38. guhyarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha guhyarogavij~jAnIyo nAmAShTatriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગુહ્યરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana guhyarogahetuH (2) · Śloka 2

સ્ત્રીવ્યવાયનિવૃત્તસ્ય સહસા ભજતોઽથવા| દોષાધ્યુષિતસઙ્કીર્ણમલિનાણુરજઃ પથામ્| અન્યયોનિમનિચ્છન્તીમગમ્યાં નવસૂતિકામ્| દૂષિતં સ્પૃશતસ્તોયં રતાન્તેષ્વપિ નૈવ વા| વિવર્ધયિષયા તીક્ષ્ણાન્ પ્રલેપાદીન્ પ્રયચ્છતઃ| મુષ્ટિદન્તનખોત્પીડાવિષવચ્છૂકપાતનૈઃ| વેગનિગ્રહદીર્ઘાતિખરશષ્પવિઘટ્ટનૈઃ| દોષા દુષ્ટા ગતા ગુહ્યં ત્રયોવિંશતિમામયાન્| જનયન્ત્યુપદંશાદીન્...........................||૨||

Adhikarana apadaMshAnAM sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

..................................અપદંશોઽત્ર પઞ્ચધા| પૃથગ્દોષૈઃ સરુધિરૈઃ સમસ્તૈશ્ચ...................||૩||

Adhikarana vAtajApadaMshaH (4) · Śloka 4

................................અત્ર મારુતાત્| મેઢશોફો રુજશ્ચિત્રાઃ સ્તમ્ભસ્ત્વક્પરિપોટનમ્||૪||

Adhikarana pittajApadaMshaH (5) · Śloka 5

પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશં પિત્તેન શ્વયથુર્જ્વરઃ||૫||

Adhikarana shleShmajApadaMshaH (6) · Śloka 7

શ્લેષ્મણા કઠિનઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાઞ્છીતલો ગુરુઃ||૬|| `|૭|

Adhikarana raktajApaMdashaH (7) · Śloka 7

શોણિતેનાસિતસ્ફોટસમ્ભવોઽસ્રશ્રુતિર્જ્વરઃ||૭||

Adhikarana sannipAtajApadaMshaH (8) · Śloka 8

સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વં શ્વયથુર્મુષ્કયોરપિ| તીવ્રા રુગાશુ પચનં દરણં કૃમિસમ્ભવઃ||૮||

Adhikarana apadaMshAnAM sAdhyAsAdhyatA (9) · Śloka 9

યાપ્યો રક્તોદ્ભવસ્તેષાં મૃત્યવે સન્નિપાતજઃ||૯||

Adhikarana arshAMsi (10) · Śloka 10

જાયન્તે કુપિતૈર્દોષૈર્ગુહ્યાસૃક્પિશિતાશ્રયૈઃ| અન્તર્બહિર્વા મેઢ્રસ્ય કણ્ડૂલા માંસકીલકાઃ| પિચ્છિલાસ્રસ્રવા યોનૌ તદ્વચ્ચ છત્રસન્નિભાઃ| તેઽર્શાંસ્યુપેક્ષ્યા ઘ્નન્તિ મેઢ્રપુંસ્ત્વભગાર્તવમ્||૧૦||

Adhikarana sarShapikAH (11) · Śloka 11

ગુહ્યસ્ય બહિરન્તર્વા પિટકાઃ કફરક્તજાઃ| સર્ષપામાનસંસ્થાના ઘનાઃ સર્ષપિકાઃ સ્મૃતાઃ||૧૧||

Adhikarana avamanthaH (12) · Śloka 12

પિટકા બહવો દીર્ઘા દીર્યન્તે મધ્યતશ્ચ યાઃ| સોઽવમન્થઃ કફાસૃગ્ભ્યાં વેદનારોમહર્ષવાન્||૧૨||

