Adhikarana atha kITaviShapratiShedho nAma tricatvAriMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః కీటవిషప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హస్ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः कीटविषप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति हस् स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
జంగమవిషప్రసంగేన సర్పాన్వయానాం కీటానాం చికిత్సాప్రదర్శనార్థమధ్యాయ ఆరభ్యతే|| 1||
Adhikarana kITasvarUpam (2) · Śloka 2
సర్పాణామేవ విణ్మూత్రశుక్రాండశవకోథజాః| దోషైర్వ్యస్తైః సమస్తైశ్చ యుక్తాః కీటాశ్చతుర్విధాః||2||
सर्पाणामेव विण्मूत्रशुक्राण्डशवकोथजाः| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च युक्ताः कीटाश्चतुर्विधाः||२||
🔊 Audio coming soon
అత్ర ప్రథమమేవ కీటానాం స్వరూపముచ్యతే| తదవిజ్ఞానే హి చికిత్సాయాః ప్రదర్శనస్యాశక్యత్వాత్| సర్పాణామేవ విడాదిషు కీటా జాయంతే వక్ష్యమాణేన వాయవ్యాగ్నేయసౌమ్యసంకీర్ణభేదేన చతుర్విధాః| క్రమేణ చ ప్రథమాస్త్రయో దోషైర్వాతాదిభిర్వ్యస్తైర్యుక్తా అన్యాః సమస్తైః||2||
Adhikarana vAyavyAH kITAH (3) · Śloka 3
కుంభీనసస్తుండికేరీ శృంగీ శతకులీరకః| ఉచ్చిటిఙోఽగ్నినామా చ చిచ్చిటాంగో మయూరకః| అహిజోరభ్రకావర్త్తశారికాముఖవైదలాః| శరావకుర్ద్దౌ పరుషశ్చిత్రశీర్షో హి జారకః| అష్టాదశేతి వాయవ్యా: కీటా వాతప్రకోపనాః||3||
कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गी शतकुलीरकः| उच्चिटिङोऽग्निनामा च चिच्चिटाङ्गो मयूरकः| अहिजोरभ्रकावर्त्तशारिकामुखवैदलाः| शरावकुर्द्दौ परुषश्चित्रशीर्षो हि जारकः| अष्टादशेति वायव्या: कीटा वातप्रकोपनाः||३||
🔊 Audio coming soon
కుంభీనసాదయోఽష్టాదశ కీటా వాయవ్యాస్తే చ వాతప్రకోపనాః| శరావకుర్ద్దోఽభిరాజీ పురుషశ్చిత్రశీర్షకః శతబాహుశ్చ యశ్చాపి రక్తరాజిః ప్రకీర్త్తితః| ఇతి సుశ్రుతపాఠః| వ్యాఖ్యా-తానేవ చతుష్ప్రకారాన్ వాతాదిస్వభావైర్నిర్దిశన్నాహ| కుంభీనస ఇత్యాది| ఏతే కీటకభేదా నానాదేశీయలోకాదవగంతవ్యాః| యతః సురసవీరనందివరాహజేజ్జటగయదాసాదిభిః టీకాకారైర్న వ్యాఖ్యాతాః| వాతప్రకోపనానాం కుంభీనసాదీనాం మధ్యే శృంగిచిచ్చిటింగశరావకుర్దచిత్రశీర్షకాన్ వర్జయిత్వా శేషాశ్చతుర్దశ ముఖసందంశవిషాః| ఇతి ప్రబంధసంగ్రహః|| 3||
Adhikarana AgneyAH kITAH (4) · Śloka 4
ఆగ్నేయాః కీటాః కౌండిన్యకః కణభకో వరటీపత్రవృశ్చికః| వినాసికా బ్రాహ్మణికా విందులో భ్రమరస్తథా| బాహ్యకీ పిచ్చిటః కుంభీవర్చః కీటోఽరిమేదకః| దుందుభిః పద్మకీటశ్చ మకరః శతపాదకః| పంచాలః పాకమత్స్యశ్చ సూక్ష్మతుండోఽథ గర్దభిః| క్లీతః కృమిశరారీ చ యశ్చాప్యుత్క్లేశకః స్మృతః| చతుర్వింశతిరాగ్నేయాః కీటాః పిత్తవికారదాః||4||
आग्नेयाः कीटाः कौण्डिन्यकः कणभको वरटीपत्रवृश्चिकः| विनासिका ब्राह्मणिका विन्दुलो भ्रमरस्तथा| बाह्यकी पिच्चिटः कुम्भीवर्चः कीटोऽरिमेदकः| दुन्दुभिः पद्मकीटश्च मकरः शतपादकः| पञ्चालः पाकमत्स्यश्च सूक्ष्मतुण्डोऽथ गर्दभिः| क्लीतः कृमिशरारी च यश्चाप्युत्क्लेशकः स्मृतः| चतुर्विंशतिराग्नेयाः कीटाः पित्तविकारदाः||४||
🔊 Audio coming soon
కౌండిన్యకాదయశ్చతుర్వింశతిః కీటా ఆగ్నేయాస్తే చ పిత్తవికారదాః| (పిత్తకోపనానాం మధ్యే కౌండిన్యకవరటీభ్రమరపిచ్చిటవర్చ్చః కీటమకరశతపదపంచాలపాకమత్స్యసూక్ష్మతుండాన్ విహాయ శేషాశ్చతుర్ద్దశముఖసందంశవిషాః)|| 4||
Adhikarana saumyAH kITAH (5) · Śloka 5
విశ్వంభరః పంచశుష్కః పంచకృష్ణోఽథ కోకిలః| స్థైర్యకః ప్రచలాకశ్చ వటభః కిటిభో జటీ| సూచీముఖః కృష్ణగోధా దర్భః కాషాయవాసికః| త్రయోదశైతే నిర్ద్దిష్టాః సౌమ్యాః శ్లేష్మప్రకోపనాః||5||
विश्वम्भरः पञ्चशुष्कः पञ्चकृष्णोऽथ कोकिलः| स्थैर्यकः प्रचलाकश्च वटभः किटिभो जटी| सूचीमुखः कृष्णगोधा दर्भः काषायवासिकः| त्रयोदशैते निर्द्दिष्टाः सौम्याः श्लेष्मप्रकोपनाः||५||
🔊 Audio coming soon
విశ్వంభరాదయస్త్రయోదశ కీటాః సౌమ్యాస్తే చ శ్లేష్మప్రకోపనాః| (శ్లేష్మప్రకోపినాం మధ్యే విశ్వంభరప్రచలాకకృష్ణగోధాకషాయవాసికాంశ్చతురో వర్జయిత్వా నవాఽన్యే ముఖసందంశవిషా ఇతి ప్రబంధసంగ్రహే)|| 5||
Adhikarana sa~gkIrNAH kITAH (6) · Śloka 6
తుంగనాసశ్చిపిలకస్తాలకో వాహకస్తథా| కోష్ఠాగారీ కృమికరో యశ్చ మండలపుచ్ఛకః| తుండనాభః సర్షపకో మద్గులిః శంబుకస్తథా| అగ్నికీటశ్చ సంకీర్ణా ద్వాదశ ప్రాణనాశనాః||6||
तुङ्गनासश्चिपिलकस्तालको वाहकस्तथा| कोष्ठागारी कृमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः| तुण्डनाभः सर्षपको मद्गुलिः शम्बुकस्तथा| अग्निकीटश्च सङ्कीर्णा द्वादश प्राणनाशनाः||६||
🔊 Audio coming soon
తుంగనాసాదయో ద్వాదశ కీటాః సంకీర్ణాస్తే చ ప్రాణనాశనాః సాన్నిపాతికత్వాత్| (త్రీన్ కీటాన్ దర్వీకరమండలిరాజిలసంబంధేన వాయ్వాదిప్రకృతీన్ క్రమాన్నిర్దిశ్య సర్వదోషప్రకృతికానాహ-తుంగనాస ఇత్యాది| సర్వదోషప్రకృతికానాం మధ్యే వాహకసర్షపశంబుకాన్ వర్జయిత్వా నవ ముఖసందంశవిషాః)|| 6||
Adhikarana bhedAnusAraM daMshalakShaNam (7) · Śloka 7
దష్టస్య కీటైర్వాయవ్యైర్ద్దంశస్తోదరుజోల్బణః| ఆగ్నేయైరల్పసంస్రావో దాహరాగవిసర్పవాన్| పక్వపీలుఫలప్రఖ్యః ఖర్జూరసదృశోఽథ వా| కఫాదికైర్మందరుజః పక్వోదుంబరసన్నిభః| స్రావాఢ్యః సర్వలింగస్తు దంశః స్యాత్సాన్నిపాతికైః||7||
