38. guhyarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha guhyarogavij~jAnIyo nAmAShTatriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગુહ્યરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

વ્રણશસ્ત્રપ્રસઙ્ગેન ક્ષતપ્રાયત્વાત્ ગુહ્યરોગાણાં હેત્વાદિકં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે| ગુહ્યશબ્દેનોપસ્થો ભણ્યતે|| ૧||

Adhikarana guhyarogahetuH (2) · Śloka 2

સ્ત્રીવ્યવાયનિવૃત્તસ્ય સહસા ભજતોઽથવા| દોષાધ્યુષિતસઙ્કીર્ણમલિનાણુરજઃ પથામ્| અન્યયોનિમનિચ્છન્તીમગમ્યાં નવસૂતિકામ્| દૂષિતં સ્પૃશતસ્તોયં રતાન્તેષ્વપિ નૈવ વા| વિવર્ધયિષયા તીક્ષ્ણાન્ પ્રલેપાદીન્ પ્રયચ્છતઃ| મુષ્ટિદન્તનખોત્પીડાવિષવચ્છૂકપાતનૈઃ| વેગનિગ્રહદીર્ઘાતિખરશષ્પવિઘટ્ટનૈઃ| દોષા દુષ્ટા ગતા ગુહ્યં ત્રયોવિંશતિમામયાન્| જનયન્ત્યુપદંશાદીન્...........................||૨||

સ્ત્રીવ્યવાયનિવૃત્તત્વાદિયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય તત એવ હેતોર્ગુહ્યં ગતા વાતાદયો દુષ્ટાસ્ત્રયોવિંશતિમુપદંશાદીનામયાન્ વ્યાધીન્ જનયન્તિ| સ્ત્રીવ્યવાયો મૈથુનમ્ અતઃ સહસા યો નિવૃત્તિઃ સહસા સેવનઞ્ચ દોષકોપહેતુઃ| અથવા દોષાધ્યુતત્વાદિગુણરજઃ પથામન્યયોનાદિકાં વા સ્ત્રિયં ભજતઃ| દોષૈર્વાતાદિભિરધ્યુષિતમધિષ્ઠિતં સઙ્કીર્ણઞ્ચ મલિનં ચાણુ ચ રજઃ પથં યોનિદ્વારં યસ્યાસ્તામ્| સઙ્કીર્ણં કેનચિત્ બીભાત્સેન મિશ્રિતમ્| મલિનં શૌચાદ્યભાવેન મલયુક્તમ્| અણુ સંવ્ ઋતમ્| અન્યયોનિર્વિજાતીયવડવાગવાદિસ્તામ્| અનિચ્છન્તી યા મૈથુનદ્વેષેણાઙ્ગસઙ્કોચનપરા| અગમ્યા ભગિન્યાદિઃ| તથા રતાન્તેષુ દૂષિતં પઙ્કાદ્યાવિલં તોયં સ્પૃશતસ્તેન શૌચં કુર્વતઃ અપિ વા નૈવ સ્પૃશતઃ શૌચાદિકં નૈવ કુર્વતઃ| તથા વિવર્ધયિષયા શોફં વર્ધયિતુમિચ્છયા તત્રૈવ તીક્ષ્ણાન્ પ્રલેપસેકાદીન્ પ્રયચ્છતો દદતઃ| મુષ્ટ્યાદીનામુત્પીડનયા| વિષવતાં શૂકાનાં પાતનૈઃ| વેગનિગ્રહઃ શુક્રાદિવેગધારણમ્| દીર્ઘણાતિખરેણ ચ શષ્પેણ તૃણેન વિઘટ્ટનં ક્ષોદનમ્| 'ગુહ્યરોમ શષ્પમિ'તિ જેજ્જટઃ| (સ્ત્રીં વ્યવાયનિવૃત્તસ્યેતિ પાઠઃ| વેગનિગ્રહદીર્ઘાતિખરસ્પર્શવિઘટ્ટનૈરિતિ ચ| વ્યાવાયનિવૃત્તસ્ય ચિરકાલોપેક્ષિતમૈથુનસ્ય નરસ્ય પુનઃ સહસા અતર્કિતમેવ સ્ત્રીં નારીં ભજતઃ સેવમાનસ્ય| અથવેતિ વિકલ્પે| સઙ્કીર્ણઃ પ્રસવવૈષમ્યાદિના ગુદબસ્તિભ્યામેકીભૂતઃ| અથવા રજઃ-શબ્દોઽપિ દોષાધ્યુષિતાદિવદ્ ગુણવચનઃ, તથા સતિ તજઃપથાં રજોયુક્તયોનિમાર્ગાં રજસ્વલાસૂતિકાદિમિત્યર્થઃ| અસ્મિન્ પક્ષે દોષાધ્યુષિતાદિભિઃ પથશબ્દોઽભિસમ્બધ્યઃ| અગમ્યાં ભગિન્યાદિકાન્તથા સત્યન્યજનજ્ઞાનશઙ્કાજુગુપ્સાદિજનિતવૈક્લવ્યદૂને હૃદિ ક્રુદ્ધા દોષાસ્તદ્ગતેન મનસા સહ ગુહ્યં પ્રાપ્તાસ્તત્ર રોગાન્ જનયન્તીત્યર્થઃ| શ્રુતિસ્મૃતિવિરુદ્ધાચારતશ્ચ| મુષ્ટ્યુત્પીડનાદયઃ કામસૂત્રવિહિતકરણ ભેદજનિતાઃ| ઊષરજલેષુ બાહુલ્યેન દૃશ્યમાનો જન્તુતુલ્યાકૃતિઃ કશ્ચિદોષધિવિશેષઃ શૂકઃ| તે ચ શૂકાઃ સવિષનિર્વિષભેદાત્ દ્વિધા તત્ર વિષવન્તો રોગકારિણઃ| તદુક્તમ્- કૃષ્ણાનિ ચિત્રાણ્યથવા શૂકાનિ સવિષાણિ તુ| પાતિતાનિ પચન્ત્યાશુ મેઢ્રં નિરવશેષતઃ|| ઇતિ| અથવા વિષદ્રવ્યકલ્પિતાનાં વચ્છૂકાનાં વશ્યૌષધાનાં પાતનાત્| વેગનિગ્રહદીર્ઘાતિખરસ્પર્શવિઘાટ્ટનાત્ વેગનિગ્રહાચ્છુક્રાદિવેગધારણાત્| તથા દીર્ઘાણામતિખરણાઞ્ચ સ્પર્શાનાં વિઘટ્ટનાદાસ્ફાલનાત્| સ્પર્શમિતિ કામાતપત્રસંજ્ઞિતસ્ત્વગ્વિશેષઃ| તસ્ય ચ બહુરૂપતા વિદ્યતે તત્કામશાસ્ત્રાદવગન્તવ્યમ્)|| ૨||

Adhikarana apadaMshAnAM sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

..................................અપદંશોઽત્ર પઞ્ચધા| પૃથગ્દોષૈઃ સરુધિરૈઃ સમસ્તૈશ્ચ...................||૩||

અત્રૈષાં ત્રયોવિંશતેર્મધ્યે વાતેન પિત્તેન શ્લેષ્મણા રક્તેન સન્નિપાતેનેતિ પઞ્ચધા અપદંશાઃ|| ૩||

Adhikarana vAtajApadaMshaH (4) · Śloka 4

................................અત્ર મારુતાત્| મેઢશોફો રુજશ્ચિત્રાઃ સ્તમ્ભસ્ત્વક્પરિપોટનમ્||૪||

ત્વક્પરિપોટનાન્તં વાતેનોપદંશે લક્ષણમ્| (અત્ર પઞ્ચાનાં મધ્યે વાતેનાપદંશે લિઙ્ગે શોફો નાનાપ્રકારરુજઃ સ્તબ્ધતા ત્વચોભેદનં ચ સ્યાત્)|| ૪||

Adhikarana pittajApadaMshaH (5) · Śloka 5

પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશં પિત્તેન શ્વયથુર્જ્વરઃ||૫||

જ્વરાન્તં પિત્તેન| પિત્તજે અપદંશે પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ શોફો જ્વરશ્ચ સ્યાત્|| ૫||

Adhikarana shleShmajApadaMshaH (6) · Śloka 7

શ્લેષ્મણા કઠિનઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાઞ્છીતલો ગુરુઃ||૬|| `|૭|

ગુર્વન્તં શ્લેષ્મણા| કઠિન ઇત્યાદ્યનન્તરપ્રકૃતસ્ય શ્વયથોર્વિશેષણમ્| (વિશેષણસામર્થ્યાચ્છ્વયથુરેવાત્ર વિશેષ્યઃ| શ્લેષ્મ કૃતે અપદંશે કાઠિન્યયુક્તઃ સ્નેહલેપપ્રતીતિકરઃ કણ્ડૂસહિતઃ શીતસ્પર્શશ્ચ શોફો જાયતે)|| ૬||

