂક્ષ્મકુઠેરસ્ય મૂલં બિલ્વયુક્તં વા પિપ્પલીયુક્તં વા અથવા સૌવર્ચલાદિકં મદ્યેનાવન્તિસોમેન વા| (અવન્તિસોમં કાઞ્જિકમ્)| દન્ત્યાદિક્વાથેન યોનેઃ પરિષેકઃ| કુષ્ઠાદિભિઃ સાધિતં તૈલં પિચુના કાર્પાસચુલુકેન યોનૌ ધારયેત્| વાર્તાકિની બૃહતી| રાસ્નાદિવિપક્વતૈલપિચુપ્રયોગઃ સુબોધઃ| વ્યાખ્યાસમમ્| શતપાકસહસ્રપાકૌ વાતવ્યાધ્યુક્તૌ| એષ ઇત્યનન્તરોક્તઃ સર્વઃ ક્રમઃ|| ૨૩||

Adhikarana aticaraNAdInAM cikitsAkramaH (24) · Śloka 24

અતિચરણાદિષુ સર્વાસ્વનિલજાસ્વયમેવ ક્રમઃ||૨૪||

અતિચરણાદિષુ દશસુ મહાયોન્યન્તાસ્વયમેવ વાતિકીવિહિતઃ ક્રમઃ|| ૨૪||

Adhikarana aticaraNAyAM visheShaH (25) · Śloka 25

ધારયેચ્ચાતિચરણાયાં યવગોધૂમકિણ્વકુષ્ઠશતપુષ્પા શ્રયાહ્વપ્રિયઙ્ગુબલાખુકર્ણીકલ્કકૃતામુત્કારિકામ્||૨૫||

તત્ર વિશેષ અતિચરણાયાં યવાદિકૃતામુત્કારિકાં યોનૌ ધારયેત્|| ૨૫||

Adhikarana prAkcaraNAdiShu punaH kramavisheShaH (26) · Śloka 26

પ્રાક્ચરણાશુષ્કાવિપ્લુતાકર્ણિનીષુ તૈલમુત્તરબસ્તિં દદ્યાત્||૨૬||

પ્રાક્ચરણાદિષુ ચતુર્ષુ સુબોધમ્|| ૨૬||

Adhikarana viplutAyAM visheShaH (27) · Śloka 27

ધારયેચ્ચ વિપ્લુતાયાં ગોમત્સ્યાન્યતરપિત્તેનૈકવિંશતિ કૃત્વો ભાવિતાન્ ક્ષૌમનક્તકાન્ કિણ્વં વા માક્ષિક યુક્તમેવમસ્યાઃ સ્રોતાંસિ વિશુદ્ધ્યન્તિ કણ્ડૂક્લેદશો ફાશ્ચ નિવર્તન્તે||૨૭||

ગોર્વા મત્સ્યાનાં વા પિત્તેનૈકવિંશતિવારાન્ ભાવિતાન્ ક્ષૌમનક્તકાન્ વિપ્લુતાયાં ધારયેત્| સુબોધમ્| અસ્યા વિપ્લુતાયાઃ||૨૭||

Adhikarana karNinyAM visheShaH (28) · Śloka 28

કર્ણિન્યાં તુ કુષ્ઠાર્કપલ્લવપિપ્પલીસૈન્ધવૈર્બસ્તમૂત્ર પિષ્ટૈર્વર્ત્તિ કૃત્વા ધારયેત્| શ્લેષ્મહરઞ્ચ સર્વં કુર્યાત્||૨૮||

કર્ણિન્યાં વિશેષઃ કુષ્ઠાદિભિર્વર્ત્તિ શ્લેષ્મહરં વમનાદિકમ્||૨૮||

Adhikarana udAvRuttAyAM visheShaH (29) · Śloka 29

ઉદાવૃત્તાયામાનૂપમાંસરસાઃ ક્ષીરં સ્વેદો દશમૂલત્રિવૃતા ક્વાથકલ્કસિદ્ધશ્ચ સ્નેહઃ પાનાનુવાસનોત્તરબસ્તિષુ| યોનિસ્રંસે ચ મહાયોનિપ્રભૃતિષ્વેષ એવં વિધિઃ||૨૯||

ઉદાવૃત્તાયાં સુબોધમ્| મહાયોનિપ્રભૃતિષુ યોનિસ્રંસે ચ એષ એવ ઉદાવૃત્તાવિધિઃ|| ૨૯||

Adhikarana jAtAghnyAdInAM cikitsA (30) · Śloka 30

જાતઘ્નીરક્તયોનિરક્તક્ષયાસુ કુટજકા્શ્મર્યક્વાથ સિદ્ધં સર્પિરુત્તરબસ્તૌ દદ્યાત્| અથવા મૃગાજાવિવરા હરુધિરામ્લદધિમધુઘૃતાનીતિ||૩૦||

જાતઘ્ન્યાદિત્રયે કુટજાદિસિદ્ધઘૃતોત્તરબસ્તિર્યોનૌ પ્રણિધેયઃ| અથ વા મૃગાદિરુધિરાણ્યમ્લદધ્યાદીનિ ચ મિશ્રીકૃતાન્યુત્તરબસ્તિઃ સ્યાત્|| ૩૦||

Adhikarana doShAnusAraM kramavisheShaH (31) · Śloka 31

ભવતિ ચાત્ર- સ્નેહેન વેદબસ્ત્યાદિ વાતલાસ્વનિલાપહમ્| કારયેદ્રક્તપિત્તઘ્નં શીતં પિત્તકૃતાસુ ચ| શ્લેષ્મલાસુ ચ રૂક્ષોષ્ણં કર્મ કુર્યાદ્યથાયથમ્| સન્નિપાતે વિમિશ્રં તુ સંસૃષ્ટાસુ ચ કારયેત્||૩૧||

ભવતિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ| વાતલાસુ યોનિવ્યાપત્સુ સ્નેહનાદિકમનિલાપહં સર્વં કર્મ કારયેત્| પિત્તકૃતાસુ સર્વં રક્તપિત્તઘ્નં શીતઞ્ચ| શ્લેષ્મલાસુ તુ સર્વં કર્મ રૂક્ષોષ્ણમ્| યથાયથમિતિ દોષાદ્યપેક્ષયા વિમિશ્રં કર્મ સન્નિપાતે સંસૃષ્ટાસુ ચ કારયેત્|| ૩૧||

Adhikarana sthApanApavRuttAyAH karma (32) · Śloka 32

સ્નિગ્ધસ્વિન્નાં તથા યોનિં દુઃસ્થિતાં સ્થાપયેત્સમામ્| પાણિના નમયેત્ જિહ્યાં સંવૃતાં પ્રથયેત્ પુનઃ| પ્રવેશયેન્નિસ્સૃતાં ચ વિવૃતાં પરિવર્તયેત્| સ્થાપનાપવૃતા યોનિર્હિ શલ્યભૂતા સ્રિયામતા||૩૨||