दष्टस्य कीटैर्वायव्यैर्द्दंशस्तोदरुजोल्बणः| आग्नेयैरल्पसंस्रावो दाहरागविसर्पवान्| पक्वपीलुफलप्रख्यः खर्जूरसदृशोऽथ वा| कफादिकैर्मन्दरुजः पक्वोदुम्बरसन्निभः| स्रावाढ्यः सर्वलिङ्गस्तु दंशः स्यात्सान्निपातिकैः||७||
🔊 Audio coming soon
దష్టస్య కీటైరిత్యాదినా చతుర్ణాం కీటానాం క్రమేణ దంశలక్షణం| వ్యాఖ్యాసమం| (వాయవ్యసంజ్ఞైః కీటైర్దష్టస్య నరస్య దంశో దంశవ్రణస్తోదరుజాద్యః స్యాత్| ఆగ్నేయసంజ్ఞైః కీటైర్దష్టస్య దంశోఽల్పస్రావయుక్తో దాహాదిమాన్ పక్వపీలుఫలసమవర్ణః ఖర్జూరఫలవర్ణో వా స్యాత్| కఫాదికైః సౌమ్యసంజ్ఞైః కీటైర్దష్టస్య దంశవ్రణః మందరుజోఽల్పవేదనః పక్వజంతుఫలతుల్యః స్నావబహులశ్చ స్యాత్| సాన్నిపాతికైః కీటైర్దష్టస్య తు దంశవ్రణో వాయవ్యాదిసర్వలక్షణయుక్తః స్యాత్)||7||
Adhikarana kITaviShavegAH (8) · Śloka 8
వేగాశ్చ సర్పవచ్ఛోఫో వర్ద్ధిష్ణుర్విస్రరక్తతా| శిరోఽక్షిగౌరవం మూర్చ్ఛా భ్రమః శ్వాసోఽతివేదనా||8||
वेगाश्च सर्पवच्छोफो वर्द्धिष्णुर्विस्ररक्तता| शिरोऽक्षिगौरवं मूर्च्छा भ्रमः श्वासोऽतिवेदना||८||
🔊 Audio coming soon
కీటేషు విషవేగాః సర్పవద్విజ్ఞేయా వాతాదివిశేషేణ| అత్ర తు శోఫో వర్ద్ధిష్ణుర్విస్రరక్తతాదికం చ| (విస్రమామగంధి| ముర్చ్ఛా మోహః| అతివేదనా రుజాధిక్యం)|| 8||
Adhikarana kITadaMshe sAmAnyali~ggam (9) · Śloka 9
సర్వేషాం కర్ణికా శోఫో జ్వరః కండూరరోచకః||9||
सर्वेषां कर्णिका शोफो ज्वरः कण्डूररोचकः||९||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషాం కీటానాం కర్ణికారాదిసామాన్యం లింగం| కర్ణికాకారా పిటకోక్తా క్షుద్రరోగే| (కీటదష్టానాం సామాన్యలక్షణమాహ-శోఫో వర్ద్ధిష్ణురిత్యాది| కర్ణికాకారః కించిదుత్సన్నో దంశవ్రణః కర్ణికాశోఫః| తద్విధో మాంసాంకురో వా)|| 9||
Adhikarana vAtikAdInAM daMshanopAyAH (10) · Śloka 10
వాతికః పక్షవాతేన స్పర్శద్దశతి పైత్తికః| ముఖేన శ్లైష్మికః కీటః సర్వథా సాన్నిపాతికః||10||
वातिकः पक्षवातेन स्पर्शद्दशति पैत्तिकः| मुखेन श्लैष्मिकः कीटः सर्वथा सान्निपातिकः||१०||
🔊 Audio coming soon
వాతిక ఇత్యాదినా చతుర్ణాం కీటానాం దంశనోపాయాః| సర్వథేతి పక్షవాతేన స్పర్శాన్ముఖేన చ|| 10||
Adhikarana kaNabhadaShTe lakShaNam (11) · Śloka 11
దష్టస్య కణభైః శోఫో విసర్పో వమథుర్జ్వరః| దంశశ్చ కర్ణికాకారః శ్యావరక్తో విశీర్యతే||11||
दष्टस्य कणभैः शोफो विसर्पो वमथुर्ज्वरः| दंशश्च कर्णिकाकारः श्यावरक्तो विशीर्यते||११||
🔊 Audio coming soon
దష్టస్య కణభైరిత్యాదినా కీటేభ్యః ప్రధానవివరణం| శ్యావరక్తో విశీర్యత ఇత్యేవమంతం కణభే| (సర్వ ఏవ కణభాశ్చతుష్పాదకీటాః సాధ్యా ఇతి ప్రబంధసంగ్రహే)|| 11||
Adhikarana trikaNTakAdidaMshalakShaNAni (12) · Śloka 12
త్రికంటకైస్తు దష్టస్య నానావర్ణోఽథవా సితః| దంశో భవేచ్ఛ్వయథుమాన్ మోహో భేదశ్చ వర్చసః| కృకలాసేఽర్ద్ధచంద్రాభః స్రావవాన్ భృశలోహితః| దంశో రక్తైశ్చితః స్ఫోటైః సశూలైర్దంభవోద్భవః| ఏకదంష్ట్రార్పితః పీతః కండూమాన్ దార్దురః సరుక్| దంశో దష్టః సతృణ్నిద్రో మూర్చ్ఛావాన్ హరితం వమేత్| మాత్స్యో దంశః సరుగ్దాహః ప్రాగేవోక్తో జలౌకసాం| విశ్వభరకృతో దంశః శోఫకండూరుజాన్వితః| కఫోద్వమమతీసారం కురుతే కోఠజన్మ చ| పీతః శతపదీదంశః స్వేదరుగ్రాగశోఫవాన్| అతసీపుష్పవర్ణో వా పిటకావంభ్రమప్రదః| గృహగోధికయా స్వేదతోదశ్వయథుదాహవాన్| క్లేదీ చ దంశో దష్టస్య హృత్పీడాగ్రంథిసంభవః| కండూమాన్ మశకైరీషచ్ఛ్వయథుర్మందవేదనః| అసాధ్యకీటసదృశమసాధ్యమశకక్షతం| ప్రాయేణ మక్షికా నేత్రే దశంతి శ్వయథూల్బణః| తద్దంశో దాహకండూమాంస్తాసాం తు స్థాలికాం త్యజేత్| తద్దష్టే పిటకా శ్యావా స్రావిణీ భూర్యుపద్రవా| రుగ్వాన్ పిపీలికాదంశో వహ్నినేవ చ దహ్యతే||12||
त्रिकण्टकैस्तु दष्टस्य नानावर्णोऽथवा सितः| दंशो भवेच्छ्वयथुमान् मोहो भेदश्च वर्चसः| कृकलासेऽर्द्धचन्द्राभः स्राववान् भृशलोहितः| दंशो रक्तैश्चितः स्फोटैः सशूलैर्दम्भवोद्भवः| एकदंष्ट्रार्पितः पीतः कण्डूमान् दार्दुरः सरुक्| दंशो दष्टः सतृण्निद्रो मूर्च्छावान् हरितं वमेत्| मात्स्यो दंशः सरुग्दाहः प्रागेवोक्तो जलौकसाम्| विश्वभरकृतो दंशः शोफकण्डूरुजान्वितः| कफोद्वममतीसारं कुरुते कोठजन्म च| पीतः शतपदीदंशः स्वेदरुग्रागशोफवान्| अतसीपुष्पवर्णो वा पिटकावन्भ्रमप्रदः| गृहगोधिकया स्वेदतोदश्वयथुदाहवान्| क्लेदी च दंशो दष्टस्य हृत्पीडाग्रन्थिसम्भवः| कण्डूमान् मशकैरीषच्छ्वयथुर्मन्दवेदनः| असाध्यकीटसदृशमसाध्यमशकक्षतम्| प्रायेण मक्षिका नेत्रे दशन्ति श्वयथूल्बणः| तद्दंशो दाहकण्डूमांस्तासां तु स्थालिकां त्यजेत्| तद्दष्टे पिटका श्यावा स्राविणी भूर्युपद्रवा| रुग्वान् पिपीलिकादंशो वह्निनेव च दह्यते||१२||
🔊 Audio coming soon
