43. kīṭaviṣapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha kITaviShapratiShedho nAma tricatvAriMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതഃ കീടവിഷപ്രതിഷേധം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹസ് സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

ജങ്ഗമവിഷപ്രസങ്ഗേന സര്പാന്വയാനാം കീടാനാം ചികിത്സാപ്രദര്ശനാര്ഥമധ്യായ ആരഭ്യതേ|| ൧||

Adhikarana kITasvarUpam (2) · Śloka 2

സര്പാണാമേവ വിണ്മൂത്രശുക്രാണ്ഡശവകോഥജാഃ| ദോഷൈര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച യുക്താഃ കീടാശ്ചതുര്വിധാഃ||൨||

അത്ര പ്രഥമമേവ കീടാനാം സ്വരൂപമുച്യതേ| തദവിജ്ഞാനേ ഹി ചികിത്സായാഃ പ്രദര്ശനസ്യാശക്യത്വാത്| സര്പാണാമേവ വിഡാദിഷു കീടാ ജായന്തേ വക്ഷ്യമാണേന വായവ്യാഗ്നേയസൌമ്യസങ്കീര്ണഭേദേന ചതുര്വിധാഃ| ക്രമേണ ച പ്രഥമാസ്ത്രയോ ദോഷൈര്വാതാദിഭിര്വ്യസ്തൈര്യുക്താ അന്യാഃ സമസ്തൈഃ||൨||

Adhikarana vAyavyAH kITAH (3) · Śloka 3

കുമ്ഭീനസസ്തുണ്ഡികേരീ ശൃങ്ഗീ ശതകുലീരകഃ| ഉച്ചിടിങോऽഗ്നിനാമാ ച ചിച്ചിടാങ്ഗോ മയൂരകഃ| അഹിജോരഭ്രകാവര്ത്തശാരികാമുഖവൈദലാഃ| ശരാവകുര്ദ്ദൌ പരുഷശ്ചിത്രശീര്ഷോ ഹി ജാരകഃ| അഷ്ടാദശേതി വായവ്യാ: കീടാ വാതപ്രകോപനാഃ||൩||

കുമ്ഭീനസാദയോऽഷ്ടാദശ കീടാ വായവ്യാസ്തേ ച വാതപ്രകോപനാഃ| ശരാവകുര്ദ്ദോऽഭിരാജീ പുരുഷശ്ചിത്രശീര്ഷകഃ ശതബാഹുശ്ച യശ്ചാപി രക്തരാജിഃ പ്രകീര്ത്തിതഃ| ഇതി സുശ്രുതപാഠഃ| വ്യാഖ്യാ-താനേവ ചതുഷ്പ്രകാരാന് വാതാദിസ്വഭാവൈര്നിര്ദിശന്നാഹ| കുമ്ഭീനസ ഇത്യാദി| ഏതേ കീടകഭേദാ നാനാദേശീയലോകാദവഗന്തവ്യാഃ| യതഃ സുരസവീരനന്ദിവരാഹജേജ്ജടഗയദാസാദിഭിഃ ടീകാകാരൈര്ന വ്യാഖ്യാതാഃ| വാതപ്രകോപനാനാം കുമ്ഭീനസാദീനാം മധ്യേ ശൃങ്ഗിചിച്ചിടിങ്ഗശരാവകുര്ദചിത്രശീര്ഷകാന് വര്ജയിത്വാ ശേഷാശ്ചതുര്ദശ മുഖസന്ദംശവിഷാഃ| ഇതി പ്രബന്ധസംഗ്രഹഃ|| ൩||

Adhikarana AgneyAH kITAH (4) · Śloka 4

ആഗ്നേയാഃ കീടാഃ കൌണ്ഡിന്യകഃ കണഭകോ വരടീപത്രവൃശ്ചികഃ| വിനാസികാ ബ്രാഹ്മണികാ വിന്ദുലോ ഭ്രമരസ്തഥാ| ബാഹ്യകീ പിച്ചിടഃ കുമ്ഭീവര്ചഃ കീടോऽരിമേദകഃ| ദുന്ദുഭിഃ പദ്മകീടശ്ച മകരഃ ശതപാദകഃ| പഞ്ചാലഃ പാകമത്സ്യശ്ച സൂക്ഷ്മതുണ്ഡോऽഥ ഗര്ദഭിഃ| ക്ലീതഃ കൃമിശരാരീ ച യശ്ചാപ്യുത്ക്ലേശകഃ സ്മൃതഃ| ചതുര്വിംശതിരാഗ്നേയാഃ കീടാഃ പിത്തവികാരദാഃ||൪||

കൌണ്ഡിന്യകാദയശ്ചതുര്വിംശതിഃ കീടാ ആഗ്നേയാസ്തേ ച പിത്തവികാരദാഃ| (പിത്തകോപനാനാം മധ്യേ കൌണ്ഡിന്യകവരടീഭ്രമരപിച്ചിടവര്ച്ചഃ കീടമകരശതപദപഞ്ചാലപാകമത്സ്യസൂക്ഷ്മതുണ്ഡാന് വിഹായ ശേഷാശ്ചതുര്ദ്ദശമുഖസന്ദംശവിഷാഃ)|| ൪||

Adhikarana saumyAH kITAH (5) · Śloka 5

വിശ്വമ്ഭരഃ പഞ്ചശുഷ്കഃ പഞ്ചകൃഷ്ണോऽഥ കോകിലഃ| സ്ഥൈര്യകഃ പ്രചലാകശ്ച വടഭഃ കിടിഭോ ജടീ| സൂചീമുഖഃ കൃഷ്ണഗോധാ ദര്ഭഃ കാഷായവാസികഃ| ത്രയോദശൈതേ നിര്ദ്ദിഷ്ടാഃ സൌമ്യാഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകോപനാഃ||൫||

വിശ്വമ്ഭരാദയസ്ത്രയോദശ കീടാഃ സൌമ്യാസ്തേ ച ശ്ലേഷ്മപ്രകോപനാഃ| (ശ്ലേഷ്മപ്രകോപിനാം മധ്യേ വിശ്വമ്ഭരപ്രചലാകകൃഷ്ണഗോധാകഷായവാസികാംശ്ചതുരോ വര്ജയിത്വാ നവാऽന്യേ മുഖസന്ദംശവിഷാ ഇതി പ്രബന്ധസംഗ്രഹേ)|| ൫||

Adhikarana sa~gkIrNAH kITAH (6) · Śloka 6

തുങ്ഗനാസശ്ചിപിലകസ്താലകോ വാഹകസ്തഥാ| കോഷ്ഠാഗാരീ കൃമികരോ യശ്ച മണ്ഡലപുച്ഛകഃ| തുണ്ഡനാഭഃ സര്ഷപകോ മദ്ഗുലിഃ ശമ്ബുകസ്തഥാ| അഗ്നികീടശ്ച സങ്കീര്ണാ ദ്വാദശ പ്രാണനാശനാഃ||൬||

തുങ്ഗനാസാദയോ ദ്വാദശ കീടാഃ സങ്കീര്ണാസ്തേ ച പ്രാണനാശനാഃ സാന്നിപാതികത്വാത്| (ത്രീന് കീടാന് ദര്വീകരമണ്ഡലിരാജിലസമ്ബന്ധേന വായ്വാദിപ്രകൃതീന് ക്രമാന്നിര്ദിശ്യ സര്വദോഷപ്രകൃതികാനാഹ-തുങ്ഗനാസ ഇത്യാദി| സര്വദോഷപ്രകൃതികാനാം മധ്യേ വാഹകസര്ഷപശമ്ബുകാന് വര്ജയിത്വാ നവ മുഖസന്ദംശവിഷാഃ)|| ൬||

Adhikarana bhedAnusAraM daMshalakShaNam (7) · Śloka 7

ദഷ്ടസ്യ കീടൈര്വായവ്യൈര്ദ്ദംശസ്തോദരുജോല്ബണഃ| ആഗ്നേയൈരല്പസംസ്രാവോ ദാഹരാഗവിസര്പവാന്| പക്വപീലുഫലപ്രഖ്യഃ ഖര്ജൂരസദൃശോऽഥ വാ| കഫാദികൈര്മന്ദരുജഃ പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭഃ| സ്രാവാഢ്യഃ സര്വലിങ്ഗസ്തു ദംശഃ സ്യാത്സാന്നിപാതികൈഃ||൭||