સુબોધમ્| સમસ્થાપનાદૌ હેતુઃ સ્થાપનાવૃત્તેત્યાદિ (દોષવૈપરીત્યેનાભિધાય વ્યાધિવૈપરીત્યેન ભેષજનિર્દેશઃ| સ્નિગ્ધસ્વિન્નાં દુઃસ્થિતાં સ્થાપયેદ્યથાપૂર્વમ્| પાણિના નમયેજ્જિહ્યાં સ્નિગ્ધસ્વિન્નામિત્યનુવર્તનીયમ્| જિહ્યાં કુટિલમિત્યર્થઃ| સંવૃતાં વ્યાસયેત્ પુનઃ ક્રમેણ વિસ્તારયેત્| અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનામ્| પ્રવેશયેન્નિસૃતાં તુ વિવૃતાં પરિવર્તયેત્,તિર્યગ્વ્યવસ્થિતામિત્યર્થઃ| યસ્માત્ સ્થાપનાપવૃત્યા યોનિઃ શલ્યભૂતા સ્રિયા મતા- ઇતિ જેજ્જટઃ)| તથા તદ્વત્ દુઃસ્થિતાં સ્થાનભ્રંશાદ્વિષમાં યોનિં સમાં યથાસ્થાનં સ્થાપયેત્| જિહ્યાં કુટિલાં યોન્યન્તર્ગતતુલ્યાગ્રેણ હસ્તેન નમયેત્| અત્ર નમનકથનેનોન્નમનસ્યાઽશક્યત્વાદુન્નતપ્રદેશસ્ય નમનેનૈવ નિમ્નસ્યૌન્નત્યજનનં દ્યોત્યતે| સંવૃતાં સંવરણાદણૂભૂતાં પુનઃ પ્રથયેત્ અઙ્ગુલ્યગ્રેણ પ્રસારયેત્| નિસ્સૃતાં બહિર્નિર્ગતાં પ્રવેશયેત્ હસ્તાગ્રેણ મન્દં મન્દં પ્રપીડ્યાન્તરાવેશયેત્| વિવૃતાં વિચિત્રકર્મણોઽનિલસ્ય વૈગુણ્યેન વિવણાદ્વેણુનાડ્યાકારેણ સ્થિતાં પરિવર્તયેત્ પરિતઃ શનૈર્ગૃહીત્વા સંવૃણુયાત્| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| સ્થાનાદ્ ભ્રષ્ટા યોનિઃ સ્ત્રિયા નાર્યાઃ શલ્યભૂતા શલ્યત્વં પ્રાપ્તા મતા| શલ્યશબ્દેનૈકાવયવજત્વેઽપ્યેષામવયવાનામકર્મણ્યતાકરત્વં દ્યોત્યતે| હિ પ્રસિદ્ધૌ) ||૩૨||

Adhikarana pa~jcakarmabhiH shodhanam (33) · Śloka 33

સર્વાં વ્યાપન્નયોનિં ચ કર્મભિર્વમનાદિભિઃ| મૃદુભિઃ પઞ્ચભિર્નારીં સ્નિગ્ધસ્વિન્નામુપાચરેત્||૩૩||

સર્વાં વ્યાપન્નયોનિં યોનિવ્યાપદ્યુક્તાં નારીં સંસ્નેહ્ય સ્વેદયિત્વા વમનાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ કર્મભિર્મૃદુભિરેવોપચરેત્| મૃદુભિરતીક્ષ્ણૈર્વમનાદિભિર્વમનવિરેચનાસ્થાપનાસ્રસાવનસ્યૈઃ પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ||૩૩||

Adhikarana sthAnApavRuttAyAH karma (34) · Śloka 34

સર્વતઃ સુવિશુદ્ધાયાઃ શેષં કર્મ વિધીયતે| બસ્ત્યભ્યઙ્ગપરીષેકપ્રલેપપિચુધારણમ્||૩૪||

સ્નિગ્ધસ્વિન્નાં તથા યોનિં દુઃસ્થિતાં સ્થાપયેત્સમામ્| કર્માણિ યથોલ્બણદોષપ્રશમનાય વિધીયન્તે દ્વિત્રાણિ સર્વાણિ વા યથાસમ્ભવમ્| સર્વતઃ શુદ્ધાનાં યદ્યત્ કર્મ વક્ષ્યામાણં તત્ સર્વં કાર્મુકં સમ્પદ્યતે યત આહ સર્વતઃ સુવિશુદ્ધાયાઃ સમ્યગૂર્ધ્વમધશ્ચ શેષં કર્મ વિધીયતે-ઇતિ જેજ્જટઃ|| ૩૪||

Adhikarana doShAdyavasthAnusAraM yogavisheShAH (35) · Śloka 35

હિંસ્રાકલ્કં સમીરાર્ત્તૌ કોષ્ણમભ્યજ્ય ધારયેત્| પઞ્ચવલ્કસ્ય પિત્તાર્ત્ત્તૌ શ્યામાદીનાં કફાતુરા| વમિન્યાપ્લુતયોશ્ચૈવ સ્વેદયિત્વા પ્રયોજયેત્| તર્પણં સ્નેહપિચુભિર્ભોજનં ચાનિલાપહમ્| સલ્લકીજિઙ્ગિણીજમ્બુધવત્વક્પઞ્ચવલ્કલૈઃ| કષાયૈઃ સાધિતાત્સ્નેહાત્પર્યુપપ્લુતયોઃ પિચુમ્| કુલીરસૂકરવસા સર્પિર્ભિર્મધુરૈઃ શૃતૈઃ| પૂરયિત્વા મહાયોનિં બધ્નીયાત્ ક્ષૌમનક્તકઃ| પ્રસ્રસ્તાં સર્પિષાભ્યજ્ય ક્ષીરસ્વિન્નાં પ્રવેશયેત્| બધ્નીયાદ્વેશવારસ્ય પિણ્ડેનામૂત્રકાલતઃ||૩૫||

હિંસ્રેત્યાદિભિસ્રયઃ કલ્કા વાતાર્ત્યાદિષુ યોનિધારણે| સુબોધમ્| પઞ્ચવલ્કલો ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષવેતસત્વચઃ| મહાયોનિં કુલીરાદિવસાસર્પિર્ભિર્મધુરદ્રવ્યસિદ્ધૈઃ પૂરયિત્વા ક્ષૌમનક્તકૈર્બધ્નીયાત્| પ્રસ્રસ્તેત્યાદિ સુબોધમ્| આમૂત્રકાલત ઇતિ વેગધારણ્પ્રતિષેધાર્થમ્|| ૩૫||

Adhikarana vAtavyAdhyuktaM karma (36) · Śloka 36

યચ્ચ વાતવિકારાણાં કર્મોક્તં તચ્ચ કારયેત્| સર્વવ્યાપત્સુ મતિમાન્ મહાયોન્યાં વિશેષતઃ| ન હિ વાતાદૃતે યોનિર્વનિતાનાં પ્રદુષ્યતિ| અતો જિત્વા તમન્યસ્ય કુર્યાદ્દોષસ્ય ભેષજમ્||૩૬||

યચ્ચ ચિકિત્સિતે વાતવિકારાણાં કર્મોક્તં તત્ સર્વં સર્વાસુ યોનિવ્યાપત્સ્વપિ કારયેત્| તદ્વાતહરં કર્મ મહાયોન્યાં વિશેષતઃ કારયેત્| યસ્માદ્વાતાદૃતે વનિતાનાં યોનિર્ન દુષ્યતિ અતો હેતોસ્તં વાતં જિત્વાઽન્યસ્ય દોષસ્ય ભેષજં કુર્યાત્| (વનિતાનાં સ્ત્રીણાં યોનિઃ વાતાદૃતે વાતમન્તરેણ ન પ્રદુષ્યતિ દુષ્ટિં ન પ્રાપ્નોતિ| હિર્યસ્માદર્થે અતોઽસ્માદ્ધેતોસ્તં વાતં જિત્વા અન્યસ્ય દોષસ્ય પિત્તશ્લેષ્માદેર્ભેષજં ચિકિત્સિતં કુર્યાત્|| ૩૬||