త్రికంటకైరితి| వర్చ్చోభేదాంతం త్రికంటకే| భృశలోహితాంతం కృకలాసదంశే| దంభవోద్భవో దంశో రక్తైః సశూలైః స్ఫోటైశ్చితో భవతి| ఏకదంష్ట్రార్పిత ఇత్యాది హరితం వమేదిత్యంతం దార్దురే దంశే| దర్దురో మండూకః| మాత్స్యో దంశః సరుగ్దాహో రుగ్దాహసహితో భవతి| జలౌకసాం తు దంశః ప్రాక్సూత్రస్థాన ఏవోక్తః| కోఠజన్మాంతం విశ్వంభరకృతే దంశే| శతపద్యాః కర్ణజలూకికయా దంశః పీతః స్వేదాదిమాంశ్చ| అథవా అతసీపుష్పవర్ణః పిటకాయుక్తో భ్రమప్రదశ్చ| గ్రంథిసంభవాంతం గృహగోధికాయా ఘరోల్లికాయాం దంశే| మందవేదనాంతం మశకదంశే| అసాధ్యమశకక్షతమసాధ్యకీటలక్షణైర్జ్ఞేయం| మక్షికాః ప్రాయేణ నేత్రే దశంతి| తద్దంశో మక్షికాదంశో శ్వయథూల్బణః శ్వయథుబహులో దాహాదిమాంశ్చ| తాసాం మక్షికాణాం మధ్యే యా స్థాలికా నామ మక్షికా తాం తు త్యజేదసాధ్యత్వాత్| తద్దష్ట ఇతి స్థాలికాదష్టే భూర్యుపద్రవాంతలక్షణా పిటకా స్యాత్| దహ్యత ఇత్యేతదంతం పిపీలికాదంశే|| 12||
Adhikarana avamUtritalakShaNam (13) · Śloka 13
జలబిందునిభైః స్ఫోటైర్దాహకండూరుజాన్వితైః| యద్గాత్రమాచితం సోష్మ తద్విద్యాదవమూత్రితం||13||
जलबिन्दुनिभैः स्फोटैर्दाहकण्डूरुजान्वितैः| यद्गात्रमाचितं सोष्म तद्विद्यादवमूत्रितम्||१३||
🔊 Audio coming soon
జలబిందుప్రఖ్యైర్దాహాద్యన్వితైః స్ఫోటైర్యద్గాత్రమాచితం వ్యాప్తమూష్మసహితం భవతి తద్విషప్రాణినా అవమూత్రితమితి విద్యాత్|| 13||
Adhikarana vRushcikaviShaM bhedAH lakShaNAni ca (14) · Śloka 14
వృశ్చికస్య విషం తీక్ష్ణమాదౌ దహతి వహ్నివత్| ఊర్ధ్వమారోహతి క్షిప్రం దంశే పశ్చాత్తు తిష్ఠతి| దంశః సద్యోతిరుక్ శ్యావస్తుద్యతే స్ఫుటతీవ చ| తే గవాదిశకృత్ కోథాద్దిగ్ధదష్టాదికోపతః| సర్పకోథాచ్చ సంభూతాః మందమధ్యమహావిషాః| మందాః పీతాః సితాః శ్యావా రూక్షాః కర్బురమేచకాః| రోమశా బహుపర్వాణో లోహతాః పాండురోదరాః| ధూమ్రోదరాస్త్రిపర్వాణో మధ్యాస్తు కపిలారుణాః| పిశంగాః శబలాశ్చిత్రాః శోణితాభా మహావిషాః| అగ్న్యాభా ద్వ్యేకపర్వాణో రక్తాసితసితోదరాః| తైర్దష్టః శూనరసనః స్తబ్ధగాత్రో రుజార్దితః| ఖైర్వమన్ శోణితం కృష్ణమింద్రియార్థానసంవిదన్| స్విద్యన్ మూర్చ్ఛన్ విశుష్కాస్యో విహ్వలో వేదనాతురః| విశీర్యమాణమాంసశ్చ ప్రాయశో విజహాత్యసూన్| ఉచ్చిటింగస్తు వక్త్రేణ దశత్యభ్యధికవ్యథః| సాధ్యతో వృశ్చికాత్స్తంభం శేఫసో హృష్టరోమతాం| కరోతి సేకమంగానాం దంశః శీతాంబునేవ చ| ఉష్ట్రవర్ణతయా ప్రోక్తః స ఏవ హ్యుష్ట్రధూమకః| రాత్రికో రాత్రిచారాచ్చ.............................||14||
वृश्चिकस्य विषं तीक्ष्णमादौ दहति वह्निवत्| ऊर्ध्वमारोहति क्षिप्रं दंशे पश्चात्तु तिष्ठति| दंशः सद्योतिरुक् श्यावस्तुद्यते स्फुटतीव च| ते गवादिशकृत् कोथाद्दिग्धदष्टादिकोपतः| सर्पकोथाच्च सम्भूताः मन्दमध्यमहाविषाः| मन्दाः पीताः सिताः श्यावा रूक्षाः कर्बुरमेचकाः| रोमशा बहुपर्वाणो लोहताः पाण्डुरोदराः| धूम्रोदरास्त्रिपर्वाणो मध्यास्तु कपिलारुणाः| पिशङ्गाः शबलाश्चित्राः शोणिताभा महाविषाः| अग्न्याभा द्व्येकपर्वाणो रक्तासितसितोदराः| तैर्दष्टः शूनरसनः स्तब्धगात्रो रुजार्दितः| खैर्वमन् शोणितं कृष्णमिन्द्रियार्थानसंविदन्| स्विद्यन् मूर्च्छन् विशुष्कास्यो विह्वलो वेदनातुरः| विशीर्यमाणमांसश्च प्रायशो विजहात्यसून्| उच्चिटिङ्गस्तु वक्त्रेण दशत्यभ्यधिकव्यथः| साध्यतो वृश्चिकात्स्तम्भं शेफसो हृष्टरोमताम्| करोति सेकमङ्गानां दंशः शीताम्बुनेव च| उष्ट्रवर्णतया प्रोक्तः स एव ह्युष्ट्रधूमकः| रात्रिको रात्रिचाराच्च.............................||१४||
🔊 Audio coming soon
వృశ్చికస్యేత్యాది సుబోధం| వృశ్చికస్య విషం తీక్ష్ణమాశుకారి ఆదౌ దంశసమయ ఏవ అగ్నిరివ దహతి| క్షిప్రమాశ్వేవ ఊర్ధ్వం దంశవ్రణాదూర్ధ్వదేహమారోహతి పశ్చాత్తదనంతరమేవ దంశవ్రణమాశ్రిత్య తిష్ఠతి| తతో దంశ ఆశ్వేవాధికవేదనాయుక్తః శ్యావవర్ణస్తోదయుక్తః స్ఫుటనప్రతీతియుక్తశ్చ భవతి| తేషాముత్పత్తిభేదజనితం విషభేదం దర్శయతి| తే వృశ్చికాస్త్రిభిః కోథైర్జాయంతే| తే చ గవాదిశకృత్కోథజా మందవిషాః| దిగ్ధదష్టాదికోథజాః మధ్యవిషాః| సర్పకోథజా మహావిషాః| కోథః క్లేదః| ఏషాం విశేషపరిజ్ఞానార్థం లక్షణమాహ| పాండురోదరాంతం మందవిషవృశ్చికే లక్షణం| మందా మందవిషాః| గవాదిశకృత్కోథజా వృశ్చికాః పీతాదివర్ణాః కర్బురా నానావర్ణాః మేచకాః కృష్ణవర్ణాః| రోమశా రోమబహులాః బహుపర్వాణో బహుసంధ్యుపేతపుచ్ఛాః| లోహితాః రక్తాః ఉదరే పాండువర్ణాః| అరుణాంతం మధ్యవిషే| మధ్యా మధ్యవిషా దిగ్ధదష్టాదికోథజా వృశ్చికాః| తుర్విశేషే| ధూమ్రోదరా ధూమ్రవర్ణముదరం యేషాం తే తథోక్తాః| త్రిపర్వాణః పుచ్ఛే త్రీణి పర్వాణి సంధయో యేషాం తే| కపిలారుణాః కపిలవర్ణా అరుణవర్ణాశ్చ| పిశంగాదికం మహావిషే| మహావిషాః సర్పకోథశవజా వృశ్చికాః పిశంగాస్తామ్రవర్ణాః శబలా నానావర్ణాః చిత్రా విచిత్రవర్ణాః శోణితాభా రక్తవర్ణాః| సితోదరాంతమగ్న్యాభేషు| ద్వే వా ఏకం వా పర్వ యేషాం తే తథోక్తాః| అగ్న్యాభా అగ్నిసదృశవర్ణాః రక్తాసితాసితోదరా రక్తాద్యన్యతమవర్ణోదరాః| పిశంగాది సితోదరంతం మహావిషవృశ్చికలక్షణమితి కేచిత్| తైరగ్న్యాభైర్దష్టాః శూనరసనాదికః సన్ ప్రాయోఽసూన్ విజహాతి| శూనరసన ఉచ్ఛూనజిహ్వః| స్తబ్ధగాత్రో నిశ్చలాంగః| జ్వరార్దితస్తీవ్రజ్వరయుక్తః| ఖైః రోమకూపైః కృష్ణవర్ణం రక్తముద్వమన్| ఇంద్రియార్థానసంవిదన్ శ్రోత్రాదీంద్రియాణాం శబ్దాదివిషయానవిజానన్| స్విద్యన్ స్వేదయుక్తః| మూర్చ్ఛన్ మోహం గచ్ఛన్| విశుష్కాస్యః అనార్ద్రవదనః| వేదనాతురో వేదనయా పీడితః విశీర్యమాణమాంసః దంశవ్రణాద్విశీర్యమాణాని మాంసాని యస్య| ప్రాయశః ప్రాయేణాసూన్ ప్రాణాన్ విజహాతి త్యజతి| ఉచ్చిటింగాఖ్యో వృశ్చికస్తు వక్త్రేణ దశత్యధికవ్యథశ్చ భవతి| 'వృశ్చికస్తనుదీర్ఘోచ్చ ఉచ్చిటింగః స్మృతో బుధైరితీ మంజరీ| సాధ్యతః సాధ్యసంజ్ఞాద్ వృశ్చికాత్ శేఫస్తంభాదికం భవతి| దంశశ్చాంగానాం శీతాంబునా సేకం కరోతీవ| స ఏవ సాధ్యసంజ్ఞో వృశ్చిక ఉష్ట్రవద్ధూమవర్ణత్వాదుష్ట్రధూమ ఇత్యుక్తః| రాత్రిచరణాచ్చ రాత్రికః||14||