ദഷ്ടസ്യ കീടൈരിത്യാദിനാ ചതുര്ണാം കീടാനാം ക്രമേണ ദംശലക്ഷണമ്| വ്യാഖ്യാസമമ്| (വായവ്യസംജ്ഞൈഃ കീടൈര്ദഷ്ടസ്യ നരസ്യ ദംശോ ദംശവ്രണസ്തോദരുജാദ്യഃ സ്യാത്| ആഗ്നേയസംജ്ഞൈഃ കീടൈര്ദഷ്ടസ്യ ദംശോऽല്പസ്രാവയുക്തോ ദാഹാദിമാന് പക്വപീലുഫലസമവര്ണഃ ഖര്ജൂരഫലവര്ണോ വാ സ്യാത്| കഫാദികൈഃ സൌമ്യസംജ്ഞൈഃ കീടൈര്ദഷ്ടസ്യ ദംശവ്രണഃ മന്ദരുജോऽല്പവേദനഃ പക്വജന്തുഫലതുല്യഃ സ്നാവബഹുലശ്ച സ്യാത്| സാന്നിപാതികൈഃ കീടൈര്ദഷ്ടസ്യ തു ദംശവ്രണോ വായവ്യാദിസര്വലക്ഷണയുക്തഃ സ്യാത്)||൭||

Adhikarana kITaviShavegAH (8) · Śloka 8

വേഗാശ്ച സര്പവച്ഛോഫോ വര്ദ്ധിഷ്ണുര്വിസ്രരക്തതാ| ശിരോऽക്ഷിഗൌരവം മൂര്ച്ഛാ ഭ്രമഃ ശ്വാസോऽതിവേദനാ||൮||

കീടേഷു വിഷവേഗാഃ സര്പവദ്വിജ്ഞേയാ വാതാദിവിശേഷേണ| അത്ര തു ശോഫോ വര്ദ്ധിഷ്ണുര്വിസ്രരക്തതാദികം ച| (വിസ്രമാമഗന്ധി| മുര്ച്ഛാ മോഹഃ| അതിവേദനാ രുജാധിക്യമ്)|| ൮||

Adhikarana kITadaMshe sAmAnyali~ggam (9) · Śloka 9

സര്വേഷാം കര്ണികാ ശോഫോ ജ്വരഃ കണ്ഡൂരരോചകഃ||൯||

സര്വേഷാം കീടാനാം കര്ണികാരാദിസാമാന്യം ലിങ്ഗമ്| കര്ണികാകാരാ പിടകോക്താ ക്ഷുദ്രരോഗേ| (കീടദഷ്ടാനാം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ-ശോഫോ വര്ദ്ധിഷ്ണുരിത്യാദി| കര്ണികാകാരഃ കിഞ്ചിദുത്സന്നോ ദംശവ്രണഃ കര്ണികാശോഫഃ| തദ്വിധോ മാംസാങ്കുരോ വാ)|| ൯||

Adhikarana vAtikAdInAM daMshanopAyAH (10) · Śloka 10

വാതികഃ പക്ഷവാതേന സ്പര്ശദ്ദശതി പൈത്തികഃ| മുഖേന ശ്ലൈഷ്മികഃ കീടഃ സര്വഥാ സാന്നിപാതികഃ||൧൦||

വാതിക ഇത്യാദിനാ ചതുര്ണാം കീടാനാം ദംശനോപായാഃ| സര്വഥേതി പക്ഷവാതേന സ്പര്ശാന്മുഖേന ച|| ൧൦||

Adhikarana kaNabhadaShTe lakShaNam (11) · Śloka 11

ദഷ്ടസ്യ കണഭൈഃ ശോഫോ വിസര്പോ വമഥുര്ജ്വരഃ| ദംശശ്ച കര്ണികാകാരഃ ശ്യാവരക്തോ വിശീര്യതേ||൧൧||

ദഷ്ടസ്യ കണഭൈരിത്യാദിനാ കീടേഭ്യഃ പ്രധാനവിവരണമ്| ശ്യാവരക്തോ വിശീര്യത ഇത്യേവമന്തം കണഭേ| (സര്വ ഏവ കണഭാശ്ചതുഷ്പാദകീടാഃ സാധ്യാ ഇതി പ്രബന്ധസംഗ്രഹേ)|| ൧൧||

Adhikarana trikaNTakAdidaMshalakShaNAni (12) · Śloka 12

ത്രികണ്ടകൈസ്തു ദഷ്ടസ്യ നാനാവര്ണോऽഥവാ സിതഃ| ദംശോ ഭവേച്ഛ്വയഥുമാന് മോഹോ ഭേദശ്ച വര്ചസഃ| കൃകലാസേऽര്ദ്ധചന്ദ്രാഭഃ സ്രാവവാന് ഭൃശലോഹിതഃ| ദംശോ രക്തൈശ്ചിതഃ സ്ഫോടൈഃ സശൂലൈര്ദമ്ഭവോദ്ഭവഃ| ഏകദംഷ്ട്രാര്പിതഃ പീതഃ കണ്ഡൂമാന് ദാര്ദുരഃ സരുക്| ദംശോ ദഷ്ടഃ സതൃണ്നിദ്രോ മൂര്ച്ഛാവാന് ഹരിതം വമേത്| മാത്സ്യോ ദംശഃ സരുഗ്ദാഹഃ പ്രാഗേവോക്തോ ജലൌകസാമ്| വിശ്വഭരകൃതോ ദംശഃ ശോഫകണ്ഡൂരുജാന്വിതഃ| കഫോദ്വമമതീസാരം കുരുതേ കോഠജന്മ ച| പീതഃ ശതപദീദംശഃ സ്വേദരുഗ്രാഗശോഫവാന്| അതസീപുഷ്പവര്ണോ വാ പിടകാവന്ഭ്രമപ്രദഃ| ഗൃഹഗോധികയാ സ്വേദതോദശ്വയഥുദാഹവാന്| ക്ലേദീ ച ദംശോ ദഷ്ടസ്യ ഹൃത്പീഡാഗ്രന്ഥിസമ്ഭവഃ| കണ്ഡൂമാന് മശകൈരീഷച്ഛ്വയഥുര്മന്ദവേദനഃ| അസാധ്യകീടസദൃശമസാധ്യമശകക്ഷതമ്| പ്രായേണ മക്ഷികാ നേത്രേ ദശന്തി ശ്വയഥൂല്ബണഃ| തദ്ദംശോ ദാഹകണ്ഡൂമാംസ്താസാം തു സ്ഥാലികാം ത്യജേത്| തദ്ദഷ്ടേ പിടകാ ശ്യാവാ സ്രാവിണീ ഭൂര്യുപദ്രവാ| രുഗ്വാന് പിപീലികാദംശോ വഹ്നിനേവ ച ദഹ്യതേ||൧൨||

ത്രികണ്ടകൈരിതി| വര്ച്ചോഭേദാന്തം ത്രികണ്ടകേ| ഭൃശലോഹിതാന്തം കൃകലാസദംശേ| ദമ്ഭവോദ്ഭവോ ദംശോ രക്തൈഃ സശൂലൈഃ സ്ഫോടൈശ്ചിതോ ഭവതി| ഏകദംഷ്ട്രാര്പിത ഇത്യാദി ഹരിതം വമേദിത്യന്തം ദാര്ദുരേ ദംശേ| ദര്ദുരോ മണ്ഡൂകഃ| മാത്സ്യോ ദംശഃ സരുഗ്ദാഹോ രുഗ്ദാഹസഹിതോ ഭവതി| ജലൌകസാം തു ദംശഃ പ്രാക്സൂത്രസ്ഥാന ഏവോക്തഃ| കോഠജന്മാന്തം വിശ്വമ്ഭരകൃതേ ദംശേ| ശതപദ്യാഃ കര്ണജലൂകികയാ ദംശഃ പീതഃ സ്വേദാദിമാംശ്ച| അഥവാ അതസീപുഷ്പവര്ണഃ പിടകായുക്തോ ഭ്രമപ്രദശ്ച| ഗ്രന്ഥിസമ്ഭവാന്തം ഗൃഹഗോധികായാ ഘരോല്ലികായാം ദംശേ| മന്ദവേദനാന്തം മശകദംശേ| അസാധ്യമശകക്ഷതമസാധ്യകീടലക്ഷണൈര്ജ്ഞേയമ്| മക്ഷികാഃ പ്രായേണ നേത്രേ ദശന്തി| തദ്ദംശോ മക്ഷികാദംശോ ശ്വയഥൂല്ബണഃ ശ്വയഥുബഹുലോ ദാഹാദിമാംശ്ച| താസാം മക്ഷികാണാം മധ്യേ യാ സ്ഥാലികാ നാമ മക്ഷികാ താം തു ത്യജേദസാധ്യത്വാത്| തദ്ദഷ്ട ഇതി സ്ഥാലികാദഷ്ടേ ഭൂര്യുപദ്രവാന്തലക്ഷണാ പിടകാ സ്യാത്| ദഹ്യത ഇത്യേതദന്തം പിപീലികാദംശേ|| ൧൨||