Adhikarana raktajApaMdashaH (7) · Śloka 7

શોણિતેનાસિતસ્ફોટસમ્ભવોઽસ્રશ્રુતિર્જ્વરઃ||૭||

જ્વરાન્તં રક્તેન| રક્તકૃતે અપદંશે કૃષ્ણવર્ણાનાં સ્ફોટાનામુત્પત્તિરસ્રસ્રાવો જ્વરશ્ચ સ્યાત્|| ૭||

Adhikarana sannipAtajApadaMshaH (8) · Śloka 8

સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વં શ્વયથુર્મુષ્કયોરપિ| તીવ્રા રુગાશુ પચનં દરણં કૃમિસમ્ભવઃ||૮||

કૃમિસમ્ભવાન્તં સન્નિપાતેન| સરક્તસન્નિપાતજે અપદંશે સર્વલિઙ્ગત્વં વાતાદ્યપદંશાનાં પ્રત્યેકોક્તલક્ષણનિચયસમ્ભવઃ| તથા વૃષણયોરપિ શોફઃ| અપિશબ્દેનાન્યત્રાપિ| મેઢ્રમાત્રે શોફોદ્ભવં સૂચિતમ્| રક્તાપદંશેઽપિ શોફ ઉક્તઃ| તીવ્રા અત્યર્થમસહનીયા રુક્પીડાવિશેષઃ| આશુપચનં દ્વિત્રિદિનૈરેવ પાકઃ| આશુશબ્દોક્ત્યા પૂર્વેષાં ક્રમેણ પાકઃ સૂચિતઃ| દરણં ભેદનમ્| કૃમિસમ્ભવઃ અન્તઃ સ્વયમેવ જન્તૂનામુદ્ભવઃ)|| ૮||

Adhikarana apadaMshAnAM sAdhyAsAdhyatA (9) · Śloka 9

યાપ્યો રક્તોદ્ભવસ્તેષાં મૃત્યવે સન્નિપાતજઃ||૯||

તેષાં પઞ્ચાનામપદંશાનાં મધ્યે રક્તાપદંશો યાપ્યઃ| સન્નિપાતજસ્તુ મૃત્યવે ભવતિ|| ૯||

Adhikarana arshAMsi (10) · Śloka 10

જાયન્તે કુપિતૈર્દોષૈર્ગુહ્યાસૃક્પિશિતાશ્રયૈઃ| અન્તર્બહિર્વા મેઢ્રસ્ય કણ્ડૂલા માંસકીલકાઃ| પિચ્છિલાસ્રસ્રવા યોનૌ તદ્વચ્ચ છત્રસન્નિભાઃ| તેઽર્શાંસ્યુપેક્ષ્યા ઘ્નન્તિ મેઢ્રપુંસ્ત્વભગાર્તવમ્||૧૦||

ગુહ્યે યદસૃગ્રક્તં પિશિતં માંસઞ્ચ તત્રોક્તાત્કારણાત્ કુપિતૈર્દોષૈર્મેઢ્રસ્યાન્તર્વા બહિર્વા કણ્ડૂલાઃ પિચ્છિલાસ્રસ્રવાશ્ચ માંસકીલકા જાયન્તે| તે અનેનૈવ પ્રકારેણ સ્ત્રિયા અપિ યોનૌ છત્તાકૃતયો માંસકીલકા જાયન્તે નામ્ના અર્શાંસિ| તે ચ પુરુષે જાતા ઉપેક્ષિતાઃ સન્તો મેઢ્રં પુંસ્ત્વં ચ નાશયન્તિ| સ્ત્રિયાસ્તદ્વદ્ભગમાર્તવં ચ| લાઘવાર્થમત્ર યોનિરોગ ઉક્તઃ| (કુપિતૈર્યયોક્તેન કારણજાતેન ક્રુદ્ધૈર્ગુહ્યાસૃક્પિશિતાશ્રયૈઃ ગુહ્યગતમસૃક્પિશિતઞ્ચાશ્રયો યેષાં તૈઃ મેઢ્રસ્યાન્તર્ભાગે બહિર્ભાગે વા કણ્ડૂલાઃ કણ્ડૂયુક્તાઃ પિચ્છિલાસ્રસ્રવાઃ પૈચ્છિલ્યયુક્તં રક્તં સ્રવન્તઃ માંસકીલકા કીલકાકારા માંસાઙ્કુરાઃ જાયન્તે| યોનૌ ચ સ્ત્રીણાં ગુહ્યેઽપિ તદ્વત્ યોનિવ્યાપદુક્તકારણદુષ્ટૈર્દોષૈરન્તર્બહિર્વા કણ્ડ્વાદિયુક્તા માંસકીલકા જાયન્તે| તત્ર ત્વયં વિશેષઃ તે છત્રસન્નિભાઃ છત્રતુલ્યાકારાઃ કૃશ મૂલાઃ સ્થૂલાગ્રાશ્ચ ભવન્તિ| મેઢ્રજા માંસકીલકાઃ યોનિજાશ્ચર્શાંસીતિ કથ્યન્તે| ઉપેક્ષયા તુ પુનઃ મેઢ્રપુંસ્ત્વભગાર્તવં, મેઢ્રે ચેન્મેઢ્રમ્| પુંસ્ત્વં સ્ત્રીગમનસામર્થ્યં શુક્રં વા| તથા ભગે ચેત્ ભગમૃતુત્વયોગ્યં આર્તવં રક્તં ચ ઘ્નન્તિ| પુંરોગાણાં મધ્યે સ્ત્રીરોગકથનં કારણાદિસામ્યેન લાઘવાત્)|| ૧૦||

Adhikarana sarShapikAH (11) · Śloka 11

ગુહ્યસ્ય બહિરન્તર્વા પિટકાઃ કફરક્તજાઃ| સર્ષપામાનસંસ્થાના ઘનાઃ સર્ષપિકાઃ સ્મૃતાઃ||૧૧||

કફરક્તાભ્યાં ગુહ્યસ્ય બહિરન્તર્વા સર્વત્ર વા સર્ષપતુલ્યપ્રમાણસંસ્થાના ઘનાઃ સંહતાઃ પિટકા ભવન્તિ તા નામ્ના સર્ષપિકા સ્મૃતાઃ| (ગુહ્યસ્ય મેઢ્રસ્ય ગુહ્યશબ્દોક્ત્યા યોનેરપિ બહિરન્તઃ બહિર્ભાગેઽન્તર્ભાગે વા કફરક્તજાઃ શ્લેષ્મરક્તસંસર્ગનિમિત્તાઃ સર્ષપામાનસંસ્થાનાઃ માનસસ્થાનાભ્યાં સર્ષપતુલ્યાઃ ઘના નિરન્તરનિચિતાઃ પિટકાઃ સર્ષપિકાસંજ્ઞો ગુહ્યતોગઃ)|| ૧૧||

Adhikarana avamanthaH (12) · Śloka 12

પિટકા બહવો દીર્ઘા દીર્યન્તે મધ્યતશ્ચ યાઃ| સોઽવમન્થઃ કફાસૃગ્ભ્યાં વેદનારોમહર્ષવાન્||૧૨||

ગુહ્યે યાઃ પિટકા બહવો દીર્ઘા મધ્યતશ્ચ દીર્યન્તે સ રોગો નામ્નાઽવમન્થઃ| સ ચ કફવાતાભ્યાં ભવતિ| વેદનારોમહર્ષવાંશ્ચ ભવતિ| (કફાસૃગ્ભ્યાં કફેનાસૃજા ચ સંસૃષ્ટાભ્યાં જાતાઃ બહવો બહુસઙ્ખ્યાઃ દીર્ઘા આયામયુક્તાઃ યા પિટકા મધ્યતો મધ્યપ્રદેશે દીર્યન્તે વિદીર્ણા ભવન્તિ| વેદનારોમહર્ષવાન્ વેદનયા રોમહર્ષેણ ચ યુક્તઃ સ રોગોઽવમન્થાખ્યઃ)|| ૧૨||

Adhikarana kumbhIkA (13) · Śloka 13

કુમ્ભીકા રક્તપિત્તોત્થા જામ્બવાસ્થિનિભાઽશુજાઃ||૧૩||

રક્તપિત્તહેતુર્જામ્બવાસ્થિમસદૃશા ક્ષિપ્રજા યા પિટકા સા નામ્ના કુમ્ભીકા| (રક્તપિત્તાભ્યાં જાતા જામ્બવબીજાસ્થિસદૃશા આશુજા અતિવેગેનોત્થિતા પિટકા કુમ્ભીકા તત્સંજ્ઞો ગુહ્યરોગઃ)|| ૧૩||