Adhikarana paittike yogavisheShAH (37) · Śloka 37

પિત્તલાનાં તુ યોનિનાં સેકાભ્યઙ્ગપિચુક્રિયાઃ| શીતાઃ પિત્તજિતઃ કાર્યાઃ સ્નેહનાર્થં ઘૃતાનિ ચ| શતાવરીમૂલતુલાચતુષ્કાત્ ક્ષુણ્ણપીડિતાત્| રસેન ક્ષીરતુલ્યેન પાચયેત ઘૃતાઢકમ્| જીવનીયૈઃ શતાવર્યા મૃદ્વીકાભિઃ પરૂષકૈઃ| પિષ્ટૈઃ પ્રિયાલૈશ્ચાક્ષાંશૈર્મધુકા્દ્ધપલાન્વિતૈઃ| સિદ્ધશીતે તુ મધુનઃ પિપ્પલ્યાશ્ચ પલાષ્ટકમ્| શર્કરાયા દશપલં ક્ષિપેલ્લિહ્યાત્ પિચું તતઃ| યોન્યસૃક્શુક્રદોષઘ્નં વૃષ્યં પુંસવનં પરમ્| ક્ષતં ક્ષયમસૃક્પિત્તં કાસં શ્વાસં હલીમકમ્| કામિલાં વાતરુધિરં વિસર્પં હૃચ્છિરોગ્રહમ્| અપસ્મારાર્દિતાયામમદોન્માદાંશ્ચ નાશયેત્| એવમેવ પયસ્સર્પિર્જીવનીયોપસાધિતમ્| ગર્ભદં પિત્તજાનાઞ્ચ રોગાણાં પરમં હિતમ્||૩૭||

પિત્તલાયાં યોનીનાં સેકાદયઃ શીતાઃ પિત્તજિતશ્ચ કાર્યાઃ| સ્નેહનાર્થં ઘૃતાન્યેવ કાર્યાણિ| (પિત્તલાનામ્ બહુપિત્તાનામ્| પિત્તજાનામિતિ વક્તવ્યે પિત્તલાનામિત્યુક્તિર્ન્ન હિ વાતદૃત ઇત્યાદિપૂર્વોક્તગ્રન્થસ્ય વિરોધનિરાસાર્થમ્| યોનીનાં યોનિવ્યાપદામિત્યર્થઃ| શીતાઃ સ્પર્શવીર્યયોઃ શીતાઃ પિત્તજિતઃ પિત્તઘ્નાઃ શીતશબ્દેનૈવ પિત્તહરત્વે સિદ્ધે પુનરપિ પિત્તઘ્નકથનં પિત્તઘ્નાનાં મન્દશીતગુર્વાદીનાં મધ્યેઽત્ર શીતસ્ય વિશેષોપયોજ્યત્વદ્યોતનાર્થમ્| સેકાભ્યઙ્ગપિચુક્રિયાઃ સેકઃ પરિષેકઃ| અભ્યઙ્ગઃ સ્નેહપ્રલેપઃ| પિચુક્રિયા પિચુનક્તકનિક્ષેપણમ્| ક્રિયાશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| કાર્યાઃ કર્ત્તવ્યાઃ| સ્નેહનાર્થં શોધ્યવિષયે સ્નેહયિતું ઘૃતાનિ પિત્તઘ્નૌષધૈર્બહુધા સિદ્ધાનિ ચશબ્દાત્ કાર્યાણીત્યર્થઃ| શતાવરીત્યાદિના તાન્યેવ ઘૃતાન્યુચ્યન્તે-શતાવરીમૂલાનિ પરિપૂર્ણસારાણ્યનુપહતાનિ ચ ગૃહ્યન્તે| સુબોધમ્| (દ્વિયષ્ટિમધુકૈર્ભિષગિતિ ચરકપાઠઃ| શતાવરીઘૃતે દ્વિયષ્ટિમધુકૈરિતિ દ્વિગ્રહણં ભાગાદ્વિગુણપ્રતિપાદનાર્થમ્| યષ્ટિમધુકદ્વયપ્રતિપાદનાર્થં વા| સ્થલજં જલજં ચેતિ મધુકં દ્વિવિધં સ્મૃતમિત્યામ્નાયાત્| બ્રાહ્મણાન્ પ્રાશયેત્પૂર્વમિતિ અદૃષ્ટવૃદ્ધ્યર્થમેષા પરિભાષાઽન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યા| ઇતિ જેજ્જટઃ)| દ્વિબલામધુકાન્વિતૈરિતિ હૃદયપાઠઃ| ક્ષુણ્ણપીડિતાન્| શતાવરીમૂલસ્ય તુલાચતુષ્કાત્ ક્ષીરતુલ્યેન રસેન| એતાવન્માત્રસ્ય શતાવરીમૂલસ્ય યાવાન્ રસો જાયતે તત્તુલ્યેન પયસેત્યર્થઃ| અક્ષાંશૈરક્ષપ્રમાણૈઃ પિષ્ટૈર્જીવનીયાદિભિર્ઘૃતાઢકં વિપચેત્| સિદ્ધશીતે ચાસ્મિન્ ઘૃતે મધુનઃ પિપ્પલીચૂર્ણસ્ય ચ પલાષ્ટકં સિતાયા દશપલઞ્ચ ક્ષિપેત્ તતસ્તસ્માત્ પિચું કર્ષપ્રમાણં લિહ્યાદાતુર ઇતિ શેષઃ| તદ્ ઘૃતં યોન્યસૃક્શુક્રદોષઘ્નં વૃષ્યં શુક્રવર્ધનમ્|| પરમતિશયેન પુંસવનં ગર્ભદમ્| ક્ષતાદીંશ્ચ નાશયેત્| મૃદ્વીકાદીનાં બહુવચનોક્તિઃ છન્દોઽનુરોધાત્ )| એવમેવેતિ શતાવરીવિધાનેન પયસ્સર્પિઃક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતં જીવનીયોપસાધિતં ગર્ભદત્વાદિગુણમ્| ('ગર્ભદં પિત્તલાનાં ચ યોનીનાં સ્યાદ્ભિષગ્જિતમ્'-ઇતિ ચરકપાઠઃ| એવમેવેતિ ક્ષીરસર્પિઃ ક્ષીરાદુત્થિતં એવમેવ પૂર્વવિધિમતિદિશતિ સિદ્ધશીતે ચ મધુન ઇત્યાદિ યાવત્ બ્રાહ્મણાન્ પ્રાશયેત્ પૂર્વમિત્યાદિ-ઇતિ જેજ્જટઃ)||૩૭||

Adhikarana raktayonicikitsAkramaH (38) · Śloka 38

રક્તયોન્યામસૃગ્વર્ણૈરનુબન્ધમવેક્ષ્ય ચ| યથાદોષોદયં યુઞ્જ્યાદ્રક્તસ્થાપનમૌષધમ્||૩૮||