Adhikarana avamUtritalakShaNam (13) · Śloka 13

ജലബിന്ദുനിഭൈഃ സ്ഫോടൈര്ദാഹകണ്ഡൂരുജാന്വിതൈഃ| യദ്ഗാത്രമാചിതം സോഷ്മ തദ്വിദ്യാദവമൂത്രിതമ്||൧൩||

ജലബിന്ദുപ്രഖ്യൈര്ദാഹാദ്യന്വിതൈഃ സ്ഫോടൈര്യദ്ഗാത്രമാചിതം വ്യാപ്തമൂഷ്മസഹിതം ഭവതി തദ്വിഷപ്രാണിനാ അവമൂത്രിതമിതി വിദ്യാത്|| ൧൩||

Adhikarana vRushcikaviShaM bhedAH lakShaNAni ca (14) · Śloka 14

വൃശ്ചികസ്യ വിഷം തീക്ഷ്ണമാദൌ ദഹതി വഹ്നിവത്| ഊര്ധ്വമാരോഹതി ക്ഷിപ്രം ദംശേ പശ്ചാത്തു തിഷ്ഠതി| ദംശഃ സദ്യോതിരുക് ശ്യാവസ്തുദ്യതേ സ്ഫുടതീവ ച| തേ ഗവാദിശകൃത് കോഥാദ്ദിഗ്ധദഷ്ടാദികോപതഃ| സര്പകോഥാച്ച സമ്ഭൂതാഃ മന്ദമധ്യമഹാവിഷാഃ| മന്ദാഃ പീതാഃ സിതാഃ ശ്യാവാ രൂക്ഷാഃ കര്ബുരമേചകാഃ| രോമശാ ബഹുപര്വാണോ ലോഹതാഃ പാണ്ഡുരോദരാഃ| ധൂമ്രോദരാസ്ത്രിപര്വാണോ മധ്യാസ്തു കപിലാരുണാഃ| പിശങ്ഗാഃ ശബലാശ്ചിത്രാഃ ശോണിതാഭാ മഹാവിഷാഃ| അഗ്ന്യാഭാ ദ്വ്യേകപര്വാണോ രക്താസിതസിതോദരാഃ| തൈര്ദഷ്ടഃ ശൂനരസനഃ സ്തബ്ധഗാത്രോ രുജാര്ദിതഃ| ഖൈര്വമന് ശോണിതം കൃഷ്ണമിന്ദ്രിയാര്ഥാനസംവിദന്| സ്വിദ്യന് മൂര്ച്ഛന് വിശുഷ്കാസ്യോ വിഹ്വലോ വേദനാതുരഃ| വിശീര്യമാണമാംസശ്ച പ്രായശോ വിജഹാത്യസൂന്| ഉച്ചിടിങ്ഗസ്തു വക്ത്രേണ ദശത്യഭ്യധികവ്യഥഃ| സാധ്യതോ വൃശ്ചികാത്സ്തമ്ഭം ശേഫസോ ഹൃഷ്ടരോമതാമ്| കരോതി സേകമങ്ഗാനാം ദംശഃ ശീതാമ്ബുനേവ ച| ഉഷ്ട്രവര്ണതയാ പ്രോക്തഃ സ ഏവ ഹ്യുഷ്ട്രധൂമകഃ| രാത്രികോ രാത്രിചാരാച്ച.............................||൧൪||

വൃശ്ചികസ്യേത്യാദി സുബോധമ്| വൃശ്ചികസ്യ വിഷം തീക്ഷ്ണമാശുകാരി ആദൌ ദംശസമയ ഏവ അഗ്നിരിവ ദഹതി| ക്ഷിപ്രമാശ്വേവ ഊര്ധ്വം ദംശവ്രണാദൂര്ധ്വദേഹമാരോഹതി പശ്ചാത്തദനന്തരമേവ ദംശവ്രണമാശ്രിത്യ തിഷ്ഠതി| തതോ ദംശ ആശ്വേവാധികവേദനായുക്തഃ ശ്യാവവര്ണസ്തോദയുക്തഃ സ്ഫുടനപ്രതീതിയുക്തശ്ച ഭവതി| തേഷാമുത്പത്തിഭേദജനിതം വിഷഭേദം ദര്ശയതി| തേ വൃശ്ചികാസ്ത്രിഭിഃ കോഥൈര്ജായന്തേ| തേ ച ഗവാദിശകൃത്കോഥജാ മന്ദവിഷാഃ| ദിഗ്ധദഷ്ടാദികോഥജാഃ മധ്യവിഷാഃ| സര്പകോഥജാ മഹാവിഷാഃ| കോഥഃ ക്ലേദഃ| ഏഷാം വിശേഷപരിജ്ഞാനാര്ഥം ലക്ഷണമാഹ| പാണ്ഡുരോദരാന്തം മന്ദവിഷവൃശ്ചികേ ലക്ഷണമ്| മന്ദാ മന്ദവിഷാഃ| ഗവാദിശകൃത്കോഥജാ വൃശ്ചികാഃ പീതാദിവര്ണാഃ കര്ബുരാ നാനാവര്ണാഃ മേചകാഃ കൃഷ്ണവര്ണാഃ| രോമശാ രോമബഹുലാഃ ബഹുപര്വാണോ ബഹുസന്ധ്യുപേതപുച്ഛാഃ| ലോഹിതാഃ രക്താഃ ഉദരേ പാണ്ഡുവര്ണാഃ| അരുണാന്തം മധ്യവിഷേ| മധ്യാ മധ്യവിഷാ ദിഗ്ധദഷ്ടാദികോഥജാ വൃശ്ചികാഃ| തുര്വിശേഷേ| ധൂമ്രോദരാ ധൂമ്രവര്ണമുദരം യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| ത്രിപര്വാണഃ പുച്ഛേ ത്രീണി പര്വാണി സന്ധയോ യേഷാം തേ| കപിലാരുണാഃ കപിലവര്ണാ അരുണവര്ണാശ്ച| പിശങ്ഗാദികം മഹാവിഷേ| മഹാവിഷാഃ സര്പകോഥശവജാ വൃശ്ചികാഃ പിശങ്ഗാസ്താമ്രവര്ണാഃ ശബലാ നാനാവര്ണാഃ ചിത്രാ വിചിത്രവര്ണാഃ ശോണിതാഭാ രക്തവര്ണാഃ| സിതോദരാന്തമഗ്ന്യാഭേഷു| ദ്വേ വാ ഏകം വാ പര്വ യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| അഗ്ന്യാഭാ അഗ്നിസദൃശവര്ണാഃ രക്താസിതാസിതോദരാ രക്താദ്യന്യതമവര്ണോദരാഃ| പിശങ്ഗാദി സിതോദരന്തം മഹാവിഷവൃശ്ചികലക്ഷണമിതി കേചിത്| തൈരഗ്ന്യാഭൈര്ദഷ്ടാഃ ശൂനരസനാദികഃ സന് പ്രായോऽസൂന് വിജഹാതി| ശൂനരസന ഉച്ഛൂനജിഹ്വഃ| സ്തബ്ധഗാത്രോ നിശ്ചലാങ്ഗഃ| ജ്വരാര്ദിതസ്തീവ്രജ്വരയുക്തഃ| ഖൈഃ രോമകൂപൈഃ കൃഷ്ണവര്ണം രക്തമുദ്വമന്| ഇന്ദ്രിയാര്ഥാനസംവിദന് ശ്രോത്രാദീന്ദ്രിയാണാം ശബ്ദാദിവിഷയാനവിജാനന്| സ്വിദ്യന് സ്വേദയുക്തഃ| മൂര്ച്ഛന് മോഹം ഗച്ഛന്| വിശുഷ്കാസ്യഃ അനാര്ദ്രവദനഃ| വേദനാതുരോ വേദനയാ പീഡിതഃ വിശീര്യമാണമാംസഃ ദംശവ്രണാദ്വിശീര്യമാണാനി മാംസാനി യസ്യ| പ്രായശഃ പ്രായേണാസൂന് പ്രാണാന് വിജഹാതി ത്യജതി| ഉച്ചിടിങ്ഗാഖ്യോ വൃശ്ചികസ്തു വക്ത്രേണ ദശത്യധികവ്യഥശ്ച ഭവതി| 'വൃശ്ചികസ്തനുദീര്ഘോച്ച ഉച്ചിടിങ്ഗഃ സ്മൃതോ ബുധൈരിതി' മഞ്ജരീ| സാധ്യതഃ സാധ്യസംജ്ഞാദ് വൃശ്ചികാത് ശേഫസ്തമ്ഭാദികം ഭവതി| ദംശശ്ചാങ്ഗാനാം ശീതാമ്ബുനാ സേകം കരോതീവ| സ ഏവ സാധ്യസംജ്ഞോ വൃശ്ചിക ഉഷ്ട്രവദ്ധൂമവര്ണത്വാദുഷ്ട്രധൂമ ഇത്യുക്തഃ| രാത്രിചരണാച്ച രാത്രികഃ||൧൪||