Adhikarana alajI (14) · Śloka 14

અલજીં મેહવદ્વિદ્યાત્.............................||૧૪||

અલજ્યાખ્યાં ગુહ્યપિટકાં મેહવચ્છારાવિકાદિપઠિતાલજીવલ્લક્ષણૈર્વિદ્યાત્|| ૧૪||

Adhikarana uttamA (15) · Śloka 15

.....................................ઉત્તમાં રક્તપિત્તજામ્| પિટકાં માષમુદ્ગાભામ્.......................................||૧૫||

પિત્તરક્તજાં માષમુદ્ગસદૃશાં પિટકાં નામ્નોત્તમાં વિદ્યાત્| (ઉત્તપામિતિ પાઠઃ| પિત્તરક્તકારણજનિતાં સંસ્થાનમાનાભ્યાં માષેણ મુદ્ગેન વા તુલ્યાં પિટકામુત્તમાખ્યં ક્ષુદ્રરોગં વિદ્યાત્)|| ૧૫||

Adhikarana puShkarikA (16) · Śloka 16

............................પિટકા પિટકાચિતા| કર્ણિકા પુષ્કરસ્યેવ જ્ઞેયા પુષ્કરિકેતિ સા||૧૬||

પુષ્કરસ્ય પદ્મસ્ય કર્ણિકેવ યા પિટકા અન્યાભિર્વહ્નીભિઃ પિટકાભિરાચિતા સા નામ્ના પુષ્કરિકેતિ જ્ઞેયા| (પિત્તરક્તાભ્યામેવ પદ્મકર્ણિકા તુલ્યા તથા પિટકૈરાચિતા સ્વયમપ્યણુભિઃ પિટકાભિર્વ્યાપ્તેત્યર્થઃ)|| ૧૬||

Adhikarana saMvyUDhapiTakA (17) · Śloka 17

પાણિભ્યાં ભૃશસંવ્યૂઢે સંવ્યૂઢપિટકા ભવેત્||૧૭||

સંવ્યૂઢખ્યે રાગે મેઢ્રે ભૃશસંવ્યૂઢે વિમર્દિતે પિટકા ભવેત્| (હસ્તાભ્યામતિશયેન સંવ્યૂઢે સંવાહિતે મર્દિત ઇતિ યાવત્ મેઢ્ર ઇત્યર્થાત્| સંવ્યૂઢપિટકા તત્સંજ્ઞો ગુહ્યરોગો ભવેત્| અત્રાપિ પિત્તરક્તાભ્યામિત્યૂહ્યમ્)|| ૧૭||

Adhikarana mRuditam (18) · Śloka 18

મૃદિતં મૃદિતં વસ્તુ સંરબ્ધં વાતકોપતઃ||૧૮||

વસ્તુ મેઢ્રાખ્યં મૃદિતં સદ્વાતકોપાત્ સંરબ્ધં ભવતિ સ નામ્ના મૃદિતમ્| (હર્ષણાર્થં હસ્તાભ્યાં મર્દિતં યદ્વસ્તુ મેઢ્રાખ્યં તદ્વાતકોપતઃ મર્દનસ્યૈવાતિયોગાત્ કારણાન્તરાદ્વા કુપિતાદ્વાતાત્સંરબ્ધં હૃષ્ટમેવ સદા વર્તતે ચેન્મૃદિતં મૃદિતાખ્યો ગુહ્યરોગઃ|| ૧૮||

Adhikarana aShThIlikA (19) · Śloka 19

વિષમા કઠિના ભુગ્ના વાયુનાષ્ઠીલિકા સ્મૃતા||૧૯||

યા વિષમત્વાદિગુણા પિટકા વાયુના ભવતિ સા નામ્નાઽષ્ઠીલિકા સ્મૃતા| (કુપિતેન વાયુના વિષમા ક્વચિન્નિમ્ના ક્વચિદુન્નતા કઠિના પ્રાયેણ કાઠિન્યુક્તા ભુગ્ના કુટિલાકારા સ્ત્રીલિઙ્ગ સામર્થ્યાત્ પિટ-કેત્યૂહ્યં ઇયમષ્ઠીલિકાખ્યો ગુહ્યરોગઃ|| ૧૯||

Adhikarana nivRuttam (20) · Śloka 20

વિમર્દનાદિદુષ્ટેન વાયુના ચર્મ મેઢ્રજમ્| નિવર્ત્તતે સરુગ્દાહં ક્વચિત્પાકઞ્ચ ગચ્છતિ| પિણ્ડિતં કુથિતં ચર્મ તત્પ્રલમ્બમધોમણેઃ| નિવૃત્તસંજ્ઞં સકફં કણ્ડૂકાઠિન્યવત્તુ તત્||૨૦||

વિમર્દનાદિના દુષ્ટેન વાયુના મેઢ્રજં ચર્મ સરુગ્દાહં સન્નિવર્તતે પરાવૃત્ય તિષ્ઠતિ| ક્વચિત્તુ પાકમપિ ગચ્છતિ| તતશ્ચર્મપિણ્ડિતં સઙ્કુચિતં કુથિતં ક્લિન્નં મણેર્મેઢ્રાગ્રભાગસ્યાધઃ પ્રલમ્બં ભવતિ તસ્ય નિવૃત્તમિતિ સંજ્ઞા| તચ્ચ નિવૃત્તં કફસંયોગાત્ કણ્ડૂકાઠિન્યવચ્ચ ભવતિ ન તુ સર્વત્ર| (વિમર્દનાદ્ધિ દુષ્ટેનેતિ પાઠઃ| પિણ્ડિતં ગ્રથિતમિતિ ચ| વિમર્દનાદ્વિવિધાન્મર્દનાત્ દુષ્ટેન વાયુના મેઢ્રજં ચર્મ મેઢ્રસ્ય ત્વક્ નિવર્તતે પરાવૃત્ય તિષ્ઠતિ| હિ પ્રસિદ્ધૌ| ક્વચિત્ કેષુચિત્ પુરુષેષુ દોષભેદવશાત્ સરુગ્દાહં રુજયા ઊષ્માતિશયેન ચ યુક્તં સત્પાકં ગચ્છતિ ચ| તત્તથાભૂતં ચર્મપિણ્ડિતં ગ્રથિતં પિણ્ડાકારતયા ગ્રન્થિભાવમાપન્નં મણેર્મેઢ્રાગ્રભાગસ્યાધઃપ્રલમ્બં લમ્બમાનં નિવૃત્તસંજ્ઞં નિવૃત્તાખ્યો રોગઃ| સકફં કફસમ્બદ્ધં તત્તુ નિવૃત્તં કણ્ડ્વા કાઠિન્યેન ચ યુક્તં ભવતિ)|| ૨૦||

Adhikarana avapATikA (21) · Śloka 21

દારૂઢં સ્ફુટિતં ચર્મ નિર્દિષ્ટમવપાટિકા||૨૧||

મેઢ્રભવં ચર્મ દુષ્ટં કૃત્વોઢં મર્દિતં સ્ફુટિતં સદવપાટિકેતિ નામ્ના નિર્દિષ્ટમ્| (દુરુઢં દુષ્ટં કૃત્વોઢં અયથાવત્ ગૃહીતમર્દિતમિત્યર્થઃ| અત એવ સ્ફુટિતં ભિન્નં યચ્ચર્મત્વક્ તદવપાટિકા તત્સંજ્ઞો ગુહ્યરોગઃ)|| ૨૧||

Adhikarana niruddhamaNiH (22) · Śloka 22

વાતેન દૂષિતં ચર્મ મણૌ સક્તં રુણદ્ધિ ચેત્| સ્રોતો મૂત્રં તતોઽભ્યેતિ મન્દધારમવેદનમ્| મણેર્વિકાસરોધશ્ચ સ નિરુદ્ધમણિર્ગદઃ||૨૨||

વાતેન દૂષિતં ચર્મ મેઢ્રમણૌ સક્તં શ્લિષ્ટં યદિ મેઢ્રસ્રોતોરુણાદ્ધિ તતો મૂત્રં મન્દધારમવેદનં ચાભ્યેતિ મણેશ્ચ હર્ષણે વિકાસરોધો ભવતિ સ ગદો નામ્ના નિરુદ્ધમણિઃ| (વાતેન કૃતદૂષણં ચર્મ મણૌ લિઙ્ગાગ્રે સક્તં સંશ્લિષ્ટં સ્રોતો મૂત્રમાર્ગં રુણદ્ધિ યદિ તતસ્તસ્માદ્ધેતોઃ મૂત્રઃ મન્દધારં સ્રોતોરોધાદન્તરાન્તરા વિચ્છિન્નં અવેદનં વેદનારહિતમ્| અર્શ્મર્યાદૌ હિ નિરોધસ્યાભ્યન્તરત્વાદ્વેદનાસમ્ભવઃ ઇહ તુ બાહ્યત્વાત્તદભાવઃ| અભ્યેતિ નિર્ગચ્છતિ| મણેઃ કર્ણિકાયાસ્ત્વક્પરિવર્તનાશક્યતયા વિકાસયિતુમશક્યત્વઞ્ચ સ્યાત્| ય એવં વિધઃ સ ગદો નિરુદ્ધમણિસંજ્ઞો ગુહ્યરોગઃ)|| ૨૨||