Adhikarana kaNabhAdInAM bhedanirdeshaH (15) · Śloka 15
............................పృథక్ తు కణభాదిషు| వికారసాధనాభేదాత్ భేదాః సంతోఽపి నోదితాః||15||
............................पृथक् तु कणभादिषु| विकारसाधनाभेदात् भेदाः सन्तोऽपि नोदिताः||१५||
🔊 Audio coming soon
కణభాదిష్వశేషేషు పృథక్ప్రత్యేకం తు భేదాః సంతోఽపి న కీర్తితాః| కుత ఇత్యాహ-వికారాణాం వ్యాధీనాం సాధనస్య చికిత్సితస్య చాభేదాత్|| 15||
Adhikarana kITeShu vAtAdibhedAH (16) · Śloka 16
వాతపిత్తోత్తరాః కీటాః శ్లైష్మికాః కణభోందురాః| ప్రాయో వాతోల్బణవిషా వృశ్చికాః సోష్ట్రధూమకాః||16||
वातपित्तोत्तराः कीटाः श्लैष्मिकाः कणभोन्दुराः| प्रायो वातोल्बणविषा वृश्चिकाः सोष्ट्रधूमकाः||१६||
🔊 Audio coming soon
సర్వే కీటాః ప్రాయేణ వాతపిత్తాధికాః| కణభోందురాస్తు ప్రాయః శ్లైష్మికాః| వృశ్చికా ఉష్ట్రధూమకాశ్చ ప్రాయో వాతోల్బణవిషాః|| 16||
Adhikarana cikitsAsUtram (17) · Śloka 17
యత్ర యస్యైవ దోషస్య లింగాధిక్యం ప్రతర్కయేత్| తత్ర తస్యౌషధైః కుర్యాద్విపరీతగుణైః క్రియాం||17||
यत्र यस्यैव दोषस्य लिङ्गाधिक्यं प्रतर्कयेत्| तत्र तस्यौषधैः कुर्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम्||१७||
🔊 Audio coming soon
యత్ర యస్య దోషస్య లింగానామాధిక్యం ప్రతర్కయేత్ కల్పయేత్తత్ర తస్యైవ విపరీతగుణైరౌషధైర్ద్రవ్యాదిభిః క్రియాం చికిత్సాం కుర్యాత్||17||
Adhikarana vAtikakITaviShalakShaNam (18) · Śloka 18
హృత్పీడోర్ధ్వానిలః స్తంభః సిరాయామోఽస్థిపర్వరుక్| ఘూర్ణనోద్వేష్టనం గాత్రశ్యావతా వాతికే విషే||18||
हृत्पीडोर्ध्वानिलः स्तम्भः सिरायामोऽस्थिपर्वरुक्| घूर्णनोद्वेष्टनं गात्रश्यावता वातिके विषे||१८||
🔊 Audio coming soon
హృత్పీడాదికం వాతికే కీటవిషే భవతి| వాతాధికే కీటవిషే హృత్పీడాదయః స్యుః| హృత్పీడా హృది వేదనావిశేషః| ఊర్ధ్వానిలః ఊర్ధ్వశ్వాసః| స్తంభః స్తబ్ధతాంగానాం| సిరాయామః సిరాకర్షణం| అస్థిషు పర్వసు చ రుక్ పీడావిశేషః| ఘూర్ణనం భ్రమణం| ఉద్వేష్టనం గ్రథనమివాంగస్య| గాత్రశ్యావతా శరీరే శ్యావవర్ణత్వం|| 18||
Adhikarana paittikakITaviShalakShaNam (19) · Śloka 19
సంజ్ఞానాశోష్ణనిఃశ్వాసౌ హృద్దాహః కటుకాస్యతా| మాంసావదరణం శోఫో రక్తపిత్తం చ పైత్తికే||19||
संज्ञानाशोष्णनिःश्वासौ हृद्दाहः कटुकास्यता| मांसावदरणं शोफो रक्तपित्तं च पैत्तिके||१९||
🔊 Audio coming soon
సంజ్ఞానాశాదికం పైత్తికే కీటవిషే| (పిత్తాధికే కీటవిషే సంజ్ఞానాశాదయః స్యుః| సంజ్ఞానాశో బుద్ధిభ్రంశః| ఉష్ణః శ్వాస ఉష్ణనిఃశ్వాసః| హృది దాహో హృద్దాహః| కటుకాస్యతా కటుకవక్త్రత్వం| మాంసస్యావదరణం వ్రణముఖాత్ ఖండశః పతనం| రక్తపిత్తం తత్సంజ్ఞ్హో రోగవిశేషః|| 19||
Adhikarana shlaiShmikakITaviShalakShaNam (20) · Śloka 20
ఛర్ద్యరోచకహృల్లాసప్రసేకోత్క్లేశపీనసైః| సశైత్యముఖమాధుర్యైర్విద్యాచ్ఛ్లేష్మాధికే విషం||20||
छर्द्यरोचकहृल्लासप्रसेकोत्क्लेशपीनसैः| सशैत्यमुखमाधुर्यैर्विद्याच्छ्लेष्माधिके विषम्||२०||
🔊 Audio coming soon
ఛర్ద్యాదికం శ్లేష్మాధికే| శ్లేష్మాధికం కీటవిషం శైత్యాదిసహితైశ్ఛర్ద్యాదిభిర్జానీయాత్| శైత్యం శరీరే|| 20||
Adhikarana vAtikakITaviShe cikitsA (21) · Śloka 21
పిణ్యాకేన వ్రణాలేపస్తైలాభ్యంగశ్చ వాతికే| స్వేదో నాడీపులాకాద్యైర్బృంహణశ్చ విధిర్హితః||21||
पिण्याकेन व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गश्च वातिके| स्वेदो नाडीपुलाकाद्यैर्बृंहणश्च विधिर्हितः||२१||
🔊 Audio coming soon
వాతికాదీనాం చికిత్సాం క్రమేణాహ-పిణ్యాకేనేత్యాదినా హితాంతేన వాతికే విషే చికిత్సా| వాతికే వాయవ్యే విషే పిణ్యాకేన దంశవ్రణే లేపస్తైలేనాభ్యంగః| తైలకథనేన ఘృతాదినిషేధః సూచితః| నాడీపులాకాద్యైః స్వేదః నాడీస్వేదః పులాకాదికృతః స్వేదశ్చ| పులాకః పులాకాఖ్యో ధాన్యవిశేషః| పలలం వా| ఆదిశబ్దేన కృసరోత్కారికాపాయసపిండాదయో గృహ్యంతే| బృంహణో విధిః బృంహణలంఘనభేదేన ద్వివిధేషూపక్రమేషు బృంహణోపక్రమశ్చ హితః| తిలానాం స్నేహార్థం పీడితానాం కిట్టం పిణ్యాక ఇతి జేజ్జటః|| 21||
Adhikarana paittikakITaviShe cikitsA (22) · Śloka 22
పైత్తికం స్తంభయేత్సేకైః ప్రదేహైశ్చాతిశీతలైః||22||
पैत्तिकं स्तम्भयेत्सेकैः प्रदेहैश्चातिशीतलैः||२२||
🔊 Audio coming soon
శీతలైరిత్యంతేన పైత్తికే| పైత్తికం విషం శీతలైః స్పర్శవీర్యయోః శీతైః సేకైః ప్రలేపైశ్చ స్తంభయేత్ శమయేత్|| 22||
Adhikarana shlaiShmikakITaviShe cikitsA (23) · Śloka 23
లేఖనచ్ఛేదనస్వేదవమనైః శ్లైష్మికం జయేత్||23||
लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः श्लैष्मिकं जयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
లేఖనాదిభిః శ్లైష్మికం జయేత్| శ్లేష్మాధికం విషం లేఖనాదిభిర్జయేత్| లేఖనం దంశవ్రణస్య| ఛేదో దంశవ్రణచ్ఛేదః|| 23||
Adhikarana kITabhedena doShAnusAraprayogAH (24) · Śloka 24
