43. kīṭaviṣapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha kITaviShapratiShedho nAma tricatvAriMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ કીટવિષપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હસ્ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

જઙ્ગમવિષપ્રસઙ્ગેન સર્પાન્વયાનાં કીટાનાં ચિકિત્સાપ્રદર્શનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana kITasvarUpam (2) · Śloka 2

સર્પાણામેવ વિણ્મૂત્રશુક્રાણ્ડશવકોથજાઃ| દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ યુક્તાઃ કીટાશ્ચતુર્વિધાઃ||૨||

અત્ર પ્રથમમેવ કીટાનાં સ્વરૂપમુચ્યતે| તદવિજ્ઞાને હિ ચિકિત્સાયાઃ પ્રદર્શનસ્યાશક્યત્વાત્| સર્પાણામેવ વિડાદિષુ કીટા જાયન્તે વક્ષ્યમાણેન વાયવ્યાગ્નેયસૌમ્યસઙ્કીર્ણભેદેન ચતુર્વિધાઃ| ક્રમેણ ચ પ્રથમાસ્ત્રયો દોષૈર્વાતાદિભિર્વ્યસ્તૈર્યુક્તા અન્યાઃ સમસ્તૈઃ||૨||

Adhikarana vAyavyAH kITAH (3) · Śloka 3

કુમ્ભીનસસ્તુણ્ડિકેરી શૃઙ્ગી શતકુલીરકઃ| ઉચ્ચિટિઙોઽગ્નિનામા ચ ચિચ્ચિટાઙ્ગો મયૂરકઃ| અહિજોરભ્રકાવર્ત્તશારિકામુખવૈદલાઃ| શરાવકુર્દ્દૌ પરુષશ્ચિત્રશીર્ષો હિ જારકઃ| અષ્ટાદશેતિ વાયવ્યા: કીટા વાતપ્રકોપનાઃ||૩||

કુમ્ભીનસાદયોઽષ્ટાદશ કીટા વાયવ્યાસ્તે ચ વાતપ્રકોપનાઃ| શરાવકુર્દ્દોઽભિરાજી પુરુષશ્ચિત્રશીર્ષકઃ શતબાહુશ્ચ યશ્ચાપિ રક્તરાજિઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ| ઇતિ સુશ્રુતપાઠઃ| વ્યાખ્યા-તાનેવ ચતુષ્પ્રકારાન્ વાતાદિસ્વભાવૈર્નિર્દિશન્નાહ| કુમ્ભીનસ ઇત્યાદિ| એતે કીટકભેદા નાનાદેશીયલોકાદવગન્તવ્યાઃ| યતઃ સુરસવીરનન્દિવરાહજેજ્જટગયદાસાદિભિઃ ટીકાકારૈર્ન વ્યાખ્યાતાઃ| વાતપ્રકોપનાનાં કુમ્ભીનસાદીનાં મધ્યે શૃઙ્ગિચિચ્ચિટિઙ્ગશરાવકુર્દચિત્રશીર્ષકાન્ વર્જયિત્વા શેષાશ્ચતુર્દશ મુખસન્દંશવિષાઃ| ઇતિ પ્રબન્ધસંગ્રહઃ|| ૩||

Adhikarana AgneyAH kITAH (4) · Śloka 4

આગ્નેયાઃ કીટાઃ કૌણ્ડિન્યકઃ કણભકો વરટીપત્રવૃશ્ચિકઃ| વિનાસિકા બ્રાહ્મણિકા વિન્દુલો ભ્રમરસ્તથા| બાહ્યકી પિચ્ચિટઃ કુમ્ભીવર્ચઃ કીટોઽરિમેદકઃ| દુન્દુભિઃ પદ્મકીટશ્ચ મકરઃ શતપાદકઃ| પઞ્ચાલઃ પાકમત્સ્યશ્ચ સૂક્ષ્મતુણ્ડોઽથ ગર્દભિઃ| ક્લીતઃ કૃમિશરારી ચ યશ્ચાપ્યુત્ક્લેશકઃ સ્મૃતઃ| ચતુર્વિંશતિરાગ્નેયાઃ કીટાઃ પિત્તવિકારદાઃ||૪||

કૌણ્ડિન્યકાદયશ્ચતુર્વિંશતિઃ કીટા આગ્નેયાસ્તે ચ પિત્તવિકારદાઃ| (પિત્તકોપનાનાં મધ્યે કૌણ્ડિન્યકવરટીભ્રમરપિચ્ચિટવર્ચ્ચઃ કીટમકરશતપદપઞ્ચાલપાકમત્સ્યસૂક્ષ્મતુણ્ડાન્ વિહાય શેષાશ્ચતુર્દ્દશમુખસન્દંશવિષાઃ)|| ૪||

Adhikarana saumyAH kITAH (5) · Śloka 5

વિશ્વમ્ભરઃ પઞ્ચશુષ્કઃ પઞ્ચકૃષ્ણોઽથ કોકિલઃ| સ્થૈર્યકઃ પ્રચલાકશ્ચ વટભઃ કિટિભો જટી| સૂચીમુખઃ કૃષ્ણગોધા દર્ભઃ કાષાયવાસિકઃ| ત્રયોદશૈતે નિર્દ્દિષ્ટાઃ સૌમ્યાઃ શ્લેષ્મપ્રકોપનાઃ||૫||

વિશ્વમ્ભરાદયસ્ત્રયોદશ કીટાઃ સૌમ્યાસ્તે ચ શ્લેષ્મપ્રકોપનાઃ| (શ્લેષ્મપ્રકોપિનાં મધ્યે વિશ્વમ્ભરપ્રચલાકકૃષ્ણગોધાકષાયવાસિકાંશ્ચતુરો વર્જયિત્વા નવાઽન્યે મુખસન્દંશવિષા ઇતિ પ્રબન્ધસંગ્રહે)|| ૫||

Adhikarana sa~gkIrNAH kITAH (6) · Śloka 6

તુઙ્ગનાસશ્ચિપિલકસ્તાલકો વાહકસ્તથા| કોષ્ઠાગારી કૃમિકરો યશ્ચ મણ્ડલપુચ્છકઃ| તુણ્ડનાભઃ સર્ષપકો મદ્ગુલિઃ શમ્બુકસ્તથા| અગ્નિકીટશ્ચ સઙ્કીર્ણા દ્વાદશ પ્રાણનાશનાઃ||૬||

તુઙ્ગનાસાદયો દ્વાદશ કીટાઃ સઙ્કીર્ણાસ્તે ચ પ્રાણનાશનાઃ સાન્નિપાતિકત્વાત્| (ત્રીન્ કીટાન્ દર્વીકરમણ્ડલિરાજિલસમ્બન્ધેન વાય્વાદિપ્રકૃતીન્ ક્રમાન્નિર્દિશ્ય સર્વદોષપ્રકૃતિકાનાહ-તુઙ્ગનાસ ઇત્યાદિ| સર્વદોષપ્રકૃતિકાનાં મધ્યે વાહકસર્ષપશમ્બુકાન્ વર્જયિત્વા નવ મુખસન્દંશવિષાઃ)|| ૬||

Adhikarana bhedAnusAraM daMshalakShaNam (7) · Śloka 7

દષ્ટસ્ય કીટૈર્વાયવ્યૈર્દ્દંશસ્તોદરુજોલ્બણઃ| આગ્નેયૈરલ્પસંસ્રાવો દાહરાગવિસર્પવાન્| પક્વપીલુફલપ્રખ્યઃ ખર્જૂરસદૃશોઽથ વા| કફાદિકૈર્મન્દરુજઃ પક્વોદુમ્બરસન્નિભઃ| સ્રાવાઢ્યઃ સર્વલિઙ્ગસ્તુ દંશઃ સ્યાત્સાન્નિપાતિકૈઃ||૭||

