21. karṇarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha karNarogavij~jAnIyo nAmaikaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ કર્ણરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

નેત્રરોગાણાં નિર્ણયં કૃત્વોર્દ્વાઙ્ગચિકિત્સાપ્રસઙ્ગેન કર્ણરોગાણાં હેત્વાદિકં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana vAtakarNarogaH (2) · Śloka 2

પ્રતિશ્યાયજલક્રીડાકર્ણકણ્ડૂયનૈર્મરુત્| મિથ્યાયોગેન શબ્દસ્ય કુપિતોઽન્યૈશ્ચ કોપનૈઃ| પ્રાપ્ય શ્રોત્રસિરાઃ કુર્યાચ્છૂલં સ્રોતસિ વેગવત્| અર્ધાવભેદકં સ્તમ્ભં શિશિરાનાભિનન્દનમ્| ચિરાચ્ચ પાકઃ પક્વન્તુ લસીકામલ્પશઃ સ્રવેત્| શ્રોતં શૂન્યમકસ્માચ્ચ સ્યાત્ સઞ્ચારવિચારવત્||૨||

પ્રતિશ્યાયાદિભિર્હેતુભિરન્યૈશ્ચ નિદાનોક્તૈર્મરુદ્વાયુઃ કુપિતઃ શ્રોત્રસ્રોતસિ વેગવચ્છૂલમર્ધાવભેદકાદિકઞ્ચ કુરુતે| પ્રતિશ્યાયો નાસારોગેષુ વક્ષ્યતે| અર્ધાવભેદકઃ શિરોરોગેષુ| શિશિરાનાભિનન્દનં શીતદ્વેષઃ| ચિરાચ્ચ પાકઃ શ્રોત્રે સ્યાત્| પક્વં ચ શ્રોત્રમકસ્માદ્વિનાકારણં સઞ્ચારવિચારવત્ સ્યાત્| ક્ષણં સંવૃતમાભાતિ ક્ષણં વિવૃતમિત્યર્થઃ| ઇતિ વાતકર્ણરોગઃ||૨||

Adhikarana pittakarNarogaH (3) · Śloka 3

શૂલં પિત્તાત્સદાહોષા શીતેચ્છા શ્વયથું જ્વરમ્| આશુપાકં પ્રપક્વં ચ સપીતલસિકાસ્રુતિઃ| સા લસીકા સ્પૃશેદ્યદ્યત્તત્તત્પાકમુપૈતિ ચ||૩||

પિત્તાત્ સ્વહેતુતઃ કુપિતાચ્છ્રોત્રસ્રોતસિ દોહાદિયુક્તં શૂલં સ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| આશુપાકાદિકં ચાર્થાચ્છ્રોત્રવિશેષણં બોદ્ધવ્યમ્| સુબોધમ્| ઇતિ પિત્તકર્ણરોગલિઙ્ગમ્||૩||

Adhikarana kaPakarNarogaH (4) · Śloka 4

કફાચ્છિરોહનુગ્રીવાગૌરવં મન્દતા રુજઃ| કણ્ડૂશ્વયથુરુષ્ણોચ્છા પાકાચ્છ્ર્વેતઘનસ્રુતિઃ||૪||

કફાદિતિ| પ્રકરણાત્કર્ણરોગે શિરોગૌરવાદિકં લિઙ્ગમ્||૪||

Adhikarana raktakarNarogaH (5) · Śloka 5

કરોતિ શ્રવણે શૂલમભિઘાતાદિદૂષિતમ્| રક્તં પિત્તસમાનાર્તિ કિઞ્ચિદ્વાધિકલક્ષણમ્||૫||

અભિઘાતાદિના રક્તસ્ય કોપસ્તેન દૂષિતં રક્તં શ્રવણે કર્ણે શૂલં કરોતિ| તચ્ચ રક્તકર્ણરોગં પિત્તકર્ણરોગસમાનલિઙ્ગં ભવતિ| તતોઽપિ પિત્તાત્ કિઞ્ચિદધિકલક્ષણમિતિ રક્તકર્ણરોગઃ||૫||

Adhikarana sannipAtakarNarogaH (6) · Śloka 6

શૂલં સમુદિતૈર્દોષૈઃ સશોફજ્વરતીવ્રરુક્| પર્યાયાદુષ્ણશીતેચ્છં જાયેતે શ્રુતિજાડ્યવત્| પક્વં સિતાસિતારક્તઘનપૂયપ્રવાહિ ચ||૬||

