43. kīṭaviṣapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha kITaviShapratiShedho nAma tricatvAriMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతః కీటవిషప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హస్ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

Adhikarana kITasvarUpam (2) · Śloka 2

సర్పాణామేవ విణ్మూత్రశుక్రాండశవకోథజాః| దోషైర్వ్యస్తైః సమస్తైశ్చ యుక్తాః కీటాశ్చతుర్విధాః||2||

Adhikarana vAyavyAH kITAH (3) · Śloka 3

కుంభీనసస్తుండికేరీ శృంగీ శతకులీరకః| ఉచ్చిటిఙోఽగ్నినామా చ చిచ్చిటాంగో మయూరకః| అహిజోరభ్రకావర్త్తశారికాముఖవైదలాః| శరావకుర్ద్దౌ పరుషశ్చిత్రశీర్షో హి జారకః| అష్టాదశేతి వాయవ్యా: కీటా వాతప్రకోపనాః||3||

Adhikarana AgneyAH kITAH (4) · Śloka 4

ఆగ్నేయాః కీటాః కౌండిన్యకః కణభకో వరటీపత్రవృశ్చికః| వినాసికా బ్రాహ్మణికా విందులో భ్రమరస్తథా| బాహ్యకీ పిచ్చిటః కుంభీవర్చః కీటోఽరిమేదకః| దుందుభిః పద్మకీటశ్చ మకరః శతపాదకః| పంచాలః పాకమత్స్యశ్చ సూక్ష్మతుండోఽథ గర్దభిః| క్లీతః కృమిశరారీ చ యశ్చాప్యుత్క్లేశకః స్మృతః| చతుర్వింశతిరాగ్నేయాః కీటాః పిత్తవికారదాః||4||

Adhikarana saumyAH kITAH (5) · Śloka 5

విశ్వంభరః పంచశుష్కః పంచకృష్ణోఽథ కోకిలః| స్థైర్యకః ప్రచలాకశ్చ వటభః కిటిభో జటీ| సూచీముఖః కృష్ణగోధా దర్భః కాషాయవాసికః| త్రయోదశైతే నిర్ద్దిష్టాః సౌమ్యాః శ్లేష్మప్రకోపనాః||5||

Adhikarana sa~gkIrNAH kITAH (6) · Śloka 6

తుంగనాసశ్చిపిలకస్తాలకో వాహకస్తథా| కోష్ఠాగారీ కృమికరో యశ్చ మండలపుచ్ఛకః| తుండనాభః సర్షపకో మద్గులిః శంబుకస్తథా| అగ్నికీటశ్చ సంకీర్ణా ద్వాదశ ప్రాణనాశనాః||6||

Adhikarana bhedAnusAraM daMshalakShaNam (7) · Śloka 7

దష్టస్య కీటైర్వాయవ్యైర్ద్దంశస్తోదరుజోల్బణః| ఆగ్నేయైరల్పసంస్రావో దాహరాగవిసర్పవాన్| పక్వపీలుఫలప్రఖ్యః ఖర్జూరసదృశోఽథ వా| కఫాదికైర్మందరుజః పక్వోదుంబరసన్నిభః| స్రావాఢ్యః సర్వలింగస్తు దంశః స్యాత్సాన్నిపాతికైః||7||

Adhikarana kITaviShavegAH (8) · Śloka 8

వేగాశ్చ సర్పవచ్ఛోఫో వర్ద్ధిష్ణుర్విస్రరక్తతా| శిరోఽక్షిగౌరవం మూర్చ్ఛా భ్రమః శ్వాసోఽతివేదనా||8||

Adhikarana kITadaMshe sAmAnyali~ggam (9) · Śloka 9

సర్వేషాం కర్ణికా శోఫో జ్వరః కండూరరోచకః||9||

Adhikarana vAtikAdInAM daMshanopAyAH (10) · Śloka 10

వాతికః పక్షవాతేన స్పర్శద్దశతి పైత్తికః| ముఖేన శ్లైష్మికః కీటః సర్వథా సాన్నిపాతికః||10||