દષ્ટસ્ય કીટૈરિત્યાદિના ચતુર્ણાં કીટાનાં ક્રમેણ દંશલક્ષણમ્| વ્યાખ્યાસમમ્| (વાયવ્યસંજ્ઞૈઃ કીટૈર્દષ્ટસ્ય નરસ્ય દંશો દંશવ્રણસ્તોદરુજાદ્યઃ સ્યાત્| આગ્નેયસંજ્ઞૈઃ કીટૈર્દષ્ટસ્ય દંશોઽલ્પસ્રાવયુક્તો દાહાદિમાન્ પક્વપીલુફલસમવર્ણઃ ખર્જૂરફલવર્ણો વા સ્યાત્| કફાદિકૈઃ સૌમ્યસંજ્ઞૈઃ કીટૈર્દષ્ટસ્ય દંશવ્રણઃ મન્દરુજોઽલ્પવેદનઃ પક્વજન્તુફલતુલ્યઃ સ્નાવબહુલશ્ચ સ્યાત્| સાન્નિપાતિકૈઃ કીટૈર્દષ્ટસ્ય તુ દંશવ્રણો વાયવ્યાદિસર્વલક્ષણયુક્તઃ સ્યાત્)||૭||

Adhikarana kITaviShavegAH (8) · Śloka 8

વેગાશ્ચ સર્પવચ્છોફો વર્દ્ધિષ્ણુર્વિસ્રરક્તતા| શિરોઽક્ષિગૌરવં મૂર્ચ્છા ભ્રમઃ શ્વાસોઽતિવેદના||૮||

કીટેષુ વિષવેગાઃ સર્પવદ્વિજ્ઞેયા વાતાદિવિશેષેણ| અત્ર તુ શોફો વર્દ્ધિષ્ણુર્વિસ્રરક્તતાદિકં ચ| (વિસ્રમામગન્ધિ| મુર્ચ્છા મોહઃ| અતિવેદના રુજાધિક્યમ્)|| ૮||

Adhikarana kITadaMshe sAmAnyali~ggam (9) · Śloka 9

સર્વેષાં કર્ણિકા શોફો જ્વરઃ કણ્ડૂરરોચકઃ||૯||

સર્વેષાં કીટાનાં કર્ણિકારાદિસામાન્યં લિઙ્ગમ્| કર્ણિકાકારા પિટકોક્તા ક્ષુદ્રરોગે| (કીટદષ્ટાનાં સામાન્યલક્ષણમાહ-શોફો વર્દ્ધિષ્ણુરિત્યાદિ| કર્ણિકાકારઃ કિઞ્ચિદુત્સન્નો દંશવ્રણઃ કર્ણિકાશોફઃ| તદ્વિધો માંસાઙ્કુરો વા)|| ૯||

Adhikarana vAtikAdInAM daMshanopAyAH (10) · Śloka 10

વાતિકઃ પક્ષવાતેન સ્પર્શદ્દશતિ પૈત્તિકઃ| મુખેન શ્લૈષ્મિકઃ કીટઃ સર્વથા સાન્નિપાતિકઃ||૧૦||

વાતિક ઇત્યાદિના ચતુર્ણાં કીટાનાં દંશનોપાયાઃ| સર્વથેતિ પક્ષવાતેન સ્પર્શાન્મુખેન ચ|| ૧૦||

Adhikarana kaNabhadaShTe lakShaNam (11) · Śloka 11

દષ્ટસ્ય કણભૈઃ શોફો વિસર્પો વમથુર્જ્વરઃ| દંશશ્ચ કર્ણિકાકારઃ શ્યાવરક્તો વિશીર્યતે||૧૧||

દષ્ટસ્ય કણભૈરિત્યાદિના કીટેભ્યઃ પ્રધાનવિવરણમ્| શ્યાવરક્તો વિશીર્યત ઇત્યેવમન્તં કણભે| (સર્વ એવ કણભાશ્ચતુષ્પાદકીટાઃ સાધ્યા ઇતિ પ્રબન્ધસંગ્રહે)|| ૧૧||

Adhikarana trikaNTakAdidaMshalakShaNAni (12) · Śloka 12

ત્રિકણ્ટકૈસ્તુ દષ્ટસ્ય નાનાવર્ણોઽથવા સિતઃ| દંશો ભવેચ્છ્વયથુમાન્ મોહો ભેદશ્ચ વર્ચસઃ| કૃકલાસેઽર્દ્ધચન્દ્રાભઃ સ્રાવવાન્ ભૃશલોહિતઃ| દંશો રક્તૈશ્ચિતઃ સ્ફોટૈઃ સશૂલૈર્દમ્ભવોદ્ભવઃ| એકદંષ્ટ્રાર્પિતઃ પીતઃ કણ્ડૂમાન્ દાર્દુરઃ સરુક્| દંશો દષ્ટઃ સતૃણ્નિદ્રો મૂર્ચ્છાવાન્ હરિતં વમેત્| માત્સ્યો દંશઃ સરુગ્દાહઃ પ્રાગેવોક્તો જલૌકસામ્| વિશ્વભરકૃતો દંશઃ શોફકણ્ડૂરુજાન્વિતઃ| કફોદ્વમમતીસારં કુરુતે કોઠજન્મ ચ| પીતઃ શતપદીદંશઃ સ્વેદરુગ્રાગશોફવાન્| અતસીપુષ્પવર્ણો વા પિટકાવન્ભ્રમપ્રદઃ| ગૃહગોધિકયા સ્વેદતોદશ્વયથુદાહવાન્| ક્લેદી ચ દંશો દષ્ટસ્ય હૃત્પીડાગ્રન્થિસમ્ભવઃ| કણ્ડૂમાન્ મશકૈરીષચ્છ્વયથુર્મન્દવેદનઃ| અસાધ્યકીટસદૃશમસાધ્યમશકક્ષતમ્| પ્રાયેણ મક્ષિકા નેત્રે દશન્તિ શ્વયથૂલ્બણઃ| તદ્દંશો દાહકણ્ડૂમાંસ્તાસાં તુ સ્થાલિકાં ત્યજેત્| તદ્દષ્ટે પિટકા શ્યાવા સ્રાવિણી ભૂર્યુપદ્રવા| રુગ્વાન્ પિપીલિકાદંશો વહ્નિનેવ ચ દહ્યતે||૧૨||

ત્રિકણ્ટકૈરિતિ| વર્ચ્ચોભેદાન્તં ત્રિકણ્ટકે| ભૃશલોહિતાન્તં કૃકલાસદંશે| દમ્ભવોદ્ભવો દંશો રક્તૈઃ સશૂલૈઃ સ્ફોટૈશ્ચિતો ભવતિ| એકદંષ્ટ્રાર્પિત ઇત્યાદિ હરિતં વમેદિત્યન્તં દાર્દુરે દંશે| દર્દુરો મણ્ડૂકઃ| માત્સ્યો દંશઃ સરુગ્દાહો રુગ્દાહસહિતો ભવતિ| જલૌકસાં તુ દંશઃ પ્રાક્સૂત્રસ્થાન એવોક્તઃ| કોઠજન્માન્તં વિશ્વમ્ભરકૃતે દંશે| શતપદ્યાઃ કર્ણજલૂકિકયા દંશઃ પીતઃ સ્વેદાદિમાંશ્ચ| અથવા અતસીપુષ્પવર્ણઃ પિટકાયુક્તો ભ્રમપ્રદશ્ચ| ગ્રન્થિસમ્ભવાન્તં ગૃહગોધિકાયા ઘરોલ્લિકાયાં દંશે| મન્દવેદનાન્તં મશકદંશે| અસાધ્યમશકક્ષતમસાધ્યકીટલક્ષણૈર્જ્ઞેયમ્| મક્ષિકાઃ પ્રાયેણ નેત્રે દશન્તિ| તદ્દંશો મક્ષિકાદંશો શ્વયથૂલ્બણઃ શ્વયથુબહુલો દાહાદિમાંશ્ચ| તાસાં મક્ષિકાણાં મધ્યે યા સ્થાલિકા નામ મક્ષિકા તાં તુ ત્યજેદસાધ્યત્વાત્| તદ્દષ્ટ ઇતિ સ્થાલિકાદષ્ટે ભૂર્યુપદ્રવાન્તલક્ષણા પિટકા સ્યાત્| દહ્યત ઇત્યેતદન્તં પિપીલિકાદંશે|| ૧૨||