Adhikarana kumbhIkA (13) · Śloka 13

કુમ્ભીકા રક્તપિત્તોત્થા જામ્બવાસ્થિનિભાઽશુજાઃ||૧૩||

Adhikarana alajI (14) · Śloka 14

અલજીં મેહવદ્વિદ્યાત્.............................||૧૪||

Adhikarana uttamA (15) · Śloka 15

.....................................ઉત્તમાં રક્તપિત્તજામ્| પિટકાં માષમુદ્ગાભામ્.......................................||૧૫||

Adhikarana puShkarikA (16) · Śloka 16

............................પિટકા પિટકાચિતા| કર્ણિકા પુષ્કરસ્યેવ જ્ઞેયા પુષ્કરિકેતિ સા||૧૬||

Adhikarana saMvyUDhapiTakA (17) · Śloka 17

પાણિભ્યાં ભૃશસંવ્યૂઢે સંવ્યૂઢપિટકા ભવેત્||૧૭||

Adhikarana mRuditam (18) · Śloka 18

મૃદિતં મૃદિતં વસ્તુ સંરબ્ધં વાતકોપતઃ||૧૮||

Adhikarana aShThIlikA (19) · Śloka 19

વિષમા કઠિના ભુગ્ના વાયુનાષ્ઠીલિકા સ્મૃતા||૧૯||

Adhikarana nivRuttam (20) · Śloka 20

વિમર્દનાદિદુષ્ટેન વાયુના ચર્મ મેઢ્રજમ્| નિવર્ત્તતે સરુગ્દાહં ક્વચિત્પાકઞ્ચ ગચ્છતિ| પિણ્ડિતં કુથિતં ચર્મ તત્પ્રલમ્બમધોમણેઃ| નિવૃત્તસંજ્ઞં સકફં કણ્ડૂકાઠિન્યવત્તુ તત્||૨૦||

Adhikarana avapATikA (21) · Śloka 21

દારૂઢં સ્ફુટિતં ચર્મ નિર્દિષ્ટમવપાટિકા||૨૧||

Adhikarana niruddhamaNiH (22) · Śloka 22

વાતેન દૂષિતં ચર્મ મણૌ સક્તં રુણદ્ધિ ચેત્| સ્રોતો મૂત્રં તતોઽભ્યેતિ મન્દધારમવેદનમ્| મણેર્વિકાસરોધશ્ચ સ નિરુદ્ધમણિર્ગદઃ||૨૨||

Adhikarana grathitam (23) · Śloka 23

લિઙ્ગં શૂકૈરિવાકીર્ણં ગ્રથિતાખ્યં કફોદ્ભવમ્||૨૩||

Adhikarana sparshahAniH (24) · Śloka 24

શૂકદૂષિતરક્તોત્થા સ્પર્શહાનિસ્તદાહ્વયા||૨૪||

Adhikarana shataponakam (25) · Śloka 25

છિદ્રૈરણુમુખૈર્યત્તુ મેહનં સર્વતશ્ચિતમ્| વાતશોણિતકોપેન તે વિદ્યાચ્છતપોનકમ્||૨૫||

Adhikarana tvakpAkaH (26) · Śloka 26

પિત્તાસૃગ્ભ્યાં ત્વચઃ પાકસ્ત્વક્પાકો જ્વરદાહવાન્||૨૬||

Adhikarana mAMsapAkaH (27) · Śloka 27

માંસપાકઃ સર્વજઃ સર્વવેદનો માંસશાતનઃ||૨૭||

Adhikarana asRugarbudam (28) · Śloka 28

સરાગૈરસિતૈઃ સ્ફોટૈર્વેદનાભિશ્ચ પીડિતમ્| મેહનં વેદના ચોગ્રા તં વિદ્યાદસૃગર્બુદમ્||૨૮||

Adhikarana mAMsArbudaM vidradhishca (29) · Śloka 29

માંસાર્બુદં પ્રાગુદિતં વિદ્રધિશ્ચ ત્રિદોષજઃ||૨૯||

Adhikarana tilakAlakAH (30) · Śloka 30

કૃષ્ણાનિ ભૂત્વા માંસાનિ વિશીર્યન્તે સમન્તતઃ| પક્વાનિ સન્નિપાતેન તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્||૩૦||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (31) · Śloka 31