Adhikarana kaNabhadaShTe lakShaNam (11) · Śloka 11

దష్టస్య కణభైః శోఫో విసర్పో వమథుర్జ్వరః| దంశశ్చ కర్ణికాకారః శ్యావరక్తో విశీర్యతే||11||

Adhikarana trikaNTakAdidaMshalakShaNAni (12) · Śloka 12

త్రికంటకైస్తు దష్టస్య నానావర్ణోఽథవా సితః| దంశో భవేచ్ఛ్వయథుమాన్ మోహో భేదశ్చ వర్చసః| కృకలాసేఽర్ద్ధచంద్రాభః స్రావవాన్ భృశలోహితః| దంశో రక్తైశ్చితః స్ఫోటైః సశూలైర్దంభవోద్భవః| ఏకదంష్ట్రార్పితః పీతః కండూమాన్ దార్దురః సరుక్| దంశో దష్టః సతృణ్నిద్రో మూర్చ్ఛావాన్ హరితం వమేత్| మాత్స్యో దంశః సరుగ్దాహః ప్రాగేవోక్తో జలౌకసాం| విశ్వభరకృతో దంశః శోఫకండూరుజాన్వితః| కఫోద్వమమతీసారం కురుతే కోఠజన్మ చ| పీతః శతపదీదంశః స్వేదరుగ్రాగశోఫవాన్| అతసీపుష్పవర్ణో వా పిటకావంభ్రమప్రదః| గృహగోధికయా స్వేదతోదశ్వయథుదాహవాన్| క్లేదీ చ దంశో దష్టస్య హృత్పీడాగ్రంథిసంభవః| కండూమాన్ మశకైరీషచ్ఛ్వయథుర్మందవేదనః| అసాధ్యకీటసదృశమసాధ్యమశకక్షతం| ప్రాయేణ మక్షికా నేత్రే దశంతి శ్వయథూల్బణః| తద్దంశో దాహకండూమాంస్తాసాం తు స్థాలికాం త్యజేత్| తద్దష్టే పిటకా శ్యావా స్రావిణీ భూర్యుపద్రవా| రుగ్వాన్ పిపీలికాదంశో వహ్నినేవ చ దహ్యతే||12||

Adhikarana avamUtritalakShaNam (13) · Śloka 13

జలబిందునిభైః స్ఫోటైర్దాహకండూరుజాన్వితైః| యద్గాత్రమాచితం సోష్మ తద్విద్యాదవమూత్రితం||13||

Adhikarana vRushcikaviShaM bhedAH lakShaNAni ca (14) · Śloka 14

వృశ్చికస్య విషం తీక్ష్ణమాదౌ దహతి వహ్నివత్| ఊర్ధ్వమారోహతి క్షిప్రం దంశే పశ్చాత్తు తిష్ఠతి| దంశః సద్యోతిరుక్ శ్యావస్తుద్యతే స్ఫుటతీవ చ| తే గవాదిశకృత్ కోథాద్దిగ్ధదష్టాదికోపతః| సర్పకోథాచ్చ సంభూతాః మందమధ్యమహావిషాః| మందాః పీతాః సితాః శ్యావా రూక్షాః కర్బురమేచకాః| రోమశా బహుపర్వాణో లోహతాః పాండురోదరాః| ధూమ్రోదరాస్త్రిపర్వాణో మధ్యాస్తు కపిలారుణాః| పిశంగాః శబలాశ్చిత్రాః శోణితాభా మహావిషాః| అగ్న్యాభా ద్వ్యేకపర్వాణో రక్తాసితసితోదరాః| తైర్దష్టః శూనరసనః స్తబ్ధగాత్రో రుజార్దితః| ఖైర్వమన్ శోణితం కృష్ణమింద్రియార్థానసంవిదన్| స్విద్యన్ మూర్చ్ఛన్ విశుష్కాస్యో విహ్వలో వేదనాతురః| విశీర్యమాణమాంసశ్చ ప్రాయశో విజహాత్యసూన్| ఉచ్చిటింగస్తు వక్త్రేణ దశత్యభ్యధికవ్యథః| సాధ్యతో వృశ్చికాత్స్తంభం శేఫసో హృష్టరోమతాం| కరోతి సేకమంగానాం దంశః శీతాంబునేవ చ| ఉష్ట్రవర్ణతయా ప్రోక్తః స ఏవ హ్యుష్ట్రధూమకః| రాత్రికో రాత్రిచారాచ్చ.............................||14||