Adhikarana avamUtritalakShaNam (13) · Śloka 13

જલબિન્દુનિભૈઃ સ્ફોટૈર્દાહકણ્ડૂરુજાન્વિતૈઃ| યદ્ગાત્રમાચિતં સોષ્મ તદ્વિદ્યાદવમૂત્રિતમ્||૧૩||

જલબિન્દુપ્રખ્યૈર્દાહાદ્યન્વિતૈઃ સ્ફોટૈર્યદ્ગાત્રમાચિતં વ્યાપ્તમૂષ્મસહિતં ભવતિ તદ્વિષપ્રાણિના અવમૂત્રિતમિતિ વિદ્યાત્|| ૧૩||

Adhikarana vRushcikaviShaM bhedAH lakShaNAni ca (14) · Śloka 14

વૃશ્ચિકસ્ય વિષં તીક્ષ્ણમાદૌ દહતિ વહ્નિવત્| ઊર્ધ્વમારોહતિ ક્ષિપ્રં દંશે પશ્ચાત્તુ તિષ્ઠતિ| દંશઃ સદ્યોતિરુક્ શ્યાવસ્તુદ્યતે સ્ફુટતીવ ચ| તે ગવાદિશકૃત્ કોથાદ્દિગ્ધદષ્ટાદિકોપતઃ| સર્પકોથાચ્ચ સમ્ભૂતાઃ મન્દમધ્યમહાવિષાઃ| મન્દાઃ પીતાઃ સિતાઃ શ્યાવા રૂક્ષાઃ કર્બુરમેચકાઃ| રોમશા બહુપર્વાણો લોહતાઃ પાણ્ડુરોદરાઃ| ધૂમ્રોદરાસ્ત્રિપર્વાણો મધ્યાસ્તુ કપિલારુણાઃ| પિશઙ્ગાઃ શબલાશ્ચિત્રાઃ શોણિતાભા મહાવિષાઃ| અગ્ન્યાભા દ્વ્યેકપર્વાણો રક્તાસિતસિતોદરાઃ| તૈર્દષ્ટઃ શૂનરસનઃ સ્તબ્ધગાત્રો રુજાર્દિતઃ| ખૈર્વમન્ શોણિતં કૃષ્ણમિન્દ્રિયાર્થાનસંવિદન્| સ્વિદ્યન્ મૂર્ચ્છન્ વિશુષ્કાસ્યો વિહ્વલો વેદનાતુરઃ| વિશીર્યમાણમાંસશ્ચ પ્રાયશો વિજહાત્યસૂન્| ઉચ્ચિટિઙ્ગસ્તુ વક્ત્રેણ દશત્યભ્યધિકવ્યથઃ| સાધ્યતો વૃશ્ચિકાત્સ્તમ્ભં શેફસો હૃષ્ટરોમતામ્| કરોતિ સેકમઙ્ગાનાં દંશઃ શીતામ્બુનેવ ચ| ઉષ્ટ્રવર્ણતયા પ્રોક્તઃ સ એવ હ્યુષ્ટ્રધૂમકઃ| રાત્રિકો રાત્રિચારાચ્ચ.............................||૧૪||

વૃશ્ચિકસ્યેત્યાદિ સુબોધમ્| વૃશ્ચિકસ્ય વિષં તીક્ષ્ણમાશુકારિ આદૌ દંશસમય એવ અગ્નિરિવ દહતિ| ક્ષિપ્રમાશ્વેવ ઊર્ધ્વં દંશવ્રણાદૂર્ધ્વદેહમારોહતિ પશ્ચાત્તદનન્તરમેવ દંશવ્રણમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ| તતો દંશ આશ્વેવાધિકવેદનાયુક્તઃ શ્યાવવર્ણસ્તોદયુક્તઃ સ્ફુટનપ્રતીતિયુક્તશ્ચ ભવતિ| તેષામુત્પત્તિભેદજનિતં વિષભેદં દર્શયતિ| તે વૃશ્ચિકાસ્ત્રિભિઃ કોથૈર્જાયન્તે| તે ચ ગવાદિશકૃત્કોથજા મન્દવિષાઃ| દિગ્ધદષ્ટાદિકોથજાઃ મધ્યવિષાઃ| સર્પકોથજા મહાવિષાઃ| કોથઃ ક્લેદઃ| એષાં વિશેષપરિજ્ઞાનાર્થં લક્ષણમાહ| પાણ્ડુરોદરાન્તં મન્દવિષવૃશ્ચિકે લક્ષણમ્| મન્દા મન્દવિષાઃ| ગવાદિશકૃત્કોથજા વૃશ્ચિકાઃ પીતાદિવર્ણાઃ કર્બુરા નાનાવર્ણાઃ મેચકાઃ કૃષ્ણવર્ણાઃ| રોમશા રોમબહુલાઃ બહુપર્વાણો બહુસન્ધ્યુપેતપુચ્છાઃ| લોહિતાઃ રક્તાઃ ઉદરે પાણ્ડુવર્ણાઃ| અરુણાન્તં મધ્યવિષે| મધ્યા મધ્યવિષા દિગ્ધદષ્ટાદિકોથજા વૃશ્ચિકાઃ| તુર્વિશેષે| ધૂમ્રોદરા ધૂમ્રવર્ણમુદરં યેષાં તે તથોક્તાઃ| ત્રિપર્વાણઃ પુચ્છે ત્રીણિ પર્વાણિ સન્ધયો યેષાં તે| કપિલારુણાઃ કપિલવર્ણા અરુણવર્ણાશ્ચ| પિશઙ્ગાદિકં મહાવિષે| મહાવિષાઃ સર્પકોથશવજા વૃશ્ચિકાઃ પિશઙ્ગાસ્તામ્રવર્ણાઃ શબલા નાનાવર્ણાઃ ચિત્રા વિચિત્રવર્ણાઃ શોણિતાભા રક્તવર્ણાઃ| સિતોદરાન્તમગ્ન્યાભેષુ| દ્વે વા એકં વા પર્વ યેષાં તે તથોક્તાઃ| અગ્ન્યાભા અગ્નિસદૃશવર્ણાઃ રક્તાસિતાસિતોદરા રક્તાદ્યન્યતમવર્ણોદરાઃ| પિશઙ્ગાદિ સિતોદરન્તં મહાવિષવૃશ્ચિકલક્ષણમિતિ કેચિત્| તૈરગ્ન્યાભૈર્દષ્ટાઃ શૂનરસનાદિકઃ સન્ પ્રાયોઽસૂન્ વિજહાતિ| શૂનરસન ઉચ્છૂનજિહ્વઃ| સ્તબ્ધગાત્રો નિશ્ચલાઙ્ગઃ| જ્વરાર્દિતસ્તીવ્રજ્વરયુક્તઃ| ખૈઃ રોમકૂપૈઃ કૃષ્ણવર્ણં રક્તમુદ્વમન્| ઇન્દ્રિયાર્થાનસંવિદન્ શ્રોત્રાદીન્દ્રિયાણાં શબ્દાદિવિષયાનવિજાનન્| સ્વિદ્યન્ સ્વેદયુક્તઃ| મૂર્ચ્છન્ મોહં ગચ્છન્| વિશુષ્કાસ્યઃ અનાર્દ્રવદનઃ| વેદનાતુરો વેદનયા પીડિતઃ વિશીર્યમાણમાંસઃ દંશવ્રણાદ્વિશીર્યમાણાનિ માંસાનિ યસ્ય| પ્રાયશઃ પ્રાયેણાસૂન્ પ્રાણાન્ વિજહાતિ ત્યજતિ| ઉચ્ચિટિઙ્ગાખ્યો વૃશ્ચિકસ્તુ વક્ત્રેણ દશત્યધિકવ્યથશ્ચ ભવતિ| 'વૃશ્ચિકસ્તનુદીર્ઘોચ્ચ ઉચ્ચિટિઙ્ગઃ સ્મૃતો બુધૈરિતિ' મઞ્જરી| સાધ્યતઃ સાધ્યસંજ્ઞાદ્ વૃશ્ચિકાત્ શેફસ્તમ્ભાદિકં ભવતિ| દંશશ્ચાઙ્ગાનાં શીતામ્બુના સેકં કરોતીવ| સ એવ સાધ્યસંજ્ઞો વૃશ્ચિક ઉષ્ટ્રવદ્ધૂમવર્ણત્વાદુષ્ટ્રધૂમ ઇત્યુક્તઃ| રાત્રિચરણાચ્ચ રાત્રિકઃ||૧૪||