Adhikarana kaNabhAdInAM bhedanirdeshaH (15) · Śloka 15

............................പൃഥക് തു കണഭാദിഷു| വികാരസാധനാഭേദാത് ഭേദാഃ സന്തോऽപി നോദിതാഃ||൧൫||

കണഭാദിഷ്വശേഷേഷു പൃഥക്പ്രത്യേകം തു ഭേദാഃ സന്തോऽപി ന കീര്തിതാഃ| കുത ഇത്യാഹ-വികാരാണാം വ്യാധീനാം സാധനസ്യ ചികിത്സിതസ്യ ചാഭേദാത്|| ൧൫||

Adhikarana kITeShu vAtAdibhedAH (16) · Śloka 16

വാതപിത്തോത്തരാഃ കീടാഃ ശ്ലൈഷ്മികാഃ കണഭോന്ദുരാഃ| പ്രായോ വാതോല്ബണവിഷാ വൃശ്ചികാഃ സോഷ്ട്രധൂമകാഃ||൧൬||

സര്വേ കീടാഃ പ്രായേണ വാതപിത്താധികാഃ| കണഭോന്ദുരാസ്തു പ്രായഃ ശ്ലൈഷ്മികാഃ| വൃശ്ചികാ ഉഷ്ട്രധൂമകാശ്ച പ്രായോ വാതോല്ബണവിഷാഃ|| ൧൬||

Adhikarana cikitsAsUtram (17) · Śloka 17

യത്ര യസ്യൈവ ദോഷസ്യ ലിങ്ഗാധിക്യം പ്രതര്കയേത്| തത്ര തസ്യൌഷധൈഃ കുര്യാദ്വിപരീതഗുണൈഃ ക്രിയാമ്||൧൭||

യത്ര യസ്യ ദോഷസ്യ ലിങ്ഗാനാമാധിക്യം പ്രതര്കയേത് കല്പയേത്തത്ര തസ്യൈവ വിപരീതഗുണൈരൌഷധൈര്ദ്രവ്യാദിഭിഃ ക്രിയാം ചികിത്സാം കുര്യാത്||൧൭||

Adhikarana vAtikakITaviShalakShaNam (18) · Śloka 18

ഹൃത്പീഡോര്ധ്വാനിലഃ സ്തമ്ഭഃ സിരായാമോऽസ്ഥിപര്വരുക്| ഘൂര്ണനോദ്വേഷ്ടനം ഗാത്രശ്യാവതാ വാതികേ വിഷേ||൧൮||

ഹൃത്പീഡാദികം വാതികേ കീടവിഷേ ഭവതി| വാതാധികേ കീടവിഷേ ഹൃത്പീഡാദയഃ സ്യുഃ| ഹൃത്പീഡാ ഹൃദി വേദനാവിശേഷഃ| ഊര്ധ്വാനിലഃ ഊര്ധ്വശ്വാസഃ| സ്തമ്ഭഃ സ്തബ്ധതാങ്ഗാനാമ്| സിരായാമഃ സിരാകര്ഷണമ്| അസ്ഥിഷു പര്വസു ച രുക് പീഡാവിശേഷഃ| ഘൂര്ണനം ഭ്രമണമ്| ഉദ്വേഷ്ടനം ഗ്രഥനമിവാങ്ഗസ്യ| ഗാത്രശ്യാവതാ ശരീരേ ശ്യാവവര്ണത്വമ്|| ൧൮||

Adhikarana paittikakITaviShalakShaNam (19) · Śloka 19

സംജ്ഞാനാശോഷ്ണനിഃശ്വാസൌ ഹൃദ്ദാഹഃ കടുകാസ്യതാ| മാംസാവദരണം ശോഫോ രക്തപിത്തം ച പൈത്തികേ||൧൯||

സംജ്ഞാനാശാദികം പൈത്തികേ കീടവിഷേ| (പിത്താധികേ കീടവിഷേ സംജ്ഞാനാശാദയഃ സ്യുഃ| സംജ്ഞാനാശോ ബുദ്ധിഭ്രംശഃ| ഉഷ്ണഃ ശ്വാസ ഉഷ്ണനിഃശ്വാസഃ| ഹൃദി ദാഹോ ഹൃദ്ദാഹഃ| കടുകാസ്യതാ കടുകവക്ത്രത്വമ്| മാംസസ്യാവദരണം വ്രണമുഖാത് ഖണ്ഡശഃ പതനമ്| രക്തപിത്തം തത്സംജ്ഞ്ഹോ രോഗവിശേഷഃ|| ൧൯||

Adhikarana shlaiShmikakITaviShalakShaNam (20) · Śloka 20

ഛര്ദ്യരോചകഹൃല്ലാസപ്രസേകോത്ക്ലേശപീനസൈഃ| സശൈത്യമുഖമാധുര്യൈര്വിദ്യാച്ഛ്ലേഷ്മാധികേ വിഷമ്||൨൦||

ഛര്ദ്യാദികം ശ്ലേഷ്മാധികേ| ശ്ലേഷ്മാധികം കീടവിഷം ശൈത്യാദിസഹിതൈശ്ഛര്ദ്യാദിഭിര്ജാനീയാത്| ശൈത്യം ശരീരേ|| ൨൦||

Adhikarana vAtikakITaviShe cikitsA (21) · Śloka 21

പിണ്യാകേന വ്രണാലേപസ്തൈലാഭ്യങ്ഗശ്ച വാതികേ| സ്വേദോ നാഡീപുലാകാദ്യൈര്ബൃംഹണശ്ച വിധിര്ഹിതഃ||൨൧||

വാതികാദീനാം ചികിത്സാം ക്രമേണാഹ-പിണ്യാകേനേത്യാദിനാ ഹിതാന്തേന വാതികേ വിഷേ ചികിത്സാ| വാതികേ വായവ്യേ വിഷേ പിണ്യാകേന ദംശവ്രണേ ലേപസ്തൈലേനാഭ്യങ്ഗഃ| തൈലകഥനേന ഘൃതാദിനിഷേധഃ സൂചിതഃ| നാഡീപുലാകാദ്യൈഃ സ്വേദഃ നാഡീസ്വേദഃ പുലാകാദികൃതഃ സ്വേദശ്ച| പുലാകഃ പുലാകാഖ്യോ ധാന്യവിശേഷഃ| പലലം വാ| ആദിശബ്ദേന കൃസരോത്കാരികാപായസപിണ്ഡാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ബൃംഹണോ വിധിഃ ബൃംഹണലംഘനഭേദേന ദ്വിവിധേഷൂപക്രമേഷു ബൃംഹണോപക്രമശ്ച ഹിതഃ| തിലാനാം സ്നേഹാര്ഥം പീഡിതാനാം കിട്ടം പിണ്യാക ഇതി ജേജ്ജടഃ|| ൨൧||