રક્તયોન્યામસૃજો વર્ણૈઃ સિરાવ્યધોક્તપ્રકારેણ વાતાદીનામન્યતમસ્ય દોષસ્યાનુબન્ધમવેક્ષ્ય દોષોદયાનતિક્રમેણ રક્તસ્થાપનં રક્તસ્રાવહરમૌષધં યુઞ્જ્યાત્| (રક્તયોન્યામસૃગ્વર્ણૈરનુબન્ધં કૃષ્ણારુણનીલપીતપાણ્ડૂત્વાદિભિર્વાતાદીનામાધિક્યમલ્પત્વં ચ સમીક્ષ્ય તતો યથાદોષં યો યો દોષો યથાદોષં રક્તસ્થાપનમૌષધં કાર્યમિતિ જેજ્જટઃ)|| ૩૮||

Adhikarana vAtottarAsRugdaracikitsA (39) · Śloka 39

તિલચૂર્ણં દધિઘૃતં ફાણિતં સૌકરી વસા| ક્ષૌદ્રયુક્તં જયેત્પીતં વાતોત્તરમસૃગ્દરમ્| વરાહસ્ય રસો મેધ્યઃ સકૌલત્થશ્ચ તદ્ગુણઃ| પત્રકલ્કો ઘૃતે ભૃષ્ટો રાજાદનકપિત્થયોઃ| શર્કરાક્ષૌદ્રયષ્ટ્યાહ્વનાગરૈશ્ચ યુતં દધિ||૩૯||

તિલાદિકં ક્ષૌદ્રયુક્તં પીતં વાતાદિકં રક્તસ્રાવં જયેત્| ઉત્તરો બલવાન્| વરાહમાંસરસઃ કૌલત્થેન રસેન યુક્તસ્તદ્ગુણો વાતોત્તરમસૃગ્દરં જયેદિત્યર્થઃ| રાજાદનકપિત્થયોસ્તુ બાલપત્રકલ્કો ઘૃતે ભૃષ્ટસ્તદ્ગુણ એવ| તથા શર્કરાદિભીર્યુક્તં દધિ|| ૩૯||

Adhikarana pittottarAsRugdaracikitsA (40) · Śloka 40

પયસ્યોત્પલશાલૂકબિસકાલીયવારિજમ્| સપયશ્શર્કરાક્ષૌદ્રં રક્તે પિત્તોત્તરે પિબેત્| તણ્ડુલીયકમૂલં વા સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્ભસા| સતાર્ક્ષ્યશૈલં લાક્ષાં વા છાગેન પયસા પિબેત્| વાસાઘૃતં મહાતિક્તં રક્તપિત્તહિતઞ્ચ યત્||૪૦||

પયસ્યાદિકં ક્ષૌદ્રાન્તં પિત્તાધિકે રક્તેઽસૃગ્દરે પિબેત્| પયસ્યા ક્ષીરિકા| શાલૂકં જલજકન્દમ્| બિસં પદ્માદિજમ્| કાલીયં પીતચન્દનમ્| અથવા પિત્તોત્તરે રક્તે તણ્ડુલીયકમૂલં ક્ષૌદ્રયુક્તં તા્ક્ષ્યશૈલયુક્તઞ્ચ તણ્ડુલામ્ભસા પિબેત્| અથવા કેવલામેવ લાક્ષાં છાગેન પયસા પિબેત્| વાસાઘૃતઞ્ચ રક્તપિત્તોક્તં પિબેત્| તથા મહાતિક્ત-મન્યચ્ચ યત્ કિઞ્ચિદ્રક્તપિત્તહિતં તત્ સર્વમત્રેષ્યતે| (પૈત્તિકેઽસૃગ્દરે પિબેદિતિ ચરકપાઠઃ| પયસ્યાદીનેકશ એકૈકશઃ પયઃશર્કરાક્ષૌદ્રસહિતં પૈત્તિકેઽસૃગ્દરે પિબેદિતિ જેજ્જટઃ)|| ૪૦||

Adhikarana kaphottarAsRugdaracikitsA (41) · Śloka 41

મધુકં ત્રિફલાં લોધ્રં મુસ્તં સૌરાષ્ટ્રિકાં મધુ| મદ્યૈર્નિમ્બગુડૂચ્યૌ ચ કફજેઽસૃગ્દરે પિબેત્||૪૧||

કફાસૃગ્દરે મધુકાદિકં ગુડૂચ્યન્તં મદ્યૈઃ પિબેત્|| ૪૧||

Adhikarana puShyAnugaM cUrNam (42) · Śloka 42

પાઠાં જમ્બ્વામ્રયોરસ્થિશિલોદ્ભેદં રસાઞ્જનમ્| અમ્બષ્ઠાં શાલ્મલીપિચ્છાં સમઙ્ગાં વત્સકત્વચમ્| વાહ્નીકબિલ્વાતિવિષાલોધ્રતોયદગૈરિકમ્| શુણ્ઠીમધુકમાચીકરક્તચન્દનકટ્ફલમ્| કટ્વઙ્ગવત્સકાનન્તા ધાતકીમધુકાર્જુનમ્| પુષ્યે ગૃહીત્વા સઞ્ચ્ચૂર્ણ્ય સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના| પિબેદર્શસ્વતીસારે રક્તં યચ્ચોપવેશ્યતે| દોષા જન્તુકૃતા યે ચ બાલાનાં તાંશ્ચ નાશયેત્| યોનિદોષં રજોદોષં શ્યાવશ્વેતારુણાસિતમ્| ચૂર્ણં પુષ્યાનુગં નામ હિતમાત્રેયપૂજિતમ્||૪૨||

પાઠાદિકમર્જુનાન્તં પુષ્યે ગૃહીત્વા સંયોજ્ય પશ્ચાચ્ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ક્ષૌદ્રેણ યુક્તં તણ્ડુલોદકેનાર્શઃપ્રભૃતિષુ પિબેત્| એતચ્ચ બાલાનાં યેકૃમિકૃતા દોષાસ્તાન્ યોનિદોષં ચ શ્યાવાદ્યન્યતમવર્ણં રજોદોષં ચ નાશયેત્| એતચ્ચૂર્ણં નામ્ના પુષ્યાનુગમ્| હિતં પથ્યમાત્રેયેણ પુનર્વસૂનાં પૂજિતમ્| જમ્બૂફલસ્યામ્રફલસ્ય ચાસ્થિ| શિલોદ્ભેદં શિલાજતુ| અમ્બષ્ઠા સાહસ્રી, સૈવ બહુમૂલિકા| શાલ્મલ્યાઃ સમ્બન્ધિની પિચ્છા| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા| વાહ્નીકં કુઙ્કુમમ્| તોયદો મુસ્તઃ| માચીકં કુટજફલમ્| કટ્વઙ્ગઃ સ્યોનાકઃ| અનન્તા યવાસકઃ| (પાઠામિત્યાદિ| શિલોદ્ભેદઃ પાષાણભેદકઃ| અમ્બષ્ઠા દક્ષિણાપથે પ્રસિદ્ધૈવ| દ્વિતીયાં પાઠામપરે શાલ્મલીવેષ્ટંખપુરમિત્યર્થઃ| માચીકમુત્તરાપથે પ્રસિદ્ધમેવ| કટ્વઙ્ગોરલુઃ| વત્સક ઇન્દ્રયવોઽભિપ્રેતઃ ફલશબ્દલોપાત્| અનન્તા ઉત્પલસારિવા| મધુકં દ્વિયષ્ટિમધુકં સ્થલજલજભેદેન દ્વિધેત્યુક્તમ્| પુષ્યે ગૃહીત્વેત્યાદૃષ્ટાનુગ્રહાર્થમ્| યોનિદોષં રજોદોષં રજોદોષા રજોવિશેષાઃ શ્વેતાદયઃ પ્રદરભેદાઃ યોનિવ્યાપલ્લિઙ્ગા એવ| ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૪૨||