Adhikarana kaNabhAdInAM bhedanirdeshaH (15) · Śloka 15

............................પૃથક્ તુ કણભાદિષુ| વિકારસાધનાભેદાત્ ભેદાઃ સન્તોઽપિ નોદિતાઃ||૧૫||

કણભાદિષ્વશેષેષુ પૃથક્પ્રત્યેકં તુ ભેદાઃ સન્તોઽપિ ન કીર્તિતાઃ| કુત ઇત્યાહ-વિકારાણાં વ્યાધીનાં સાધનસ્ય ચિકિત્સિતસ્ય ચાભેદાત્|| ૧૫||

Adhikarana kITeShu vAtAdibhedAH (16) · Śloka 16

વાતપિત્તોત્તરાઃ કીટાઃ શ્લૈષ્મિકાઃ કણભોન્દુરાઃ| પ્રાયો વાતોલ્બણવિષા વૃશ્ચિકાઃ સોષ્ટ્રધૂમકાઃ||૧૬||

સર્વે કીટાઃ પ્રાયેણ વાતપિત્તાધિકાઃ| કણભોન્દુરાસ્તુ પ્રાયઃ શ્લૈષ્મિકાઃ| વૃશ્ચિકા ઉષ્ટ્રધૂમકાશ્ચ પ્રાયો વાતોલ્બણવિષાઃ|| ૧૬||

Adhikarana cikitsAsUtram (17) · Śloka 17

યત્ર યસ્યૈવ દોષસ્ય લિઙ્ગાધિક્યં પ્રતર્કયેત્| તત્ર તસ્યૌષધૈઃ કુર્યાદ્વિપરીતગુણૈઃ ક્રિયામ્||૧૭||

યત્ર યસ્ય દોષસ્ય લિઙ્ગાનામાધિક્યં પ્રતર્કયેત્ કલ્પયેત્તત્ર તસ્યૈવ વિપરીતગુણૈરૌષધૈર્દ્રવ્યાદિભિઃ ક્રિયાં ચિકિત્સાં કુર્યાત્||૧૭||

Adhikarana vAtikakITaviShalakShaNam (18) · Śloka 18

હૃત્પીડોર્ધ્વાનિલઃ સ્તમ્ભઃ સિરાયામોઽસ્થિપર્વરુક્| ઘૂર્ણનોદ્વેષ્ટનં ગાત્રશ્યાવતા વાતિકે વિષે||૧૮||

હૃત્પીડાદિકં વાતિકે કીટવિષે ભવતિ| વાતાધિકે કીટવિષે હૃત્પીડાદયઃ સ્યુઃ| હૃત્પીડા હૃદિ વેદનાવિશેષઃ| ઊર્ધ્વાનિલઃ ઊર્ધ્વશ્વાસઃ| સ્તમ્ભઃ સ્તબ્ધતાઙ્ગાનામ્| સિરાયામઃ સિરાકર્ષણમ્| અસ્થિષુ પર્વસુ ચ રુક્ પીડાવિશેષઃ| ઘૂર્ણનં ભ્રમણમ્| ઉદ્વેષ્ટનં ગ્રથનમિવાઙ્ગસ્ય| ગાત્રશ્યાવતા શરીરે શ્યાવવર્ણત્વમ્|| ૧૮||

Adhikarana paittikakITaviShalakShaNam (19) · Śloka 19

સંજ્ઞાનાશોષ્ણનિઃશ્વાસૌ હૃદ્દાહઃ કટુકાસ્યતા| માંસાવદરણં શોફો રક્તપિત્તં ચ પૈત્તિકે||૧૯||

સંજ્ઞાનાશાદિકં પૈત્તિકે કીટવિષે| (પિત્તાધિકે કીટવિષે સંજ્ઞાનાશાદયઃ સ્યુઃ| સંજ્ઞાનાશો બુદ્ધિભ્રંશઃ| ઉષ્ણઃ શ્વાસ ઉષ્ણનિઃશ્વાસઃ| હૃદિ દાહો હૃદ્દાહઃ| કટુકાસ્યતા કટુકવક્ત્રત્વમ્| માંસસ્યાવદરણં વ્રણમુખાત્ ખણ્ડશઃ પતનમ્| રક્તપિત્તં તત્સંજ્ઞ્હો રોગવિશેષઃ|| ૧૯||

Adhikarana shlaiShmikakITaviShalakShaNam (20) · Śloka 20

છર્દ્યરોચકહૃલ્લાસપ્રસેકોત્ક્લેશપીનસૈઃ| સશૈત્યમુખમાધુર્યૈર્વિદ્યાચ્છ્લેષ્માધિકે વિષમ્||૨૦||

છર્દ્યાદિકં શ્લેષ્માધિકે| શ્લેષ્માધિકં કીટવિષં શૈત્યાદિસહિતૈશ્છર્દ્યાદિભિર્જાનીયાત્| શૈત્યં શરીરે|| ૨૦||

Adhikarana vAtikakITaviShe cikitsA (21) · Śloka 21

પિણ્યાકેન વ્રણાલેપસ્તૈલાભ્યઙ્ગશ્ચ વાતિકે| સ્વેદો નાડીપુલાકાદ્યૈર્બૃંહણશ્ચ વિધિર્હિતઃ||૨૧||

વાતિકાદીનાં ચિકિત્સાં ક્રમેણાહ-પિણ્યાકેનેત્યાદિના હિતાન્તેન વાતિકે વિષે ચિકિત્સા| વાતિકે વાયવ્યે વિષે પિણ્યાકેન દંશવ્રણે લેપસ્તૈલેનાભ્યઙ્ગઃ| તૈલકથનેન ઘૃતાદિનિષેધઃ સૂચિતઃ| નાડીપુલાકાદ્યૈઃ સ્વેદઃ નાડીસ્વેદઃ પુલાકાદિકૃતઃ સ્વેદશ્ચ| પુલાકઃ પુલાકાખ્યો ધાન્યવિશેષઃ| પલલં વા| આદિશબ્દેન કૃસરોત્કારિકાપાયસપિણ્ડાદયો ગૃહ્યન્તે| બૃંહણો વિધિઃ બૃંહણલંઘનભેદેન દ્વિવિધેષૂપક્રમેષુ બૃંહણોપક્રમશ્ચ હિતઃ| તિલાનાં સ્નેહાર્થં પીડિતાનાં કિટ્ટં પિણ્યાક ઇતિ જેજ્જટઃ|| ૨૧||

