22. karṇarōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha karNarogapratiShedho nAma dvAviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ કર્ણરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઉક્તક્રમેણ કર્ણરોગાણાં ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana vAtakarNarogacikitsA sarpiHpAnam (2) · Śloka 2

વાતજે કર્ણશૂલે રાત્રૌ રાત્રૌ રસભોજનોત્તરં વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધં સર્પિઃ પિબેન્નિરન્નો વા પયોઽનુપાનમ્||૨||

રસભોજનોત્તરં રસભોજનસ્ય પશ્ચાત્| અથવા નિરન્ન એવ પયોઽનુપાનં વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધં સર્પિઃ પિબેત્||૨||

Adhikarana karNasvedanam (3) · Śloka 3

તતો દશમૂલસિદ્ધે છાગે પયસિ ગોશ્રૃઙ્ગનિહિતોઽગ્નિવર્ણાન્ પાષાણાન્ સન્દશેન ગૃહીત્વાઽવપેત્| તેનોષ્મણા નાડીસ્વેદેન ચ સ્વભ્યક્તં સ્વેદયેત્| બિલ્વયવકોલકુલત્થમાષાર્કશિગ્રુપત્રૈર્વા સાનૂપમાંસૈઃ ક્વાથિતૈઃ||૩||

તત ઇતિ સર્પિષ્પાનાદનન્તરં દશમૂલેત્યાદિના કર્ણસ્વેદઃ| અથવા બિલ્વાદિપત્રૈરાનૂપમાંસયુક્તૈઃ ક્વથિતૈઃ સ્વેદયેત્||૩||

Adhikarana karNapUraNam (4) · Śloka 4

સ્વિન્નં ચ પૂરયેત્ કુષ્ઠારાસ્નામધુકવંશાવલેખશુણ્ઠીશિખિચન્દ્રકમાષસરલપયોવિપક્વેન તૈલેન| જીવકમધુકકુષ્ઠમણ્ડૂકીદેવદારુમહૌષધકલ્કાષ્ટગુણક્ષીરસિદ્ધેન વા| મયૂરનાલકુલત્થાગરુમાષદેવદારુકલ્કક્ષારશુક્તામ્લસાધિતાભ્યાં વા તૈલવસાભ્યામ્| મધુકક્ષીરકાકોલીમાષશતાવરીકલ્કસર્વગન્ધોદકક્ષીરવિપક્વયા વા વરાહવસયા| રાસ્નામધુકકાકોલીદેવદારુકલ્કપયોવિપાચિતયા વા શિંશુમારવસયા| માંસીકુષ્ઠામેદાસરલસુરભિમધુકક્ષીરવિપક્વયા વા ગોધાવસયા| જીવકશતાહ્વામધુકમાંસીક્ષીરસિદ્ધાં કુક્કુટમયૂર-વસાં કર્ણપૂરણનસ્યાભ્યઙ્ગેષુ વિદધ્યાત્| મધુકક્ષીરકાકોલીકલ્કેન ચતુર્ગુણશિગ્રુહ્રસ્વપઞ્ચમૂલકૈરણ્ડપત્રરસમષ્ટગુણક્ષીરસાધિતં તૈલં વા| ઘૃતતૈલવસાભ્યક્તાનિ તરુણાન્યશ્વત્થપત્રાણિ પુટપાકસ્વિન્નાનિ પ્રપીડ્ય તદ્રસેન કર્ણં પૂરયેત્| તદ્વચ્ચ તૈલલવણાભ્યક્તાન્યર્કોરુપૂગમૂલકારલુકબિલ્વમહાવૃક્ષાન્યતમપત્રાણિ| મહાપઞ્ચમૂલસરલાગરુદેવદાર્વ્યન્યતમકાષ્ઠમષ્ટાદશાઙ્ગુલં ત્રિભાગે ક્ષૌમેણાવેષ્ટ્ય તૈલેન સિક્ત્વાગ્રે પ્રદીપયેત્| તતો દહ્યમાનાદ્યઃ સ્નેહઃ પતતિ સદ્યઃ કર્ણરુજમપહરતિ||૪||

એવઞ્ચ સ્વિન્નં કર્ણં કુષ્ઠાદિવિપક્વેન તૈલેન પૂરયેત્| જીવકાદિસિદ્ધેન તૈલેન વા| મયૂરનાલાદિસાધિતાભ્યાં તૈલવસાભ્યાં વા મધુકાદિવિપક્વયા વરાહવસયા વા કર્ણં પૂરયેત્| રાસ્નાદિવિપાચિતયા શિંશુમારવસયા વા| શિંશુમારો નામ જલજઃ પ્રાણિવિશેષઃ| માંસ્યાદિવિપક્વયા ગોધાવસયા વા કર્ણં પૂરયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સુરભિર્મુરા| જીવકાદિસિદ્ધાં કુક્કુટમયૂરયોર્વસાં કર્ણપૂરણાદિષુ વિદધ્યાત્| મધુકાદિસાધિતં વા તૈલં કર્ણપૂરણાદિષુ| શિગ્ર્વાદિપત્રરસસ્તૈલાચ્ચતુર્ગુણઃ| ક્ષીરમષ્ટગુણમ્| હ્રસ્વં બૃહત્યાદિપઞ્ચમૂલમ્| તરુણાન્યચિરપ્રરૂઢાન્યશ્વત્થપત્રાણિ ઘૃતાદ્યભ્યક્તાનિ તદ્વદિતિ પુટપાકસ્વિન્નાનિ પ્રપીડ્ય તદ્રસેન કર્ણં પૂરયેત્| અર્કાદીનામન્યતમસ્ય પત્રાણિ તૈલલવણાભ્યક્તાનિ તદ્વદિતિ પુટપાકસ્વિન્નાનિ પ્રપીડ્ય તદ્રસેન કર્ણં પૂરયેત્| મહાપઞ્ચમૂલાદ્યન્યતમકાષ્ઠસ્નેહગ્રહણવિધાનં સુબોધમ્| સઃ સ્નેહઃ કર્ણપૂરણેન સદ્ય એવ કર્ણરુજમપહરતિ||૪||

Adhikarana dhUmapAnam (5) · Śloka 5

મધૂચ્છિષ્ટકૈડર્યમધુશિગ્રુફલવચાયવનલદૈલાગુગ્ગુલુભિઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ ક્ષૌમવસ્ત્રં ધૂમવર્ત્તિપ્રમાણપરિણાહં લેપયેત્તતઃ સૂત્રેણાવેષ્ટ્ય ડુણ્ડુકનાલેન ધૂમં પાતું દદ્યાત્| ડુણ્ડુકનાલમેવ વાનેન કલ્કેનાભ્યજ્ય વિશોષયિત્વા ધૂમં વિદધ્યાત્||૫||

મધૂચ્છિષ્ટાદિભિઃ શ્લક્ષ્ણયિષ્ટૈઃ સૂત્રોક્તધૂમવર્ત્તિપ્રમાણં પરિણાહે ક્ષૌમં લેપયેત્| તતસ્તત્ક્ષૌમં વર્ત્ત્યાકૃત્ય સૂત્રેણાવેષ્ટ્ય ડુણ્ડુકસ્ય સ્યોનાકસ્ય નાલેન ધૂમં પાતુમાતુરાય દદ્યાત્| અથવા કેવલમેવ ડુણ્ડુકનાલમનેન મધૂચ્છિષ્ટાદિકલ્કેનાભ્યજ્ય શોષયિત્વા ધૂમં પાતું વિદધ્યાત્|| ૫||

Adhikarana lepaH pariSiShTA cikitsA ca (6) · Śloka 6

શ્રેયસીદેવદારુકાકોલીકુષ્ઠનિચુલબીજૈઃ ક્ષીરપિષ્ટૈસ્તિલયુતૈઃ કર્ણં બહિર્લેપયેત્| સર્વધાન્યસ્નેહગોક્ષીરસિદ્ધામુત્કારિકામેરણ્ડપત્રાવચ્છાદિતે કર્ણે સ્વેદાર્થં પ્રણયેત્| પુનઃ પુનશ્ચ નાડીસ્વેદાન્ પિણ્ડસ્વેદશ્ચ| વાતવ્યાધિપ્રતિશ્યાયાર્દિતવિધાનઞ્ચ સનિરૂહાનુવાસનં કુર્યાત્||૬||