Adhikarana paittikakITaviShe cikitsA (22) · Śloka 22

പൈത്തികം സ്തമ്ഭയേത്സേകൈഃ പ്രദേഹൈശ്ചാതിശീതലൈഃ||൨൨||

ശീതലൈരിത്യന്തേന പൈത്തികേ| പൈത്തികം വിഷം ശീതലൈഃ സ്പര്ശവീര്യയോഃ ശീതൈഃ സേകൈഃ പ്രലേപൈശ്ച സ്തമ്ഭയേത് ശമയേത്|| ൨൨||

Adhikarana shlaiShmikakITaviShe cikitsA (23) · Śloka 23

ലേഖനച്ഛേദനസ്വേദവമനൈഃ ശ്ലൈഷ്മികം ജയേത്||൨൩||

ലേഖനാദിഭിഃ ശ്ലൈഷ്മികം ജയേത്| ശ്ലേഷ്മാധികം വിഷം ലേഖനാദിഭിര്ജയേത്| ലേഖനം ദംശവ്രണസ്യ| ഛേദോ ദംശവ്രണച്ഛേദഃ|| ൨൩||

Adhikarana kITabhedena doShAnusAraprayogAH (24) · Śloka 24

കീടാനാം ത്രിപ്രകാരാണാം ത്രൈവിധ്യേന ക്രിയാ ഹിതാ||൨൪||

ത്രിപ്രകാരാണാം വാതാദിഭേദേന ത്രിവിധാനാം കീടാനാം ത്രൈവിധ്യേന വാതാദിചികിത്സാപ്രകാരേണ ക്രിയാ ചികിത്സാ ഹിതാ|| ൨൪||

Adhikarana svedAdau sAmAnyaniyamaH (25) · Śloka 25

സ്വേദാലേപനസേകാംസ്തു കോഷ്ണാന് പ്രായോവചാരയേത്| അന്യത്ര മുര്ച്ഛിതാദ്ദംശപാകതഃ കോഥതോऽപി വാ||൨൫||

മൂര്ച്ഛായാ ദംശപാകാദ്ദംശകോഥാച്ചാന്യത്ര സര്വകീടേഷു പ്രായഃ കോഷ്ണാന് സ്വേദാദീനവചാരയേത്| പ്രായോഗ്രഹണേന കുത്രചിച്ഛീതമപി യോജ്യമിതിഭാവഃ|| ൨൫||

Adhikarana kAshyapoktaM daMshadhUpanam (26) · Śloka 26

നൃകേശാഃ സര്ഷപാഃ പീതാ ഗുഡോ ജീര്ണശ്ച ധൂപനമ്| വിഷദംശസ്യ സര്വസ്യ കാശ്യപഃ പരമബ്രവീത്||൨൬||

നൃകേശാദിനാ കാശ്യപോക്തം ദംശധൂപനമ്| പീതാ ഇതി സര്ഷപവിശേഷണമ്| ജീര്ണ ഇതി ഗുഡവിശേഷണമ്|| ൨൬||

Adhikarana atideshena viShaghnavidhinirdeshaH (27) · Śloka 27

വിഷഘ്നം ച വിധിം സര്വ കുര്യാത് സംശോധനാനി ച||൨൭||

വിഷഘ്നം ച സര്വം വിധിം സംശോധനാനി ച കുര്യാത്| സര്വേഷു കീടവിഷേഷു വിഷഹരം സര്വം വിധിം ചികിത്സിതം വമനവിരേചനാദീനി സംശോധനാനി ച കുര്യാത്|| ൨൭||

Adhikarana ugrakITAdiShu visheShaH (28) · Śloka 28

സാധയേത് സര്പവദ്ദഷ്ടാന് വിഷോഗ്രൈഃ കീടവൃശ്ചികൈഃ||൨൮||

വിഷോഗ്രൈരുഗ്രവിഷൈഃ കീടൈര്വൃശ്ചികൈശ്ച ദഷ്ടാന് സര്പവത് സര്പദഷ്ടവത് സാധയേത് ചികിത്സേത്| അനേന സര്വത്ര വിഷാധിക്യേ സര്പസ്യ വിഷോല്ബണതയാ തദ്വത്പ്രതികര്ത്തവ്യമിത്യൂഹ്യമ്|| ൨൮||

Adhikarana taNDulIyakAdiyogaH (29) · Śloka 29

തണ്ഡുലീയകതുല്യാംശാം ത്രിവൃതാം സര്പിഷാ പിബന്| യാതി കീടവിഷൈഃ കമ്പം ന കൈലാസ ഇവാനിലൈഃ||൨൯||

തണ്ഡുലീയകസമാം ത്രിവൃതാം സര്പിഷാ ഘൃതേന പിബന് പുരുഷഃ കീടവിഷൈഃ തഥാ കമ്പം ന യാതി യഥാ കൈലാസോऽനിലൈഃ|| ൨൯||

Adhikarana dvau lepayogau (30) · Śloka 30

ക്ഷീരിവൃക്ഷത്വഗാലേപഃ ശുദ്ധേ കീടവിഷാപഹഃ| മുക്താലേപോ വരഃ ശോഫതോദദാഹജ്വരപ്രണുത്||൩൦||

ക്ഷീരിവൃക്ഷ ഇത്യാദി സുബോധമ്| ശുദ്ധ ഇതി വാന്തവിരിക്തേ| മുക്താലേപഃ ശോഫാദിപ്രണുദ്വരഃ ശ്രേഷ്ഠശ്ച| മുക്താലേപോऽതിശയേന കീടദഷ്ടാനാം ശോഫാദിഘ്നഃ|| ൩൦||

Adhikarana dashA~ggo agadaH (31) · Śloka 31

വചാഹിങ്ഗുവിഡങ്ഗാനി സൈന്ധവം ഗജപിപ്പലീ| പാഠാ പ്രതിവിഷാ വ്യോഷം കാശ്യപേന വിനിര്മിതമ്| ദശാങ്ഗമഗദം പീത്വാ സര്വകീടവിഷം ജയേത്||൩൧||

വചാദിഭിഃ കാശ്യപവിനിര്മിതം ദശാങ്ഗനാമാനമഗദം പീത്വാ സര്വം കീടവിഷം ജയേത്| വചാദികം കാശ്യപമുനിനാ വിനിര്മിതം ദശദ്രവ്യകൃതത്വാദ്ദശാങ്ഗസംജ്ഞമേതമഗദമൌഷധയോഗമനുക്തദ്രവത്വാജ്ജലേനാലോഡ്യ പീത്വ സര്വം കീടവിഷം ജയേത്|| ൩൧||

Adhikarana mahAsnehAdiyogaH (32) · Śloka 32

ഐകധ്യം കീടവിഷജിന്മഹാസ്നേഹം പയോ മധു||൩൨||

ചത്വാരഃ സ്നേഹാഃ ക്ഷീരം മധു ചേത്യൈകധ്യം പീതം കീടവിഷം ജയേത്||൩൨||

Adhikarana shikhipicchAdidhUpaH (33) · Śloka 33

ശിഖികുക്കുടജൈഃ പിച്ഛഃ സതൈലലവണോത്തമൈഃ| ധൂപോ ഹന്തി കൃതഃ ശീഘ്രം കീടവൃശ്ചികജം വിഷമ്||൩൩||

ശിഖിപിച്ഛാദിഭിര്ധൂപഃ കീടവൃശ്ചികജം വിഷം ശീഘ്രം ഹന്തി||൩൩||

Adhikarana kaNabhamatsyayorviSha cikitsA (34) · Śloka 34

വിഷേ കണഭജേ കുര്യാദുന്ദുരോക്തമുപക്രമമ്| ശിരീഷബീജം മണ്ഡൂകേ ലേപഃ സ്നുക്ക്ഷീരകല്കിതമ്| മധുത്രികടുകം ശ്വേതപിണ്ഡാമൂലം ച മത്സ്യജേ||൩൪||