కీటానాం త్రిప్రకారాణాం త్రైవిధ్యేన క్రియా హితా||24||
कीटानां त्रिप्रकाराणां त्रैविध्येन क्रिया हिता||२४||
🔊 Audio coming soon
త్రిప్రకారాణాం వాతాదిభేదేన త్రివిధానాం కీటానాం త్రైవిధ్యేన వాతాదిచికిత్సాప్రకారేణ క్రియా చికిత్సా హితా|| 24||
Adhikarana svedAdau sAmAnyaniyamaH (25) · Śloka 25
స్వేదాలేపనసేకాంస్తు కోష్ణాన్ ప్రాయోవచారయేత్| అన్యత్ర ముర్చ్ఛితాద్దంశపాకతః కోథతోఽపి వా||25||
स्वेदालेपनसेकांस्तु कोष्णान् प्रायोवचारयेत्| अन्यत्र मुर्च्छिताद्दंशपाकतः कोथतोऽपि वा||२५||
🔊 Audio coming soon
మూర్చ్ఛాయా దంశపాకాద్దంశకోథాచ్చాన్యత్ర సర్వకీటేషు ప్రాయః కోష్ణాన్ స్వేదాదీనవచారయేత్| ప్రాయోగ్రహణేన కుత్రచిచ్ఛీతమపి యోజ్యమితిభావః|| 25||
Adhikarana kAshyapoktaM daMshadhUpanam (26) · Śloka 26
నృకేశాః సర్షపాః పీతా గుడో జీర్ణశ్చ ధూపనం| విషదంశస్య సర్వస్య కాశ్యపః పరమబ్రవీత్||26||
नृकेशाः सर्षपाः पीता गुडो जीर्णश्च धूपनम्| विषदंशस्य सर्वस्य काश्यपः परमब्रवीत्||२६||
🔊 Audio coming soon
నృకేశాదినా కాశ్యపోక్తం దంశధూపనం| పీతా ఇతి సర్షపవిశేషణం| జీర్ణ ఇతి గుడవిశేషణం|| 26||
Adhikarana atideshena viShaghnavidhinirdeshaH (27) · Śloka 27
విషఘ్నం చ విధిం సర్వ కుర్యాత్ సంశోధనాని చ||27||
विषघ्नं च विधिं सर्व कुर्यात् संशोधनानि च||२७||
🔊 Audio coming soon
విషఘ్నం చ సర్వం విధిం సంశోధనాని చ కుర్యాత్| సర్వేషు కీటవిషేషు విషహరం సర్వం విధిం చికిత్సితం వమనవిరేచనాదీని సంశోధనాని చ కుర్యాత్|| 27||
Adhikarana ugrakITAdiShu visheShaH (28) · Śloka 28
సాధయేత్ సర్పవద్దష్టాన్ విషోగ్రైః కీటవృశ్చికైః||28||
साधयेत् सर्पवद्दष्टान् विषोग्रैः कीटवृश्चिकैः||२८||
🔊 Audio coming soon
విషోగ్రైరుగ్రవిషైః కీటైర్వృశ్చికైశ్చ దష్టాన్ సర్పవత్ సర్పదష్టవత్ సాధయేత్ చికిత్సేత్| అనేన సర్వత్ర విషాధిక్యే సర్పస్య విషోల్బణతయా తద్వత్ప్రతికర్త్తవ్యమిత్యూహ్యం|| 28||
Adhikarana taNDulIyakAdiyogaH (29) · Śloka 29
తండులీయకతుల్యాంశాం త్రివృతాం సర్పిషా పిబన్| యాతి కీటవిషైః కంపం న కైలాస ఇవానిలైః||29||
तण्डुलीयकतुल्यांशां त्रिवृतां सर्पिषा पिबन्| याति कीटविषैः कम्पं न कैलास इवानिलैः||२९||
🔊 Audio coming soon
తండులీయకసమాం త్రివృతాం సర్పిషా ఘృతేన పిబన్ పురుషః కీటవిషైః తథా కంపం న యాతి యథా కైలాసోఽనిలైః|| 29||
Adhikarana dvau lepayogau (30) · Śloka 30
క్షీరివృక్షత్వగాలేపః శుద్ధే కీటవిషాపహః| ముక్తాలేపో వరః శోఫతోదదాహజ్వరప్రణుత్||30||
क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धे कीटविषापहः| मुक्तालेपो वरः शोफतोददाहज्वरप्रणुत्||३०||
🔊 Audio coming soon
క్షీరివృక్ష ఇత్యాది సుబోధం| శుద్ధ ఇతి వాంతవిరిక్తే| ముక్తాలేపః శోఫాదిప్రణుద్వరః శ్రేష్ఠశ్చ| ముక్తాలేపోఽతిశయేన కీటదష్టానాం శోఫాదిఘ్నః|| 30||
Adhikarana dashA~ggo agadaH (31) · Śloka 31
వచాహింగువిడంగాని సైంధవం గజపిప్పలీ| పాఠా ప్రతివిషా వ్యోషం కాశ్యపేన వినిర్మితం| దశాంగమగదం పీత్వా సర్వకీటవిషం జయేత్||31||
वचाहिङ्गुविडङ्गानि सैन्धवं गजपिप्पली| पाठा प्रतिविषा व्योषं काश्यपेन विनिर्मितम्| दशाङ्गमगदं पीत्वा सर्वकीटविषं जयेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
వచాదిభిః కాశ్యపవినిర్మితం దశాంగనామానమగదం పీత్వా సర్వం కీటవిషం జయేత్| వచాదికం కాశ్యపమునినా వినిర్మితం దశద్రవ్యకృతత్వాద్దశాంగసంజ్ఞమేతమగదమౌషధయోగమనుక్తద్రవత్వాజ్జలేనాలోడ్య పీత్వ సర్వం కీటవిషం జయేత్|| 31||
Adhikarana mahAsnehAdiyogaH (32) · Śloka 32
ఐకధ్యం కీటవిషజిన్మహాస్నేహం పయో మధు||32||
ऐकध्यं कीटविषजिन्महास्नेहं पयो मधु||३२||
🔊 Audio coming soon
చత్వారః స్నేహాః క్షీరం మధు చేత్యైకధ్యం పీతం కీటవిషం జయేత్||32||
Adhikarana shikhipicchAdidhUpaH (33) · Śloka 33
శిఖికుక్కుటజైః పిచ్ఛః సతైలలవణోత్తమైః| ధూపో హంతి కృతః శీఘ్రం కీటవృశ్చికజం విషం||33||
शिखिकुक्कुटजैः पिच्छः सतैललवणोत्तमैः| धूपो हन्ति कृतः शीघ्रं कीटवृश्चिकजं विषम्||३३||
🔊 Audio coming soon
శిఖిపిచ్ఛాదిభిర్ధూపః కీటవృశ్చికజం విషం శీఘ్రం హంతి||33||
Adhikarana kaNabhamatsyayorviSha cikitsA (34) · Śloka 34
విషే కణభజే కుర్యాదుందురోక్తముపక్రమం| శిరీషబీజం మండూకే లేపః స్నుక్క్షీరకల్కితం| మధుత్రికటుకం శ్వేతపిండామూలం చ మత్స్యజే||34||
विषे कणभजे कुर्यादुन्दुरोक्तमुपक्रमम्| शिरीषबीजं मण्डूके लेपः स्नुक्क्षीरकल्कितम्| मधुत्रिकटुकं श्वेतपिण्डामूलं च मत्स्यजे||३४||
🔊 Audio coming soon
కణభవిషే ఉందురోక్తమపక్రమం చికిత్సాం కుర్యాత్| సర్వ ఏవ కణభాశ్చతుష్పాదకీటాః సాధ్యాశ్చేతి సుశ్రుతటీకా| ఉందురుర్మూషకః| స్నుక్క్షీరేణ సుధాక్షీరేణ కల్కితం శిరీషబీజం మండూకవిషే లేపః| మండూకో దర్దురః| మధ్వాదినా లేపో మత్స్యవిషే| శ్వేతపిండామూలం మదనమూలం| శ్వేతభిండా ఇతి చ పాఠః| భిండా భిండీతకో భిండీ భిండకః క్షేత్రసంభవః| చతుష్పదః సుశాకశ్చ కరపర్ణోస్రపత్రకః| వృత్తబీజశ్చతుష్పుండ్రో భిండ ఇత్యభిధీయతే| గ్రాహిణ్యుష్ణా రుచికరీ సామ్లా భిండా ప్రకీర్తితా| ఇతి రాజనిఘంటౌ| 'మూలాని శ్వేతభండీనామీతి చరకపాఠః| భిండా వేంట ఇతి భాషా|| 34||
Adhikarana vacAdi agadaH (35) · Śloka 35