શ્રેયસ્યાદિભિસ્તિલયુક્તૈઃ કર્ણલેપઃ| શ્રેયસો હસ્તિપિપ્પલી| સુબોધમ્||૬||

Adhikarana pathyApathyam (7) · Śloka 7

પરિહાર્યાણિ ચ પરિહરેદ્વિશેષતઃ પ્રવાતં શિતામ્બુપાનં શિરઃસ્નાનં ચ||૭||

પરિહર્યાણિ વાતકોપનાનિ પરિહરેત્| પ્રવાતાદીનિ વિશેષેણ| પ્રકૃષ્ટો વાતઃ પ્રવાતઃ| ઇતિ વાતજે કર્ણરોગે||૭||

Adhikarana pittakarNarogacikitsA (8) · Śloka 8

પિત્તજે તુ શૂલે પ્રાતઃ પ્રાતઃ શર્કરાયુતં સર્પિઃ પાયયેત્| તતઃ સ્નિગ્ધં વિરેચયેત્| દ્રાક્ષામધુકસિદ્ધં સ્તન્યં કર્ણપૂરણં પ્રયુઞ્જીત| માક્ષિકં વા| મધુકપદ્મકકલ્કસ્તન્યસિદ્ધં વા સર્પિઃ| સિતામધુકખર્જૂરમૃદ્વીકાભિર્વા સક્ષીરેક્ષુરસં પ્રિયાલકતૈલં પાચિતમભ્યઙ્ગનસ્યકર્ણપૂરણૈઃ શૂલદાહઘ્નમ્| મધુકકુડવં ષોડશગુણેનામ્ભસાઽષ્ટાવશેષં સાધયિત્વા તેન તૈલાર્દ્ધકુડવમષ્ટગુણક્ષીરં યષ્ટીમધુકોશીરસારિવાકાકોલીજીવકાનન્તામૃણાલમઞ્જિષ્ઠા લોધ્રચન્દનબિસગર્ભં પચેત્| તચ્ચ પૂર્વવત્ પ્રણયેત્| એષામેવ ચ કલ્કેન સઘૃતેન કર્ણં પરિતો લેપયેત્| સ્વેદયેચ્ચ| તથા ક્ષીરસર્પિર્નસ્યં શિરોઽભ્યઙ્ગશ્ચ| એવમપ્યનુપશમે તુ પુનર્વિરેકઃ||૮||

પિત્તજે કર્ણશૂલે પ્રાતઃ પ્રાતઃ શર્કરયા યુતં સર્પિરાસ્નિગ્ધત્વલાભાત્ પાયયેત્| સુબોધમ્| માક્ષિકં વેતિ કેવલમ્| સિતાદિભિઃ પ્રિયાલકતૈલં પાચિતમભ્યઙ્ગાદિભિઃ શુલદાહઘ્નમ્| મધુકાદિના તૈલં પૂર્વવત્ પ્રણયેદિત્યભ્યઙ્ગાદિષુ| તેનેત્યષ્ટભાગશેષેણ યષ્ટીમધુકાદિગર્ભેણ| અનન્તા દૂર્વા| એષામિત્યનન્તરોક્તાનાં યષ્ટીમધુકાદીનામ્| ક્ષીરસર્પિર્યત્ક્ષીરં મથિત્વા ગૃહ્યતે| સુબોધમ્| ઇતિ પિત્તજે કર્ણરોગે||૮||

Adhikarana kaPakarNarogacikitsA (9) · Śloka 9

કફજે પિપ્પલીવિપક્વં ઘૃતમથવા સક્ષૌદ્રં પાયયિત્વા તં વામયેત્| તતસ્તીક્ષ્ણં ધૂમં પાયયેત્| કર્ણઞ્ચાસ્ય પૂરયેત્ સરલદેવદારુહિંસ્રાપટોલપત્રસુરસસિદ્ધેન તૈલેન| દેવદારુપિપ્પલીમાલતીપત્રક્વાથકલ્કસિદ્ધેન વા| લોધ્રખદિરસારમનશ્શિલાદ્વિહરિદ્રાકુષ્ઠત્રિફલૈલાક્વાથકલ્કસિદ્ધેન વા| રસાઞ્જનમાર્કવવૈજયન્તીશિગ્રુલશુનાર્દ્રકમરુઙ્ગીમૂલકદલીનાં વા પૃથક્ સમસ્તાનાં વા રસેન મધુના વા રક્ષોઘ્નતૈલેન વા| તથા શૂલશોફગૌરવાણિ પ્રશામ્યન્તિ| ધાન્યામ્લક્વથિતદ્શમૂલબાષ્પેણ નાડીસ્વેદમાચરેત્| સ્વિન્નં કુશામ્રત્રિવૃન્નલદશુણ્ઠીમુસ્તસાધિતેન તૈલેન પૂરયેત્| કફઘ્નાંશ્ચ ગણ્ડૂષાન્ ધારયેત્||૯||

કફજે કર્ણશૂલે પિપ્પલીવિપક્વમપક્વમેવ વા સક્ષૌદ્રં સર્પિઃ પાયયિત્વા તમાતુરં વામયેત્| તીક્ષ્ણો ધૂમઃ સૂત્રોક્તઃ| અસ્ય ચ શ્લેષ્મકર્ણરોગિણઃ સરલાદિસિદ્ધેન વા દેવદાર્વાદિસિદ્ધેન વા લોધ્રાદિસિદ્ધેન વા તૈલેન કર્ણં પૂરયેત્|અરલાદિકલ્કપાકમ્| શેષયોર્યેષામેવ ક્વાથસ્તેષામેવ ચ કલ્કેન| રસાઞ્જનાદીનાં પૃથગ્ભૂતાનાં વા મિશ્રીભૂતાનાં વા રસેન કર્ણં પૂરયેત્| માર્કવો ભૃઙ્ગરાજઃ| વૈજયન્ત્યતિમુક્તકઃ| મુરુઙ્ગી મધુસ્રવા| અથવા કેવલેનૈવ મધુના| અથવા રક્ષૌઘ્નતૈલેન સર્ષપતૈલેન| તથેતિ કર્ણપૂરણક્રિયયા શૂલાદીનિ શામ્યન્તિ| નાડીસ્વેદઃ સુબોધઃ| સ્વિન્નં કર્ણં કુશામ્રાદિસિદ્ધેન તૈલેન પૂરયેત્| કુશામ્રઃ ક્ષુદ્રામ્રઃ| કફાઘ્નાન્ કફઘ્નદ્રવ્યકૃતાન્ ગણ્ડૂષાન્ ધારયેચ્ચ| ઇતિ કફજે કર્ણરોગે|| ૯||

Adhikarana raktajakarNarogacikitsA (10) · Śloka 10

રક્તજે પૈત્તિકવત્ સિદ્ધિઃ સિરાવ્યશ્ચ||૧૦||

રક્તજે કર્ણરોગે પૈત્તિકકર્ણરોગવત્ સિશ્ચિકિત્સા| અત્ર તુ સિરાવ્યધાઽધિકઃ||૧૦||

Adhikarana pakvAvasthAyAScikitsA (11) · Śloka 11

પક્વેષુ કર્ણશૂલેષુ પૂયપ્રવાહિષુ યથાસ્વં ધૂમનસ્યગણ્ડૂષવમનાન્યાચરેત્| ઉપદિગ્ધઞ્ચ સ્રોતઃ સાયં પ્રાતઃ પિચુવર્ત્તિભિઃ પ્રમૃજ્ય યવાગરુમદનૈઃ સઘૃતૈર્ગુગ્ગુલુના વા ધૂપયિત્વા મધુના પૂરયેત્| પલાશધવતિનિશકકુભસર્જત્વક્ક્વાથરસક્રિયયા સ્વભ્યક્તાં પિચુવર્ત્તિં સ્રોતસિ દદ્યાત્| બદરીસલ્લકીજમ્બૂધાતકીવટપ્લક્ષોદુમ્બરક્વાથેનૈવમેવ ચ રસક્રિયયા| હરિદ્રાધાતકીત્રિફલાજમ્બૂસલ્લકીકિંશુકક્વાથેન ચ| તથા સૌરાષ્ટ્રિકાપદ્મકધાતકીસમઙ્ગાશ્વત્થધવલોધ્રરસાઞ્જનક્વાથેન| એભિરેવૌષધૈઃ સૂક્ષ્મચૂર્ણીકૃતૈઃ સ્રોતસોઽવકિરણમેવં ક્લેદશૂલગૌરવાણિ શામ્યન્તિ| એષામેવ ચ કષાયેણ સક્ષૌદ્રેણ કપિત્થસ્વરસેન વા પ્રક્ષાલનમ્| તથા સુરસાદિવર્ગઃ પ્રક્ષાલનાવચૂર્ણનયોઃ પ્રયોજ્યઃ||૧૧||