Adhikarana grathitam (23) · Śloka 23

લિઙ્ગં શૂકૈરિવાકીર્ણં ગ્રથિતાખ્યં કફોદ્ભવમ્||૨૩||

કફેન હેતુના લિઙ્ગં મેઢ્રમન્તઃ શૂકૈઃ કિંશારુભિરિવાવૃતં ભવતિ તસ્ય ગ્રથિત ઇત્યાખ્યા| (શૂકાચિતપ્રતીતિયુક્તં મેઢ્રં ગ્રથિતાખ્યં તચ્ચ કફોદ્ભવં કફેન જાયત ઇત્યર્થઃ| (કિંશારુર્ધાન્યશૂકમ્)|| ૨૩||

Adhikarana sparshahAniH (24) · Śloka 24

શૂકદૂષિતરક્તોત્થા સ્પર્શહાનિસ્તદાહ્વયા||૨૪||

શૂકેન દૂષિતં યન્મેઢ્રે રક્તં તદુત્થા મેઢ્રે સ્પર્શસ્ય હાનિરચેતનત્વં ભવતિ| તત્તદાહ્વયં નામ્ના સ્પર્શહાનિઃ| (લિઙ્ગવૃદ્ધ્યર્થં પ્રલિપ્ત શૂકદૂષિતાદ્રક્તાદુત્પન્ના સ્પર્શહાનિઃ સ્વાપપ્રયુક્તં સ્પર્શાજ્ઞાનં તદાહ્વયો સ્પર્શહાન્યાખ્યો રોગઃ|| ૨૪||

Adhikarana shataponakam (25) · Śloka 25

છિદ્રૈરણુમુખૈર્યત્તુ મેહનં સર્વતશ્ચિતમ્| વાતશોણિતકોપેન તે વિદ્યાચ્છતપોનકમ્||૨૫||

યત્તુ મેહનં મેઢ્રં સર્વત્ર અણુમુખૈઃ સૂક્ષ્માસ્યૈશ્છિદ્રૈશ્ચિતં વાતશોણિતકોપેન હેતુના ભવતિ તં નામ્ના શતપોનકં વિદ્યાત્| (યત્તુ લિઙ્ગં વાતરક્તયોઃ કોપાદણુમુખૈઃ સૂક્ષ્માસ્યૈર્મુખસ્યાણુત્વોક્ત્યા મૂલસ્ય સ્થૂલત્વમપિ વ્યક્તિતમ્| અત્ર એવ હિ તેભ્યો મૂત્રાદિપરિસ્રુતિઃ| છિદ્રૈઃ સૂષિરૈઃ સર્વતશ્ચિતં વ્યાપ્તં તં શતપોનકાખ્યં વિદ્યાત્| ભગન્દરોક્તશતપોનકવત્ બહુચ્છિદ્રત્વાત્)|| ૨૫||

Adhikarana tvakpAkaH (26) · Śloka 26

પિત્તાસૃગ્ભ્યાં ત્વચઃ પાકસ્ત્વક્પાકો જ્વરદાહવાન્||૨૬||

પિત્તાસૃગ્ભ્યાં હેતુભ્યાં જ્વરદાહવાન્ યસ્ત્વચઃ પાકઃ સ નામ્ના ત્વક્પાકઃ| (પિત્તેનાસૃજા ચ હેતુના જ્વરદાહવાન્ જ્વરેણ દાહેન ચ યુક્તો મેઢ્રા ત્વચઃ પાકો ત્વક્પાકાખ્યો ગુહ્યરોગઃ)|| ૨૬||

Adhikarana mAMsapAkaH (27) · Śloka 27

માંસપાકઃ સર્વજઃ સર્વવેદનો માંસશાતનઃ||૨૭||

સર્વજઃ સન્નિપાતજો માંસપાકઃ સર્વાભિર્વેદનાભિર્યુક્તો માંસશાતનો ભવતિ| (સર્વજઃ સન્નિપાતજઃ સર્વવેદનઃ છેદભેદતોદસ્ફુરણવ્યાસવ્યધસ્રંસસ્વાપાદ્યખિલવેદનાન્વિતઃ માંસશાતનઃ માંસં પક્ત્વા મેઢ્રાદણુશઃ પાતયન્ માંસપાકઃ માંસપાકાખ્યો રોગઃ)||૨૭||

Adhikarana asRugarbudam (28) · Śloka 28

સરાગૈરસિતૈઃ સ્ફોટૈર્વેદનાભિશ્ચ પીડિતમ્| મેહનં વેદના ચોગ્રા તં વિદ્યાદસૃગર્બુદમ્||૨૮||

સરાગત્વાદિયુક્તૈઃ સ્ફોટૈસ્તદ્વિધાભિશ્ચ સૂક્ષ્માભિઃ પિટકાભિર્યત્ર મેહનં પીડિતં ભવત્યુગ્રા ચ વેદના તસ્ય રોગસ્યાસૃગર્બુદમિતિ નામ વિદ્યાત્| (મેઢ્રં સરાગૈરીષદ્રક્તવર્ણૈરસિતૈઃ કૃષ્ણવર્ણૈર્વા સ્ફોટૈરથાત્તાદૃશીભિરેવ પિટકાભિશ્ચ પીડિતં વ્યાપ્તં તથા ઉગ્રા અત્યર્થમસહનીયા વેદના ચ સ્યાદ્ય એવંવિધો રોગસ્તમસૃગર્બુદં વિદ્યાત્)||૨૮||

Adhikarana mAMsArbudaM vidradhishca (29) · Śloka 29

માંસાર્બુદં પ્રાગુદિતં વિદ્રધિશ્ચ ત્રિદોષજઃ||૨૯||

ગુહ્યે તુ યન્માંસાર્બુદં તત્ લક્ષણૈઃ પ્રાક્ ગ્રન્થ્યાદ્યધ્યાય ઉદિતમ્| ગુહ્યે ચ ત્રિભિર્દોષૈર્વિદ્રધિર્ભવતિ| (અર્બુદાનાં મધ્યે માંસાર્બુદં વિદ્રધીનાં મધ્યે સન્નિપાતજો વિદ્રધિશ્ચાત્રાપિ ભવતઃ| તૌ ચ સ્વસ્વ નિદાનેન બોદ્ધવ્યાવિત્યર્થઃ)|| ૨૯||

Adhikarana tilakAlakAH (30) · Śloka 30

કૃષ્ણાનિ ભૂત્વા માંસાનિ વિશીર્યન્તે સમન્તતઃ| પક્વાનિ સન્નિપાતેન તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્||૩૦||

સન્નિપાતેન હેતુના ગુહ્યે પક્વાનિ માંસાનિ કૃષ્ણાનિ ભુત્વા સમન્તાદ્વિશીર્યન્તે તાંસ્તિલકાલકાન્ વિદ્યાત્| (સન્નિપાતકોપેન પક્વાનિ મેઢ્રમાંસાનિ કૃષ્ણાનિ કૃષ્ણવર્ણાનિ ભૂત્વા સમન્તતઃ આબસ્તિપર્યન્તં વિશીર્યન્તે શકલીભૂય નિપતન્તિ બહુવચનં શકલાપેક્ષયા| ય એવંવિધાસ્તાન્ તિલકાલકસંજ્ઞાન્ જાનીયાત્)| ઇત્યપદંશાર્શઃસર્ષપિકાઽવમન્થકુમ્ભીકાલજ્યુત્તમાપુષ્કરિકાસંવ્યૂઢામૃદિતાઽષ્ઠીલિકા- નિવૃત્તાઽવપાટિકાનિરુદ્ધમણિગ્રથિતસ્પર્શહાનિશતપોનકત્વક્પાકમાંસપાકાઽસૃગર્બુદ- માંસાર્બુદવિદ્રધિતિલકાલકાખ્યાસ્રયોવિંશતિઃ પુંગુહ્યરોગાઃ ઉક્તાઃ|| ૩૦||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (31) · Śloka 31

માંસોત્થમર્બુદં પાકં વિદ્રધિં તિલકાલકાન્| ચતુરો વર્જયેદેષાં શેષાન્ શીઘ્રમુપાચરેત્||૩૧||