వచాం వంశత్వచం పాఠాం నతం సురసమంజరీం| ద్వే బలే నాకులీం కుష్ఠం శిరీషం రజనీద్వయం| గుహామతిగుహాం శ్వేతామజగంధాం శిలాజతు| కత్తృణం కటభీక్షారం గృహధూమం మనశ్శిలాం| రోహీతకం చ పిత్తేన కల్కయేత్స వరోఽగదః| విశ్వంభరాదిష్వాలేపనావనాంజనపానతః||35||
वचां वंशत्वचं पाठां नतं सुरसमञ्जरीम्| द्वे बले नाकुलीं कुष्ठं शिरीषं रजनीद्वयम्| गुहामतिगुहां श्वेतामजगन्धां शिलाजतु| कत्तृणं कटभीक्षारं गृहधूमं मनश्शिलाम्| रोहीतकं च पित्तेन कल्कयेत्स वरोऽगदः| विश्वम्भरादिष्वालेपनावनाञ्जनपानतः||३५||
🔊 Audio coming soon
వచాదికం కేనచిత్ పిత్తేన కల్కయేత్ సోగదో విశ్వంభరాదిష్వాలేపనాదితో వరః శ్రేష్ఠః| గుహా పృశ్నిపర్ణీ అతిగుహా సాలపర్ణీ| శ్వేతా కటభీ| కత్తృణం భూస్తృణం| రోహీతకం దాడిమపుష్పకాఖ్యం| నాకులీ సర్పసుగంధా| అజగంధా పశుగంధా శుక్లా| పిత్తేన పిష్ట్వా ఆదిలేపాద్ గోపిత్తేనేత్యర్థః| ఇతి జేజ్జటః|| 35||
Adhikarana shatapadIviShe agadaH (36) · Śloka 36
స్వర్జికాజశకృత్క్షారః సురసః సాక్షిపీడకః| మదిరామండసంయుక్తో హితః శతపదీవిషే||36||
स्वर्जिकाजशकृत्क्षारः सुरसः साक्षिपीडकः| मदिरामण्डसंयुक्तो हितः शतपदीविषे||३६||
🔊 Audio coming soon
స్వర్జికాదిభిరగదః శతపద్యాః కర్ణజలూకికాయా విషే హితః| అక్షిపీడకః శంఖినీ|| 36||
Adhikarana gRuhagodhikAviShe agadaH (37) · Śloka 37
కపిత్థమక్షిపీడోఽర్కబీజం త్రికటుకాన్వితం| కరంజో ద్వే హరిద్రే చ గృహగోధీవిషాపహః||37||
कपित्थमक्षिपीडोऽर्कबीजं त्रिकटुकान्वितम्| करञ्जो द्वे हरिद्रे च गृहगोधीविषापहः||३७||
🔊 Audio coming soon
కపిత్థాదిభిరగదో గృహగోధీవిషాపహః| కపిత్థో దధిత్థః| కరంజో నక్తమాలః|| 37||
Adhikarana sarvaviShe agadaH (38) · Śloka 38
కాకాండయుక్తః సర్వేషాం విషాణాం తండులీయకః| ప్రశస్తో బర్హిణోఽండేన తద్వద్వాయసపీలుకః||38||
काकाण्डयुक्तः सर्वेषां विषाणां तण्डुलीयकः| प्रशस्तो बर्हिणोऽण्डेन तद्वद्वायसपीलुकः||३८||
🔊 Audio coming soon
కాకస్యాండేన యుక్తస్తండులీయకః సర్వవిషాణాం ప్రశస్తోఽగదః| తద్వచ్చ మయూరాండేన వాయసపీలుకః కాకపీలుకఫలాని| కాకపీలుకో గుంజా|| 38||
Adhikarana makShikAviShe agadaH (39) · Śloka 39
తగరం నాగరం నాగకేసరం మరిచని చ| ప్రయుక్తం పానలేపాభ్యాం మక్షికావిషనాశనం||39||
तगरं नागरं नागकेसरं मरिचनि च| प्रयुक्तं पानलेपाभ्यां मक्षिकाविषनाशनम्||३९||
🔊 Audio coming soon
తగరాదికం పానలేపాభ్యాం పానే లేపనే చ ప్రయుక్తం మక్షికావిషనాశనం భవతి|| 39||
Adhikarana varaTIviShe agadaH (40) · Śloka 40
సితాసితే చ లవణే మరిచం చ సనాగరం| ఫణిజ్జకరసోపేతం వరటీనాం విషాపహం||40||
सितासिते च लवणे मरिचं च सनागरम्| फणिज्जकरसोपेतं वरटीनां विषापहम्||४०||
🔊 Audio coming soon
సితాసితలవణాదికం వరటీనాం పిపీలికానాం విషాపహం| సితలవణం శుక్లలవణం| అసితలవణం కృష్ణలవణం| ఫణిజ్జకో మరువకః, తస్య రసః|| 40||
Adhikarana vRushcikaviShacikitsA sadyaH kartavyam (41) · Śloka 41
సద్యో వృశ్చికజం దంశం చక్రతైలేన సేచయేత్| విదారిగంధాసిద్ధేన కవోష్ణేనేతరేణ వా| లవణోత్తమయుక్తేన సర్పిషా వా పునః పునః| సించేత్కోష్ణారనాలేన సక్షీరలవణేన వా| ఉపనాహో ఘృతే భృష్టః కల్కోజాజ్యాః ససైంధవః||41||
सद्यो वृश्चिकजं दंशं चक्रतैलेन सेचयेत्| विदारिगन्धासिद्धेन कवोष्णेनेतरेण वा| लवणोत्तमयुक्तेन सर्पिषा वा पुनः पुनः| सिञ्चेत्कोष्णारनालेन सक्षीरलवणेन वा| उपनाहो घृते भृष्टः कल्कोजाज्याः ससैन्धवः||४१||
🔊 Audio coming soon
వృశ్చికస్య విషాధిక్యాత్తచ్చికిత్సాం పృథగాహ-సద్య ఇత్యాది| చక్రాదేవ గృహీతం తైలమామం చక్రతైలం తేనాథవా విదారిగంధయా సాలపర్ణ్యా సిద్ధేనేషదుష్ణేనేతరేణ తిలతైలేన వృశ్చికజం దంశం సద్యః సేచయేత్| అథవా సలవణోత్తమేన ఘృతేన| లవణోత్తమం సైంధవం| అథవా కోష్ణేన క్షీరలవణయుక్తేనారనాలేన సించేత్| ఉపనాహో దంశే బంధః| అజాజిరజమోదా| 'సక్షారలవణేన వా' ఇతి చ పాఠః|| 41||
Adhikarana svedAdi upacArAH daMshasthale (42) · Śloka 42
ఆదంశం స్వేదితం చూర్ణైః ప్రచ్ఛాయ ప్రతిసారయేత్| రజనీసైంధవవ్యోషశిరీషఫలపుష్పజైః||42||
आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छाय प्रतिसारयेत्| रजनीसैन्धवव्योषशिरीषफलपुष्पजैः||४२||
🔊 Audio coming soon
ఆదంశమితి యత్ర దంశస్తత్ర స్వేదః| ప్రచ్ఛానం కృత్వా రజన్యాదిచూర్ణైః ప్రతిసారణం దంశే| స్వేదితమనంతరోక్తేనాజాజీకల్కేన కృతోపనాహస్వేదమాదంశం దంశవ్రణావధిపరిత ఇత్యర్థః| ప్రచ్ఛానం కృత్వా రజన్యాదిచూర్ణైః ప్రతిసారయేదవకిరేత్| శిరీషస్య ఫలం పుష్పం చ|| 42||
Adhikarana lepanam (43) · Śloka 43
మాతులుంగామ్లగోమూత్రపిష్టం చ సురసాగ్రజం| లేపః సుఖోష్ణశ్చ హితః పిణ్యాకో గోమయోఽపి వా||43||
मातुलुङ्गाम्लगोमूत्रपिष्टं च सुरसाग्रजम्| लेपः सुखोष्णश्च हितः पिण्याको गोमयोऽपि वा||४३||
🔊 Audio coming soon
మాతులుంగామ్లేన గోమూత్రేణ పిష్టం సురసాగ్రజం లేపే| సుఖోష్ణః పిణ్యాకోఽపి వా గోమయః మాతులుంగప్రక్షేపణాదమ్లీభూతేన గోమూత్రేణ పిష్టం సురసాగ్రజం ప్రలేపవిషయే హితం| సురసాగ్రజం సురసపుష్పం| సుఖోష్ణ ఈషదుష్ణః పిణ్యాకో గోమయో వా లేపనాయ హితః| పిణ్యాకపేషణస్యానుక్తద్రవత్వాత్ పూర్వోక్తం గోమూత్రమేవ గ్రాహ్యం|| 43||