પક્વેષ્વિત્યનન્તરોક્તેષુ વાતાદિજેષુ કર્ણશૂલેષુ યથાસ્વમિત્યારમ્ભકદોષાપેક્ષયા ધૂમાદીન્યાચરેત્| ઉપદિગ્ધં ક્લેદેન લિપ્તં કર્ણસ્રોતઃ| પિચુવર્ત્તિઃ કાર્પસવર્ત્તિઃ| પલાશાદિક્વાથેન બદર્યાદિક્વાથેન ચ પિચુવર્ત્ત્યભ્યઞ્જને રસક્રિયા| હરિદ્રાદિક્વાથેન ચ રસક્રિયા સૌરાષ્ટ્રિકાદિક્વાથેન ચ| એભિરેવ ચ યથાયોગં રસક્રિયૌષધૈઃ સૂક્ષ્મચૂર્ણીકૃતૈઃ પક્વકર્ણસ્રોતસોઽવકિરણમ્| એષામિત્યાદિ સુબોધમ્|| ૧૧||

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoshcikitsA - cikitsAsUtram (12) · Śloka 12

નાદબાધિર્યયોર્વાતશૂલોક્તઃ સર્વો વિધિઃ| શ્લેષ્માનુબન્ધે તુ પ્રાક્શ્લેષ્માણમપહરેદ્વમનનાવનાભ્યાં તીક્ષ્ણધૂમૈશ્ચ||૧૨||

નાદાખ્યે બાધિર્યાખ્યે ચ રોગે વાતકર્ણરોગોક્તઃ સર્વો વિધિઃ| શ્લેષ્માનુબન્ધે ત્વિતિ નાદબાધિર્યયોરેવ ||૧૨||

Adhikarana asAdhyabAdhiryanirdeSaH (13) · Śloka 13

બાધિર્યં ચ બાલવૃદ્ધક્ષીણકાસશોષિણાં ચિરોત્થિતં ચ વર્જયેત્||૧૩||

બાલાદીનાં બાધિર્યમસાધ્યમ્| સર્વસ્યૈવ ચ ચિરોત્થિતં બહુકાલપ્રરૂઢં બાધિર્યં યત્તદસાધ્યમ્||૧૩||

Adhikarana sAdhyabAdhirye cikitsAkramaH (14) · Śloka 14

ઇતરત્તુ સ્નેહસ્વેદનસ્યશિરોબસ્તિબસ્તિકર્મપ્રભૃતિભિર્દોષાનુબન્ધમવેક્ષ્ય સાધયેત્||૧૪||

ઇતરત્વનન્તરોક્તલક્ષણવિપરીતં બાધિર્યં દોષાનુબન્ધસ્વરૂપાનતિક્રમેણ નસ્યાદિભિઃ સાધયેત્||૧૪||

Adhikarana prayujyamAnAH vividhAH yogAH (15) · Śloka 15

તત્ર પ્રાગેવ પુરાણસર્પિષા વા વાતહરતૈલેન વા સ્નિગ્ધં સ્નેહેનૈવ વિરેચયેત્| કૃતસંસર્જનસ્ય પુનઃ સ્નિગ્ધસ્ય શોણિતમપહરેત્| કર્ણાસન્નં જલૌકોભિસ્તતો બસ્તિકર્મમૂર્ધતૈલનસ્યધૂમાન્ કર્ણપૂરણં ચ શીલયેત્| તરુણબિલ્વફલાનિ ગોમૂત્રેણ ક્વાથયેત્તેન ક્વાથેન સિતામધુકબીજકબીજકલ્કેન ચ પયોયુક્તં તૈલં પાચયેત્| તત્તૈલમુષ્ણં શીતે બિલ્વક્વાથે પ્રક્ષિપ્ય મન્થયેત્ યાવત્ પિણ્ડીભૂતમુદ્ધૃત્યાઽષ્ટગુણે પયસિ મધુકગન્ધચન્દનગર્ભં સાધિતમાશુ કર્ણપૂરણાત્ બાધિર્યં નાશયતિ| તિલાન્ નવપ્રલૂનાન્ વસ્ત્રબદ્ધાન્ વહન્તીષ્વપ્સુ રાત્રિમુષિતાન્ દિવા શોષયેત્ પઞ્ચરાત્રમ્| એવં ગતે પઞ્ચરાત્રે મધુયષ્ટિકાક્ષીરકાકોલીમહાપઞ્ચમૂલદેવદારુશતાહ્વાજીવકક્વથિતે પયસિ પઞ્ચાહમેવં વાસયેચ્છોષયેચ્ચ| તતોઽનેનૈવ ક્ષીરેણૈષામેવ ચ દ્રવ્યાણાં ચૂર્ણમાત્રયા યુક્તાન્ પ્રપીડયેત્| તત્તૈલં નીલોત્પલાનન્તાચન્દનાગરુમધુકજીવકકાકોલીસુનિષણ્ણકમૂલકલ્કૈરષ્ટગુણેન પયસા પચેત્| એતન્નસ્યે કર્ણપૂરણે શિરસિ ચાભ્યઞ્જને પ્રણીતમાશુ શૂલનાદબાધિર્યાણિ સર્વવાતવિકારાંશ્ચ પિત્તાનુબન્ધાનપોહતિ ભગ્નાસ્થિસન્ધાનજનનઞ્ચ| શુષ્કમૂલકભસ્મક્ષારદ્વયહિઙ્ગુશુણ્ઠીમિસિવચાકુષ્ઠામરદારુસૌભાઞ્જનભૂર્જગ્રન્થિમુસ્તાલવણત્રયૈઃ સોદ્ભિદૈસ્તૈલં શુક્તકદલીબીજપૂરકરસસંયુક્તં સિદ્ધં શૂલનાદબાધિર્યકણ્ડૂશોફક્લેદોપદેહકૃમિપૂતિકર્ણેષુ| અથ કર્ણૌ સુપ્તાવિવ ભવતસ્તત્સમીપે યથોક્તાં સિરાં મોક્ષયેત્| અશ્વયથુપરિસ્રાવે મન્દશ્રુતેર્વમનમાચરેત્||૧૫||

તત્રેતિ બાધિર્યે| સંસર્જનં પેયાદિક્રમઃ| મૂર્દ્ધ્વતૈલમભ્યઙ્ગાદિભેદેન ચતુર્વિધં સૂત્રે પ્રદર્શિતમ્| તરુણસ્યાચિરકાલપ્રરૂઢસ્ય બિલ્વસ્ય ફલાનિ ગોમૂત્રેણ ક્વાથયેત્| તેનેતિ ક્વથિતગોમૂત્રેણત્યાદિ| તૈલપાકવિધં શેષં સુબોધમ્| તિલાનિત્યાદિના તિલભાવનં સુબોધમ્| એવમિતિ પ્રતિદિનં શોષણં ચ વહદમ્બુવાસનં ચ પઞ્ચરાત્રમ્| તતસ્તથૈવ મધુયષ્ટ્યાદિક્વથિતપયસિ વાસનં શોષણં ચ પઞ્ચરાત્રમેવ| અનેનૈવેતિ યષ્ટ્યાદિશૃતેન| એષામેવ ચેતિ યષ્ટ્યાદીનાં ચૂર્ણેન યુક્તાન્ તિલાન્| શુષ્કમૂલકભસ્માદિભિર્દ્રવ્યૈઃ શુક્લાદિભિશ્ચ દ્રવૈસ્તૈલં સિદ્ધં શૂલાદિષુ દૃષ્ટશક્તિઃ| સુપ્તાવિવેતિ બાધિર્ય એવ| યથોક્તામિતિ સૂત્રોક્તામ્| સશ્વયથ્વાદિ બાધિર્ય એવ| ઇતિ બાધિર્યમ્|| ૧૫||

Adhikarana pratInAhacikitsA (16) · Śloka 16

પ્રતીનાહે સ્નેહસ્વેદક્લિન્નં કર્ણં કર્ણશોધનેન વિશોધ્ય તૈલસ્ય પૂરયેન્માતુલુઙ્ગરસસ્ય વા સશુક્તક્ષૌદ્રસૈન્ધવસ્ય| શોધ્યમાને વેદના રક્તાગમો વા યદિ ભવેત્તતો ઘૃતમણ્ડેન પૂરયેન્નસ્યં ચ શીલયેત્| મલપૂર્ણેઽપ્યેષ એવ વિધિઃ||૧૬||