കണഭവിഷേ ഉന്ദുരോക്തമപക്രമം ചികിത്സാം കുര്യാത്| സര്വ ഏവ കണഭാശ്ചതുഷ്പാദകീടാഃ സാധ്യാശ്ചേതി സുശ്രുതടീകാ| ഉന്ദുരുര്മൂഷകഃ| സ്നുക്ക്ഷീരേണ സുധാക്ഷീരേണ കല്കിതം ശിരീഷബീജം മണ്ഡൂകവിഷേ ലേപഃ| മണ്ഡൂകോ ദര്ദുരഃ| മധ്വാദിനാ ലേപോ മത്സ്യവിഷേ| ശ്വേതപിണ്ഡാമൂലം മദനമൂലമ്| ശ്വേതഭിണ്ഡാ ഇതി ച പാഠഃ| ഭിണ്ഡാ ഭിണ്ഡീതകോ ഭിണ്ഡീ ഭിണ്ഡകഃ ക്ഷേത്രസമ്ഭവഃ| ചതുഷ്പദഃ സുശാകശ്ച കരപര്ണോസ്രപത്രകഃ| വൃത്തബീജശ്ചതുഷ്പുണ്ഡ്രോ ഭിണ്ഡ ഇത്യഭിധീയതേ| ഗ്രാഹിണ്യുഷ്ണാ രുചികരീ സാമ്ലാ ഭിണ്ഡാ പ്രകീര്തിതാ| ഇതി രാജനിഘണ്ടൌ| 'മൂലാനി ശ്വേതഭണ്ഡീനാമി'തി ചരകപാഠഃ| ഭിണ്ഡാ വേണ്ട ഇതി ഭാഷാ|| ൩൪||

Adhikarana vacAdi agadaH (35) · Śloka 35

വചാം വംശത്വചം പാഠാം നതം സുരസമഞ്ജരീമ്| ദ്വേ ബലേ നാകുലീം കുഷ്ഠം ശിരീഷം രജനീദ്വയമ്| ഗുഹാമതിഗുഹാം ശ്വേതാമജഗന്ധാം ശിലാജതു| കത്തൃണം കടഭീക്ഷാരം ഗൃഹധൂമം മനശ്ശിലാമ്| രോഹീതകം ച പിത്തേന കല്കയേത്സ വരോऽഗദഃ| വിശ്വമ്ഭരാദിഷ്വാലേപനാവനാഞ്ജനപാനതഃ||൩൫||

വചാദികം കേനചിത് പിത്തേന കല്കയേത് സോഗദോ വിശ്വമ്ഭരാദിഷ്വാലേപനാദിതോ വരഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| ഗുഹാ പൃശ്നിപര്ണീ അതിഗുഹാ സാലപര്ണീ| ശ്വേതാ കടഭീ| കത്തൃണം ഭൂസ്തൃണമ്| രോഹീതകം ദാഡിമപുഷ്പകാഖ്യമ്| നാകുലീ സര്പസുഗന്ധാ| അജഗന്ധാ പശുഗന്ധാ ശുക്ലാ| പിത്തേന പിഷ്ട്വാ ആദിലേപാദ് ഗോപിത്തേനേത്യര്ഥഃ| ഇതി ജേജ്ജടഃ|| ൩൫||

Adhikarana shatapadIviShe agadaH (36) · Śloka 36

സ്വര്ജികാജശകൃത്ക്ഷാരഃ സുരസഃ സാക്ഷിപീഡകഃ| മദിരാമണ്ഡസംയുക്തോ ഹിതഃ ശതപദീവിഷേ||൩൬||

സ്വര്ജികാദിഭിരഗദഃ ശതപദ്യാഃ കര്ണജലൂകികായാ വിഷേ ഹിതഃ| അക്ഷിപീഡകഃ ശങ്ഖിനീ|| ൩൬||

Adhikarana gRuhagodhikAviShe agadaH (37) · Śloka 37

കപിത്ഥമക്ഷിപീഡോऽര്കബീജം ത്രികടുകാന്വിതമ്| കരഞ്ജോ ദ്വേ ഹരിദ്രേ ച ഗൃഹഗോധീവിഷാപഹഃ||൩൭||

കപിത്ഥാദിഭിരഗദോ ഗൃഹഗോധീവിഷാപഹഃ| കപിത്ഥോ ദധിത്ഥഃ| കരഞ്ജോ നക്തമാലഃ|| ൩൭||

Adhikarana sarvaviShe agadaH (38) · Śloka 38

കാകാണ്ഡയുക്തഃ സര്വേഷാം വിഷാണാം തണ്ഡുലീയകഃ| പ്രശസ്തോ ബര്ഹിണോऽണ്ഡേന തദ്വദ്വായസപീലുകഃ||൩൮||

കാകസ്യാണ്ഡേന യുക്തസ്തണ്ഡുലീയകഃ സര്വവിഷാണാം പ്രശസ്തോऽഗദഃ| തദ്വച്ച മയൂരാണ്ഡേന വായസപീലുകഃ കാകപീലുകഫലാനി| കാകപീലുകോ ഗുഞ്ജാ|| ൩൮||

Adhikarana makShikAviShe agadaH (39) · Śloka 39

തഗരം നാഗരം നാഗകേസരം മരിചനി ച| പ്രയുക്തം പാനലേപാഭ്യാം മക്ഷികാവിഷനാശനമ്||൩൯||

തഗരാദികം പാനലേപാഭ്യാം പാനേ ലേപനേ ച പ്രയുക്തം മക്ഷികാവിഷനാശനം ഭവതി|| ൩൯||

Adhikarana varaTIviShe agadaH (40) · Śloka 40

സിതാസിതേ ച ലവണേ മരിചം ച സനാഗരമ്| ഫണിജ്ജകരസോപേതം വരടീനാം വിഷാപഹമ്||൪൦||

സിതാസിതലവണാദികം വരടീനാം പിപീലികാനാം വിഷാപഹമ്| സിതലവണം ശുക്ലലവണമ്| അസിതലവണം കൃഷ്ണലവണമ്| ഫണിജ്ജകോ മരുവകഃ, തസ്യ രസഃ|| ൪൦||

Adhikarana vRushcikaviShacikitsA sadyaH kartavyam (41) · Śloka 41

സദ്യോ വൃശ്ചികജം ദംശം ചക്രതൈലേന സേചയേത്| വിദാരിഗന്ധാസിദ്ധേന കവോഷ്ണേനേതരേണ വാ| ലവണോത്തമയുക്തേന സര്പിഷാ വാ പുനഃ പുനഃ| സിഞ്ചേത്കോഷ്ണാരനാലേന സക്ഷീരലവണേന വാ| ഉപനാഹോ ഘൃതേ ഭൃഷ്ടഃ കല്കോജാജ്യാഃ സസൈന്ധവഃ||൪൧||

വൃശ്ചികസ്യ വിഷാധിക്യാത്തച്ചികിത്സാം പൃഥഗാഹ-സദ്യ ഇത്യാദി| ചക്രാദേവ ഗൃഹീതം തൈലമാമം ചക്രതൈലം തേനാഥവാ വിദാരിഗന്ധയാ സാലപര്ണ്യാ സിദ്ധേനേഷദുഷ്ണേനേതരേണ തിലതൈലേന വൃശ്ചികജം ദംശം സദ്യഃ സേചയേത്| അഥവാ സലവണോത്തമേന ഘൃതേന| ലവണോത്തമം സൈന്ധവമ്| അഥവാ കോഷ്ണേന ക്ഷീരലവണയുക്തേനാരനാലേന സിഞ്ചേത്| ഉപനാഹോ ദംശേ ബന്ധഃ| അജാജിരജമോദാ| 'സക്ഷാരലവണേന വാ' ഇതി ച പാഠഃ|| ൪൧||

Adhikarana svedAdi upacArAH daMshasthale (42) · Śloka 42

ആദംശം സ്വേദിതം ചൂര്ണൈഃ പ്രച്ഛായ പ്രതിസാരയേത്| രജനീസൈന്ധവവ്യോഷശിരീഷഫലപുഷ്പജൈഃ||൪൨||

ആദംശമിതി യത്ര ദംശസ്തത്ര സ്വേദഃ| പ്രച്ഛാനം കൃത്വാ രജന്യാദിചൂര്ണൈഃ പ്രതിസാരണം ദംശേ| സ്വേദിതമനന്തരോക്തേനാജാജീകല്കേന കൃതോപനാഹസ്വേദമാദംശം ദംശവ്രണാവധിപരിത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രച്ഛാനം കൃത്വാ രജന്യാദിചൂര്ണൈഃ പ്രതിസാരയേദവകിരേത്| ശിരീഷസ്യ ഫലം പുഷ്പം ച|| ൪൨||

Adhikarana lepanam (43) · Śloka 43

മാതുലുങ്ഗാമ്ലഗോമൂത്രപിഷ്ടം ച സുരസാഗ്രജമ്| ലേപഃ സുഖോഷ്ണശ്ച ഹിതഃ പിണ്യാകോ ഗോമയോऽപി വാ||൪൩||