માંસોત્થમર્બુદં પાકં વિદ્રધિં તિલકાલકાન્| ચતુરો વર્જયેદેષાં શેષાન્ શીઘ્રમુપાચરેત્||૩૧||

Adhikarana strIguhyarogANAM hetuH (yonivyApadaH) (32) · Śloka 32

વિંશતિર્વ્યાપદો યોનેર્જાયન્તે દુષ્ટભોજનાત્| વિષમસ્થાઙ્ગશયનભૃશમૈથુનસેવનૈઃ| દુષ્ટાર્તવાદપદ્રવ્યૈર્બીજદોષેણ દૈવતઃ||૩૨||

Adhikarana vAtikI yonivyApad (33) · Śloka 33

યોનૌ ક્રુદ્ધોઽનિલઃ કુર્યાદ્રુક્તોદાયામસુપ્તતાઃ| પિપીલિકાસૃપ્તિમિવ સ્તમ્ભં કર્કશતાં સ્વનમ્| ફેનિલારુણકૃષ્ણાલ્પતનુરૂક્ષાર્ત્તવસ્રુતિમ્| ભ્રંશં વઙ્ક્ષણપાર્શ્વાદૌ વ્યથાં ગુલ્મં ક્રમેણ ચ| તાંસ્તાંશ્ચ સ્વાન્ ગદાન્ વ્યાપદ્વાતિકી નામ સા સ્મૃતા||૩૩||

Adhikarana aticaraNA (34) · Śloka 34

સૈવાતિચરણા શોફસંયુક્તાતિવ્યવાયતઃ||૩૪||

Adhikarana prAkcaraNA (35) · Śloka 35

મૈથુનાદતિબાલાયાઃ પૃષ્ઠજઙ્ઘોરુવઙ્ક્ષણમ્| રુજન્ સન્દૂષયેદ્યોનિં વાયુઃ પ્રાક્ચરણેતિ સા||૩૫||

Adhikarana udAvRuttA (36) · Śloka 36

વેગોદાર્વત્તનાદ્યોનિં પ્રપીડયતિ મારુતઃ| સા ફેનિલં રજઃકૃચ્છ્રાદુદાવૃત્તં વિમુઞ્ચતિ| ઇયં વ્યાપદુદાવૃત્તા..........................||૩૬||

Adhikarana jAtaghnI (37) · Śloka 37

.............................જાતઘ્ની તુ યદાનિલઃ| જાતં જાતં સુતં હન્તિ રૌક્ષ્યાદ્દુષ્ટાર્ત્તવોદ્ભવમ્||૩૭||

Adhikarana antarmukhI (38) · Śloka 38

અત્યાશિતાયા વિષમં સ્થિતાયાઃ સુરતે મરુત્| અન્નેનોત્પીડિતો યોનેઃ સ્થિતઃ સ્રોતસિ વક્રયેત્| સસ્થિમાંસં મુખં તીવ્રરુજમન્તર્મુખીતિ સા||૩૮||

Adhikarana sUcImukhI (39) · Śloka 39

વાતલાહારસેવિન્યા જનન્યાં કુપિતોઽનિલઃ| સ્ત્રિયા યોનિમણુદ્વારાં કુર્યાત્ સૂચીમુખીતિ સા||૩૯||

Adhikarana yonishoShaH (40) · Śloka 40

વેગરોધાદૃતૌ વાયુર્દુષ્ટો વિણ્મૂત્રસંગ્રહમ્| કરોતિ યોનિશોષઞ્ચ શુષ્કાખ્યા સાતિવેદના||૪૦||

Adhikarana vAminI (41) · Śloka 41

ષડહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા શુક્રં ગર્ભાશયાન્મરુત્| વમેત્સરુઙ્નીરુજો વા યસ્યાં સા વામિની મતા||૪૧||

Adhikarana ShaNDA (42) · Śloka 42

યોનૌ વાતોપતપ્તાયાં સ્ત્રીગર્ભે બીજદોષતઃ| નૃદ્વેષિણ્યસ્તની ચ સ્યાત્ ષણ્ડસંજ્ઞાનુપક્રમા||૪૨||