પ્રતીનાહાખ્યે પૂર્વં સ્નેહસ્વેદાભ્યાં કર્ણે ક્લેદાનપાદનમ્| કર્ણશોધનં સ્રુવમુખમશ્વત્થપત્રાગ્રમિતિ યન્ત્રં સૂત્રે પૂર્વમુક્તમ્| તૈલસ્યેતિ કરણે ષષ્ઠી| પૂરણયોગાત્| તદ્વન્માતુલુઙ્ગરસસ્યેતિ ચ| યદિ ચ શોધ્યમાને કર્ણે વેદના ભવેદથવા રક્તાગમો ભવેત્તતો ઘૃતમણ્ડેન પૂરણં યોગ્યનસ્યશીલનં ચ| મલપૂર્ણેઽપીતિ પ્રતીનાહપ્રકારત્વાદેષ એવ પ્રતીનાહોક્તો વિધિઃ ||૧૬||

Adhikarana kaNDUSoPayoScikitsA (17) · Śloka 17

કણ્દ્વાં તીક્ષ્ણનસ્યધૂમાદીન્ કફઘ્નાન્વિતરેત્| રૂક્ષતિક્તકટુશ્ચાહારઃ શોફેઽપ્યેવમેવ વિધિઃ| કટુતીક્ષ્ણોષ્ણાશ્ચ પ્રદેહપરિષેકાઃ||૧૭||

કણ્ડ્વાખ્યે તીક્ષ્ણધૂમાદિકં કફઘ્નં વિતરેત્| તદેવ ચ શોફાખ્યે| અત્ર તુ કટ્વાદિગુણપ્રદેહાદિકમપિ||૧૭||

Adhikarana pUtikarNakrimikarNayoScikitsA (18) · Śloka 18

પૂતિકર્ણે કર્ણસ્રાવોક્તો વિધિઃ કૃમિકર્ણે ચ| વિશેષતશ્ચાત્ર કૃમિઘ્નઃ| તથા સર્ષપતૈલેન પૂરણમ્| હરિતાલચૂર્ણવતા ગોમૂત્રેણ વા| વાર્તાકબીજેન ધૂપનમ્||૧૮||

પૂતિકર્ણે કર્ણસ્રાવોક્તઃ પક્વકર્ણપૂયપ્રવાહોક્તો ધૂમાદિઃ| કૃમિકર્ણે ચ પૂતિકર્ણવદેવ| અત્ર તુ કૃમિકર્ણે કૃમિઘ્નવિધિર્વિશેષતઃ કાર્યો ધૂપનાન્તઃ||૧૮||

Adhikarana vidradhyarSo~arbudacikitsA (19) · Śloka 19

કર્ણવિદ્રધિં વમનપૂર્વં વિદ્રધિવદામં પક્વં ચ ચિકિત્સેત્| ક્ષતવિદ્રધિં પિત્તકર્ણશૂલવદર્શાંસિ નાસાર્શોવદર્બુદાનિ ચ||૧૯||

કર્ણવિદ્રધિર્યોઽન્ય ઇત્યુક્તસ્તં વમનપૂર્વં વિદ્રધિવત્ વિદ્રધિપ્રકારેણામં પક્વં ચ ચિકિત્સેત્| તત્ર ચ વિદ્રધેઃ ક્ષતવિદ્રધ્યાખ્યો ભેદો યઃ કણ્ડૂયનહેતુકસ્તમનન્તરોક્તપિત્તકર્ણરોગવિચ્ચિકિત્સેત્| સુબોધમ્| અર્શાંસ્યર્બુદાનિ ચ પ્રકરણાદ્વક્ષ્યમાણનાસાર્શોર્બુદવત્||૧૯||

Adhikarana vidArikAcikitsA (20) · Śloka 20

વિદારિકામામાં કર્ણવિદ્રધિવદ્યથાદોષોદયઞ્ચ સાધયેત્||૨૦||

વિદારિકાઽસાધ્યોક્તા| તત્ર વિશેષઃ આમાયાં દોષાનતિક્રમેણ ચિકિત્સિતોક્તા વિદ્રધિચિકિત્સા કાર્યા ||૨૦||

Adhikarana pAlIshoShacikitsA (21) · Śloka 21

પાલીશોષે વાતશૂલવન્નસ્યમાલેપં સ્વેદઞ્ચ કુર્યાત્| સ્વિન્નમુદ્વર્ત્તયેત્તિલપ્રિયાલબલજમધુકયવાશ્વગન્ધાકલ્કેન| ઉદ્વર્તિતઞ્ચ મધુકપયસ્યાશતપુષ્પાશ્વગન્ધાકલ્કાષ્ટગુણવાજિગન્ધાબૃહત્યભીરુક્વાથક્ષીરસાધિતેન તૈલેનાભ્યજ્યાત્| શતાવર્યશ્વગન્ધૈરણ્ડપયસ્યાજીવકક્ષીરસિદ્ધેન વા| ગોધાપ્રતુદવિષ્કિરાનૂપૌદકમાંસવસામજ્જાનં સર્પિસ્સર્ષપતૈલઞ્ચ યથાલાભં સંગૃહ્યાર્કાલર્કબલાતિબલાનન્તાવિદારિગન્ધાજલશૂકમધુરવર્ગપ્રતીવાપં વિપચેદયમભ્યઙ્ગઃ પાલ્યાઃ પરં માંસજનનઃ| એવમપિ તુ યા ક્ષીયતે પાલી તસ્યા યદ્ દુષ્ટં તચ્છિત્વા વિધિવત્ સન્ધાય યથોક્તેન ક્રમેણોપચરેત્||૨૧||

પાલીશોષે વાતશુલવન્નસ્યાદિકં કુર્યાત્| વાતશૂલં કર્ણરોગે પ્રથમમુક્તમ્| સ્વિન્નં ચ પાલીશોષં તિલાદિકલ્કેનોદ્વ્ર્તયેત્| ઉદ્વર્તિતઞ્ચ પાલીશોષં મધુકાદિસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યજ્યાત્| શતાવર્યાદિસિદ્ધેન વા| ગોધેત્યાદિનાભ્યઙ્ગાય તૈલમ્| અલર્કો મન્દારઃ| અનન્તા દૂર્વા યાષશ્ચ| જલશૂકઃ શૈવાલમ્| એવમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ ચિકિત્સ્યમાના યા પાલી ક્ષીયતે તસ્યાઃ પાલ્યાઃ યદંશં દુષ્ટં લક્ષ્યતે તચ્છિત્વા શેષં વિધિવત્ સન્ધાય યથોક્તેન પાલીશોષક્રમેણોપચરેત્|| ૨૧||

Adhikarana tantrikAcikitsA (22) · Śloka 22

તન્ત્રિકામપિ ચૈવમેવ નસ્યાભ્યઙ્ગાદિભિર્યાપયેત્||૨૨||

તન્ત્રિકા યાપ્યૈવોક્તા તાં પાલીશોષપ્રકારેણૈવ પ્રથમં ચિકિત્સેદ્યાપ્યત્વે ચ નસ્યાદિભિર્યાપયેત્ ||૨૨||

Adhikarana paripoTakacikitsA (23) · Śloka 23

પરિપોટકેઽપ્યયમેવ વિધિઃ| તથા મધુકખરમઞ્જરીસૈન્ધવાશ્વગન્ધાદેવદારુમૂલકાવલ્ગુજફલમૂલમધૂચ્છિષ્ટૈઃ સક્ષીરૈર્મહાસ્નેહઃ સિદ્ધોઽભ્યઙ્ગઃ| તિલમધુકપ્રપૌણ્ડરીકસિદ્ધાર્થકઘૃતક્ષીરકૃતયોત્કારિકયોપનાહઃ||૨૩||

અયમેવેતિ પાલીશોષોક્તઃ| તથેતિ પરિપોટકે||૨૩||

Adhikarana utpAtacikitsA (24) · Śloka 24

ઉત્પાતે જલૌકોભિરપનીતરક્તે શીતૈઃ પ્રદેહઃ| તિલમધુકસારિવોત્પલલોધ્રકદમ્બબલાભ્રજમ્બૂપલ્લવૈસ્સધાન્યામ્લં તૈલં સાધિતમભ્યઙ્ગઃ| તથા ક્ષીરસર્પિર્વિસર્પોક્તાનિ ચ ઘૃતાનિ||૨૪||

વિસર્પોક્તઘૃતાનિ ચેત્યન્તમુત્પાતાખ્યે| રક્તે હૃતે શીતૈશ્ચન્દનાદિભિઃ પ્રલેપઃ કાર્યસ્તિલાદિભિઃ કલ્કિતૈર્દ્ધાન્યામ્લસહિતં સાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગશ્ચ| તથા ક્ષીરોત્થં ઘૃતં વિસર્પે યાનિ ઘૃતાન્યુક્તાનિ તાનિ ચ હિતાનિ||૨૪||