മാതുലുങ്ഗാമ്ലേന ഗോമൂത്രേണ പിഷ്ടം സുരസാഗ്രജം ലേപേ| സുഖോഷ്ണഃ പിണ്യാകോऽപി വാ ഗോമയഃ മാതുലുങ്ഗപ്രക്ഷേപണാദമ്ലീഭൂതേന ഗോമൂത്രേണ പിഷ്ടം സുരസാഗ്രജം പ്രലേപവിഷയേ ഹിതമ്| സുരസാഗ്രജം സുരസപുഷ്പമ്| സുഖോഷ്ണ ഈഷദുഷ്ണഃ പിണ്യാകോ ഗോമയോ വാ ലേപനായ ഹിതഃ| പിണ്യാകപേഷണസ്യാനുക്തദ്രവത്വാത് പൂര്വോക്തം ഗോമൂത്രമേവ ഗ്രാഹ്യമ്|| ൪൩||

Adhikarana pAnam (44) · Śloka 44

പാനേ സര്പിര്മധുയുത&ല്ത്; ക്ഷീരം വാ ഭൂരിശര്കരമ്| ഗുഡോദകം വ സുഹിമം ചാതുര്ജാതകവാസിതമ്||൪൪||

മാക്ഷികയുക്തം ഘൃതം പാനേ അഥവാ ഭൂരിശര്കരം ക്ഷീരമ്| സുബോധമ്||൪൪||

Adhikarana shUlaghno lepaH (45) · Śloka 45

പലാശബീജം ശൂലഘ്നോ ലേപോऽര്കക്ഷീരഭാവിതമ്||൪൫||

അര്കക്ഷീരഭാവിതം പലാശബീജം വൃശ്ചികേഷു ശൂലഘ്നോ ലേപഃ|| ൪൫||

Adhikarana agadAH (46) · Śloka 46

പാരാവതശകൃത്പഥ്യാ തഗരം വിശ്വഭേഷജമ്| ബീജപൂരരസോന്മിശ്രം വരോऽയം വൃശ്ചികാഗദഃ| മനോഹ്വാ സൈന്ധവം ഹിങ്ഗു മാലതീപല്ലവാനി ച| ഗോശകൃദ്രസപിഷ്ടേയം ഗുലികാ വൃശ്ചികാര്ദ്ദിതേ| ലശുനോ മരിചം ഹിങ്ഗു സുരസം വിശ്വഭേഷജമ്| അര്കക്ഷീരേണ ഗുലികാ വൃശ്ചികാര്ദിതശങ്കരീ||൪൬||

പാരാവതപുരീഷാദികോऽഗദഃ സുബോധഃ| തഥൈവ ച മനോഹ്വാദിഗുലികാ| ലശുനാദികാ ച| വൃശ്ചികേനാര്ദ്ദിതഃ പീഡിതോ വൃശ്ചികാര്ദിതഃ ശങ്കരീ സുഖകരീ|| ൪൬||

Adhikarana uShTradaMShTrAlepayogaH (47) · Śloka 47

സശൈവലോഷ്ട്രദംഷ്ട്രാ ച ഹന്തി വൃശ്ചികജം വിഷമ്||൪൭||

ഉഷ്ട്രസ്യ ദംഷ്ട്രാ ച ശൈവലേന യുക്താ വൃശ്ചികവിഷം ഹന്തി| ശൈവലോപേതാ ഉഷ്ട്രസ്യ ദംഷ്ട്രാ ച ലേപാദ് വൃശ്ചികവിഷം നാശയതി|| ൪൭||

Adhikarana lepA~jjanArthe gulikA (49) · Śloka 48

ഹിങ്ഗുനാ ഹരിതാലേന മാതുലുങ്ഗരസേന ച| ലേപാഞ്ജനാഭ്യാം ഗുലികാ പരമം വൃശ്ചികാപഹാ||൪൮||

ഹിങ്ഗുഹരിതാലാഭ്യാം പിഷ്ടാഭ്യാം മാതുലുങ്ഗരസേന കൃതാ ഗുലികാ പരമം വൃശ്ചികാപഹാ ലേപേऽഞ്ജനേ ച പ്രയുക്താ|| ൪൯||

Adhikarana kara~jjAdidaMshalepanam (49) · Śloka 49

കരഞ്ജാര്ജുനശേലൂനാം കടഭ്യാഃ കുടജസ്യ ച| ശിരീഷസ്യ ച പുഷ്പാണി മസ്തുനാ ദംശലേപനമ്||൪൯||

കരഞ്ജാദീനാം പുഷ്പാണി മസ്തുനാ പിഷ്ടാനി വൃശ്ചികദംശേ ലേപനമ്||൪൯||

Adhikarana pippalyAdilepaH (50) · Śloka 50

പിപ്പലീം മരിചം യഷ്ടിം ശ്വ്വേതാം സുരസമഞ്ജരീമ്| സഹദേവാമപാമാര്ഗം തണ്ഡുലീയം ച കല്കയേത്| കുതലക്ഷാരതോയേന ലേപോऽലിവിഷനാശനഃ||൫൦||

പിപ്പല്യാദീനി കുതലക്ഷാരോദകേന കല്കിതാനി ലേപോऽലിവിഷേ| അലിര്വൃശ്ചികഃ|| ൫൦||

Adhikarana mohAdiShu lepayogaH (51) · Śloka 51

യോ മുഹ്യതി പ്രശ്വസിതി പ്രലപത്യുഗ്രവേദനഃ| തസ്യ പഥ്യാനിശാകൃഷ്ണാമഞ്ജിഷ്ഠാതിവിഷോഷണമ്| സാലാബുവൃന്തം വാര്താകരസപിഷ്ടം പ്രലേപനമ്||൫൧||

യഃ കീടദഷ്ടോ മോഹാദിയുക്തസ്തസ്യ പഥ്യാദികം മരിചാന്തമലാബുവൃന്തസഹിതം വാര്താകരസപിഷ്ടം ദംശലേപനമ്| വൃശ്ചികദഷ്ടോ യോ നരോ മുഹ്യതി മോഹം ഗച്ഛതി പ്രശ്വസിതി തമകശ്വാസയുക്തശ്ച ഭവതി ഉഗ്രവേദനസ്തീവ്രവേദനായുക്തഃ പ്രലപതി അസമ്ബദ്ധാനി ഭാഷതേ തസ്യ വാര്താകരസപിഷ്ടമലാബുവൃന്തസഹിതം പഥ്യാദികം പ്രലേപനം ഹിതമ്| വാര്താകരസോ വാര്താകഫലരസഃ| വാര്താകസ്തര്ക്കാരീ| അലാബുവൃന്തമലാബുപത്രവൃന്തമ്|| ൫൧||

Adhikarana daMshe kaNDUvAdau lepaH (52) · Śloka 52

ആദംശേ യസ്യ കണ്ഡൂഃ സ്യാത്കോഥഃ കോഠ ദാരുണമ്| തസ്യ ലേപസ്ത്രികടുകം യവക്ഷാരോऽക്ഷിപീഡകഃ| പാരാവതശകൃത്കാന്താസ്വര്ജികാഗ്നിഹരേണവഃ| രസേന മാതുലുങ്ഗസ്യ ക്ഷാരേണാര്കസ്യ വാ ദ്രുതാഃ||൫൨||

ദംശ ഏവാദംശസ്തത്ര യസ്യ കണ്ഡ്വാദികം സ്യാത്തസ്യ ലേപസ്ത്രികടുകാദയോ മാതുലുങ്ഗരസേനാര്കക്ഷീരേണ വാ ദ്രുതാഃ|| ൫൨||

Adhikarana hRudayapIDAdau visheShaH (53) · Śloka 53

ഹൃദയം പീഡ്യതേ യസ്യ മൂര്ച്ഛാ ചിമിചിമായനമ്| ദന്തൌഷ്ഠദംശോ രോമ്ണാം ച ഹര്ഷസ്തസ്യ നിവര്ത്തതേ| വേഗോ വിഷസ്യ പഞ്ചാഹാന്നൈവ വാ ക്രിയയാ വിനാ| തത്ര കുര്വീത ദംശസ്യ ലേപനം മസ്തുകല്കിതൈഃ| ശ്വേതപാടല്യതിവിഷാഹരിദ്രാഹരിണീനതൈഃ| ബില്വമൂലയവക്ഷാരസൂക്ഷ്മമാഗധികായുതൈഃ||൫൩||