એષાં ચ મધ્યાન્માંસોત્થમર્બુદં માંસોત્થમેવ ચ પાકં વિદ્રધિં તિલકાલકાંશ્ચેતિ ચતુરો વર્જયેત્ ન ચિકિત્સેત્| શેષાંસ્તુ શીઘ્રમેવોપચરેત્| (અપદંશાનાં સાધ્યાસાધ્યવિભાગસ્યોક્તત્વાદેષામનન્તરોક્તાનામર્શઃપ્રભૃતીનાં મધ્યે માંસોત્થમર્બુદં માંસાર્બુદં પાકં માંસપાકં વિદ્રધિં તિલકાલકાનિતિ ચતુરઃ વર્જયેત્| ઉદ્દેશત એવૈષાં ચતુષ્ટ્વે સિદ્ધેઽપિ ચતુરૈતિ ચતુર ઇતિ પુનરુક્તિઃ સુખનિશ્ચયાર્થા બહુવચનોક્તાનાં તિલકાલકાનાં બહુત્વશઙ્કાનિરાસાર્થં ચ| શેષાનર્શઃ સર્ષપિકાદીન્ શીઘ્રમાશ્વેવોપાચરેત્ તેષામપિ કાલાતિપાતે મહાન પ્રત્યવાયઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ)|| ૩૧||

Adhikarana strIguhyarogANAM hetuH (yonivyApadaH) (32) · Śloka 32

વિંશતિર્વ્યાપદો યોનેર્જાયન્તે દુષ્ટભોજનાત્| વિષમસ્થાઙ્ગશયનભૃશમૈથુનસેવનૈઃ| દુષ્ટાર્તવાદપદ્રવ્યૈર્બીજદોષેણ દૈવતઃ||૩૨||

એવં પુંગુહ્યરોગાનુક્ત્વા સ્ત્રીગુહ્યરોગાનાહ-યોનેઃ સ્ત્રીગુહ્યસ્ય દુષ્ટભોજનાદિહેતોર્વિંશતિર્વ્યાપદો જાયન્તે| વિષમસ્થૈરઙ્ગૈઃ શયનં તથોક્તમ્| દુષ્ટાર્તવેન સ્રવતા| અપદ્રવ્યાણિ લોહાદિમયાનિ દાક્ષિણાત્યાસુ પ્રસિદ્ધાનિ| બીજદોષઃ સ્ત્રિયો જન્મકાલે યોન્યારમ્ભકસ્ય બીજસ્યોપહતત્વમ્| દૈવમન્યજન્મકૃતં કર્મ| ઇતિ યોનિવ્યાપદા મવિશેષેણ હેતુરુક્તઃ| (દુષ્ટભોજનાત્ પર્યુષિતાદ્યન્યભોજનાત્| ઉક્તં ચ- ભવેત્ પર્યુષિતં પૂતિક્લિન્નમુષ્ણીકૃતં પુનઃ| દુષ્ટં કૃમ્યાદિજુષ્ટં ચ શોષિતં ચાન્નમાતપે|| ઇતિ| વિષમસ્થાઙ્ગશયનભૃશમૈથુનસેવનૈઃ અયથાવદ્વિન્યસ્તૈરઙ્ગૈઃ શયનસ્ય ભૃશમૈથુનસ્ય ચ શીલનૈઃ| દુષ્ટાર્તવાદ્વાતાદિદૂષિતાદૃતુજરક્તાત્| ઉપદ્રવ્યૈરિતિ પાઠઃ| ઉપદ્રવ્યૈર્લોહાદિકૃતૈરુપલિઙ્ગૈઃ| ઉપલિઙ્ગસુરતં દેશાન્તરેષુ પ્રસિદ્ધમ્| ઉક્તઞ્ચ રતિરહસ્યે- વિમૃદ્યમાનાઃ કૃતકધ્વજેન દ્રવન્તિ હૃષ્યન્તિ દૃઢપ્રહારૈઃ| સ્ત્રીરાજ્યજાઃ કોસલજાશ્ચ નાર્યઃ પ્રચણ્ડકણ્ડૂતિભગા ભવન્તિ|| ઇતિ|| બીજદોષેણ યોન્યારમ્ભકસ્યાકાશાદિકસ્ય બીજસ્યોપહતત્વેન દૈવતો જન્માન્તરકૃતપાપફલપરિણામાચ્ચ હેતોઃ યોનેર્વિંશતિર્વ્યાપદો ભવન્તિ| ઇયતા ગ્રન્થજાલેન યોનિવ્યાપદાં સામાન્યકારણમુક્તમ્)||૩૨||

Adhikarana vAtikI yonivyApad (33) · Śloka 33

યોનૌ ક્રુદ્ધોઽનિલઃ કુર્યાદ્રુક્તોદાયામસુપ્તતાઃ| પિપીલિકાસૃપ્તિમિવ સ્તમ્ભં કર્કશતાં સ્વનમ્| ફેનિલારુણકૃષ્ણાલ્પતનુરૂક્ષાર્ત્તવસ્રુતિમ્| ભ્રંશં વઙ્ક્ષણપાર્શ્વાદૌ વ્યથાં ગુલ્મં ક્રમેણ ચ| તાંસ્તાંશ્ચ સ્વાન્ ગદાન્ વ્યાપદ્વાતિકી નામ સા સ્મૃતા||૩૩||

યોનાવિત્યાદિના લિઙ્ગાન્યુચ્યન્તે| યોનૌ ક્રુદ્ધો વાયુઃ રુગાદીન્ કુર્યાત્| ફેનિલેત્યાદ્યાર્ત્તવવિશેષણં તસ્ય સ્રુત્યા સમ્બન્ધઃ| ભ્રંશો યોનિભ્રંશઃ| વઙ્ક્ષણાદૌ વ્યથાં ક્રમેણ ગુલ્મમપિ કુર્યાત્| તાંસ્તાંશ્ચ સ્વાન્ વાતજાન્ સ્તમ્ભાદીન્ ગદાન્| ઇયં વાતિકી નામ યોનિવ્યાપત્ સ્મૃતા| (દુષ્ટભોજનાદિના કુપિતો વાયુર્યોનૌ રુગાદીન્ કુર્યાત્| પિપી-લિકાસૃપ્તિમિવ તાસાં સઞ્ચરણપ્રતીતિમિત્યર્થઃ| કર્કશતા કાઠિન્યમ્| ફેનિલં ફેનયુક્તમરુણવર્ણં કૃષ્ણં કૃષ્ણવર્ણં વા અલ્પમબહુ તનુ સ્વચ્છં રૂક્ષમસ્નિગ્ધં એવમ્ભૂતસ્યાર્ત્તવસ્ય સ્રુતિઃ સ્રવણમ્| સ્રંસમિતિ પાઠઃ| સ્રંસો વેદનાવિશેષઃ (કલત્તુનોક્ક)| વઙ્ક્ષણપાર્શ્વાદૌ વ્યથાં વઙ્ક્ષણ્યોઃ પા્શ્વયોશ્ચ કટીપૃષ્ઠપરિગ્રહઃ| ક્રમેણ ઉપેક્ષયા કાલાતિપાતાત્ ગુલ્મં ગુલ્માખ્યં રોગં તાંસ્તાનાયામાક્ષેપકસ્તમ્ભાદીન્ સ્વાન્ વાતવ્યાધિસમ્બન્ધિનો ગદાંશ્ચ કરોતિ| યૈવંવિધા સા વાતિકી નામ યોનિવ્યાપત્ સ્મૃતા)|| ૩૩||

Adhikarana aticaraNA (34) · Śloka 34

સૈવાતિચરણા શોફસંયુક્તાતિવ્યવાયતઃ||૩૪||

સૈવ વાતિકી અતિવ્યવાયાચ્છોફસંયુક્તા સત્યતિચરણેત્યુચ્યતે| (સા વાતિક્યેવ અતિવ્યવાયતઃ ભૃષમૈથુનાદ્ધેતોઃ શોફ સંયુક્તા યોનિપ્રદેશે શ્વયથુમતી સઞ્જાતા ચેદતિચરણા અતિચરણેતિ સંજ્ઞાન્તરં લભતે)|| ૩૪||

Adhikarana prAkcaraNA (35) · Śloka 35

મૈથુનાદતિબાલાયાઃ પૃષ્ઠજઙ્ઘોરુવઙ્ક્ષણમ્| રુજન્ સન્દૂષયેદ્યોનિં વાયુઃ પ્રાક્ચરણેતિ સા||૩૫||

અતિબાલાયા સ્ત્રિયા મૈથુનાદ્વાયુઃ પૃષ્ઠાદિકં રુજન્ યોનિં સન્દૂષયેત્| સા વ્યાપન્નામ્ના પ્રાક્ચરણા| (બાલાયા અસમ્પૂર્ણષોડશવયસ્કાયા અતિમૈથુનાદનલ્પવ્યવાયાત્ પૃષ્ઠજઙ્ઘોરુવઙ્ક્ષણં પૃષ્ઠં જઙ્ઘે ઊરુ વઙ્ક્ષણૌ ચ રુજન્ યોનિં સન્દૂષયેત્| રુક્તોદાદિયુક્તાં કરોતિ સા પ્રાક્ચરણેતિ યોનિવ્યાપત્)||૩૫||