Adhikarana kaNabhAdInAM bhedanirdeshaH (15) · Śloka 15

............................పృథక్ తు కణభాదిషు| వికారసాధనాభేదాత్ భేదాః సంతోఽపి నోదితాః||15||

Adhikarana kITeShu vAtAdibhedAH (16) · Śloka 16

వాతపిత్తోత్తరాః కీటాః శ్లైష్మికాః కణభోందురాః| ప్రాయో వాతోల్బణవిషా వృశ్చికాః సోష్ట్రధూమకాః||16||

Adhikarana cikitsAsUtram (17) · Śloka 17

యత్ర యస్యైవ దోషస్య లింగాధిక్యం ప్రతర్కయేత్| తత్ర తస్యౌషధైః కుర్యాద్విపరీతగుణైః క్రియాం||17||

Adhikarana vAtikakITaviShalakShaNam (18) · Śloka 18

హృత్పీడోర్ధ్వానిలః స్తంభః సిరాయామోఽస్థిపర్వరుక్| ఘూర్ణనోద్వేష్టనం గాత్రశ్యావతా వాతికే విషే||18||

Adhikarana paittikakITaviShalakShaNam (19) · Śloka 19

సంజ్ఞానాశోష్ణనిఃశ్వాసౌ హృద్దాహః కటుకాస్యతా| మాంసావదరణం శోఫో రక్తపిత్తం చ పైత్తికే||19||

Adhikarana shlaiShmikakITaviShalakShaNam (20) · Śloka 20

ఛర్ద్యరోచకహృల్లాసప్రసేకోత్క్లేశపీనసైః| సశైత్యముఖమాధుర్యైర్విద్యాచ్ఛ్లేష్మాధికే విషం||20||

Adhikarana vAtikakITaviShe cikitsA (21) · Śloka 21

పిణ్యాకేన వ్రణాలేపస్తైలాభ్యంగశ్చ వాతికే| స్వేదో నాడీపులాకాద్యైర్బృంహణశ్చ విధిర్హితః||21||

Adhikarana paittikakITaviShe cikitsA (22) · Śloka 22

పైత్తికం స్తంభయేత్సేకైః ప్రదేహైశ్చాతిశీతలైః||22||

Adhikarana shlaiShmikakITaviShe cikitsA (23) · Śloka 23

లేఖనచ్ఛేదనస్వేదవమనైః శ్లైష్మికం జయేత్||23||

Adhikarana kITabhedena doShAnusAraprayogAH (24) · Śloka 24

కీటానాం త్రిప్రకారాణాం త్రైవిధ్యేన క్రియా హితా||24||

Adhikarana svedAdau sAmAnyaniyamaH (25) · Śloka 25

స్వేదాలేపనసేకాంస్తు కోష్ణాన్ ప్రాయోవచారయేత్| అన్యత్ర ముర్చ్ఛితాద్దంశపాకతః కోథతోఽపి వా||25||

Adhikarana kAshyapoktaM daMshadhUpanam (26) · Śloka 26

నృకేశాః సర్షపాః పీతా గుడో జీర్ణశ్చ ధూపనం| విషదంశస్య సర్వస్య కాశ్యపః పరమబ్రవీత్||26||

Adhikarana atideshena viShaghnavidhinirdeshaH (27) · Śloka 27

విషఘ్నం చ విధిం సర్వ కుర్యాత్ సంశోధనాని చ||27||

Adhikarana ugrakITAdiShu visheShaH (28) · Śloka 28

సాధయేత్ సర్పవద్దష్టాన్ విషోగ్రైః కీటవృశ్చికైః||28||

Adhikarana taNDulIyakAdiyogaH (29) · Śloka 29

తండులీయకతుల్యాంశాం త్రివృతాం సర్పిషా పిబన్| యాతి కీటవిషైః కంపం న కైలాస ఇవానిలైః||29||