യസ്യ വൃശ്ചികാര്ദിതസ്യ ഹൃദയപീഡാദിരോമഹര്ഷാന്തം ഭവതി തസ്യ വിഷവേഗഃ പഞ്ചാഹാദ്വിനിവര്തതേ ക്രിയയാ ചികിത്സയാ വിനാ നൈവ വാ നിവര്തതേ| തത്ര ഹൃദയപീഡാദൌ ശ്വേതപാടല്യാദിര്ബില്ബമൂലാദിയുക്തൈര്മസ്തുകല്കിതൈര്ദംശസ്യ പ്രലേപനം കുര്വീത| ഹാരിണീ പീതയൂഥികാ|| ൫൩||

Adhikarana utkarttanAdau visheShaH (54) · Śloka 54

ഉത്കൃത്യ ഇവാദംശഃ ശൂനഃ ക്ലിന്നോ ഹതച്ഛവിഃ| ജമ്ബൂഫലനിഭം രക്തം കൂജന് വമതി ചേഷ്ടതേ| ഇന്ദ്രിയാര്ഥം ന ജാനാതി പ്രസ്വിദ്യതി ച യോ മുഹുഃ| സ്വര്ജികാകുഷ്ഠതഗരനാകുലീപീലുപിപ്പലീഃ| ബൃഹതീം ചാച്ഛ്വസുരയാ തസ്യ പിഷ്ട്വാ വിലേപനമ്||൫൪||

ഉത്കൃത്യത ഇവ ഛിദ്യത ഇവാദംശോ ദംശ ഇത്യേവമാദികം യത്ര തത്ര സ്വര്ജികാദീനാച്ഛ്വസുരയാ പിഷ്ടേന ലേപനമ്|| ൫൪||

Adhikarana ugrAliviShe kramaH (55) · Śloka 55

സര്വത്ര ചോഗ്രാലിവിഷേ പായയേന്മധുസര്പിഷീ| വിധ്യേത് സിരാം വിദധ്യാച്ച വമനാഞ്ജനനാവനമ്| ഉഷ്ണസ്നിഗ്ധാമ്ലമധുരം ഭോജനം ചാനിലാപഹമ്||൫൫||

സര്വത്ര ചോഗ്രാണാമലീനാം വിഷേ മധുസര്പിഷീ പായയേത്| സര്വത്രേതി സര്വവികാരേഷു| അനിലാപഹാന്തമുഗ്രാലിവിഷേ| സുബോധമ്| ഉഗ്രാലിബിഷേ സര്പകോഥജനിതോഗ്രവിഷവൃശ്ചികദഷ്ടേ സര്വത്ര ശൂനരസനത്വാദിവിഷവികാരേഷു| അഥവാ ഉഗ്രേ ദാരുണേ വൃശ്ചികവിഷേ ദധി ച സര്പിശ്ച ദധിസര്പിഷീ തേ പായയേത് ഭിഷഗിതി ശേഷഃ| സിരാം ലലാടാദിസ്ഥാം യഥാസന്നം വിധ്യേത്| വമനാദികം വാതഹരമുഷ്ണാദിഗുണം ഭോജനഞ്ച വിദധ്യാത്| അത്ര വാതഘ്നത്വേऽപി ലവണസ്യ തീക്ഷ്ണോഷ്ണത്വാന്നിഷേധഃ|| ൫൫||

Adhikarana nAgarAdi agadaH (56) · Śloka 56

നാഗരം ഗൃഹകപോതപുരീഷം ബീജപൂരകരസോ ഹരിതാലമ്| സൈന്ധവഞ്ച വിനിഹന്ത്യഗദോऽയം ലേപതോऽലികുലജം വിഷമാശു||൫൬||

നാഗരാദികോऽഗദോ ലേപനാദലികുലജം വ്രുശ്ചികസമൂഹജം വിഷമാശു വിനിഹന്തി| ഗൃഹകപോതസ്യ പാരാവതസ്യ പുരീഷമ്| ബീജപൂരരസപിഷ്ടോ നാഗരാദികോയമഗദഃ പ്രലേപനാത്സര്വവൃശ്ചികോദ്ഭൂതം വിഷം സദ്യ ഏവ ഹന്തി|| ൫൬||

Adhikarana vRushcikaviShaM paramauShadham (57) · Śloka 57

അന്തേ വൃശ്ചികദഷ്ടാനാം സമുദീര്ണേ ഭൃശം വിഷേ| വിഷേണാലേപയേദ്ദംശം സ്ഥാവരേണ യഥോചിതമ്||൫൭||

വൃശ്ചികവിഷസ്യ പരമൌഷധമാഹ-അന്തേ ഇതി| അനന്തരോക്തായാം ക്രിയായാമസിദ്ധായാം വ്രുശ്ചികജേ വിഷേ ഭൃശം സമുദീര്ണേ സ്ഥാവരേണ വിഷേണ യഥോചിതം കൃത്വ ദംശമാലേപയേത്| അത്രാന്തശബ്ദകഥനേന പ്രാണസന്ദേഹകാരിണോ വിഷസ്യ പ്രയോഗഃ നാന്യോപായിന്യേവ ഗദേ കാര്യ ഇതി ച ദ്യോത്യതേ| വിഷേണ സ്ഥാവരേണ വത്സനാഭാദിനാ ദംശവ്രണം പ്രലേപയേത്||൫൭||

Adhikarana ucciTi~gge visheShaH (58) · Śloka 58

ക്രിയേയമുച്ചിടിങ്ഗേऽപി പ്രതിലോമം ച പാംസുഭിഃ| ഉദ്വര്തനം സുഖാമ്ലോഷ്ണൈസ്തഥാ പ്രച്ഛാദനം ഘനൈഃ||൫൮||

ഇയം ച വൃശ്ചികോക്താ ക്രിയാ ഉച്ചിടിങ്ഗേऽപി യോജ്യാ| കാഞ്ജികാദിനാ സുഖാമ്ലൈഃ സുഖോഷ്ണൈശ്ച പാംസുഭിഃ പ്രതിലോമമുദ്വര്തനം തഥാ ഘനൈഃ പാംസുഭിഃ പ്രച്ഛാദനം ച ഹിതമ്|| ൫൮||

Adhikarana kuTajaphalAdiyogaH pAnAdau (59) · Śloka 59

കുടജസ്യ ഫലം കുഷ്ഠം മാലതീ ഫലിനീ നതമ്| തിക്തേക്ഷ്വാകുശ്ച പിഷ്ടാനി പാനപ്രധമനാദിഭിഃ| വൃശ്ചികോന്ദുരുലൂതാനാം സര്പാണാം ച വിഷാപഹമ്| സമാനമമൃതേനേദം ഗരശേഷം ച നാശയേത്||൫൯||

കുടജഫലാദികം തിക്തേക്ഷ്വാക്വന്തമൌഷധം പാനാദിഭിര്വൃശ്ചികാദിവിഷാപഹമമൃതസമമ്| ഗരശേഷം ച നാശയേത്|| ൫൯||

Adhikarana arkakShIrabhAvito~agadaH (60-43) · Śloka 43

അര്കസ്യ ദുഗ്ധേന ശിരീഷബീജം ത്രിര്ഭാവിതം പിപ്പലിചൂര്ണമിശ്രമ്| ഏഷോऽഗദോ ഹന്തി വിഷാണി കീട ഭുജങ്ഗലൂതോന്ദുരുവൃശ്ചികാനാമ്||൬൦|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാ വഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ കീടവിഷ പ്രതിഷേധോ നാമ ത്രിചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ||൪൩||

പിപ്പലീചൂര്ണേന മിശ്രം ശിരീഷബീജം ത്രീന് വാരാനര്കദുഗ്ധേന ഭാവിതമഗദഃ കീടാദീനാം വിഷാണി ഹന്തി| അര്കക്ഷീരേണ ത്രിവാരം ഭാവിതം പേഷണശേഷണാദിസംസ്കാരവിശേഷേണ സമ്പാദിതവീര്യം ശിരീഷബീജം പിപ്പലീചൂര്ണേന മിശ്രീകൃത്യ ഗുലികാം കുര്യാത്| ഏഷോऽഗദഃ കീടാദീനാം വിഷം ഹന്തി|| ൬൦|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാ മുത്തരതന്ത്രേ ത്രിചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