Adhikarana udAvRuttA (36) · Śloka 36

વેગોદાર્વત્તનાદ્યોનિં પ્રપીડયતિ મારુતઃ| સા ફેનિલં રજઃકૃચ્છ્રાદુદાવૃત્તં વિમુઞ્ચતિ| ઇયં વ્યાપદુદાવૃત્તા..........................||૩૬||

વેગોદાવર્ત્તનાદધોવાતાદિવેગધારણનિમિત્તાદૂર્ધ્વમુદ્ગમાદ્વાયુર્યોનિં પ્રપીડયતિ સા પીડતા સત્યુદાવૃત્તં બદ્ધં ફેનિલં ફેનયુક્તં રજો રક્તં કૃચ્છ્રાદ્વિમુઞ્ચતિ| ઇયં વ્યાપન્નમ્નાઽપ્યુદાવૃત્તા| (પ્રપીડયત્યતિવ્યથાં કરોતિ| સા અનિલપીડિતા યોનિઃ ઋતુકાલે પ્રાપ્તે રજો રક્તં ફેનિલં ફેનયુક્તં કૃચ્છ્રાદલ્પાલ્પમુદાવૃત્તં મધ્યે મધ્યે ઊર્ધ્વમાવર્તમાનં વિસૃજતિ)|| ૩૬||

Adhikarana jAtaghnI (37) · Śloka 37

.............................જાતઘ્ની તુ યદાનિલઃ| જાતં જાતં સુતં હન્તિ રૌક્ષ્યાદ્દુષ્ટાર્ત્તવોદ્ભવમ્||૩૭||

યદા તુ દુષ્ટાર્ત્તવોદ્ભવં સુતં જાતં તત્કાલ એવ વાયૂ રૌક્ષ્યાદ્ધન્તિ તદા જાતઘ્ની નામ વ્યાપદ્ભવતિ| (યદા યસ્મિન્ કાલે વાયૂ રૌક્ષ્યાત્ સ્નેહક્ષયોદ્ભૂતરૂક્ષગુણાધિક્યાત્ ક્રુદ્ધો દુષ્ટાવર્ત્તવોદ્ભવં દુષ્ટશોણિતસમ્ભૂતં જાતં જાતં સઞ્જાતાન્ સર્વાનિત્યર્થઃ| જાતશબ્દશક્ત્યા જન્માનન્તરત એવેતિ ચ દ્યોત્યતે| હન્તિ મારયતિ તદા તુ જાતઘ્ની| જાતઘ્ની નામ યોનિવ્યાપત્| દુષ્ટશોણિતસ્યાપિ ગર્ભાધાનસામર્થ્યમસ્તીત્યુક્તં શારીરે)|| ૩૭||

Adhikarana antarmukhI (38) · Śloka 38

અત્યાશિતાયા વિષમં સ્થિતાયાઃ સુરતે મરુત્| અન્નેનોત્પીડિતો યોનેઃ સ્થિતઃ સ્રોતસિ વક્રયેત્| સસ્થિમાંસં મુખં તીવ્રરુજમન્તર્મુખીતિ સા||૩૮||

યા તુ સ્ત્રી અત્યાશિતા સતી સુરતે પુંયોગે વિષમં કૃત્વા તિષ્ઠતિ તદા તસ્યા મરુદ્વાયુરન્નેનોત્પીડિતો યોનેઃ સ્રોતસિ સ્થિતઃ સન્ તસ્યા મુખં તીવ્રરુજં સાસ્થિમાંસં વક્રયેત્ સા વ્યાપન્નામ્નાઽન્તર્મુખી| (અત્યાશિતાયા અતિભુક્તાયાઃ સુરતે કરણવૈચિત્ર્યાદઙ્ગં વિષમં કૃત્વા સ્થિતાયા નાર્યાઃ વાયૂરન્નેન નિરવકાશં નિષ્પીડિતો વિષમસ્થિત્યા સાવકાશે યોનિસ્રોતસ્યેવ સ્થિતસ્તસ્યા મુખમસ્થ્ના માંસેન ચ સહ તીવ્રરુજમત્યર્થં વેદનં વક્રેયેત્| સા અન્તર્મુખીતિ નામ યોનિવ્યાપત્)|| ૩૮||

Adhikarana sUcImukhI (39) · Śloka 39

વાતલાહારસેવિન્યા જનન્યાં કુપિતોઽનિલઃ| સ્ત્રિયા યોનિમણુદ્વારાં કુર્યાત્ સૂચીમુખીતિ સા||૩૯||

જનન્યાં માતરિ વાતલાહારસેવિન્યામનિલઃ કુપિતો યોષાયા યોનિં સંવૃતમુખીં કુર્યાત્ સા વ્યાપન્નામ્ના સૂચીમુખી|| ૩૯||

Adhikarana yonishoShaH (40) · Śloka 40

વેગરોધાદૃતૌ વાયુર્દુષ્ટો વિણ્મૂત્રસંગ્રહમ્| કરોતિ યોનિશોષઞ્ચ શુષ્કાખ્યા સાતિવેદના||૪૦||

ઋતુકાલે વેગરોધાદ્દૃષ્ટો વાયુર્વિણ્મૂત્રસંગ્રહં યોનિશોષં ચ કરોતિ| સા વ્યાપચ્છુષ્કાખ્યા| સા ચાતિવેદના ભવતિ| (ઋતુકાલે વેગરોધાત્ અધોવાતાદિવેગધારણાત્ દુષ્ટઃ ક્રુદ્ધો વાયુર્વિણ્મૂત્રસંગ્રહં મલમૂત્રયોર્નિરોધં યોનિશોષં યોનિદ્વારે દ્રવાભાવં ચ કરોતિ| અતિવેદના અધિકવેદનાયુક્તા યા એવંવિધા સા શુષ્કાખ્યા શુષ્કા સંજ્ઞા યોનિવ્યાપત્)|| ૪૦||

Adhikarana vAminI (41) · Śloka 41

ષડહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા શુક્રં ગર્ભાશયાન્મરુત્| વમેત્સરુઙ્નીરુજો વા યસ્યાં સા વામિની મતા||૪૧||

યસ્યાં વ્યાપદિ નિષિક્તં શુક્રં ગર્ભાશયાન્મરુત્ સરુજો વા નીરુજો વા ષડહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા બહિઃ ક્ષિપેત્ સા વ્યાપદ્વામિની મતા| (યસ્યાં વ્યાપદિ વાયુઃ ષડહાત્ ષણ્ણામહ્નાં સમાહારાત્ હેત્વર્થં પઞ્ચામ્યાઃ કરણાર્થે પરિણામાત્ ષડ્ભિરહોભિરિત્યર્થઃ| સપ્તાહાત્ સપ્તભિરહોભિર્વા| અત્ર સપ્તાહશબ્દસ્ય મર્યાદાત્વેનાભિવિધિત્વેન ચેષ્ટત્વાદત્ર ષદહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વેતિ પક્ષદ્વયં પરિગૃહીતમ્| સરુક્ રુજા સહિતઃ નીરુજો રુજા રહિતઃ વાશબ્દો વિકલ્પે ક્વચિત્ સરુજઃ ક્વચિન્નીરુજશ્ચેત્યર્થઃ| શુક્રં પુંસા નિષિક્તં ગર્ભાશયાત્ ગર્ભકોષ્ઠં પ્રવિષ્ટમપીતિ ભાવઃ| વમેત બહિર્નિરસ્યેત્| નુદેદિતિ વક્તવ્યે વમેદિત્યુક્તિર્વામિનીશબ્દસ્ય નિરુક્તિદ્યોતનાય| એવંવિધા સા વ્યાપદ્વામિનીસંજ્ઞા)|| ૪૧||

Adhikarana ShaNDA (42) · Śloka 42

યોનૌ વાતોપતપ્તાયાં સ્ત્રીગર્ભે બીજદોષતઃ| નૃદ્વેષિણ્યસ્તની ચ સ્યાત્ ષણ્ડસંજ્ઞાનુપક્રમા||૪૨||

સ્ત્ર્યાખ્યગર્ભે બીજદોષાદ્વાતોપતપ્તાયાં યોનૌ પુરુષદ્વેષિણી સ્તનરહિતા ચ સ્ત્રી સ્યાત્ સા વ્યાપત્ ષણ્ડસંજ્ઞાનુપક્રમા ત્યાજ્યા| (યોનૌ કુતશ્ચિત્ કારણાત્ ક્રુદ્ધેન વાયુના પીડિતાયાં સત્યાં માતુરિત્યર્થાત્| ગર્ભે ગર્ભાધાનસમયે બીજદોષતઃ આર્ત્તવદુષ્ટ્યા સ્ત્રી જાયમાના પુત્રી નૃદ્વેષિણી પુંસમ્ભોગવિરક્તા અસ્તની યૌવનેઽત્યલ્પસ્તની ચ સ્યાત્ સા વ્યાપત્ષણ્ડાખ્યા અનુપક્રમા અસાધ્યત્વાચ્ચિકિત્સારહિતા ચ )|| ૪૨||