સમુદિતૈઃ સન્નિપતિતૈર્દોષૈર્વાતાદિભિઃ શોફાદિયુક્તં શૂલં શ્રોત્રે જાયતે| પર્યાયેણ નિરન્તરાવૃત્ત્યા ઉષ્ણોચ્છા શીતેચ્છા ચ યસ્મિન્ શૂલે તત્પર્યાયાદુષ્ણશીતેચ્છમ્| પર્યાયાદેવ શ્રુતિજાડ્યવત્| તચ્ચ શ્રોત્રં પક્વં સિતાસિતાદિગુણપૂયપ્રવાહિ ભવતીતિ સન્નિપાતકર્ણરોગઃ||૬||

Adhikarana karNanAdaH (7) · Śloka 7

શબ્દવાહિસિરાસંસ્થે શ્રૃણોતિ પવને મુહુઃ| નાદાનકસ્માદ્વિધાન્ કર્ણનાદં વદન્તિ તમ્||૭||

શબ્દવહાસુ સિરાસુ કારણવિશેષવશાત્ સ્થિતે પવને પુરુષો મુહુઃ પ્રતિક્ષણમકસ્માત્ કારણં વિના વિવિધાનસતો નાદાન્ શ્રૃણોતિ| તં કર્ણરોગં કર્ણનાદમિત્યાચાર્યા વદન્તિ||૭||

Adhikarana badhiratvam (8) · Śloka 8

શ્લેષ્મણાનુગતો વાયુર્નાદો વા સમુપેક્ષિતઃ| ઉચ્ચૈઃ કૃચ્છ્રાચ્છુતિં કુર્યાદ્બધિરત્વં ક્રમેણ ચ||૮||

શ્લેષ્મણા વાયુરનુગત ઉચ્ચૈઃ કૃચ્છ્રાચ્ચ શ્રુતિં કુર્યાત્| અથવા કર્ણનાદાખ્યો રોગ ઉપેક્ષિતઃ સન્નેવં કુર્યાત્| ઉભયત્રાપિ ક્રમેણ બધિરત્વમયં રોગઃ સપ્તમઃ||૮||

Adhikarana pratInAhaH (9) · Śloka 9

વાતેન શોષિતઃ શ્લેષ્મા સ્રોતો લિમ્પેત્તતો ભવેત્| રુગ્ગૌરવં વિધાનં ચ સઃ પ્રતીનાહસંજ્ઞિતઃ||૯||

કારણવિશેષવશાદ્વાતેન શ્લેષ્મા શોષિતઃ સન્ કર્ણસ્રોતો લિમ્પેત્તતઃ સ્રોતોલેપાત્ કર્ણે રુગાદિકં ભવેત્| સ એવમ્ભૂતો રોગઃ સંજ્ઞયા પ્રતીનાહઃ||૯||

Adhikarana kaNDUH SoPaSca (10) · Śloka 10

કણ્ડૂશોફૌ કફાચ્છ્રોત્રે સ્થિરૌ તત્સંજ્ઞયા સ્મૃતૌ||૧૦||

કફાદ્ધેતોર્યૌ શ્રોત્રે સ્થિરૌ કણ્ડૂશોફૌ તૌ તત્સંજ્ઞયા કણ્ડૂશોફાવિતિ નામ્ના સ્મૃતાવાચાર્યૈઃ| એકઃ કણ્ડૂઃ દ્વિતીયઃ શોફઃ||૧૦||

Adhikarana pUtikarNakaH (11) · Śloka 11

કફો વિદગ્ધઃ પિત્તેન સરુજં નીરુજં તથા| ધનપૂતિબહુક્લેદં કુરુતે પૂતિકર્ણકમ્||૧૧||

પિત્તેન કર્ત્રા કફો વિદગ્ધઃ વિદાહાવસ્થાં નીતઃ પૂતિકર્ણાખ્યં રોગં કુરુતે| કિમ્ભૂતમિત્યાહ| સરુજં વા નીરુજં વા ઉભયથાપિ ઘનપૂતિ બહુક્લેદમ્||૧૧||

Adhikarana krimikarNakaH (12) · Śloka 12

વાતાદિદૂષિતં શ્રોતં માંસાસૃક્લેદજા રુજમ્| ખાદન્તો જન્તવઃ કુર્યસ્તીવ્રાં સ ક્રિમિકર્ણકઃ||૧૨||

જન્તવઃ ક્રિમયઃ ખાદન્તો ભક્ષયન્તઃ પ્રકરણાત્ કર્ણં તત્રૈવ સમ્ભવાત્તીવ્રાં રુજં કુર્યુઃ| સ રોગો નામ્ના ક્રિમિકર્ણકઃ| કિમ્ભૂતા જન્તવ આહ-વાતાદિભિઃ સ્વકારણકુપિતૈર્દૂષિતે યે શ્રોત્રસમ્બન્ધિની માંસાસૃજી તયોર્વિક્લેદસ્તજ્જાઃ||૧૨||