Adhikarana unmanthacikitsA (25) · Śloka 25

ઉન્મન્થે તીક્ષ્ણૈઃ શિરોવિરેકઃ| તિલસર્ષપલોધ્રહરિદ્રાદ્વયૈરુદ્વર્તિતાયાઃ કર્ણપાલ્યાસ્તાલીસતમાલૈલાકટ્ફલરસાઞ્જનૈર્લેપઃ| તાલપત્ર્યશ્વગન્ધાર્કસ્સૈન્ધવાવલ્ગુજબીજસુરસલાઙ્ગલિકાભિર્ગોધાકુલીરવસાયુક્તં તૈલં વિપક્વમભ્યઞ્જનમ્| તૈલમેવ વા પટોલકટુરોહિણીરસાઞ્જનશિરીષૈઃ||૨૫||

પટોલાદિતૈલાન્તમુન્મન્થાખ્યે| તૈલમેવ વેત્યેવકારેણ પટોલાદૌ વસાપ્રતિષેધઃ||૨૫||

Adhikarana duHkhavarddhanacikitsA (26) · Śloka 26

દુઃખવર્દ્ધને જમ્બ્વામ્રાશ્મન્તકપત્રક્વાથપરિષિક્તાં કર્ણપાલીં તૈલેનાભ્યજ્ય યષ્ટીમધુકહરિદ્રાપ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાચૂર્ણેનાઽવચૂર્ણયેત્| લાક્ષાવિડઙ્ગપક્વેન તૈલેનાભ્યઞ્જયેત્||૨૬||

દુઃખવર્દ્ધનાખ્યે પ્રથમં જમ્બ્વામ્રાદિક્વાથપરિષેકસ્તતસ્તૈલેનાભ્યઞ્જનં તતો યષ્ટ્યાદિચૂર્ણેનાઽવચૂર્ણનં લાક્ષાવિઙ્ગાભ્યાં પક્વં તૈલમભ્યઞ્જનં ચ હિતમ્||૨૬||

Adhikarana lihyAkhyapiTikAcikitsA (27) · Śloka 27

લોહકાપિટકાસુ કર્ણપાલીં બહુશો ગોમયપિણ્ડસ્વિન્નામુરભ્રીમૂત્રપિષ્ટૈઃ કૃમિઘ્નૈરાલિમ્પેત્| કુટજકરઞ્જેઙ્ગુદીબીજારગ્વધત્વગ્ભિર્વા| એભિરેવ ચ સર્વૈસ્સમરિચનિમ્બપત્રમધુચ્છિષ્ટૈસ્સર્ષપતૈલં સિદ્ધં લેહિકાવ્રણઘ્નોઽભ્યઙ્ગઃ| પરિદહને જલજાભિરસૃક્ સ્રાવયેત્| શીતૈશ્ચ પ્રદિહ્યાત્||૨૭||

લેહિકાપિટકાસુ લિહ્યાખ્યાસુ| સુબોધમ્| કૃમિઘ્નાનિ વિડઙ્ગફલાનિ| કુટજાદિભિર્વા લિમ્પેદિતિ સમ્બન્ધઃ| એભિરિત્યનન્તરોક્તૈઃ| સર્વશબ્દેન વિડઙ્ગાનાં ચ પરિગ્રહઃ| પરિદહને તુ લિહ્યાખ્યાસ્વિતિપ્ર્કરણાત્| જલજા જલૌકસઃ| ઇત્યુક્તાઃ યથોદ્દિષ્ટાઃ કર્ણરોગાઃ||૨૭||

Adhikarana pAlIroge sAmAnyakramaH (28) · Śloka 28

સર્વેષુ ચ પાલીરોગેષુ સ્નેહસ્વેદશોધનાભ્યઙ્ગપ્રદેહનસ્યાસ્રવિસ્રાવણાનિ યથાર્હં પ્રયુઞ્જીત| પ્રકોપકારણાનિ ચ પરિહરેત્||૨૮||

સર્વેષુ ચોક્તાનુક્તેષુ પાલીરોગેષુ| યથાર્હમિતિ દોષાદ્યપેક્ષં સ્નેહાદિ પ્રયુઞ્જીત| સુબોધમ્ ||૨૮||

Adhikarana avasthAviSiShTA pAlIcikitsA (29) · Śloka 29

ઉત્પચ્યમાનાયાં તુ પાલ્યાં સર્જરસાપામાર્ગપટોલનિમ્બનિચુલત્વગ્ભિરાલેપઃ| ઉત્પુટન્ત્યાં શિગ્રુશમ્યાકપૂતીકગોવરાહપિત્તગોધાવસાસર્પિભિઃ| શ્યાવાયાં ગૌરીસુગન્ધાશ્યામાનન્તાતણ્ડુલીયકમૂલૈઃ| કણ્ડૂમત્યાં પાઠાનન્તાતાર્ક્ષ્યશૈલેયમાક્ષિકૈઃ| દહ્યમાનાયાં ક્ષીરિવૃક્ષજીવનીયકલ્કમધુઘૃતૈઃ| વ્રણિતાયાં ક્ષૌદ્રજીવનીયૈઃ| કૃશાયાં ગોધાવરાહવસાભિઃ| ગ્રન્થિતાયાં ગ્રન્થિં પાટયિત્વા વિલિખ્ય ચ કૃષ્ણાસૈન્ધવમધુભિઃ પ્રતિસારયેત્| સ્રાવવત્યાં મધુ-મધુકમધૂકમધુપર્ણીભિર્લેપઃ| એભિરેવ ચ યથાસ્વં સ્નેહાનભ્યઙ્ગાર્થં પ્રકલ્પયેત્||૨૯||

ઉત્પચ્યમાનાયામિત્યાદિના પાલ્યામવસ્થાવિશેષેષુ સાધનવિશેષઃ| ઉત્પુટનં દરણમ્| ગૌરી હરિદ્રા| સુગન્ધા ગન્ધનાકુલી| દહ્યામાના દાહયુક્તા| વ્રણિતા સવ્રણા| ગ્રથિતા ગ્રન્થિમતી| એભિરેવ ચાનન્તરોક્તૈરવસ્થાવિશેષે યથાસ્વમભ્યઙ્ગાર્થં સ્નેહાન્ પ્રકલ્પયેત્| ઉત્પચ્યમાનાયાં સર્જરસાદિભિરેવ| ઉત્પુટન્ત્યાં શિગ્ર્વાદિભિરેવેત્યેવમાદિ યથાસ્વશબ્દાર્થઃ ||૨૯||

Adhikarana karNasandhAnam (30) · Śloka 30

અથરોગતો બલાદ્વા વિચ્છિન્નં કર્ણમનુસન્દધ્યાત્||૩૦||

અથેત્યાદિના છિન્નપાલીસન્ધાનવિધાનમ્| અથેતિ મઙ્ગલે| રોગતઃ કર્ણં છિન્નં સ્વસ્થમેવ વા સંગ્રામાદૌ બલાત્ છિન્નમુભયમપ્યનુસન્દધ્યાત્| તસ્મિન્ વિચ્છેદે દોષસંસ્થાનવિશેષવશાત્ પ્રહારાદિગતિવિશેષવશાચ્ચાનેકપ્રકારો ઘટનીયઃ સન્ધિઃ સમ્ભવતિ| સર્વઃ સર્વૈઃ પ્રકારૈર્દર્શયિતુમશક્યઃ||૩૦||

Adhikarana pa~jcadasha chinnakarNasandhayaH (31) · Śloka 31

સમાસતસ્તુ પઞ્ચદશ કર્ણસન્ધયઃ પ્રાયો નામાનુગતસંસ્થાનવિશેષતયા સમ્ભવન્તિ| તદ્યથા- ૧. પૃથુલાયતસમોભયપાલીશ્ચક્રનેમિઃ| ૨. વૃત્તાયતમોભયપાલિરુત્પલભેદકઃ| ૩. અભ્યન્તરદીર્ઘપાલિઃ કવાટઃ| ૪. વિપરીતોર્દ્ધ્વકવાટઃ| ૫. હ્રસ્વવૃત્તસમોભયપાલિર્વલ્લૂરકઃ| ૬. અણુસ્થૂલસમવિષમપાલિર્વ્યાયોજિમઃ| ૭. બાહ્યપાલિર્ગણ્ડાધારઃ| ૮. અતો વિપરીતસ્ત્વાસઙ્ગિમઃ| ૯. અપાલિરાહાર્યઃ; સ એવ માંસલપીઠો નિર્બેધિમઃ| ૧૦. શુષ્કશુષ્કલિરુત્સન્નપાલિઃ| ૧૧. તરાલ્પપાલિઃ સઙ્ક્ષિપ્તઃ| ૧૨. અનધિષ્ઠાનપાલિઃ પર્યન્તયોશ્ચ ક્ષીણમાંસો હીનઃ| ૧૩. તનુવિષમપાલિર્વલ્લિઃ| ૧૪. ગ્રથિતનિર્માંસસ્તબ્ધસિરાવૃતસૂક્ષ્મપાલિર્યષ્ટી| ૧૫. નિર્માંસસંક્ષિપ્તાગ્રાઽશોણિતપાલિઃ કાકૌષ્ઠ ઇતિ||૩૧||