Adhikarana garbhasrAvoktA cikitsA (43) · Śloka 43

સર્વેષુ ગર્ભસ્રાવોક્તં પ્રદરેષુ પ્રશસ્યતે||૪૩||

શારીરે યદ્ગર્ભસ્રાવ ઉક્તં ચિકિત્સિતં તત્સર્વં પ્રદરેઽપિ શસ્યતે| પ્રદરમસૃગ્દરમતિરજ ઇતિ પર્યાયાઃ|| ૪૩||

Adhikarana raktakShaye cikitsA (44) · Śloka 44

રક્તક્ષયાયાં ક્ષીરઞ્ચ જીવનીય શૃતં પિબેત્||૪૪||

રક્તક્ષયાયાં વ્યાપદિ જીવનીયાખ્યમહાકષાયશૃતં ક્ષીરં પિબેત્|| ૪૪||

Adhikarana shlaiShmike yonidoShe varttayaH (45) · Śloka 45

યોન્યાં બલાસદુષ્ટાયાં વર્ત્તિઃ સંશોધને હિતા| વારાહે બહુશઃ પિત્તે ભાવિતૈર્નક્તકૈઃ કૃતાઃ| ભાવિતં પયસાઽર્કસ્ય માષચૂર્ણં સસૈન્ધવમ્| વર્ત્તિઃ કૃતા ક્ષણં ધાર્યા સેક્તવ્યાનુસુખામ્બુના| પિપ્પલીમાષમરિચશતાહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ| પ્રદેશિન્યઙ્ગુલીતુલ્યા વર્ત્તિર્યોનિવિશોધની||૪૫||

શ્લેષ્મયોન્યાખ્યાયાં વરાહપિત્તેન બહુશો ભાવિતૈર્નૈક્તકૈર્વસ્રખણ્ડૈઃ કૃતા વર્ત્તિર્યોનૌ ધાર્યા શોધની પરં હિતા ચ| (યોન્યાઃ શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટાયા વર્ત્તિઃ સંશોધની હિતા વ્રણપ્રતિષેધોક્તા| અથવા વારાહે બહુશઃ પિત્ત ઇત્યાદિ| તતોઽનન્તરં સ્વેદ્યા સુખામ્બુના| ઇતિ જેજ્જટઃ)| અર્કક્ષીભાવિતં માષચૂર્ણં પશ્ચાચ્ચ સૈન્ધવયોજિતં તેન કૃતા વર્ત્તિઃ શ્લેષ્મયોન્યાં ક્ષણં ધાર્યા| તતશ્ચ શ્લેષ્મયોનિઃ સુખામ્બુના સેક્તવ્યા| પિપ્પલ્યાદિભિરઙ્ગુષ્ઠનિકટાઙ્ગુલીતુલ્યા વર્તિર્યોન્યા વિશોધની||૪૫||

Adhikarana udumbarashalATusiddhaM tailam (46) · Śloka 46

ઉદુમ્બરશલાટૂનાં દ્રોણં દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્| સપઞ્ચવલ્કતિલકમાલતીનિમ્બપલ્લવે| નિશાસ્થિતે જલે તસ્મિંસ્તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્| પલાશશાલ્મલીલાક્ષાધવનિર્યાસવલ્કલૈઃ| પિષ્ટૈર્યુક્તં તતઃ સ્નેહપિચું યોનૌ નિધાપયેત્| સશર્કરૈઃ કષાયૈશ્ચ શીતૈઃ કુર્વીત સેચનમ્| પિચ્છિલા વિવૃતા યોનિશ્ચિરદુષ્ટા તુ દારુણા| સપ્તાહાચ્છુધ્યતિ ક્ષિપ્રમપત્યં ચ સમશ્નુતે||૪૬||

ઉદુમ્બરશલાટૂનાં સૂક્ષ્માણાં ફલાનાં દ્રોણં દ્વાદશધિકાનિ પઞ્ચશતનિ ફલાનિ| દ્રોણં જલસ્ય ચ તાન્યેવ| શલાટૂનાં ચાર્દ્રાણામેવ પ્રયોગઃ ન્યાય્યઃ| કિમ્ભૂતે અમ્ભસઃ દ્રોણે, આહ-સપઞ્ચવલ્કલાદિકે| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષવેતસવલ્કલૈઃ| સર્વૈરેકત્ર સમ્યુક્તૈઃ પઞ્ચ વલક્લમુચ્યતે| પલ્લવશબ્દસ્ય તિલકાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| તિલકો મુચુલિન્દઃ (મયિવેલું)| રાત્રાવુદુમ્બરાસ્થિતે પ્રાતઃ સ્રુતે તસ્મિન્ જલે તૈલપ્રસ્થં પલાશાદીનાં નિર્યાસૈર્વલ્કલૈશ્ચ પિષ્ટૈર્યુક્તં પચેત્| તતસ્તૈલાત્ સ્નેહપિચું યોનૌ નિધાપયેત્| કષાયદ્રવ્યૈઃ સેચનોપયોગિભિઃ સશર્કરૈઃ સેચનં કુર્વીત| અનેન સ્નેહપિચુના સેચનાન્તે સપ્તાહં પ્રયુક્તેન પિચ્છિલાદિગુણા યોનિઃ ક્ષિપ્રં શુષ્યતિ અપત્યં ચ લભતે| ચિરદુષ્ટા ચિરકાલદુષ્ટા| પિચ્છિલાદિત્વં કફાદિ-કૃતમ્| ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૪૬||

Adhikarana udumbarasiddhatailam (47) · Śloka 47

ઉદુમ્બરસ્ય દુગ્ધેન ષટ્કૃત્વો ભાવિતાત્તિલાત્| તૈલં ક્વાથેન તસ્યૈવ કાર્યં ધાર્યં ચ પૂર્વવત્||૪૭||

ઉદુમ્બરસ્રુતેષુ ક્ષીરેષુ ષડ્વારાન્ ભવિતાત્તિલાત્ પીડિતાત્તૈલં તસ્યૈવોદુમ્બરસ્યૈવ ક્વાથેન કાર્યમિતિ સાધ્યમ્| ધાર્યં ચ પૂર્વવદિતિ સ્નેહપિચું યોનૌ નિધાપયેત્ કષાયદ્રવ્યૈઃ સેચનોપયોગિભિઃ સશર્કરૈઃ સેચનાન્તે ચ સ્નેહં પિચુના યોનૌ ધાર્યમ્| (ધાર્યઞ્ચ પૂર્વવત્પિચુમિત્યર્થઃ| ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૪૭||

Adhikarana dhAtakyAditailam (48) · Śloka 48

ધાતક્યામલકીપત્રસ્રોતોજમધુકોત્પલૈઃ| જમ્બ્વામ્રસારકાસીસલોધ્રકટ્ફલતિન્દુકૈઃ| સૌરાષ્ટ્રિકાદાડિમત્વગુદુમ્બરશલાટુભિઃ| અક્ષમાત્રૈરજામૂત્રે ક્ષીરે ચ દ્વિગુણે પચેત્| તૈલપ્રસ્થં તદભ્યઙ્ગપિચુબસ્તિષુ યોજયેત્| શૂનોત્તાનોન્નતા સ્તબ્ધા પિચ્છિલા સ્રાવિણી તથા| વિપ્લુતોપપ્લુતા યોનિઃ સિધ્યેત્સસ્ફોટશૂલિની||૪૮||