Adhikarana paittikakITaviShe cikitsA (22) · Śloka 22

પૈત્તિકં સ્તમ્ભયેત્સેકૈઃ પ્રદેહૈશ્ચાતિશીતલૈઃ||૨૨||

શીતલૈરિત્યન્તેન પૈત્તિકે| પૈત્તિકં વિષં શીતલૈઃ સ્પર્શવીર્યયોઃ શીતૈઃ સેકૈઃ પ્રલેપૈશ્ચ સ્તમ્ભયેત્ શમયેત્|| ૨૨||

Adhikarana shlaiShmikakITaviShe cikitsA (23) · Śloka 23

લેખનચ્છેદનસ્વેદવમનૈઃ શ્લૈષ્મિકં જયેત્||૨૩||

લેખનાદિભિઃ શ્લૈષ્મિકં જયેત્| શ્લેષ્માધિકં વિષં લેખનાદિભિર્જયેત્| લેખનં દંશવ્રણસ્ય| છેદો દંશવ્રણચ્છેદઃ|| ૨૩||

Adhikarana kITabhedena doShAnusAraprayogAH (24) · Śloka 24

કીટાનાં ત્રિપ્રકારાણાં ત્રૈવિધ્યેન ક્રિયા હિતા||૨૪||

ત્રિપ્રકારાણાં વાતાદિભેદેન ત્રિવિધાનાં કીટાનાં ત્રૈવિધ્યેન વાતાદિચિકિત્સાપ્રકારેણ ક્રિયા ચિકિત્સા હિતા|| ૨૪||

Adhikarana svedAdau sAmAnyaniyamaH (25) · Śloka 25

સ્વેદાલેપનસેકાંસ્તુ કોષ્ણાન્ પ્રાયોવચારયેત્| અન્યત્ર મુર્ચ્છિતાદ્દંશપાકતઃ કોથતોઽપિ વા||૨૫||

મૂર્ચ્છાયા દંશપાકાદ્દંશકોથાચ્ચાન્યત્ર સર્વકીટેષુ પ્રાયઃ કોષ્ણાન્ સ્વેદાદીનવચારયેત્| પ્રાયોગ્રહણેન કુત્રચિચ્છીતમપિ યોજ્યમિતિભાવઃ|| ૨૫||

Adhikarana kAshyapoktaM daMshadhUpanam (26) · Śloka 26

નૃકેશાઃ સર્ષપાઃ પીતા ગુડો જીર્ણશ્ચ ધૂપનમ્| વિષદંશસ્ય સર્વસ્ય કાશ્યપઃ પરમબ્રવીત્||૨૬||

નૃકેશાદિના કાશ્યપોક્તં દંશધૂપનમ્| પીતા ઇતિ સર્ષપવિશેષણમ્| જીર્ણ ઇતિ ગુડવિશેષણમ્|| ૨૬||

Adhikarana atideshena viShaghnavidhinirdeshaH (27) · Śloka 27

વિષઘ્નં ચ વિધિં સર્વ કુર્યાત્ સંશોધનાનિ ચ||૨૭||

વિષઘ્નં ચ સર્વં વિધિં સંશોધનાનિ ચ કુર્યાત્| સર્વેષુ કીટવિષેષુ વિષહરં સર્વં વિધિં ચિકિત્સિતં વમનવિરેચનાદીનિ સંશોધનાનિ ચ કુર્યાત્|| ૨૭||

Adhikarana ugrakITAdiShu visheShaH (28) · Śloka 28

સાધયેત્ સર્પવદ્દષ્ટાન્ વિષોગ્રૈઃ કીટવૃશ્ચિકૈઃ||૨૮||

વિષોગ્રૈરુગ્રવિષૈઃ કીટૈર્વૃશ્ચિકૈશ્ચ દષ્ટાન્ સર્પવત્ સર્પદષ્ટવત્ સાધયેત્ ચિકિત્સેત્| અનેન સર્વત્ર વિષાધિક્યે સર્પસ્ય વિષોલ્બણતયા તદ્વત્પ્રતિકર્ત્તવ્યમિત્યૂહ્યમ્|| ૨૮||

Adhikarana taNDulIyakAdiyogaH (29) · Śloka 29

તણ્ડુલીયકતુલ્યાંશાં ત્રિવૃતાં સર્પિષા પિબન્| યાતિ કીટવિષૈઃ કમ્પં ન કૈલાસ ઇવાનિલૈઃ||૨૯||

તણ્ડુલીયકસમાં ત્રિવૃતાં સર્પિષા ઘૃતેન પિબન્ પુરુષઃ કીટવિષૈઃ તથા કમ્પં ન યાતિ યથા કૈલાસોઽનિલૈઃ|| ૨૯||

Adhikarana dvau lepayogau (30) · Śloka 30

ક્ષીરિવૃક્ષત્વગાલેપઃ શુદ્ધે કીટવિષાપહઃ| મુક્તાલેપો વરઃ શોફતોદદાહજ્વરપ્રણુત્||૩૦||

ક્ષીરિવૃક્ષ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| શુદ્ધ ઇતિ વાન્તવિરિક્તે| મુક્તાલેપઃ શોફાદિપ્રણુદ્વરઃ શ્રેષ્ઠશ્ચ| મુક્તાલેપોઽતિશયેન કીટદષ્ટાનાં શોફાદિઘ્નઃ|| ૩૦||

Adhikarana dashA~ggo agadaH (31) · Śloka 31

વચાહિઙ્ગુવિડઙ્ગાનિ સૈન્ધવં ગજપિપ્પલી| પાઠા પ્રતિવિષા વ્યોષં કાશ્યપેન વિનિર્મિતમ્| દશાઙ્ગમગદં પીત્વા સર્વકીટવિષં જયેત્||૩૧||

વચાદિભિઃ કાશ્યપવિનિર્મિતં દશાઙ્ગનામાનમગદં પીત્વા સર્વં કીટવિષં જયેત્| વચાદિકં કાશ્યપમુનિના વિનિર્મિતં દશદ્રવ્યકૃતત્વાદ્દશાઙ્ગસંજ્ઞમેતમગદમૌષધયોગમનુક્તદ્રવત્વાજ્જલેનાલોડ્ય પીત્વ સર્વં કીટવિષં જયેત્|| ૩૧||

Adhikarana mahAsnehAdiyogaH (32) · Śloka 32

ઐકધ્યં કીટવિષજિન્મહાસ્નેહં પયો મધુ||૩૨||

ચત્વારઃ સ્નેહાઃ ક્ષીરં મધુ ચેત્યૈકધ્યં પીતં કીટવિષં જયેત્||૩૨||

Adhikarana shikhipicchAdidhUpaH (33) · Śloka 33

શિખિકુક્કુટજૈઃ પિચ્છઃ સતૈલલવણોત્તમૈઃ| ધૂપો હન્તિ કૃતઃ શીઘ્રં કીટવૃશ્ચિકજં વિષમ્||૩૩||

શિખિપિચ્છાદિભિર્ધૂપઃ કીટવૃશ્ચિકજં વિષં શીઘ્રં હન્તિ||૩૩||

Adhikarana kaNabhamatsyayorviSha cikitsA (34) · Śloka 34

વિષે કણભજે કુર્યાદુન્દુરોક્તમુપક્રમમ્| શિરીષબીજં મણ્ડૂકે લેપઃ સ્નુક્ક્ષીરકલ્કિતમ્| મધુત્રિકટુકં શ્વેતપિણ્ડામૂલં ચ મત્સ્યજે||૩૪||