સમાસતસ્તુ છિન્નકર્ણસન્ધયઃ પઞ્ચદશ વૈદ્યઘટનીયાઃ સમ્ભવન્તિ| કતમિત્યાહ-પ્રાયો બાહુલ્યેન સ્વનામાર્થાનુગતસંસ્થાનવિશેષતયા (સ્વનામાનુગતસ્થાનવિશેષતયા) સંસ્થાનમાકૃતિઃ સ્થાનં પ્રદેશઃ| પ્રાયોગ્રહણં વ્યાભિચારસૂચનાર્થમ્| તથેત્યાદિના ત એવ સન્ધયઃ પઞ્ચદશોચ્યન્તે| કર્ણે તાવદેકા પાલી ભવતિ| સા છિન્ના સતી દ્વે સમ્પદ્યતે| એકા ગણ્ડલગ્ના| દ્વિતીયા શુષ્કલ્યવબદ્ધા| એવં સ્થિતે એકઃ સન્ધિશ્ચક્રનોમિનામા ભવતિ| તસ્ય લક્ષણં પૃથુલે ચાયતે સમે નિમ્નોન્નતરહિતે પાલી યસ્ય સન્ધેઃ સ તથોક્તઃ| રથચક્રે હિ નેમ્યાખ્યં બાહ્યવૃદ્ધિકાષ્ઠમેવંરૂપમેવ ભવતિ| દ્વિતીયો હ્યુત્પલભેદાખ્યઃ તસ્ય લક્ષણં વૃત્તે પરિવર્તુલે આયતે દીર્ઘે સમે નિમ્નોન્નતરહિતે પાલી યસ્ય| વૃત્તે હિ ભગ્નમુત્પલમાકૃત્યૈવં ભવતિ| તૃતીયઃ સન્ધિઃ કવાટાખ્યઃ| તસ્ય લક્ષણમભ્યન્તરા ગણ્ડનિબદ્ધા પાલી શષ્કુલી બાહ્યાપાલ્યપેક્ષયા દીર્ઘા યસ્ય સ તથોક્તઃ| અત્ર નામાનુગતત્વે પ્રાયોગ્રહણમ્| ચતુર્થોર્દ્ધ્વકવાટાખ્યઃ| તસ્ય લક્ષણં કવાટલિઙ્ગવૈપરીત્યમ્| અત્ર હિ બાહ્યા શુષ્કલ્યવબદ્ધા પાલી દીર્ઘા ભવતિ| કવાટે દ્વારપક્ષૌ| પઞ્ચમો વલ્લૂરાખ્યઃ; તસ્ય લક્ષણમુભે અપિ પાલી હ્રસ્વે સ્તોકલમ્બે વૃત્તે વર્તુલે પરસ્પરં ચ સમે| વલ્લૂરાખ્યાં હિ શુષ્યન્માંસપેશ્યાઃ| વ્યાધાઙ્ગનાસ્વેવંવિધા એવ દૃશ્યતે| ષષ્ઠો વ્યાયોજિમાખ્યઃ| તસ્ય લક્ષણં એકાપાલ્યણુર્નાતિઘના| દ્વિતીયા સ્થૂલાતીવઘના ચ| એકા સમા નિમ્નોન્નતરહિતા| દ્વિતીયા તદ્વિપરીતા યસ્ય સ તથોક્તઃ| અસ્યાર્થે પ્રાયોગ્રહણમ્| સપ્તમો ગણ્ડાધારાખ્યઃ| તસ્ય લક્ષણં બાહ્યશુષ્કલ્યાશ્રયા એકૈવ પાલિર્ગણ્ડમૂલછિન્નત્વાદ્યન્યતરસ્ય હિ બન્ધે ગણ્ડ એવાધારો દ્વિતીયપાલ્યભાવાત્| અષ્ટમ આસઙ્ગિમાખ્યઃ| તસ્ય લક્ષણં ગણ્ડાધારવૈપરીત્યમ્| અત્ર હિ શુષ્કુલીમૂલે છિન્નત્વાદેવ ગણ્ડલગ્ના પાલી ભવતિ| અત્રાપિ પ્રાયોગ્રહણમ્| નવમ આહાર્યાખ્યઃ| તસ્ય લક્ષણં ન વિદ્યતે કદાચિદપિ પાલિર્યસ્ય સોઽપાલિર્ભવતિ| આહાર્ય અપૂર્વપાલ્યુપાયત્વાત્| સ એવાહાર્યો માંસલેન કર્ણપીઠેન નિર્વેધિમ ઉચ્યતે| અતએવાસૌ સન્ધ્યુત્તરઃ યો હિ વેધમર્હતિ| દશમઃ શુષ્કશષ્કુલ્યાખ્યઃ| તલ્લક્ષણં સર્વસર્વિકયા પાલ્યુચ્છેદઃ| શષ્કુલી શુષ્કૈવંરૂપૈવ ભવતિ| એકાદશઃ સઙ્ક્ષિપ્તપાલિઃ| તલ્લક્ષણમિતરેતિ| નોત્સન્નપાલિરપિ ત્વલ્પપાલિઃ| દ્વાદશો હીનાખ્યઃ| તલ્લક્ષણં પાલીસ્થાનયોઃ ક્ષીણમાંસોઽતએવ ચાનધિષ્ઠાનપાલિરન્યપાલ્યા અપિ તત્ર સંશ્રયો ન વિદ્યતે સ ભવતિ હીનઃ| ત્રયોદશો વલ્લાખ્યઃ| તલ્લક્ષણં તુ તનુવિષમે ક્વચિન્નિમ્ને ક્વચિદુન્નતે પાલ્યૌ યસ્ય| વલ્લિરપ્યેવંરૂપૈવ ભવતિ| ચતુર્દશો યષ્ટાખ્યઃ| તલ્લક્ષણં ગ્રથિતા ગ્રન્થિમતી નિર્માંસા સ્તબ્ધા નિશ્ચલા સિરાભિરાવૃતા સૂક્ષ્માઽતિતન્વી પાલી યસ્ય સ તથોક્તઃ| યષ્ટિરપ્યેવંરૂપા ભવતિ| પઞ્ચદશઃ કાકૌષ્ઠાક્ષ્યઃ| તલ્લક્ષણં નિર્માંસેઽલ્પપ્રાન્તે શોણિતરહિતે પાલી યસ્ય સ તથોક્તઃ| કાકસ્ય ચઞ્ચુપુટાવપ્યેવંરૂપાવેવ ભવતઃ| ઇત્યુક્તાઃ પઞ્ચદશ સન્ધયઃ|| ૩૧||

Adhikarana karNasandhInAM sAdhyAsAdhyatA (32) · Śloka 32

એષામાદ્યા દશ સિધ્યન્તિ; ન ત્વિતરે||૩૨||

એષાં શુષ્કશષ્કુલ્યન્તા દશ સાધ્યા| ઇતરે પઞ્ચ સંક્ષિપ્તાદયોઽસાધ્યાઃ||૩૨||

Adhikarana karNasandhInAmavAntaraBedAH (33) · Śloka 33

તત્ર બાહ્યાયાં પાલ્યાં દીર્ઘાયામાભ્યન્તરઃ સન્ધિઃ| તથેતરાયાં બાહ્યઃ| સમઃ સમયોશ્ચ| અણ્વાદિવિષમયોસ્તુ પરસ્પરવિપર્યયૌ||૩૩||