ધાતકીપત્રાદિભિસ્તૈલપ્રસ્થં પચેત્| તચ્ચ તૈલમભ્યઙ્ગાદિષુ યોજયેત્ તેન ચ શૂનત્વાદિગુણા યોનિઃ સિધ્યેત્| (સૌરાષ્ટ્રિકા તુવરમૃત્તિકા| શૂના ઉન્નતા ઇતિ અન્તર્મુખી સૂચીમુખી ચોચ્યતે| અથવા દોષારબ્ધં શૂનોન્નતત્વમ્| ઇતિ જેજ્જટઃ| અક્ષમાત્રૈરક્ષપ્રમાણૈર્ધાતક્યાદિભિરજામૂત્રપ્રસ્થેન ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થેન ચ સહ તૈલપ્રસ્થં પચેત્| તત્તૈલમભ્યઙ્ગે પિચુનિક્ષેપણે બસ્તિકર્મણિ ચ યોજયેત્| તથા પ્રયોજિતે સતિ શૂનત્વાદિયુક્તા યોનિઃ સિધ્યેત્ શમં પ્રાપ્નોતિ)||૪૮||

Adhikarana dhAvanam (49) · Śloka 49

અર્કનિમ્બામ્રકોશામ્રબિલ્વબૂકધવોદ્ભવૈઃ| કરીરજિઙ્ગિણીજમ્બૂકરઞ્જાર્જુનશિગ્રુજૈઃ| પલાશસિધ્રકોત્થૈશ્ચ કષાયૈર્દ્ધાવનં પરમ્| શુક્તસીધુમધૂન્મિશ્રૈર્યોનેઃ સ્રાવનિવારણમ્| કુર્યાત્ સતક્રગો મૂત્રશુક્તૈર્વા ત્રિફલારસૈઃ||૪૯||

અર્કાદ્યુદ્ભવૈર્યથાલાભં કષાયૈસ્તથા કરીરાદિજૈસ્તથા પલાશસિધ્રકોત્થૈશ્ચ કષાયૈઃ સર્વૈશ્ચ શુક્તાદિમિશ્રૈર્યોનેર્દ્ધાવનં ક્ષાલનં પરં શ્રેષ્ઠં સ્રાવનિવારણમ્| કોશામ્રઃ ક્ષુદ્રામ્રનામકઃ| જિઙ્ગિણી મઞ્જિષ્ઠા| સિધ્રકઃ સિન્દુવારકઃ| બૂક ઊરુબૂકઃ| અદિલોપાત્ એરણ્ડઃ| પુલ્લાસ ઉત્તરાપથે| શુક્તં ચુક્રં| ઇતિ જેજ્જટઃ)| અથવા ત્રિફલારસૈસ્તક્રાદિયુક્તૈર્ધાવનં કુર્યાત્|| ૪૯||

Adhikarana yavAntAdishIlanam (50) · Śloka 50

યવાન્નમભયારિષ્ટં શીધુ તૈલં ચ શીલયેત્| પિપ્પલ્યયોરજઃ પથ્યાપ્રયોગાંશ્ચ સમાક્ષિકાન્||૫૦||

યોનિવ્યાપત્સ્વનવરતશીલનીયાન્યાહ-યોનિવ્યાપત્સુ યવાન્નાદિકં શીલયેત્| અભયારિષ્ટમર્શશ્ચિકિત્સિતોક્તમ્| રસાયનાદ્યુક્તાંશ્ચ પિપલ્યાદિપ્રયોગાન્ સમાક્ષિકાન્ શીલયેત્| માક્ષિકોપેતાન્ પિપ્પલીપ્રયોગાનયોરજઃપ્રયોગાન્ પથ્યાપથ્યપ્રયોગાંશ્ચ શીલયેત્ સર્વકાલં ભજેત્|| ૫૦||

Adhikarana pANDurAsRugdaracikitsA (51) · Śloka 51

રોહીતકજટાકલ્કં પાણ્ડુરેઽસૃગ્દરે પિબેત્| ધાત્રીમજ્જ્ઞોઽથવા કલ્કં સિતામાક્ષિકસંયુતમ્| મધુનામલકીચૂર્ણં રસં વા પ્રાશયેત્ સિતે| સલોધ્રવલ્કેન વટત્વક્કષાયેણ ધાવયેત્| આસ્રાવે ક્ષૌમપટ્ટાન્ વા ભાવિતાંસ્તેન ધારયેત્| પ્લક્ષત્વક્ચૂર્ણપિણ્ડં વા ધારયેન્મધુના કૃતમ્| યોન્યા સ્નેહાક્તયા લોધ્રપ્રિયઙ્ગુમધુકસ્ય વા| ધાર્યા મધુકૃતા વર્ત્તિઃ કષાયાણામ્ ચ ભૂરિશઃ| સ્રાવચ્છેદાર્થમભ્યક્તાં ધૂપયેદ્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ| સરલાગુગ્ગુલુયવૈઃ સતૈલૈઃ કટુમત્સ્યકૈઃ||૫૧||

સુબોધમ્| રોહીતકજટા કુશાલ્મલીમૂલમ્| સિતે શુક્લેઽસૃગ્દરે આમલકાચ્ચૂર્ણં વા રસં વા મધુના સહ પ્રાશયેત્| આમલક એવામલકી| તત્રૈવાસ્રાવે વટત્વચઃ કષાયેણ સલોધ્રવલ્કેન પ્રક્ષાલનમ્| અથવા તેનૈવ પ્રક્ષાલનકષાયેણ ભાવિતાન્ ક્ષૌમનક્તકાન્ યોનૌ ધારયેત્| અથવા સ્નેહોનાભ્યક્તયા યોન્યા પ્લક્ષત્વક્ચૂર્ણેન મધુના કૃતં પિણ્ડં લોધ્રાદિકસ્ય ચૂર્ણેન મધુના કૃતં પિણ્ડં વા ધારયેત્| સુબોધમ્| અથવા કટુમત્સ્યકૈઃ સતૈલૈર્ધૂપયેત્|| ૫૧||

Adhikarana paicchilye cUrNam (52) · Śloka 52

કાસીસં ત્રિફલા કાઙ્ક્ષી સામ્રજમ્બ્વસ્થિ ધાતકી| પૈચ્છિલ્યે ક્ષૌદ્રસંયુક્તશ્ચૂર્ણો વૈશદ્યકારકઃ||૫૨||

યોનિવ્યાપત્પ્રસઙ્ગાન્ બૈભત્સ્યજનકત્વેન તદ્વત્ પીડાકરાણાં પૈચ્છિલ્યદૌર્ગન્ધ્યાદીનાં ચિકિત્સામાહ-કાસીસાદિભિર્ધાતક્યન્તૈઃ કૃતશ્ચૂર્ણઃ ક્ષૌદ્રેણ યુક્તો યોનૌ પૈચ્છિલ્યે યુક્તો વૈશદ્યકારકઃ| કાઙ્ક્ષી સૌરાષ્ટ્રી| આમ્રજમ્બુનોઃ ફલાસ્થિ|| ૫૨||