Adhikarana mahAyoniH (43) · Śloka 43

દુષ્ટો વિષ્ટભ્ય યોન્યાસ્યં ગર્ભકોષ્ઠં ચ મારુતઃ| કુરુતે વિવૃતાં સ્રસ્તાં વાતિકીમિવ દુઃખિતામ્| ઉત્સન્નમાંસાં તામાહુર્મહાયોનિં મહારુજમ્||૪૩||

દુષ્ટો વાયુર્યોન્યાસ્યં ગર્ભકોષ્ઠઞ્ચા વિષ્ટભ્ય યોનિં વિવૃતાં સ્થાનાચ્ચ સ્રસ્તાં વાતિક્યાખ્યવ્યાપદમિવ ચ દુઃખિતાં વ્યથિતામુત્સન્નમાંસાં મહારુજઞ્ચ કુરુતે તાં નામ્ના મહાયોનિમાહુઃ| (યથાસ્વૈઃ ગુહ્યરોગકારણાભૂતૈર્દૂષણૈર્દુષ્ટો વાયુર્યોનિમુખં ગર્ભાશયઞ્ચ વિષ્ટભ્ય સ્તમ્ભયિત્વા વિવૃતાં ન કદાચિદપિ સંવરણયુક્તાં સ્રસ્તાં સ્થાનાચ્ચલિતાં બહિર્નિસ્સૃતામિત્યર્થઃ| વાતિકીમિવ વાતિક્યાખ્યાં વ્યાપદમિવ દુઃખિતાં રુક્તોદાયામાદિવિવિધોપદ્રવયુક્તામિત્યર્થઃ| ઉત્સન્નમાંસાં ઉદ્વાન્તમુખત્વાદુત્સન્નમાંસાં મહારુજાં અત્યર્થવેદનાયુક્તાં કુરુતે યોનિરિતિ મહાયોનિશબ્દસાન્નિધ્યાહાર્યં તાં વ્યાપદં મહયોનિં મહાયોન્યાખ્યામાહુઃ)|| ૪૩||

Adhikarana paittikI yonivyApat (44) · Śloka 44

યથાસ્વૈર્દૂષણૈર્દુષ્ટં પિત્તં યોનિસમાશ્રિતમ્| કરોતિ દાહપાકોષા પૂતિગન્ધજ્વરાન્વિતામ્| ભૃશોષ્ણભૂરિકુણપનીલપીતાસિતાર્ત્તવામ્| સા વ્યાપત્ પૈત્તિકી...............................||૪૪||

યથાસ્વૈર્દૂષણૈર્નિદાનકથિતૈર્દુષ્ટં પિત્તં યોનિમાશ્રિત્ય તામેવ દાહાદ્યન્વિતાં ભૃશોષ્ણાદિગુણાં ચ કરોતિ સા વ્યાપન્નામ્ના પૈત્તિકી| (યથાસ્વૈઃ સર્વરોગનિદાનોક્તૈઃ કટ્વમ્લાદિભિર્દુષ્ટં પ્રાપ્તદૂષણં યોનિં પ્રાપ્તં પિત્તં તાં યોનિં દાહાદ્યન્વિતાં ભૃશોષ્ણાદિગુણયુક્તાર્ત્તવાં ચ કરોતિ| દાહઃ સર્વાઙ્ગીણઃ દાહઃ| ઊષા પ્રાદેશિકા દાહઃ| પૂતિગન્ધો દુર્ગન્ધઃ| કુણપા્ત્તવં રક્તદોષજં પ્રાક્ પુત્રકામીયાધ્યાય ઉક્તમ્| એવંવિધા વ્યાપત્સા પૈત્તિકી નામ ભવતિ)|| ૪૪||

Adhikarana raktayoniH (45) · Śloka 45

...........................રક્તયોન્યાખ્યાસૃગતિસ્રુતેઃ||૪૫||

એષૈવાતિરક્તસ્રુતેઃ રક્તયોન્યાખ્યા ભવતિ| (સા પૈત્તિકી વ્યાપદેવાત્યસૃક્સ્રાવાદ્ધેતોઃ રક્તયોનિસંજ્ઞા સ્યાત્)|| ૪૫||

Adhikarana shlaiShmikI yonivyApat (46) · Śloka 46

કફોઽભિષ્યન્દિભિઃ ક્રુદ્ધઃ કુર્યાદ્યોનિમવેદનામ્| શીતલાં કણ્ડુલાં પાણ્ડું પિચ્છિલાં તદ્વિધસ્રુતિમ્| સા વ્યાપચ્છ્લૈષ્મિકી..............................||૪૬||

અભિષ્યન્દિભિઃ સ્રોતોમાલિન્યકરૈરાહારૈઃ કફઃ ક્રુદ્ધો વેદનારહિતાં શીતલાદિગુણાં ચ યોનિં કુર્યાત્| તદ્વિધસ્રુતિં શીતલાદિ ગુણસ્રુતિં સા વ્યાપન્નામ્ના શ્લૈષ્મિકી| (યોનિં અવેદનામીષદ્વેદનાયુક્તાં શીતલાં શીતસ્પર્શાં કણ્ડૂલાં કણ્ડુયુક્તાં પાણ્ડુ પિચ્છિલાં પાણ્ડુરવર્ણાં પૈચ્છિલ્યયુક્તાં ચ તદ્વિધસ્રુતિં પાણ્ડુપિચ્છિલામ્બુ સ્રવણયુક્તાં ચ કરોતિ)|| ૪૬||

Adhikarana lohitakShayAkhyA (47) · Śloka 47

..................વાતપિત્તાભ્યાં ક્ષીયતે રજઃ| સદાહકા્શ્યવૈવર્ણ્ય યસ્યાં સા લોહિતક્ષયા||૪૭||

યસ્યાં વ્યાપદિ વાતપિત્તાભ્યાં રજઃ ક્ષીયતે દાહાદિકૃચ્ચ ભવતિ સા વ્યાપન્નામ્ના લોહિતક્ષયા| (યસ્યાં યોનિવ્યાપદ્યનિલપિત્તાભ્યાં કારણાભ્યાં રજો રક્તં દાહાદ્યન્વિતં ક્ષીયતે ક્ષયં યાતિ સા લોહિતક્ષ્યાખ્યા વ્યાપત્)|| ૪૭||

Adhikarana pariplutA (48) · Śloka 48

પિત્તલાયા નૃસંવાસે ક્ષવથૂદ્ગારધારણાત્| પિત્તયુક્તેન મરુતા યોનિર્ભવતિ દૂષિતા| શૂના સ્પર્શાસહા સાર્ત્તિર્નીલપીતાસ્રવાહિની| બસ્તિકુક્ષિગુરુત્વાતિસારારોચકકારિણી| શ્રોણિવઙ્ક્ષણરુક્તોદજ્વરકૃત્સા પરિપ્લુતા||૪૮||

પિત્તલાયાઃ પિત્તપ્રકૃતેઃ સ્ત્રિયા નૃસંવાસે ક્ષવથોરુદ્ગારસ્ય ચ ધારણાત્ પિત્તયુક્તેન વાયુના દૂષિતા યોનિઃ શૂનાદિગુણા ભવતિ સા વ્યાપન્નામ્ના પરિપ્લુતા| (પિત્તલાયાઃ પ્રભૂતપિત્તાયાઃ પિત્તપ્રકૃતેરિત્યર્થઃ| નૃસંવાસે પુંસઙ્ગતૌ ક્ષવથૂદ્ગારયોર્ધારણાત્ પિત્તયુક્તેન મરુતા દૂષિતા યોનિઃ શૂના શોફયુક્તા સ્પર્શાસહા સ્પર્શં કિઞ્ચિદપ્યસહમાના સાર્ત્તિઃ રુજા યુક્તા નીલપીતાસ્રવાહિની નીલવર્ણં પીતવર્ણં વા અસ્રં રક્તં વહમાના તથા બસ્તૈઃ કુક્ષેશ્ચ ગુરુત્વમતિસારમરોચકં ચ કુર્વાણા શ્રોણ્યાં વઙ્ક્ષણ્યોઃ રુક્તોદૌ ચ જ્વરં ચ કુર્વતી ભવતિ સા વ્યાપત્ પરિપ્લુતાખ્યા)|| ૪૮||

Adhikarana upaplutA (49) · Śloka 49

વાતશ્લેષ્મામયવ્યાપ્તા શ્વેતપિચ્છિલવાહિની| ઉપપ્લુતા સ્મૃતા યોનિઃ.......................||૪૯||