Adhikarana mahAyoniH (43) · Śloka 43

દુષ્ટો વિષ્ટભ્ય યોન્યાસ્યં ગર્ભકોષ્ઠં ચ મારુતઃ| કુરુતે વિવૃતાં સ્રસ્તાં વાતિકીમિવ દુઃખિતામ્| ઉત્સન્નમાંસાં તામાહુર્મહાયોનિં મહારુજમ્||૪૩||

Adhikarana paittikI yonivyApat (44) · Śloka 44

યથાસ્વૈર્દૂષણૈર્દુષ્ટં પિત્તં યોનિસમાશ્રિતમ્| કરોતિ દાહપાકોષા પૂતિગન્ધજ્વરાન્વિતામ્| ભૃશોષ્ણભૂરિકુણપનીલપીતાસિતાર્ત્તવામ્| સા વ્યાપત્ પૈત્તિકી...............................||૪૪||

Adhikarana raktayoniH (45) · Śloka 45

...........................રક્તયોન્યાખ્યાસૃગતિસ્રુતેઃ||૪૫||

Adhikarana shlaiShmikI yonivyApat (46) · Śloka 46

કફોઽભિષ્યન્દિભિઃ ક્રુદ્ધઃ કુર્યાદ્યોનિમવેદનામ્| શીતલાં કણ્ડુલાં પાણ્ડું પિચ્છિલાં તદ્વિધસ્રુતિમ્| સા વ્યાપચ્છ્લૈષ્મિકી..............................||૪૬||

Adhikarana lohitakShayAkhyA (47) · Śloka 47

..................વાતપિત્તાભ્યાં ક્ષીયતે રજઃ| સદાહકા્શ્યવૈવર્ણ્ય યસ્યાં સા લોહિતક્ષયા||૪૭||

Adhikarana pariplutA (48) · Śloka 48

પિત્તલાયા નૃસંવાસે ક્ષવથૂદ્ગારધારણાત્| પિત્તયુક્તેન મરુતા યોનિર્ભવતિ દૂષિતા| શૂના સ્પર્શાસહા સાર્ત્તિર્નીલપીતાસ્રવાહિની| બસ્તિકુક્ષિગુરુત્વાતિસારારોચકકારિણી| શ્રોણિવઙ્ક્ષણરુક્તોદજ્વરકૃત્સા પરિપ્લુતા||૪૮||

Adhikarana upaplutA (49) · Śloka 49

વાતશ્લેષ્મામયવ્યાપ્તા શ્વેતપિચ્છિલવાહિની| ઉપપ્લુતા સ્મૃતા યોનિઃ.......................||૪૯||

Adhikarana viplutA (50) · Śloka 50

............................વિપ્લુતાખ્યા ત્વધાવનાત્| સઞ્જાતજન્તુઃ કણ્ડૂલા કણ્ડ્વા ચાતિરતિપ્રિયા||૫૦||

Adhikarana karNinI (51) · Śloka 51

અકાલવાહનાદ્વાયુઃ શ્લેષ્મરક્તવિમૂર્ચ્છિતઃ| કર્ણિકાં જનયેદ્યોનૌ રજોમાર્ગનિરોધિનીમ્| સા કર્ણિની...............................||૫૧||

Adhikarana sAnnipAtikI yonivyApat (52) · Śloka 52

...........................ત્રિભિર્દોષૈર્યોનિગર્ભાશયાશ્રિતૈઃ| યથાસ્વોપદ્રવકરૈર્વ્યાપત્ સા સાન્નિપાતિકી||૫૨||

Adhikarana yonivyApadupadravAH (53-38) · Śloka 38

ઇતિ યોનિગદા નારી યૈઃ શુક્રં ન પ્રતીચ્છતિ| તતો ગર્ભં ન ગૃહ્ણાતિ રોગાંશ્ચાપ્નોતિ દારુણાન્| અસૃગ્દરાર્શોગુલ્માદીનાબાધાંશ્ચાનિલાદિભિઃ||૫૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ગુહ્યરોગ- વિજ્ઞાનીયો નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૮||