Adhikarana vidradhyarSo~arbudAni (13) · Śloka 13

શ્રોત્રકણ્ડૂયનાજ્જાતે ક્ષતે સ્યાત્ પૂર્વલક્ષણઃ| વિદ્રધિઃ પૂર્વવચ્ચાન્યઃ શોફોઽર્શોર્બુદમીરિતમ્| તેષુ રુક્ પૂતિકર્ણત્વં બધિરત્વં ક્રમેણ ચ||૧૩||

શ્રોતસ્ય કણ્ડૂયનેન ક્ષતે વ્રણે જાતે સતિ પૂર્વલક્ષણસ્તીવ્રરૂગ્રુપો વિદ્રધ્યાખ્યો રોગઃ સ્યાત્| અન્યશ્ચ વિદ્રધિઃ પૂર્વવન્નિદાનોક્તવિદ્રધિહેતુના ભવત્યેષ ચ વિદ્રધેરેવ ભેદાન્તરં તેન સંખ્યાયાં ન પ્રવિશતિ| શોફશ્ચ યઃ કર્ણે સ નામ્ના એકાર્શ ઈરિતઃ દ્વિતીયોઽર્બુદં એવમેતૌ દ્વૌ રોગાવેકીકૃત્ય પૂર્વૈઃ સહ પઞ્ચદશ તુ ભવન્તિ| તેષુ ચાનાન્તરોક્તેષુ વિદ્રધ્યર્શોઽર્બુદેષુ ક્રમેણ યથાસઙ્ખ્યં રુગાદિત્રયં જાયતે| બધિરત્વં ચ જાયતે ( ઇતિ ચ પાઠઃ )||૧૩||

Adhikarana kUcikarNakaH (14) · Śloka 14

ગર્ભેઽનિલાત્ સઙ્કુચિતા શષ્કુલી કૂચિકર્ણકઃ||૧૪||

ગર્ભાવસ્થાયામનિલાદ્ધેતોર્ગર્ભાનિલાત્ શષ્કુલી સઙ્કુચિતા સ રોગે નામ્ના કૂચિકર્ણકઃ||૧૪||

Adhikarana pippalI (15) · Śloka 15

એકો નીરુગનેકો વા ગર્ભે માંસાઙ્કુરઃ સ્થિરઃ| પિપ્પલી પિપ્પલીમાનઃ.........................||૧૫||

ગર્ભાવસ્થાયામેવ કર્ણે એકો વાઽનેકો વા સ્થિરઃ પિપ્પલીપ્રમાણો યો માંસાઙ્કુરઃ સ નામ્ના પિપ્પલી ||૧૫||

Adhikarana vidArikA (16) · Śloka 16

...............................સન્નિપાતાદ્વિદારિકા| સવર્ણઃ સરુજઃ સ્તબ્ધઃ શ્વયથુઃ સ ઉપેક્ષિતઃ| કટુતૈલનિભં પક્વઃ સ્રવેત્ કૃચ્છ્રેણ રોહતિ| સઙ્કોચયતિ રૂઢા ચ સા ધ્રુવં કર્ણશષ્કુલીમ્||૧૬||

સન્નિપાતાદ્ધેતોર્યઃ શ્વયથુઃ સવર્ણાદિગુણ ઉપેક્ષિતશ્ચ પક્વઃ સન્ કટુતૈલનિભં તત્સદૃશં સ્રાવં સ્રવેત્ કૃચ્છ્રેણ રોહતિ બહુકાલપ્રયુક્તભૈષજ્યસંસ્કારાદ્રૂઢો ભવતિ| સઃ શ્વયથુર્વિદારિકા નામ રોગઃ| સા ચ વિદારિકા રૂઢા લબ્ધાસ્પદા સતી ધ્રુવમવશ્યં કર્ણશષુલીં સઙ્કોચયતિ||૧૬||

Adhikarana pAlISoShaH (17) · Śloka 17

સિરાસ્થઃ કુરુતે વાયુઃ પાલીશોષં તદાહ્વયમ્||૧૭||

કર્ણસિરાસ્થો વાયુઃ પાલ્યાં શોષં નામ્ના પાલીશોષસંજ્ઞં કુરુતે||૧૭||

Adhikarana tantrikA (18) · Śloka 18

કૃશા દૃઢા ચ તન્ત્રીવત્પાલી વાતેન તન્ત્રિકા||૧૮||

વાતેન પાલી વીણાતન્ત્રીવત્ કૃશા દૃઢા ચ ભવતિ; સ તન્ત્રિકા નામ રોગઃ||૧૮||

Adhikarana pAripoTaH (19) · Śloka 19

સુકુમારે ચિરોત્સર્ગાત્ સહસૈવ પ્રવર્ધતે| કર્ણે શોફઃ સરુક્પાલ્યામરુણઃ પરિપોટવાન્| પરિપોટશ્ચ પવનાત્........................||૧૯||