Adhikarana daurgandhye cikitsA (53) · Śloka 53

પલાશધાતકીજમ્બૂસમઙ્ગામોચસર્જજઃ| દુર્ગન્ધે પિચ્છિલે ક્લેદે સ્તમ્ભનશ્ચૂર્ણ ઇષ્યતે| આરગ્વધાદિવર્ગસ્ય કષાયઃ પરિષેચનમ્||૫૩||

દુર્ગન્ધાદિયુક્તે ક્લેદે સ્રવતિ પલાશાદિજશ્ચૂર્ણઃ સ્તમ્ભન ઇષ્યતે| તત્રૈવાઽઽરગ્વધાદિવર્ગસ્ય કષાયઃ પરિષેચનમ્|| ૫૩||

Adhikarana stabdhakArkashyayoshcikitsA (54) · Śloka 54

સ્તબ્ધાનાં કર્કશાનાઞ્ચ કાર્યં માર્દવકારકમ્| ધારણં વેશવારસ્ય કૃસરા પાયસસ્ય વા||૫૪||

સ્તબ્ધાનાં યોનીનાં કર્કશાનાઞ્ચ માર્દ્દવકારકં કર્મ કાર્યમ્| કિં તદિત્યાહ વેશવારસ્ય કૃસરાયાઃ પાયસસ્ય વા ધારણમ્| (સ્તબ્ધાનાં પુંસઙ્ગમાદ્યસમર્થાનાં કર્કશાનાં કઠિનસ્પર્શાનાઞ્ચ યોનીનાં વેશવારસ્ય કૃસરાયાઃ| 'કૃસરા સા તુ વિજ્ઞેયા યા કૃતા તિલતણ્ડુલૈ'રિત્યુક્તલક્ષણાયાઃ| પાયસસ્ય પયસ્સંસ્કૃતાન્નસ્ય ચ ધારણં કાર્યમ્|| ૫૪||

Adhikarana pUtigandhe cikitsA (55) · Śloka 55

દુર્ગન્ધાનાં કષાયઃ સ્યાત્તૈલં વા કલ્ક એવ વા| ચૂર્ણો વા સર્વગન્ધાનાં પૂતિગન્ધાપકર્ષણઃ||૫૫||

દુર્ગન્ધાનાં યોનીનાં સર્વગન્ધદ્રવ્યાણાં કષાયઃ પૂતિગન્ધાપકર્ષણઃ સ્યાત્| એતષામેવ વા તૈલમેતેષામેવ વા કલ્ક એતેષામેવ વા ચૂર્ણઃ| (દુર્ગન્ધયુક્તાનાં પ્રકરણવશાદ્યોનીનાં સર્વગન્ધાનાં સર્વેષાં કુષ્ઠચન્દનોશીરાદિગન્ધદ્રવ્યાણાં કષાયઃ તેન પરિષેકપ્રક્ષાલનાદિકમ્| તૈલં સર્વગન્ધાનાં કલ્કકષાયવિપક્વં તેન સેકલેપાદિકમ્| વાશબ્દો વિકલ્પાર્થઃ| કલ્કસ્તેષાં કલ્કેનૈવ પ્રલેપો વા| ચૂર્ણસ્તેષામેવ ચૂર્ણેનાવકિરણં પૂતિગન્ધસ્ય દુર્ગન્ધસ્યાપકર્ષણો નાશનઃ સ્યાત્)|| ૫૫||

Adhikarana bastidravyANi (56) · Śloka 56

શ્લેષ્મલાનાં કટુપ્રાયાઃ સમૂત્રા બસ્તયો હિતાઃ| પિત્તે સમધુકક્ષીરા વાતે તૈલામ્લસંયુતાઃ| સન્નિપાતસમુત્થાયાઃ કર્મ સાધરણં હિતમ્||૫૬||

સર્વેષાં સામાન્યેન બસ્તિસાધ્યત્વાત્તદ્દ્રવ્યાણ્યાહ-શ્લેષ્મલાનાં યોનીનાં કટુકદ્રવ્યપ્રાયાઃ સમૂત્રા બસ્તયો હિતાઃ| પિત્તે મધુકક્ષીરયુક્તા બસ્તયઃ| વાતે તૈલેનામ્લૈશ્ચ મદ્યાદિભિઃ| સાન્નિપાતિકી નામ યા વ્યાપત્ તસ્યાઃ સકલસાધારણં કર્મ હિતમ્| (સન્નિપાતસમુત્થાયાઃ કર્મ સાધરણં યદ્વાતકફપિત્તજાસુ યોનિવ્યાપત્સુતત્સમસ્ય્ સર્વમ્-ઇતિ જેજ્જટઃ| શ્લેષ્મલાનામિતિ| બસ્તયઃ ઉત્તરબસ્તયઃ હિતાઃ| એકસ્મિન્નેવ દિને દ્વિત્રિવારપ્રયોક્ત્વ્યત્વાત્ બહુવચનોક્તિઃ| સન્નિપાતદુષ્ટાયાં યોનૌ સાધારણં સમમલઘ્નં કર્મ હિતમ્| 'ન હિ વાતાદૃતે યોનિર્વનિતાનાં પ્રદુષ્યતી' ત્યાદિવચનાચ્ચાનિલસ્ય યોનિવ્યાપદિ વિશેષેણ પ્રાબલ્યે સિદ્ધેઽપ્યત્ર સ્તમ્ભકાર્કશ્યક્લેદપૈચ્છિલ્યદૌર્ગન્ધ્યપ્રસ્તાવાનન્તરમુત્તરબસ્તિદ્રવ્યસ્ય કફાદિક્રમકથનેનૈતેષુ કાઠિન્યવિસ્રાદિગુણયુક્તયોઃ કફપિત્તયોર્વિશેષકારણત્વં દ્યોત્યતે બસ્તિકર્મસાધ્યત્વઞ્ચ)|| ૫૬||

Adhikarana yonibIjayoH shuddhermahattvam (57) · Śloka 57

એવં યોનિષુ શુદ્ધાસુ ગર્ભં વિન્દન્તિ યોષિતઃ| અદુષ્ટે પ્રાકૃતે બીજે બીજોપક્રમણે સતિ||૫૭||

એવમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ યોનિષુ શુદ્ધાસુ યોષિતો ગર્ભં વિન્દન્તિ| કદેત્યાહ-અદુષ્ટ ઇતિ પ્રાકૃતે બીજે અદુષ્ટે બીજસ્ય અદુષ્ટસ્વભાવે સતિ ચાત્મનિ ઉપક્રમ આચરતિ સતિ| (એવમનન્તરોક્તેનોપચરણેન યોનિષુ શુદ્ધાસુ રોગશાન્ત્યા નીરોગાસુ પ્રાકૃતે નૈસર્ગિકે બીજે આર્તવાખ્યે અદુષ્ટે વાતાદ્યદૂષિતે બીજોપક્રમણે આર્ત્તવસામર્થ્યકરૈઃ પૂર્વોક્તૈસ્તૈલેન નારીં પિત્તલૈશ્ચ માંસૈરિત્યાદ્યુપક્રમૈરુપક્રાન્તે સતિ યોષિતો નાર્યઃ ગર્ભં વિન્દન્તિ લભન્તે| અદુષ્ટ ઇત્યુક્ત્યા પ્રકૃત્યા દુષ્ટસ્ય તુ ક્રિયાભિરસાધ્યત્વં દ્યોત્યતે| 'અદુષ્ટે પ્રાકૃતે બીજે જીવોપક્રમણે સતિ' ઇતિ ચરકપાઠઃ| અદુષ્ટે બીજે પ્રકૃતિમાપન્ને કિમવશ્યં ગર્ભસમ્ભવ ઇત્યુચ્યતે જીવોપક્રમેણે સતિ| બીજશબ્દેન દ્વયમઙ્ગીકૃતં શુક્રં શોણિતઞ્ચ| જીવશ્ચાત્ર કર્મપુરુષ ઉક્તઃ શારીરેષ્વસ્તિ ચ સત્ત્વમૌ-પપાદિકં યજ્જીવં સ્પૃક્શરીરેણાભિસમ્બધ્નાતીત્યાદિ| તતશ્ચ સામગ્રી જનકમ્| ન હ્યેકો વર્ત્તતે ભાવો વર્ત્તતે નાપ્યહેતુક ઇત્યામ્નાયાત્| ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૫૭||