Adhikarana dvau lepayogau (30) · Śloka 30

క్షీరివృక్షత్వగాలేపః శుద్ధే కీటవిషాపహః| ముక్తాలేపో వరః శోఫతోదదాహజ్వరప్రణుత్||30||

Adhikarana dashA~ggo agadaH (31) · Śloka 31

వచాహింగువిడంగాని సైంధవం గజపిప్పలీ| పాఠా ప్రతివిషా వ్యోషం కాశ్యపేన వినిర్మితం| దశాంగమగదం పీత్వా సర్వకీటవిషం జయేత్||31||

Adhikarana mahAsnehAdiyogaH (32) · Śloka 32

ఐకధ్యం కీటవిషజిన్మహాస్నేహం పయో మధు||32||

Adhikarana shikhipicchAdidhUpaH (33) · Śloka 33

శిఖికుక్కుటజైః పిచ్ఛః సతైలలవణోత్తమైః| ధూపో హంతి కృతః శీఘ్రం కీటవృశ్చికజం విషం||33||

Adhikarana kaNabhamatsyayorviSha cikitsA (34) · Śloka 34

విషే కణభజే కుర్యాదుందురోక్తముపక్రమం| శిరీషబీజం మండూకే లేపః స్నుక్క్షీరకల్కితం| మధుత్రికటుకం శ్వేతపిండామూలం చ మత్స్యజే||34||

Adhikarana vacAdi agadaH (35) · Śloka 35

వచాం వంశత్వచం పాఠాం నతం సురసమంజరీం| ద్వే బలే నాకులీం కుష్ఠం శిరీషం రజనీద్వయం| గుహామతిగుహాం శ్వేతామజగంధాం శిలాజతు| కత్తృణం కటభీక్షారం గృహధూమం మనశ్శిలాం| రోహీతకం చ పిత్తేన కల్కయేత్స వరోఽగదః| విశ్వంభరాదిష్వాలేపనావనాంజనపానతః||35||

Adhikarana shatapadIviShe agadaH (36) · Śloka 36

స్వర్జికాజశకృత్క్షారః సురసః సాక్షిపీడకః| మదిరామండసంయుక్తో హితః శతపదీవిషే||36||

Adhikarana gRuhagodhikAviShe agadaH (37) · Śloka 37

కపిత్థమక్షిపీడోఽర్కబీజం త్రికటుకాన్వితం| కరంజో ద్వే హరిద్రే చ గృహగోధీవిషాపహః||37||

Adhikarana sarvaviShe agadaH (38) · Śloka 38

కాకాండయుక్తః సర్వేషాం విషాణాం తండులీయకః| ప్రశస్తో బర్హిణోఽండేన తద్వద్వాయసపీలుకః||38||

Adhikarana makShikAviShe agadaH (39) · Śloka 39

తగరం నాగరం నాగకేసరం మరిచని చ| ప్రయుక్తం పానలేపాభ్యాం మక్షికావిషనాశనం||39||

Adhikarana varaTIviShe agadaH (40) · Śloka 40

సితాసితే చ లవణే మరిచం చ సనాగరం| ఫణిజ్జకరసోపేతం వరటీనాం విషాపహం||40||

Adhikarana vRushcikaviShacikitsA sadyaH kartavyam (41) · Śloka 41

సద్యో వృశ్చికజం దంశం చక్రతైలేన సేచయేత్| విదారిగంధాసిద్ధేన కవోష్ణేనేతరేణ వా| లవణోత్తమయుక్తేన సర్పిషా వా పునః పునః| సించేత్కోష్ణారనాలేన సక్షీరలవణేన వా| ఉపనాహో ఘృతే భృష్టః కల్కోజాజ్యాః ససైంధవః||41||

Adhikarana svedAdi upacArAH daMshasthale (42) · Śloka 42

ఆదంశం స్వేదితం చూర్ణైః ప్రచ్ఛాయ ప్రతిసారయేత్| రజనీసైంధవవ్యోషశిరీషఫలపుష్పజైః||42||