તત્રૈતેષુ મધ્યે બાહ્યા શષ્કુલ્યાશ્રયા પાલી દીર્ઘા ભવતિ તદાઽસ્યા આભ્યન્તરઃ સન્ધિઃ| દ્વિતીયયા સંયોગે તચ્છિદ્રમાર્ગેણ કર્તવ્યમ્| યદા તુ ગણ્ડાશ્રયા દીર્ઘા તદાઽસ્યા બાહ્યઃ સન્ધાનમભિમુખસન્ધિઃ| સમયોશ્ચ પાલ્યોર્બાહ્યા એવ| યે તુ પાલી અણ્વાદિવિશેષેણ વિષમે ભિન્નસ્વરૂપે તયોઃ પાલ્યોઃ પરસ્પરવિપર્યયેણ સન્ધિઃ| યત્રૈકા અણુરપરા સ્થૂલા એકા સમાઽપરા નિમ્ના તત્રાણોઃ સન્ધિઃ તથા નિમ્ના કર્તવ્યા યથા સ્થૂલા ચાણુર્ભવત્યણુશ્ચ સ્થૂલેત્યેકીભૂતા સમા ભવત્યેવં સમવિષયયોરપિ વિપર્યયો વાચ્યઃ|| ૩૩||

Adhikarana ekapAlIsandhAnam (34) · Śloka 34

યા ત્વેકૈવ પાલી સ્થૂલા પૃથ્વી સ્થિરા ચ સ્યાત્ તાં દ્વિધા પાટયિત્વોપરિ છિત્વા સન્દધ્યાત્||૩૪||

દ્વિધા પાટિતાયાઃ પાલ્યાઃ એકૈકો ભાગો મૂલે છિત્વા શૂન્યે પાલીમૂલે યોજ્યઃ| તતો દ્વિપાલિ સન્દધ્યાત્||૩૪||

Adhikarana pAlIkalpane prakArAntaram (35) · Śloka 35

ગુણ્ડોત્કૃત્તેન વા સશોણિતેન સાનુબન્ધેન માંસેન પાલીં કલ્પયેત્| યસ્ય પાલીદ્વયમપિ નાસ્તિ તસ્યાપ્યેષ એવ વિધિઃ| અથવા સમાનવયોદોષાદેઃ સઞ્ચાર્ય કર્ણપીઠં સમં મધ્યે નિવેશ્ય વર્દ્ધયેત્||૩૫||

સહાનુબન્ધેન જીવત્સંસ્કારેણ વર્તત ઇતિ તથોક્તઃ| સુબોધમ્||૩૫||

Adhikarana sandhAnavidhiH (36) · Śloka 36

સન્ધાનવિધિઃ પુનરાતુરે ગ્રથિતકેશાન્તે બન્ધનમુપધારિતે છેદ્યભેદ્યલેખ્યૈરુપપન્નૈરુપપાદ્ય કર્ણશોણિતમવેક્ષેત દુષ્ટમદુષ્ટં વેતિ| તતો વાતદુષ્ટે ધાન્યામ્લોષ્ણોદકાભ્યાં પિત્તદુષ્ટે ક્ષીરશીતોદકાભ્યાં શ્લેષ્મદુષ્ટે વારુણીસલિલાભ્યાં પ્રક્ષાલ્ય પુનશ્ચાવલિખ્યાનુન્નતમહીનવિષમં સન્ધિં નિવેશ્ય તતો મધુઘૃતાભ્યામભ્યજ્ય પિચુપ્લોતયોરન્યતરેણાવગુણઠ્ય સૂત્રેણ નાતિગાઢમશિથિલં ચ બદ્ધ્વા સિરાવ્યધોક્તેન કપાલસ્ય વા ચૂર્ણેનાવકીર્યાચારિકમુપદિશેત્| સન્ધિમાશ્લિષ્યન્તં ક્ષૌમસૂત્રેણ સીવ્યેત| અતિક્ષીણપાલિકં વા શોણિતાક્તેન પિચુના વેષ્ટયેત્| વ્રણવચ્ચૈનમુપાચરેત્| ત્ર્યહાચ્ચતુરહાદ્વા સલિલેન પરિષિચ્ય પિચું સૂત્રં ચાપનયેત્||૩૬||

આતુર ઇત્યાદિના કર્ણસન્ધાનવિધિર્ભવતિ| ઉપધારિતે નિશ્ચિતયોગ્યે બન્ધે કર્ણસ્ય છેદ્યાદ્યુપપાદનમસ્થાને વિષયે કર્ત્તું ન યાતિ| દુષ્ટાદુષ્ટશોણિતલક્ષણં સિરાવ્યધ ઉક્તમ્| તત ઇત્યાદિ સુબોધમ્| પિચુઃ કાર્પાસચુલુકમ્| પ્લોતં વસ્ત્રમ્| સિરાવ્યધોક્તેનેતિ ચૂર્ણેન સમ્બધ્યતે| આચારિકં વ્રણિનમનુષ્ઠેયમ્| યદિ ચ કર્ણસન્ધિઃ શ્લેષં ન ગૃહ્ણાતિ તતઃ ક્ષૌમસૂત્રેણ સીવ્યેત્||૩૬||

Adhikarana karNasandhAnasyAviShayaH (37) · Śloka 37

ન ચાશુદ્ધરક્તમતિપ્રવૃત્તરક્તં ક્ષીણરક્તં વા કર્ણં સન્દધ્યાત્||૩૭||

તસ્યેત્યશુદ્ધરક્તાસ્ય વાતિપ્રવૃત્તસ્ય વા ક્ષીણરક્તસ્ય વા ન સન્દધ્યાત્||૩૭||

Adhikarana aviShayasandhAnapariNAmaH (38) · Śloka 38

તસ્ય હિ સ્વયમપિ સન્ધિર્વિશ્લિષ્યતે આધ્માયતે શ્યાવતામુપૈતિ પચ્યતે શુષ્યતિ ચિરાદ્રોહતિ રૂઢોઽપ્યાભરણં ન ક્ષમતે| સશોફકણ્ડૂસન્તાપો ગ્રથિમાંશ્ચ ભવતિ| તત્ર ચ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત| દુષ્ટરક્તે ચ રક્તમવસેચયેત્| ક્ષીણરક્તં સ્નેહપાનનસ્યમાંસરસાશનાભ્યઙ્ગૈર્બૃંહયેત્||૩૮||

તસ્ય હીત્યાદિ સુબોધમ્| તત્રેત્યાધ્માનપાકાદૌ યથાસ્વમિતિ સ્વચિકિત્સિતાનતિક્રમેણ||૩૮||

Adhikarana upadravapratIkAraH (39) · Śloka 39

સર્વત્ર ચૈવમપિ સોપદ્રવસન્ધૌ સન્ધિં વિમુચ્ય પૂર્વાપચારોપસ્થાપિતસ્મૃતિઃ સમ્યક્ સન્દધીતેતિ||૩૯||

એવચ્ચ વિધીયમાનેઽપિ યદિ સોપદ્રવ એવ સન્ધિર્ભવતિ તતસ્તં વિમુચ્ય પૂર્વોપદ્રવહેતૂનાં સ્મરણં પુનસ્તથાભાવપ્રતિષેધાય કૃત્વા સમ્યક્ સન્દધીત||૩૯||

Adhikarana sAmAnyopadeSaH (40) · Śloka 40

ભવતિ ચાત્ર ન કર્ણે શોફરાગાદિયુક્તે સન્ધાનમાચરેત્| ન ઘસ્મરસ્ય નાયુષ્ણે નાવિશુદ્ધતનોરપિ||૪૦||

ગતાનુગતિકા| શોફાદિયુક્તે કર્ણે સન્ધાનં નાચરેત્| ઘસ્મરસ્યાત્યાદનશીલસ્ય| અત્યુષ્ણ ઇતિ દેશે કાલે ચ| અશુદ્ધતનોરકૃતવમનાદિકસ્ય||૪૦||

Adhikarana karNavivardhanam (41) · Śloka 41

સુરૂઢં જાતરોમાણં શ્લિષ્ટસન્ધિં સમં સ્થિરમ્| સુવર્ષ્માણમરોગં ચ શનૈઃ કર્ણં વિવર્દ્ધયેત્| અન્યથા દાહરુક્તોદશોફાઃ સ્યુસ્તત્ર કારયેત્| શીતાન્ પ્રદેહસેકાદીન્ શુદ્ધિઞ્ચ ક્લેદનાશિનીમ્| સ્નેહાવાનૂપજં તૈલં સર્પિર્લાક્ષરસં સમમ્| સાધયેન્ મધુરસ્કન્ધહયગન્ધામયૂરકૈઃ| પિષ્ટૈર્દશગુણક્ષીરે તત્પરં કર્ણવર્દ્ધનમ્| કઠિનાઃ સરુજઃ ક્ષામાઃ પાલ્યઃ સ્વેદિતમર્દ્દિતાઃ| અભ્યક્તાસ્તેન જાયન્તે મૃદવો નીરુજઃ સ્થિરાઃ| બૃહત્યૌ કચ્છુરાં વારિશુકમર્કજટાં ઘૃતમ્| માક્ષિકં શઙ્ખિનીં તૈલં સપ્તાહં તામ્રભજને| સ્થાપયેત્તત્પરં કર્ણમાલેપાત્પોષયેત્ કૃશમ્| ચર્મચટિકાજલૌકોહયગન્ધાશબરકન્દકં તુલ્યમ્| માહિષનવનીતયુતં કપિત્થગં કર્ણવર્ધનં તુલ્યમ્| માહિષનવનીતયુતં કપિત્થગં કર્ણવર્ધનં સાક્ષાત્| કુર્યાચ્ચાભ્યઞ્જાનાલેપાન્ પાલીશોષે પ્રકીર્તિતાન્||૪૧||