કણભવિષે ઉન્દુરોક્તમપક્રમં ચિકિત્સાં કુર્યાત્| સર્વ એવ કણભાશ્ચતુષ્પાદકીટાઃ સાધ્યાશ્ચેતિ સુશ્રુતટીકા| ઉન્દુરુર્મૂષકઃ| સ્નુક્ક્ષીરેણ સુધાક્ષીરેણ કલ્કિતં શિરીષબીજં મણ્ડૂકવિષે લેપઃ| મણ્ડૂકો દર્દુરઃ| મધ્વાદિના લેપો મત્સ્યવિષે| શ્વેતપિણ્ડામૂલં મદનમૂલમ્| શ્વેતભિણ્ડા ઇતિ ચ પાઠઃ| ભિણ્ડા ભિણ્ડીતકો ભિણ્ડી ભિણ્ડકઃ ક્ષેત્રસમ્ભવઃ| ચતુષ્પદઃ સુશાકશ્ચ કરપર્ણોસ્રપત્રકઃ| વૃત્તબીજશ્ચતુષ્પુણ્ડ્રો ભિણ્ડ ઇત્યભિધીયતે| ગ્રાહિણ્યુષ્ણા રુચિકરી સામ્લા ભિણ્ડા પ્રકીર્તિતા| ઇતિ રાજનિઘણ્ટૌ| 'મૂલાનિ શ્વેતભણ્ડીનામિ'તિ ચરકપાઠઃ| ભિણ્ડા વેણ્ટ ઇતિ ભાષા|| ૩૪||

Adhikarana vacAdi agadaH (35) · Śloka 35

વચાં વંશત્વચં પાઠાં નતં સુરસમઞ્જરીમ્| દ્વે બલે નાકુલીં કુષ્ઠં શિરીષં રજનીદ્વયમ્| ગુહામતિગુહાં શ્વેતામજગન્ધાં શિલાજતુ| કત્તૃણં કટભીક્ષારં ગૃહધૂમં મનશ્શિલામ્| રોહીતકં ચ પિત્તેન કલ્કયેત્સ વરોઽગદઃ| વિશ્વમ્ભરાદિષ્વાલેપનાવનાઞ્જનપાનતઃ||૩૫||

વચાદિકં કેનચિત્ પિત્તેન કલ્કયેત્ સોગદો વિશ્વમ્ભરાદિષ્વાલેપનાદિતો વરઃ શ્રેષ્ઠઃ| ગુહા પૃશ્નિપર્ણી અતિગુહા સાલપર્ણી| શ્વેતા કટભી| કત્તૃણં ભૂસ્તૃણમ્| રોહીતકં દાડિમપુષ્પકાખ્યમ્| નાકુલી સર્પસુગન્ધા| અજગન્ધા પશુગન્ધા શુક્લા| પિત્તેન પિષ્ટ્વા આદિલેપાદ્ ગોપિત્તેનેત્યર્થઃ| ઇતિ જેજ્જટઃ|| ૩૫||

Adhikarana shatapadIviShe agadaH (36) · Śloka 36

સ્વર્જિકાજશકૃત્ક્ષારઃ સુરસઃ સાક્ષિપીડકઃ| મદિરામણ્ડસંયુક્તો હિતઃ શતપદીવિષે||૩૬||

સ્વર્જિકાદિભિરગદઃ શતપદ્યાઃ કર્ણજલૂકિકાયા વિષે હિતઃ| અક્ષિપીડકઃ શઙ્ખિની|| ૩૬||

Adhikarana gRuhagodhikAviShe agadaH (37) · Śloka 37

કપિત્થમક્ષિપીડોઽર્કબીજં ત્રિકટુકાન્વિતમ્| કરઞ્જો દ્વે હરિદ્રે ચ ગૃહગોધીવિષાપહઃ||૩૭||

કપિત્થાદિભિરગદો ગૃહગોધીવિષાપહઃ| કપિત્થો દધિત્થઃ| કરઞ્જો નક્તમાલઃ|| ૩૭||

Adhikarana sarvaviShe agadaH (38) · Śloka 38

કાકાણ્ડયુક્તઃ સર્વેષાં વિષાણાં તણ્ડુલીયકઃ| પ્રશસ્તો બર્હિણોઽણ્ડેન તદ્વદ્વાયસપીલુકઃ||૩૮||

કાકસ્યાણ્ડેન યુક્તસ્તણ્ડુલીયકઃ સર્વવિષાણાં પ્રશસ્તોઽગદઃ| તદ્વચ્ચ મયૂરાણ્ડેન વાયસપીલુકઃ કાકપીલુકફલાનિ| કાકપીલુકો ગુઞ્જા|| ૩૮||

Adhikarana makShikAviShe agadaH (39) · Śloka 39

તગરં નાગરં નાગકેસરં મરિચનિ ચ| પ્રયુક્તં પાનલેપાભ્યાં મક્ષિકાવિષનાશનમ્||૩૯||

તગરાદિકં પાનલેપાભ્યાં પાને લેપને ચ પ્રયુક્તં મક્ષિકાવિષનાશનં ભવતિ|| ૩૯||

Adhikarana varaTIviShe agadaH (40) · Śloka 40

સિતાસિતે ચ લવણે મરિચં ચ સનાગરમ્| ફણિજ્જકરસોપેતં વરટીનાં વિષાપહમ્||૪૦||

સિતાસિતલવણાદિકં વરટીનાં પિપીલિકાનાં વિષાપહમ્| સિતલવણં શુક્લલવણમ્| અસિતલવણં કૃષ્ણલવણમ્| ફણિજ્જકો મરુવકઃ, તસ્ય રસઃ|| ૪૦||

Adhikarana vRushcikaviShacikitsA sadyaH kartavyam (41) · Śloka 41

સદ્યો વૃશ્ચિકજં દંશં ચક્રતૈલેન સેચયેત્| વિદારિગન્ધાસિદ્ધેન કવોષ્ણેનેતરેણ વા| લવણોત્તમયુક્તેન સર્પિષા વા પુનઃ પુનઃ| સિઞ્ચેત્કોષ્ણારનાલેન સક્ષીરલવણેન વા| ઉપનાહો ઘૃતે ભૃષ્ટઃ કલ્કોજાજ્યાઃ સસૈન્ધવઃ||૪૧||

વૃશ્ચિકસ્ય વિષાધિક્યાત્તચ્ચિકિત્સાં પૃથગાહ-સદ્ય ઇત્યાદિ| ચક્રાદેવ ગૃહીતં તૈલમામં ચક્રતૈલં તેનાથવા વિદારિગન્ધયા સાલપર્ણ્યા સિદ્ધેનેષદુષ્ણેનેતરેણ તિલતૈલેન વૃશ્ચિકજં દંશં સદ્યઃ સેચયેત્| અથવા સલવણોત્તમેન ઘૃતેન| લવણોત્તમં સૈન્ધવમ્| અથવા કોષ્ણેન ક્ષીરલવણયુક્તેનારનાલેન સિઞ્ચેત્| ઉપનાહો દંશે બન્ધઃ| અજાજિરજમોદા| 'સક્ષારલવણેન વા' ઇતિ ચ પાઠઃ|| ૪૧||

Adhikarana svedAdi upacArAH daMshasthale (42) · Śloka 42

આદંશં સ્વેદિતં ચૂર્ણૈઃ પ્રચ્છાય પ્રતિસારયેત્| રજનીસૈન્ધવવ્યોષશિરીષફલપુષ્પજૈઃ||૪૨||

આદંશમિતિ યત્ર દંશસ્તત્ર સ્વેદઃ| પ્રચ્છાનં કૃત્વા રજન્યાદિચૂર્ણૈઃ પ્રતિસારણં દંશે| સ્વેદિતમનન્તરોક્તેનાજાજીકલ્કેન કૃતોપનાહસ્વેદમાદંશં દંશવ્રણાવધિપરિત ઇત્યર્થઃ| પ્રચ્છાનં કૃત્વા રજન્યાદિચૂર્ણૈઃ પ્રતિસારયેદવકિરેત્| શિરીષસ્ય ફલં પુષ્પં ચ|| ૪૨||

Adhikarana lepanam (43) · Śloka 43

માતુલુઙ્ગામ્લગોમૂત્રપિષ્ટં ચ સુરસાગ્રજમ્| લેપઃ સુખોષ્ણશ્ચ હિતઃ પિણ્યાકો ગોમયોઽપિ વા||૪૩||