Adhikarana pAnam (44) · Śloka 44
పానే సర్పిర్మధుయుత&ల్త్; క్షీరం వా భూరిశర్కరం| గుడోదకం వ సుహిమం చాతుర్జాతకవాసితం||44||
पाने सर्पिर्मधुयुत&ल्त्; क्षीरं वा भूरिशर्करम्| गुडोदकं व सुहिमं चातुर्जातकवासितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
మాక్షికయుక్తం ఘృతం పానే అథవా భూరిశర్కరం క్షీరం| సుబోధం||44||
Adhikarana shUlaghno lepaH (45) · Śloka 45
పలాశబీజం శూలఘ్నో లేపోఽర్కక్షీరభావితం||45||
पलाशबीजं शूलघ्नो लेपोऽर्कक्षीरभावितम्||४५||
🔊 Audio coming soon
అర్కక్షీరభావితం పలాశబీజం వృశ్చికేషు శూలఘ్నో లేపః|| 45||
Adhikarana agadAH (46) · Śloka 46
పారావతశకృత్పథ్యా తగరం విశ్వభేషజం| బీజపూరరసోన్మిశ్రం వరోఽయం వృశ్చికాగదః| మనోహ్వా సైంధవం హింగు మాలతీపల్లవాని చ| గోశకృద్రసపిష్టేయం గులికా వృశ్చికార్ద్దితే| లశునో మరిచం హింగు సురసం విశ్వభేషజం| అర్కక్షీరేణ గులికా వృశ్చికార్దితశంకరీ||46||
पारावतशकृत्पथ्या तगरं विश्वभेषजम्| बीजपूररसोन्मिश्रं वरोऽयं वृश्चिकागदः| मनोह्वा सैन्धवं हिङ्गु मालतीपल्लवानि च| गोशकृद्रसपिष्टेयं गुलिका वृश्चिकार्द्दिते| लशुनो मरिचं हिङ्गु सुरसं विश्वभेषजम्| अर्कक्षीरेण गुलिका वृश्चिकार्दितशङ्करी||४६||
🔊 Audio coming soon
పారావతపురీషాదికోఽగదః సుబోధః| తథైవ చ మనోహ్వాదిగులికా| లశునాదికా చ| వృశ్చికేనార్ద్దితః పీడితో వృశ్చికార్దితః శంకరీ సుఖకరీ|| 46||
Adhikarana uShTradaMShTrAlepayogaH (47) · Śloka 47
సశైవలోష్ట్రదంష్ట్రా చ హంతి వృశ్చికజం విషం||47||
सशैवलोष्ट्रदंष्ट्रा च हन्ति वृश्चिकजं विषम्||४७||
🔊 Audio coming soon
ఉష్ట్రస్య దంష్ట్రా చ శైవలేన యుక్తా వృశ్చికవిషం హంతి| శైవలోపేతా ఉష్ట్రస్య దంష్ట్రా చ లేపాద్ వృశ్చికవిషం నాశయతి|| 47||
Adhikarana lepA~jjanArthe gulikA (49) · Śloka 48
హింగునా హరితాలేన మాతులుంగరసేన చ| లేపాంజనాభ్యాం గులికా పరమం వృశ్చికాపహా||48||
हिङ्गुना हरितालेन मातुलुङ्गरसेन च| लेपाञ्जनाभ्यां गुलिका परमं वृश्चिकापहा||४८||
🔊 Audio coming soon
హింగుహరితాలాభ్యాం పిష్టాభ్యాం మాతులుంగరసేన కృతా గులికా పరమం వృశ్చికాపహా లేపేఽంజనే చ ప్రయుక్తా|| 49||
Adhikarana kara~jjAdidaMshalepanam (49) · Śloka 49
కరంజార్జునశేలూనాం కటభ్యాః కుటజస్య చ| శిరీషస్య చ పుష్పాణి మస్తునా దంశలేపనం||49||
करञ्जार्जुनशेलूनां कटभ्याः कुटजस्य च| शिरीषस्य च पुष्पाणि मस्तुना दंशलेपनम्||४९||
🔊 Audio coming soon
కరంజాదీనాం పుష్పాణి మస్తునా పిష్టాని వృశ్చికదంశే లేపనం||49||
Adhikarana pippalyAdilepaH (50) · Śloka 50
పిప్పలీం మరిచం యష్టిం శ్వ్వేతాం సురసమంజరీం| సహదేవామపామార్గం తండులీయం చ కల్కయేత్| కుతలక్షారతోయేన లేపోఽలివిషనాశనః||50||
पिप्पलीं मरिचं यष्टिं श्व्वेतां सुरसमञ्जरीम्| सहदेवामपामार्गं तण्डुलीयं च कल्कयेत्| कुतलक्षारतोयेन लेपोऽलिविषनाशनः||५०||
🔊 Audio coming soon
పిప్పల్యాదీని కుతలక్షారోదకేన కల్కితాని లేపోఽలివిషే| అలిర్వృశ్చికః|| 50||
Adhikarana mohAdiShu lepayogaH (51) · Śloka 51
యో ముహ్యతి ప్రశ్వసితి ప్రలపత్యుగ్రవేదనః| తస్య పథ్యానిశాకృష్ణామంజిష్ఠాతివిషోషణం| సాలాబువృంతం వార్తాకరసపిష్టం ప్రలేపనం||51||
यो मुह्यति प्रश्वसिति प्रलपत्युग्रवेदनः| तस्य पथ्यानिशाकृष्णामञ्जिष्ठातिविषोषणम्| सालाबुवृन्तं वार्ताकरसपिष्टं प्रलेपनम्||५१||
🔊 Audio coming soon
యః కీటదష్టో మోహాదియుక్తస్తస్య పథ్యాదికం మరిచాంతమలాబువృంతసహితం వార్తాకరసపిష్టం దంశలేపనం| వృశ్చికదష్టో యో నరో ముహ్యతి మోహం గచ్ఛతి ప్రశ్వసితి తమకశ్వాసయుక్తశ్చ భవతి ఉగ్రవేదనస్తీవ్రవేదనాయుక్తః ప్రలపతి అసంబద్ధాని భాషతే తస్య వార్తాకరసపిష్టమలాబువృంతసహితం పథ్యాదికం ప్రలేపనం హితం| వార్తాకరసో వార్తాకఫలరసః| వార్తాకస్తర్క్కారీ| అలాబువృంతమలాబుపత్రవృంతం|| 51||
Adhikarana daMshe kaNDUvAdau lepaH (52) · Śloka 52
ఆదంశే యస్య కండూః స్యాత్కోథః కోఠ దారుణం| తస్య లేపస్త్రికటుకం యవక్షారోఽక్షిపీడకః| పారావతశకృత్కాంతాస్వర్జికాగ్నిహరేణవః| రసేన మాతులుంగస్య క్షారేణార్కస్య వా ద్రుతాః||52||
आदंशे यस्य कण्डूः स्यात्कोथः कोठ दारुणम्| तस्य लेपस्त्रिकटुकं यवक्षारोऽक्षिपीडकः| पारावतशकृत्कान्तास्वर्जिकाग्निहरेणवः| रसेन मातुलुङ्गस्य क्षारेणार्कस्य वा द्रुताः||५२||
🔊 Audio coming soon
దంశ ఏవాదంశస్తత్ర యస్య కండ్వాదికం స్యాత్తస్య లేపస్త్రికటుకాదయో మాతులుంగరసేనార్కక్షీరేణ వా ద్రుతాః|| 52||
Adhikarana hRudayapIDAdau visheShaH (53) · Śloka 53
హృదయం పీడ్యతే యస్య మూర్చ్ఛా చిమిచిమాయనం| దంతౌష్ఠదంశో రోమ్ణాం చ హర్షస్తస్య నివర్త్తతే| వేగో విషస్య పంచాహాన్నైవ వా క్రియయా వినా| తత్ర కుర్వీత దంశస్య లేపనం మస్తుకల్కితైః| శ్వేతపాటల్యతివిషాహరిద్రాహరిణీనతైః| బిల్వమూలయవక్షారసూక్ష్మమాగధికాయుతైః||53||
हृदयं पीड्यते यस्य मूर्च्छा चिमिचिमायनम्| दन्तौष्ठदंशो रोम्णां च हर्षस्तस्य निवर्त्तते| वेगो विषस्य पञ्चाहान्नैव वा क्रियया विना| तत्र कुर्वीत दंशस्य लेपनं मस्तुकल्कितैः| श्वेतपाटल्यतिविषाहरिद्राहरिणीनतैः| बिल्वमूलयवक्षारसूक्ष्ममागधिकायुतैः||५३||
🔊 Audio coming soon