Adhikarana puruShendriyaparIkShaNam (58) · Śloka 58

પઞ્ચકર્મવિશુદ્ધસ્ય પુરુષસ્યાપિ ચેન્દ્રિયમ્| પરીક્ષ્ય વર્ણૈર્દોષાણાં દુષ્ટં તદ્ઘ્નૈરુપાચરેત્||૫૮||

પ્રસઙ્ગેનોચ્યતે| રજઃશુદ્ધિર્યોનિગર્ભાશયશોધનાદિના ઉક્તા| શુક્રશોધનાયાહ ઇતિ જેજ્જટઃ| પુંબીજસ્યાપ્યવશ્યમુપક્રમણીયત્વમાહ પઞ્ચકર્મવિશુદ્ધસ્ય પુરુષસ્યાપીન્દ્રિયં શુક્રં દુષ્ટં દોષાણાં વર્ણૈઃ સૂત્રોક્તૈઃ પરીક્ષ્ય તદ્ઘ્નૈઃ પુરુષબીજદોષઘ્નૈરુપાચરેત્| (ઇન્દ્રિયશબ્દોઽત્ર શુક્રે વર્તતે| શુક્રમપિ દોષવર્ણૈઃ સૂત્રોક્તૈઃ પરીક્ષ્ય દુષ્ટં તદ્વાતાદિઘ્નૈરુપાચરેત્| નનુ શુક્રદોષભેષજં પ્રાક્શારીરેઽભિહિતં યેન પુનસ્તદ્ઘ્નૈરુપાચરેદિતિ નાઽપ્યનુક્તમવધારયિતું શક્યં ચિકિત્સિતું વા પ્રાધાનઞ્ચેદં કાર્યમપત્યનિબન્ધનત્વાદ્ ઉચ્યતે| ઉક્તમેવ| પરીક્ષ્ય વર્ણૈર્દોષાણામિત્યનેનેન્દ્રિયસ્ય વેદનાસંસ્થાનાન્યુક્તાન્યેવ પઞ્ચકર્મોપદેશેન ચ સકલશરીરશુદ્ધિર્વાજીકરણાનિ ચ ક્ષીણદુષ્ટવિશુષ્કસ્યાપ્યાયનપ્રસાદનવર્દ્ધનાન્યુક્તાન્યેવ| શારીરેષુ ચ સૂત્રમાત્રેણ દર્શિત એવ પન્થાઃ-ઇતિ જેજ્જટઃ| પઞ્ચકર્મવિશુદ્ધસ્ય પઞ્ચભિર્વમનવિરેચનબસ્તિનસ્યાસૃઙ્મોક્ષૈઃ કર્મભિર્વિશુદ્ધસ્ય કૃતવિશોધનસ્ય પુરુષસ્યાઽપિ ન કેવલં સ્ત્રિયા એવ ઇન્દ્રિયં શુક્રાખ્યં બીજં દોષાણાં વર્ણૈરસિતપીતપાણ્ડુત્વાદિભિઃ પરીક્ષ્ય યથાવદવબુધ્ય તત્ર દુષ્ટં વાતાદિદૂશિતં તદ્ઘ્નૈર્બીજદૂષકદોષઘ્નૈરુપાચરેત્ ચિકિત્સેત્|| ૫૮||

Adhikarana phalasarpiH (59-39) · Śloka 39

મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠતગરત્રિફલાશર્કરાવચાઃ| દ્વે નિશે મધુકં મેદા દીપ્યકઃ કટુરોહિણી| પયસ્યા હિઙ્ગુ કાકોલી વાજિગન્ધા શતાવરી| પિષ્ટ્વાક્ષાંશં ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્ ક્ષીરચતુર્ગુણમ્| યોનિશુક્રપ્રદોષેષુ તત્સર્વેષુ પ્રશસ્યતે| આયુષ્યં પૌષ્ટિકં મેધ્યં ધન્યં પુંસવનં પરમ્| ફલસર્પિરિતિ ખ્યાતં પુષ્પે પીતં ફલાય યત્| મ્રિયમાણપ્રજાનાં ચ ગર્ભિણીનાં ચ પૂજિતમ્| એતત્પરં ચ બાલાનાં ગ્રહઘ્નં દેહવર્દ્ધનમ્||૫૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ગુહ્યરોગ પ્રતિષેધો નામૌકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૩૯||

મઞ્જિષ્ઠેત્યાદિના ફલસર્પિઃ સુબોધમ્| તત્સર્વેષુ યોનિશુક્રપ્રદોષેષુ પ્રશસ્યતે| અયુષ્યાદિગુણં ચ| ફલસર્પિરિતિ ખ્યાતમ્| ફલસર્પિરિત્યસ્ય નામ્નો ભઙ્ગયાર્થ ઉચ્યતે| પુષ્પે પીતં યત્ફલાય પ્રજાખ્યાય ભવતીતિ| (મઞ્જિષ્ઠાદીન્ પ્રત્યેકમક્ષાંશમક્ષપ્રમાણં પિષ્ટ્વા કલ્કીકૃત્ય ચતુર્ગુણક્ષીરોપેતં ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં પચેત્| તત્સર્પિર્માત્રયોપયુક્તં સર્વેષુ યોનિશુક્રપ્રદોષેષુ વિંશતિવેધેષુ યોનિવ્યાપત્સુ વાતાદિકુણપગ્રન્થિપૂયક્ષીણમલાહ્વયેષુ શુક્રાર્તવદોષેષુ ચ પ્રશસ્યતે| આયુષ્યમાયુષ્કરમ્| પૌષ્ટિકં દેહપુષ્ટિકરમ્| મેધ્યં બુદ્ધ્યુન્મેષકરમ્| ધન્યં ભાગ્યકરમ્| પુંસવનં પુરુષપ્રજાકરણસમર્થમ્| ફલસર્પિરિતિ પ્રસિદ્ધં પુષ્પે આર્ત્તવકાલે પીતં ફલાય સત્પુત્રજનનાય ભવતિ યસ્માત્ ફલસર્પિરિતિ સંજ્ઞેત્યર્થઃ| મ્રિયમાણપ્રજાનાં પુનઃ પુનર્મૃતપ્રજાનાં ગર્ભિણીનાં સઞ્જાતગર્ભાણાં ચ પૂજિતં શ્રેષ્ઠમ્| એતત્ફલસર્પિઃ બાલાનાં ગ્રહઘ્નં ગ્રહપીડાહરં પરમતિશયેન દેહપુષ્ટિજનકઞ્ચ)| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે એકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