સુરૂઢત્વાદિગુણં કર્ણં શનૈર્વર્ધયેત્| સુવર્ષ્મા સુસારઃ| અન્યથેતિ સુરૂષત્વાદિવિપરીતે વર્ધનાદ્દાહાદયઃ સ્યુઃ| તત્રેતિ દાહાદિષુ શીતાન્ પ્રદેહાદીન્| ક્લેદનાશકકલાં ચ વમનાદિકાં શુદ્ધિં કારયેત્| આનૂપપ્રાણિજૌ સ્નેહૌ સમ્ભવાદ્વસામજ્જાનૌ| ઘૃતઞ્ચ તૈલઞ્ચ લાક્ષારસં ચેતિ પઞ્ચકં પરસ્પરસમમ્| મધુરસ્કન્ધઃ સૂત્રોક્તઃ| હયગન્ધા અશ્વગન્ધા| મયૂરક અપામાર્ગઃ| ક્ષીરં દ્રવપઞ્ચકાત્ દશગુણમ્| કઠિનાદિગુણાઃ પાલ્યઃ સ્વેદિતમર્દિતાઃ સત્યઃ| તેનેતિ મધુરસ્કન્ધાદિપક્વેન સ્નેહેનાભ્યક્તા મૃદવો નીરુજો રુગ્રહિતાઃ સ્થિરાશ્ચ જાયન્તે| બૃહત્યાદિકમાલેપયોગ્યં સપ્તાહં તામ્રભાજનસ્થિતમાલેપાત્ કૃશં કર્ણં પરં પોષયેત્| કચ્છુરા ફણિકારી| વારિશૂકં જલશૂકમ્| શઙ્ખિન્યા યવતિક્તાયાઃ સ્નેહઃ શઙ્ખિનીતૈલમ્| ચર્મચટિકેત્યાદિ સુબોધમ્| ચર્મચટિકા પ્રસિદ્ધા ચર્મપક્ષઃ| એતત્ પક્વં કપિત્થે સ્થિતં કર્ણવર્ધનમ્| અત્ર ચ કર્ણવર્ધનપ્રસઙ્ગે પાલીશોષોક્તાનભ્યઞ્જનાદીન્ કુર્યાત્|| ૪૧||

Adhikarana nAsAsandhAnavidhiH (42) · Śloka 42

અથ કુર્યાદ્વયસ્થસ્ય ચ્છિન્નાં શુદ્ધસ્ય નાસિકામ્| છિન્દ્યાન્નાસાસમં પત્રં તત્તુલ્યં ચ કપોલતઃ| ત્વડ્માંસં નાસિકાસન્ને રક્ષંસ્તત્તનુતાં નયેત્| સીવ્યેદ્ગણ્ડં તતઃ સૂચ્યા સીવન્યા પિચુયુક્તયા| નાસાચ્છેદેઽથ લિખિતે પરિવર્ત્ત્યોપરિ ત્વચમ્| કપોલવધ્રં સન્દધ્યાત્ સીવ્યેન્નાસાં ચ યત્નતઃ| નાડીભ્યામુત્ક્ષિપેદન્તઃ સુખોચ્છ્વાસપ્રવૃત્તયે| આમતૈલેન સિક્ત્વાઽનુ પતઙ્ગમધુકાઞ્જનૈઃ| શોણિતસ્થાપનૈશ્ચાન્યૈઃ સુશ્લક્ષ્ણૈરવચૂર્ણયેત્| તતો મધુધૃતાભ્યક્તબદ્ધ્વાઽચારિકમાદિશેત્| જ્ઞાત્વાઽવસ્થાન્તરં કુર્યાત્ સદ્યોવ્રણવિધિં તતઃ| છિન્દ્યાદ્રૂષેઽધિકં માંસં નાસોપાન્તાચ્ચ ચર્મ તતઃ| સીવ્યેત્તતશ્ચ સુશ્લક્ષ્ણં હીનં સંવર્ધયેત્ પુનઃ| નિવેશિતે યથાન્યાસં સદ્યઃચ્છિન્નેઽપ્યયં વિધિઃ||૪૨||

અનેન ચ કર્ણસન્ધાનપ્રસઙ્ગેનાથેત્યાદિના નાસાસન્ધાન કર્માપ્યુચ્યતે| અથેત્યાનન્તર્યે| છિન્નાં નાસાં નાસિકાં વયસ્થસ્ય પ્રત્યગ્રવયસઃ શુદ્ધસ્ય ચ વમનાદિના પુનરન્યાં કુર્યાત્| કથમિત્યાહ-છિન્દ્યાદિત્યાદિ| કપોલતઃ ચ્છિન્નં નાસિકાસમપ્રમાણં માંસપત્રં તત્તુલ્યમિતિ નાસાકારં છિન્દ્યાત્| નાસિકાપ્રત્યાસન્ને પ્રદેશે ત્વડ્માંસં રક્ષન્ સીવનોપયોગાય| તચ્ચ માંસપત્રં તનુતાં તત્ક્ષણેન નયેત્| તતોઽનન્તરમુદ્ધૃતપત્રં ગણ્ડં વ્રણૌષ્ઠયોઃ પિચયુક્તયા સીવન્યા સીવ્યેત્| વ્રણૌષ્ઠવત્ પિચુરપિ સૂચ્યા ગ્રાહોત્યર્થઃ| અથાનન્તરં નાસાચ્છેદે યતઃ છિન્ના નાસા તસ્મિન્ લિખિતે કપોલવધ્રમુપરિ ત્વચં કૃત્વા સન્દધ્યાત્| સન્ધાય ચ નાસાં યત્નતસ્તેન વધ્રેણ સહ સીવ્યેત્| તાઞ્ચ નાસામન્તઃસ્રોતસિ સુખેનોચ્છ્વાસપ્રવૃત્ત્યર્થં નાડીભ્યામુત્ક્ષિપેત્| અનુ ચામતૈલેનાપક્વતૈલેન સિક્ત્વા પત્તઙ્ગાદિભિરન્યૈશ્ચ સૂત્રસ્થાનોક્તૈર્મધુકાદિભિઃ શોણિતસ્થાપનૈઃ શુશ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈરવચૂર્ણયેત્| આચારિકં વ્રણોક્ત આચારઃ| તતોઽનન્તરમવસ્થાવિશેષં જ્ઞાત્વા સદ્યોવ્રણોક્તમપિ વિધિં કુર્યાત્| તતોઽત્ર યદધિકં માંસં તચ્છિન્દ્યાત્| નાસાનિકટાદુચ્છ્રાયિ યચ્છેષિતં ચર્મ તદાકૃતિલાભાય ચ| તતોઽનન્તરં સુશ્લક્ષ્ણં કૃત્વા સીવ્યેત્| યશ્ચ પ્રદેશો હીનઃ સ્યાત્તં પુનરન્યેન વધ્રલેશેન સન્દધ્યાત્| યચ્ચ સદ્ય એવ પ્રહારાદિના નાસિકાચ્છિન્નં તસ્મિન્ યથાન્યાસં પૂર્વસન્નિવેશાનતિક્રમેણ નિવેશિતે અયમેવ સીવનાદિકો વિધિઃ પ્રસઙ્ગેનોચ્યતે|| ૪૨||

Adhikarana oShThasandhAnavidhiH (43-22) · Śloka 22

નાડીયોગાદ્વિનૌષ્ઠસ્ય નાસાસન્ધાનવદ્વિધિઃ||૪૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે કર્ણરોગપ્રતિષેધો નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||

ઓષ્ઠસ્ય વિચ્છિન્નસ્ય સન્ધાને નાસાસન્ધાનવત્સર્વો વિધિઃ| શ્વાસોચ્છ્વાસસુખપ્રવૃત્ત્યર્થં નાડીયોગવર્જ્યમિતિ||૪૩|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||