માતુલુઙ્ગામ્લેન ગોમૂત્રેણ પિષ્ટં સુરસાગ્રજં લેપે| સુખોષ્ણઃ પિણ્યાકોઽપિ વા ગોમયઃ માતુલુઙ્ગપ્રક્ષેપણાદમ્લીભૂતેન ગોમૂત્રેણ પિષ્ટં સુરસાગ્રજં પ્રલેપવિષયે હિતમ્| સુરસાગ્રજં સુરસપુષ્પમ્| સુખોષ્ણ ઈષદુષ્ણઃ પિણ્યાકો ગોમયો વા લેપનાય હિતઃ| પિણ્યાકપેષણસ્યાનુક્તદ્રવત્વાત્ પૂર્વોક્તં ગોમૂત્રમેવ ગ્રાહ્યમ્|| ૪૩||

Adhikarana pAnam (44) · Śloka 44

પાને સર્પિર્મધુયુત&લ્ત્; ક્ષીરં વા ભૂરિશર્કરમ્| ગુડોદકં વ સુહિમં ચાતુર્જાતકવાસિતમ્||૪૪||

માક્ષિકયુક્તં ઘૃતં પાને અથવા ભૂરિશર્કરં ક્ષીરમ્| સુબોધમ્||૪૪||

Adhikarana shUlaghno lepaH (45) · Śloka 45

પલાશબીજં શૂલઘ્નો લેપોઽર્કક્ષીરભાવિતમ્||૪૫||

અર્કક્ષીરભાવિતં પલાશબીજં વૃશ્ચિકેષુ શૂલઘ્નો લેપઃ|| ૪૫||

Adhikarana agadAH (46) · Śloka 46

પારાવતશકૃત્પથ્યા તગરં વિશ્વભેષજમ્| બીજપૂરરસોન્મિશ્રં વરોઽયં વૃશ્ચિકાગદઃ| મનોહ્વા સૈન્ધવં હિઙ્ગુ માલતીપલ્લવાનિ ચ| ગોશકૃદ્રસપિષ્ટેયં ગુલિકા વૃશ્ચિકાર્દ્દિતે| લશુનો મરિચં હિઙ્ગુ સુરસં વિશ્વભેષજમ્| અર્કક્ષીરેણ ગુલિકા વૃશ્ચિકાર્દિતશઙ્કરી||૪૬||

પારાવતપુરીષાદિકોઽગદઃ સુબોધઃ| તથૈવ ચ મનોહ્વાદિગુલિકા| લશુનાદિકા ચ| વૃશ્ચિકેનાર્દ્દિતઃ પીડિતો વૃશ્ચિકાર્દિતઃ શઙ્કરી સુખકરી|| ૪૬||

Adhikarana uShTradaMShTrAlepayogaH (47) · Śloka 47

સશૈવલોષ્ટ્રદંષ્ટ્રા ચ હન્તિ વૃશ્ચિકજં વિષમ્||૪૭||

ઉષ્ટ્રસ્ય દંષ્ટ્રા ચ શૈવલેન યુક્તા વૃશ્ચિકવિષં હન્તિ| શૈવલોપેતા ઉષ્ટ્રસ્ય દંષ્ટ્રા ચ લેપાદ્ વૃશ્ચિકવિષં નાશયતિ|| ૪૭||

Adhikarana lepA~jjanArthe gulikA (49) · Śloka 48

હિઙ્ગુના હરિતાલેન માતુલુઙ્ગરસેન ચ| લેપાઞ્જનાભ્યાં ગુલિકા પરમં વૃશ્ચિકાપહા||૪૮||

હિઙ્ગુહરિતાલાભ્યાં પિષ્ટાભ્યાં માતુલુઙ્ગરસેન કૃતા ગુલિકા પરમં વૃશ્ચિકાપહા લેપેઽઞ્જને ચ પ્રયુક્તા|| ૪૯||

Adhikarana kara~jjAdidaMshalepanam (49) · Śloka 49

કરઞ્જાર્જુનશેલૂનાં કટભ્યાઃ કુટજસ્ય ચ| શિરીષસ્ય ચ પુષ્પાણિ મસ્તુના દંશલેપનમ્||૪૯||

કરઞ્જાદીનાં પુષ્પાણિ મસ્તુના પિષ્ટાનિ વૃશ્ચિકદંશે લેપનમ્||૪૯||

Adhikarana pippalyAdilepaH (50) · Śloka 50

પિપ્પલીં મરિચં યષ્ટિં શ્વ્વેતાં સુરસમઞ્જરીમ્| સહદેવામપામાર્ગં તણ્ડુલીયં ચ કલ્કયેત્| કુતલક્ષારતોયેન લેપોઽલિવિષનાશનઃ||૫૦||

પિપ્પલ્યાદીનિ કુતલક્ષારોદકેન કલ્કિતાનિ લેપોઽલિવિષે| અલિર્વૃશ્ચિકઃ|| ૫૦||

Adhikarana mohAdiShu lepayogaH (51) · Śloka 51

યો મુહ્યતિ પ્રશ્વસિતિ પ્રલપત્યુગ્રવેદનઃ| તસ્ય પથ્યાનિશાકૃષ્ણામઞ્જિષ્ઠાતિવિષોષણમ્| સાલાબુવૃન્તં વાર્તાકરસપિષ્ટં પ્રલેપનમ્||૫૧||

યઃ કીટદષ્ટો મોહાદિયુક્તસ્તસ્ય પથ્યાદિકં મરિચાન્તમલાબુવૃન્તસહિતં વાર્તાકરસપિષ્ટં દંશલેપનમ્| વૃશ્ચિકદષ્ટો યો નરો મુહ્યતિ મોહં ગચ્છતિ પ્રશ્વસિતિ તમકશ્વાસયુક્તશ્ચ ભવતિ ઉગ્રવેદનસ્તીવ્રવેદનાયુક્તઃ પ્રલપતિ અસમ્બદ્ધાનિ ભાષતે તસ્ય વાર્તાકરસપિષ્ટમલાબુવૃન્તસહિતં પથ્યાદિકં પ્રલેપનં હિતમ્| વાર્તાકરસો વાર્તાકફલરસઃ| વાર્તાકસ્તર્ક્કારી| અલાબુવૃન્તમલાબુપત્રવૃન્તમ્|| ૫૧||

Adhikarana daMshe kaNDUvAdau lepaH (52) · Śloka 52

આદંશે યસ્ય કણ્ડૂઃ સ્યાત્કોથઃ કોઠ દારુણમ્| તસ્ય લેપસ્ત્રિકટુકં યવક્ષારોઽક્ષિપીડકઃ| પારાવતશકૃત્કાન્તાસ્વર્જિકાગ્નિહરેણવઃ| રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય ક્ષારેણાર્કસ્ય વા દ્રુતાઃ||૫૨||

દંશ એવાદંશસ્તત્ર યસ્ય કણ્ડ્વાદિકં સ્યાત્તસ્ય લેપસ્ત્રિકટુકાદયો માતુલુઙ્ગરસેનાર્કક્ષીરેણ વા દ્રુતાઃ|| ૫૨||

Adhikarana hRudayapIDAdau visheShaH (53) · Śloka 53

હૃદયં પીડ્યતે યસ્ય મૂર્ચ્છા ચિમિચિમાયનમ્| દન્તૌષ્ઠદંશો રોમ્ણાં ચ હર્ષસ્તસ્ય નિવર્ત્તતે| વેગો વિષસ્ય પઞ્ચાહાન્નૈવ વા ક્રિયયા વિના| તત્ર કુર્વીત દંશસ્ય લેપનં મસ્તુકલ્કિતૈઃ| શ્વેતપાટલ્યતિવિષાહરિદ્રાહરિણીનતૈઃ| બિલ્વમૂલયવક્ષારસૂક્ષ્મમાગધિકાયુતૈઃ||૫૩||