વાતશ્લેષ્મલૈરામયૈર્વ્યાપ્તા યોનિઃ શ્વેતં પિચ્છિલં ચ વહતિ સા નામ્નોઽપપ્લુતા સ્મૃતા| (વાતનિમિત્તૈઃ શ્લેષ્મનિમિત્તૈશ્ચામયૈર્વ્યાપ્તા પરિવૃતા શ્વેતપિચ્છિલવાહિની શ્વેતવર્ણં પૈચ્છિલ્યયુક્તં ચાસ્રં વહમાના યોનિઃ યોનિવ્યાપત્ ઉપપ્લુતાખ્યા સ્મૃતા)|| ૪૯||

Adhikarana viplutA (50) · Śloka 50

............................વિપ્લુતાખ્યા ત્વધાવનાત્| સઞ્જાતજન્તુઃ કણ્ડૂલા કણ્ડ્વા ચાતિરતિપ્રિયા||૫૦||

યા તુ યોનિરધાવનાદપ્રક્ષાલનાદ્ધેતોઃ સઞ્જાતજન્તુઃ કણ્ડૂલા ચ ભવતિ કણ્ડ્વા ચાતિરતિપ્રિયા અતિવ્યવાયપ્રિયા ચ ભવતિ સા નામ્ના વિપ્લુતા| (વિપ્લુતાખ્યા તુ યોનિઃ તુશબ્દઃ પરિપ્લુતાતો વિશેષદ્યોતકઃ| અધાવનાદન્તર્મલાપરિશોધનાત્ સઞ્જાતજન્તુઃ યોન્યન્તર્ગતરક્તજક્રિમિયુતત્વાદાગન્તુ ક્રિમિસમ્ભવે ત્વતિરતિ પ્રિયેત્યસ્યાનુપપત્તેશ્ચાન્તઃપ્રવૃદ્ધનૈસર્ગિકક્રિમિરિત્યર્થઃ| રતિરહસ્યે ચૈતત્સ્પષ્ટમુક્તમ્- રક્તજાઃ ક્રિમયઃ સૂક્ષ્મા મૃદુમધ્યોગ્રશક્તયઃ| સ્મરસદ્મનિ કણ્ડૂતિં જનયન્તિ યથાબલમ્|| ધ્વજદણ્ડાભિઘાતેન કણ્ડૂત્યપનયાદતઃ| રક્ષણાચ્ચ સુખમ્........................|| ઇતિ| કણ્ડૂલા અમર્ષણીકણ્ડૂયુક્તા| કણ્ડ્વા કણ્ડૂતિહેતોઃ| ચશબ્દઃ સઞ્જાતજન્તુત્વાત્ કણ્ડૂઃ કણ્ડુત્યા રત્યભિનિવેશશ્ચેતિહેતુપારમ્પર્યદ્યોતનાર્થઃ| અતિરતિપ્રિયા અતીવ સુરતેચ્છુઃ)|| ૫૦||

Adhikarana karNinI (51) · Śloka 51

અકાલવાહનાદ્વાયુઃ શ્લેષ્મરક્તવિમૂર્ચ્છિતઃ| કર્ણિકાં જનયેદ્યોનૌ રજોમાર્ગનિરોધિનીમ્| સા કર્ણિની...............................||૫૧||

અકાલવાહનાદપ્રાપ્તામ્બ્વીરણાદ્વાયુઃ શ્લેષ્મરક્તાભ્યાં મિશ્રિતો યોનૌ રજોમાર્ગનિરોધિનીં કર્ણિકાં જનયેત્| સા વ્યાપન્નામ્ના કર્ણિની| (વાયુરકાલવાહનાદ્વેગોદીરણાત્| કાશ્ચિદ્રતાન્તે કામામ્બુ છલાદ્વઞ્ચયિતું પ્રિયાન્| મૂત્રં સૃજન્ત્યકાલે યા મદનામ્બવેવ તત્ દ્વયમ્| અકાલવાહનસ્યાર્થ ઇતિ વ્યાચષ્ટસારકૃત્| દ્વેધાઽપ્યનિચ્છાસુરતે દ્રુતિભાવઃ પ્રતીયતે| શ્લેષ્મરક્તવિમૂર્ચ્છિતઃ શ્લેષ્મ રક્તાભ્યાં વિમૂર્ચ્છિતો વર્દ્ધિતઃ શ્લેષ્મસમ્બન્ધાત્ ઘનીભૂય દુર્માંસ પ્રાયતાં પ્રાપ્તસ્ય રક્તસ્ય વાયુનોદીરણે કર્ણિન્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિરિતિ ભાવઃ| યોનૌ ગર્ભાશયદ્વારમુખે રજોમાર્ગનિરોધિનીં ગર્ભાશયદ્વાર સંવૃતિકરીં| અત એવ નિષિક્તસ્ય શુક્રસ્યાપ્રતિગ્રહાદ્ગર્ભો ન જાયત ઇતિ ભાવઃ| કર્ણિકાં પદ્મકર્ણિકાતુલ્યં માંસાઙ્કુરમિત્યર્થઃ| જનયેદાવિષ્કુર્યાત્| સા કર્ણિનીસંજ્ઞા વ્યાપત્)|| ૫૧||

Adhikarana sAnnipAtikI yonivyApat (52) · Śloka 52

...........................ત્રિભિર્દોષૈર્યોનિગર્ભાશયાશ્રિતૈઃ| યથાસ્વોપદ્રવકરૈર્વ્યાપત્ સા સાન્નિપાતિકી||૫૨||

ત્રિભિર્દોષૈર્યોનૌ ગર્ભાશયે વાશ્રિતૈર્યથાસ્વોપદ્રવકરૈઃ સૂત્રોક્તવાતાદ્યુપદ્રવ્યકરૈર્યા વ્યાપત્ સા નામ્ના સાન્નિપાતિકી| (યોનિં ગર્ભાશયં ચાશ્રિત્ય રુક્તોદદાહપાકશૈત્યકણ્ડ્વાદિસ્વસ્વોપદ્રવં કુર્વદ્ભિર્વાતાદિભિર્યા વ્યાપત્ સા સાન્નિપાતિકી સંજ્ઞા)|| ૫૨||

Adhikarana yonivyApadupadravAH (53-38) · Śloka 38

ઇતિ યોનિગદા નારી યૈઃ શુક્રં ન પ્રતીચ્છતિ| તતો ગર્ભં ન ગૃહ્ણાતિ રોગાંશ્ચાપ્નોતિ દારુણાન્| અસૃગ્દરાર્શોગુલ્માદીનાબાધાંશ્ચાનિલાદિભિઃ||૫૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ગુહ્યરોગ- વિજ્ઞાનીયો નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૮||

ઇતિ વિંશતિર્વાતિક્યતિચરણાપ્રાક્વરણોદાવૃતાજાતઘ્ન્યન્તર્મુખીસૂચી -શુષ્કાખ્યા-વામિની-ષણ્ડા-મહાયોનિ-પિત્તયોનિ-રક્તયોનિ-શ્લૈષ્મિકી-લોહતક્ષયોઽપપ્લુતા-પરિપ્લુતા-વિપ્લુતા-કર્ણિની-સાન્નિપાતિક્યાખ્યાઃ યોનિગદા ઉક્તાઃ યૈર્ગદૈર્નારી નિષિક્તં શુક્રં ન પ્રતીચ્છતિ ગર્ભાશયેન ન ગૃહ્ણાતિ શુક્રસ્યાગ્રહણાદ્ગર્ભં ન ગૃહ્ણાતિ અસૃગ્દરાદીંશ્ચ રોગાન્ દારુણાનતિ- કૃચ્છ્રાનાપ્નોતિયનિલદિભિશ્ચ દોષૈર્દારુણાનાબાધાન્ વ્યાધીન્ સ્તમ્ભશૂલાદીનાપ્નોતીતિ| (યોનિગદા યોનિવ્યાપદઃ ઇત્યનેન પ્રકારેણોક્તાઃ યૈર્યોનિગતૈર્નારી વ્યાપદ્યમાનાસ્ત્રી શુક્રં પુંસા નિષિક્તં ન પ્રતીચ્છતિ ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ| તતસ્તસમાદ્ધેતોઃ ગર્ભં ન ગૃહ્ણાતિ, ગર્ભો ન જાયતે| અપત્યાર્થમેવ યસ્યાઃ પરિગ્રહો વિધીયતે તદભાવે તયા કિં ફલમિતિ ભાવઃ| કિઞ્ચ દારુણાનતિકૃચ્છ્રાનસૃગ્દરાર્શોગુલ્માદીન્ આદિશબ્દેન મૂત્રકૃચ્છ્રાસ્થિસ્રાવાદયો ગૃહ્યન્તે રોગાનાપ્નોતિ| તથા અનિલાદિભિર્વાતપિત્તકફૈઃ કૃતાનાબાધાન્ અસમ્ભાવનીયાન્ વ્યાપદન્તરંશ્ચ પ્રાપ્નોતિ)|| ૫૩|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે અષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