સુકુમારે કર્ણે બહુકાલમુપેક્ષ્ય ઝટિતિ પ્રકર્ષેણ વર્ધિતે અરુણઃ પરિપોટવાંશ્ચ સરુક્પાલ્યાં શોફઃ સ્યાત્| પરિપોટશ્ચર્મદરણમ્| સ રોગઃ પવનાદ્ધેતોર્ભવતિ| નામ્ના પરિપોટઃ||૧૯||

Adhikarana utpAtaH (20) · Śloka 20

.......................ઉત્પાતઃ પિત્તશોણિતાત્| ગુર્વાભરણભારાદ્યૈઃ શ્યાવો રુગ્દાહપાકવાન્| શ્વયથુઃ સ્ફોટપિટકારાગોષાક્લેદસંયુતઃ||૨૦||

ગુર્વાભરણભારાદ્યૈઃ પ્રકુપિતાત્ પિત્તશોણિતાત્ શ્યાવાદિગુણઃ સ્ફોટાદિસંયુક્તશ્ચ યઃ શ્વયથુઃ સ ઉત્પાતો નામ રોગઃ|| ૨૦||

Adhikarana unmanthaH (21) · Śloka 21

પાલ્યાં શોફોઽનિલકફાત્સર્વતો નિર્વ્યથઃ સ્થિરઃ| સ્તબ્ધઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાનુન્મન્થો ગલ્લિરશ્ચ સઃ||૨૧||

અનિલકફાદ્ધેતોઃ પાલ્યાં સર્વતોદિક્કં નિર્યથાદિગુણઃ શોફો ભવતિ; સ રોગો નામ્ના ઉન્મન્થો ગલ્લિરશ્ચ્યોચ્યતે||૨૧||

Adhikarana duHkhavardhanaH (22) · Śloka 22

દુર્વિદ્ધે વર્ધિતે કર્ણે સકણ્ડૂદાહપાકરુક્| શ્વયથુઃ સન્નિપાતોત્થઃ સ નામ્ના દુઃખવર્ધનઃ||૨૨||

યશ્ચ કર્ણો દુર્વિદ્ધઃ સન્ વર્ધિતસ્તસ્મિન્ યઃ કણ્ડ્વાદિગુણઃ સન્નિપાતોત્થઃ શ્વયથુઃ સ નામ્ના દુઃખવર્ધનઃ||૨૨||

Adhikarana lihyAkhyAH piTakAH (23) · Śloka 23

કફાસૃક્કૃમિજાઃ સૂક્ષ્માઃ સકણ્ડૂક્લેદવેદનાઃ| લિહ્યાખ્યાઃ પિટકાસ્તા હિ લિહ્યુઃ પાલીમુપેક્ષિતાઃ||૨૩||

કફાદિજાઃ કણ્ડ્વાદિયુક્તાઃ પિટકા નામ્ના લિહ્યાખ્યાસ્તા હ્યુપેક્ષિતાઃ પાલીં લિહ્યુઃ શોષયેયુરિત્યર્થઃ||૨૩||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (24) · Śloka 24

પિપ્પલી સર્વજં શૂલં વિદારી કૂચિકર્ણકઃ| એષામસાધ્યા યાપ્યૈકા તન્ત્રિકાન્યાંસ્તુ સાધયેત્||૨૪||

એષાં કર્ણરોગાણાં મધ્યે પિપ્પલ્યાદિચતુષ્ટયમસાધ્યમ્| એકા તન્ત્રિકૈવ યાપ્યા| શેષાન્ ધારયેત્||૨૪||

Adhikarana karNarogAsa~gkhyAnam (25-20) · Śloka 20

પઞ્ચવિંશતિરિત્યુક્તાઃ કર્ણરોગા વિભાગતઃ||૨૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે કર્ણરોગવિજ્ઞાનીયો નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે કર્ણરોગવિજ્ઞાનીયો નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||

ઇત્યનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ વાતકર્ણરોગ, પિત્તકર્ણરોગ, કફકર્ણરોગ, રક્તકર્ણરોગ, સન્નિપાતકર્ણરોગ, કર્ણનાદ, બધિરત્વ, પ્રતીનાહ, કણ્ડૂ, શોફ, પૂતિકર્ણક, ક્રિમિકર્ણક, ઉભયરૂપવિદ્રધ્યર્શોર્બુદ, કૂચિકર્ણક, પિપ્પલી, વિદારિકા, પાલીશોષ, તન્ત્રિકા, પરિપોટોત્પાતોન્મન્થ, દુઃખવર્ધન, લિહ્યાખ્યાઃ પઞ્ચવિંશતિકર્ણરોગા ઉક્તાઃ||૨૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે એકવિંશોઽધ્યાયઃ