యస్య వృశ్చికార్దితస్య హృదయపీడాదిరోమహర్షాంతం భవతి తస్య విషవేగః పంచాహాద్వినివర్తతే క్రియయా చికిత్సయా వినా నైవ వా నివర్తతే| తత్ర హృదయపీడాదౌ శ్వేతపాటల్యాదిర్బిల్బమూలాదియుక్తైర్మస్తుకల్కితైర్దంశస్య ప్రలేపనం కుర్వీత| హారిణీ పీతయూథికా|| 53||
Adhikarana utkarttanAdau visheShaH (54) · Śloka 54
ఉత్కృత్య ఇవాదంశః శూనః క్లిన్నో హతచ్ఛవిః| జంబూఫలనిభం రక్తం కూజన్ వమతి చేష్టతే| ఇంద్రియార్థం న జానాతి ప్రస్విద్యతి చ యో ముహుః| స్వర్జికాకుష్ఠతగరనాకులీపీలుపిప్పలీః| బృహతీం చాచ్ఛ్వసురయా తస్య పిష్ట్వా విలేపనం||54||
उत्कृत्य इवादंशः शूनः क्लिन्नो हतच्छविः| जम्बूफलनिभं रक्तं कूजन् वमति चेष्टते| इन्द्रियार्थं न जानाति प्रस्विद्यति च यो मुहुः| स्वर्जिकाकुष्ठतगरनाकुलीपीलुपिप्पलीः| बृहतीं चाच्छ्वसुरया तस्य पिष्ट्वा विलेपनम्||५४||
🔊 Audio coming soon
ఉత్కృత్యత ఇవ ఛిద్యత ఇవాదంశో దంశ ఇత్యేవమాదికం యత్ర తత్ర స్వర్జికాదీనాచ్ఛ్వసురయా పిష్టేన లేపనం|| 54||
Adhikarana ugrAliviShe kramaH (55) · Śloka 55
సర్వత్ర చోగ్రాలివిషే పాయయేన్మధుసర్పిషీ| విధ్యేత్ సిరాం విదధ్యాచ్చ వమనాంజననావనం| ఉష్ణస్నిగ్ధామ్లమధురం భోజనం చానిలాపహం||55||
सर्वत्र चोग्रालिविषे पाययेन्मधुसर्पिषी| विध्येत् सिरां विदध्याच्च वमनाञ्जननावनम्| उष्णस्निग्धाम्लमधुरं भोजनं चानिलापहम्||५५||
🔊 Audio coming soon
సర్వత్ర చోగ్రాణామలీనాం విషే మధుసర్పిషీ పాయయేత్| సర్వత్రేతి సర్వవికారేషు| అనిలాపహాంతముగ్రాలివిషే| సుబోధం| ఉగ్రాలిబిషే సర్పకోథజనితోగ్రవిషవృశ్చికదష్టే సర్వత్ర శూనరసనత్వాదివిషవికారేషు| అథవా ఉగ్రే దారుణే వృశ్చికవిషే దధి చ సర్పిశ్చ దధిసర్పిషీ తే పాయయేత్ భిషగితి శేషః| సిరాం లలాటాదిస్థాం యథాసన్నం విధ్యేత్| వమనాదికం వాతహరముష్ణాదిగుణం భోజనంచ విదధ్యాత్| అత్ర వాతఘ్నత్వేఽపి లవణస్య తీక్ష్ణోష్ణత్వాన్నిషేధః|| 55||
Adhikarana nAgarAdi agadaH (56) · Śloka 56
నాగరం గృహకపోతపురీషం బీజపూరకరసో హరితాలం| సైంధవంచ వినిహంత్యగదోఽయం లేపతోఽలికులజం విషమాశు||56||
नागरं गृहकपोतपुरीषं बीजपूरकरसो हरितालम्| सैन्धवञ्च विनिहन्त्यगदोऽयं लेपतोऽलिकुलजं विषमाशु||५६||
🔊 Audio coming soon
నాగరాదికోఽగదో లేపనాదలికులజం వ్రుశ్చికసమూహజం విషమాశు వినిహంతి| గృహకపోతస్య పారావతస్య పురీషం| బీజపూరరసపిష్టో నాగరాదికోయమగదః ప్రలేపనాత్సర్వవృశ్చికోద్భూతం విషం సద్య ఏవ హంతి|| 56||
Adhikarana vRushcikaviShaM paramauShadham (57) · Śloka 57
అంతే వృశ్చికదష్టానాం సముదీర్ణే భృశం విషే| విషేణాలేపయేద్దంశం స్థావరేణ యథోచితం||57||
अन्ते वृश्चिकदष्टानां समुदीर्णे भृशं विषे| विषेणालेपयेद्दंशं स्थावरेण यथोचितम्||५७||
🔊 Audio coming soon
వృశ్చికవిషస్య పరమౌషధమాహ-అంతే ఇతి| అనంతరోక్తాయాం క్రియాయామసిద్ధాయాం వ్రుశ్చికజే విషే భృశం సముదీర్ణే స్థావరేణ విషేణ యథోచితం కృత్వ దంశమాలేపయేత్| అత్రాంతశబ్దకథనేన ప్రాణసందేహకారిణో విషస్య ప్రయోగః నాన్యోపాయిన్యేవ గదే కార్య ఇతి చ ద్యోత్యతే| విషేణ స్థావరేణ వత్సనాభాదినా దంశవ్రణం ప్రలేపయేత్||57||
Adhikarana ucciTi~gge visheShaH (58) · Śloka 58
క్రియేయముచ్చిటింగేఽపి ప్రతిలోమం చ పాంసుభిః| ఉద్వర్తనం సుఖామ్లోష్ణైస్తథా ప్రచ్ఛాదనం ఘనైః||58||
क्रियेयमुच्चिटिङ्गेऽपि प्रतिलोमं च पांसुभिः| उद्वर्तनं सुखाम्लोष्णैस्तथा प्रच्छादनं घनैः||५८||
🔊 Audio coming soon
ఇయం చ వృశ్చికోక్తా క్రియా ఉచ్చిటింగేఽపి యోజ్యా| కాంజికాదినా సుఖామ్లైః సుఖోష్ణైశ్చ పాంసుభిః ప్రతిలోమముద్వర్తనం తథా ఘనైః పాంసుభిః ప్రచ్ఛాదనం చ హితం|| 58||
Adhikarana kuTajaphalAdiyogaH pAnAdau (59) · Śloka 59
కుటజస్య ఫలం కుష్ఠం మాలతీ ఫలినీ నతం| తిక్తేక్ష్వాకుశ్చ పిష్టాని పానప్రధమనాదిభిః| వృశ్చికోందురులూతానాం సర్పాణాం చ విషాపహం| సమానమమృతేనేదం గరశేషం చ నాశయేత్||59||
कुटजस्य फलं कुष्ठं मालती फलिनी नतम्| तिक्तेक्ष्वाकुश्च पिष्टानि पानप्रधमनादिभिः| वृश्चिकोन्दुरुलूतानां सर्पाणां च विषापहम्| समानममृतेनेदं गरशेषं च नाशयेत्||५९||
🔊 Audio coming soon
కుటజఫలాదికం తిక్తేక్ష్వాక్వంతమౌషధం పానాదిభిర్వృశ్చికాదివిషాపహమమృతసమం| గరశేషం చ నాశయేత్|| 59||
Adhikarana arkakShIrabhAvito~agadaH (60-43) · Śloka 43
అర్కస్య దుగ్ధేన శిరీషబీజం త్రిర్భావితం పిప్పలిచూర్ణమిశ్రం| ఏషోఽగదో హంతి విషాణి కీట భుజంగలూతోందురువృశ్చికానాం||60|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే కీటవిష ప్రతిషేధో నామ త్రిచత్వారింశోఽధ్యాయః||43||
अर्कस्य दुग्धेन शिरीषबीजं त्रिर्भावितं पिप्पलिचूर्णमिश्रम्| एषोऽगदो हन्ति विषाणि कीट भुजङ्गलूतोन्दुरुवृश्चिकानाम्||६०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे कीटविष प्रतिषेधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः||४३||
🔊 Audio coming soon
పిప్పలీచూర్ణేన మిశ్రం శిరీషబీజం త్రీన్ వారానర్కదుగ్ధేన భావితమగదః కీటాదీనాం విషాణి హంతి| అర్కక్షీరేణ త్రివారం భావితం పేషణశేషణాదిసంస్కారవిశేషేణ సంపాదితవీర్యం శిరీషబీజం పిప్పలీచూర్ణేన మిశ్రీకృత్య గులికాం కుర్యాత్| ఏషోఽగదః కీటాదీనాం విషం హంతి|| 60|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయా ముత్తరతంత్రే త్రిచత్వారింశోఽధ్యాయః