યસ્ય વૃશ્ચિકાર્દિતસ્ય હૃદયપીડાદિરોમહર્ષાન્તં ભવતિ તસ્ય વિષવેગઃ પઞ્ચાહાદ્વિનિવર્તતે ક્રિયયા ચિકિત્સયા વિના નૈવ વા નિવર્તતે| તત્ર હૃદયપીડાદૌ શ્વેતપાટલ્યાદિર્બિલ્બમૂલાદિયુક્તૈર્મસ્તુકલ્કિતૈર્દંશસ્ય પ્રલેપનં કુર્વીત| હારિણી પીતયૂથિકા|| ૫૩||

Adhikarana utkarttanAdau visheShaH (54) · Śloka 54

ઉત્કૃત્ય ઇવાદંશઃ શૂનઃ ક્લિન્નો હતચ્છવિઃ| જમ્બૂફલનિભં રક્તં કૂજન્ વમતિ ચેષ્ટતે| ઇન્દ્રિયાર્થં ન જાનાતિ પ્રસ્વિદ્યતિ ચ યો મુહુઃ| સ્વર્જિકાકુષ્ઠતગરનાકુલીપીલુપિપ્પલીઃ| બૃહતીં ચાચ્છ્વસુરયા તસ્ય પિષ્ટ્વા વિલેપનમ્||૫૪||

ઉત્કૃત્યત ઇવ છિદ્યત ઇવાદંશો દંશ ઇત્યેવમાદિકં યત્ર તત્ર સ્વર્જિકાદીનાચ્છ્વસુરયા પિષ્ટેન લેપનમ્|| ૫૪||

Adhikarana ugrAliviShe kramaH (55) · Śloka 55

સર્વત્ર ચોગ્રાલિવિષે પાયયેન્મધુસર્પિષી| વિધ્યેત્ સિરાં વિદધ્યાચ્ચ વમનાઞ્જનનાવનમ્| ઉષ્ણસ્નિગ્ધામ્લમધુરં ભોજનં ચાનિલાપહમ્||૫૫||

સર્વત્ર ચોગ્રાણામલીનાં વિષે મધુસર્પિષી પાયયેત્| સર્વત્રેતિ સર્વવિકારેષુ| અનિલાપહાન્તમુગ્રાલિવિષે| સુબોધમ્| ઉગ્રાલિબિષે સર્પકોથજનિતોગ્રવિષવૃશ્ચિકદષ્ટે સર્વત્ર શૂનરસનત્વાદિવિષવિકારેષુ| અથવા ઉગ્રે દારુણે વૃશ્ચિકવિષે દધિ ચ સર્પિશ્ચ દધિસર્પિષી તે પાયયેત્ ભિષગિતિ શેષઃ| સિરાં લલાટાદિસ્થાં યથાસન્નં વિધ્યેત્| વમનાદિકં વાતહરમુષ્ણાદિગુણં ભોજનઞ્ચ વિદધ્યાત્| અત્ર વાતઘ્નત્વેઽપિ લવણસ્ય તીક્ષ્ણોષ્ણત્વાન્નિષેધઃ|| ૫૫||

Adhikarana nAgarAdi agadaH (56) · Śloka 56

નાગરં ગૃહકપોતપુરીષં બીજપૂરકરસો હરિતાલમ્| સૈન્ધવઞ્ચ વિનિહન્ત્યગદોઽયં લેપતોઽલિકુલજં વિષમાશુ||૫૬||

નાગરાદિકોઽગદો લેપનાદલિકુલજં વ્રુશ્ચિકસમૂહજં વિષમાશુ વિનિહન્તિ| ગૃહકપોતસ્ય પારાવતસ્ય પુરીષમ્| બીજપૂરરસપિષ્ટો નાગરાદિકોયમગદઃ પ્રલેપનાત્સર્વવૃશ્ચિકોદ્ભૂતં વિષં સદ્ય એવ હન્તિ|| ૫૬||

Adhikarana vRushcikaviShaM paramauShadham (57) · Śloka 57

અન્તે વૃશ્ચિકદષ્ટાનાં સમુદીર્ણે ભૃશં વિષે| વિષેણાલેપયેદ્દંશં સ્થાવરેણ યથોચિતમ્||૫૭||

વૃશ્ચિકવિષસ્ય પરમૌષધમાહ-અન્તે ઇતિ| અનન્તરોક્તાયાં ક્રિયાયામસિદ્ધાયાં વ્રુશ્ચિકજે વિષે ભૃશં સમુદીર્ણે સ્થાવરેણ વિષેણ યથોચિતં કૃત્વ દંશમાલેપયેત્| અત્રાન્તશબ્દકથનેન પ્રાણસન્દેહકારિણો વિષસ્ય પ્રયોગઃ નાન્યોપાયિન્યેવ ગદે કાર્ય ઇતિ ચ દ્યોત્યતે| વિષેણ સ્થાવરેણ વત્સનાભાદિના દંશવ્રણં પ્રલેપયેત્||૫૭||

Adhikarana ucciTi~gge visheShaH (58) · Śloka 58

ક્રિયેયમુચ્ચિટિઙ્ગેઽપિ પ્રતિલોમં ચ પાંસુભિઃ| ઉદ્વર્તનં સુખામ્લોષ્ણૈસ્તથા પ્રચ્છાદનં ઘનૈઃ||૫૮||

ઇયં ચ વૃશ્ચિકોક્તા ક્રિયા ઉચ્ચિટિઙ્ગેઽપિ યોજ્યા| કાઞ્જિકાદિના સુખામ્લૈઃ સુખોષ્ણૈશ્ચ પાંસુભિઃ પ્રતિલોમમુદ્વર્તનં તથા ઘનૈઃ પાંસુભિઃ પ્રચ્છાદનં ચ હિતમ્|| ૫૮||

Adhikarana kuTajaphalAdiyogaH pAnAdau (59) · Śloka 59

કુટજસ્ય ફલં કુષ્ઠં માલતી ફલિની નતમ્| તિક્તેક્ષ્વાકુશ્ચ પિષ્ટાનિ પાનપ્રધમનાદિભિઃ| વૃશ્ચિકોન્દુરુલૂતાનાં સર્પાણાં ચ વિષાપહમ્| સમાનમમૃતેનેદં ગરશેષં ચ નાશયેત્||૫૯||

કુટજફલાદિકં તિક્તેક્ષ્વાક્વન્તમૌષધં પાનાદિભિર્વૃશ્ચિકાદિવિષાપહમમૃતસમમ્| ગરશેષં ચ નાશયેત્|| ૫૯||

Adhikarana arkakShIrabhAvito~agadaH (60-43) · Śloka 43

અર્કસ્ય દુગ્ધેન શિરીષબીજં ત્રિર્ભાવિતં પિપ્પલિચૂર્ણમિશ્રમ્| એષોઽગદો હન્તિ વિષાણિ કીટ ભુજઙ્ગલૂતોન્દુરુવૃશ્ચિકાનામ્||૬૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે કીટવિષ પ્રતિષેધો નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૩||

પિપ્પલીચૂર્ણેન મિશ્રં શિરીષબીજં ત્રીન્ વારાનર્કદુગ્ધેન ભાવિતમગદઃ કીટાદીનાં વિષાણિ હન્તિ| અર્કક્ષીરેણ ત્રિવારં ભાવિતં પેષણશેષણાદિસંસ્કારવિશેષેણ સમ્પાદિતવીર્યં શિરીષબીજં પિપ્પલીચૂર્ણેન મિશ્રીકૃત્ય ગુલિકાં કુર્યાત્| એષોઽગદઃ કીટાદીનાં વિષં હન્તિ|| ૬૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