Adhikarana lepanam (43) · Śloka 43

మాతులుంగామ్లగోమూత్రపిష్టం చ సురసాగ్రజం| లేపః సుఖోష్ణశ్చ హితః పిణ్యాకో గోమయోఽపి వా||43||

Adhikarana pAnam (44) · Śloka 44

పానే సర్పిర్మధుయుత&ల్త్; క్షీరం వా భూరిశర్కరం| గుడోదకం వ సుహిమం చాతుర్జాతకవాసితం||44||

Adhikarana shUlaghno lepaH (45) · Śloka 45

పలాశబీజం శూలఘ్నో లేపోఽర్కక్షీరభావితం||45||

Adhikarana agadAH (46) · Śloka 46

పారావతశకృత్పథ్యా తగరం విశ్వభేషజం| బీజపూరరసోన్మిశ్రం వరోఽయం వృశ్చికాగదః| మనోహ్వా సైంధవం హింగు మాలతీపల్లవాని చ| గోశకృద్రసపిష్టేయం గులికా వృశ్చికార్ద్దితే| లశునో మరిచం హింగు సురసం విశ్వభేషజం| అర్కక్షీరేణ గులికా వృశ్చికార్దితశంకరీ||46||

Adhikarana uShTradaMShTrAlepayogaH (47) · Śloka 47

సశైవలోష్ట్రదంష్ట్రా చ హంతి వృశ్చికజం విషం||47||

Adhikarana lepA~jjanArthe gulikA (49) · Śloka 48

హింగునా హరితాలేన మాతులుంగరసేన చ| లేపాంజనాభ్యాం గులికా పరమం వృశ్చికాపహా||48||

Adhikarana kara~jjAdidaMshalepanam (49) · Śloka 49

కరంజార్జునశేలూనాం కటభ్యాః కుటజస్య చ| శిరీషస్య చ పుష్పాణి మస్తునా దంశలేపనం||49||

Adhikarana pippalyAdilepaH (50) · Śloka 50

పిప్పలీం మరిచం యష్టిం శ్వ్వేతాం సురసమంజరీం| సహదేవామపామార్గం తండులీయం చ కల్కయేత్| కుతలక్షారతోయేన లేపోఽలివిషనాశనః||50||

Adhikarana mohAdiShu lepayogaH (51) · Śloka 51

యో ముహ్యతి ప్రశ్వసితి ప్రలపత్యుగ్రవేదనః| తస్య పథ్యానిశాకృష్ణామంజిష్ఠాతివిషోషణం| సాలాబువృంతం వార్తాకరసపిష్టం ప్రలేపనం||51||

Adhikarana daMshe kaNDUvAdau lepaH (52) · Śloka 52

ఆదంశే యస్య కండూః స్యాత్కోథః కోఠ దారుణం| తస్య లేపస్త్రికటుకం యవక్షారోఽక్షిపీడకః| పారావతశకృత్కాంతాస్వర్జికాగ్నిహరేణవః| రసేన మాతులుంగస్య క్షారేణార్కస్య వా ద్రుతాః||52||

Adhikarana hRudayapIDAdau visheShaH (53) · Śloka 53

హృదయం పీడ్యతే యస్య మూర్చ్ఛా చిమిచిమాయనం| దంతౌష్ఠదంశో రోమ్ణాం చ హర్షస్తస్య నివర్త్తతే| వేగో విషస్య పంచాహాన్నైవ వా క్రియయా వినా| తత్ర కుర్వీత దంశస్య లేపనం మస్తుకల్కితైః| శ్వేతపాటల్యతివిషాహరిద్రాహరిణీనతైః| బిల్వమూలయవక్షారసూక్ష్మమాగధికాయుతైః||53||

Adhikarana utkarttanAdau visheShaH (54) · Śloka 54

ఉత్కృత్య ఇవాదంశః శూనః క్లిన్నో హతచ్ఛవిః| జంబూఫలనిభం రక్తం కూజన్ వమతి చేష్టతే| ఇంద్రియార్థం న జానాతి ప్రస్విద్యతి చ యో ముహుః| స్వర్జికాకుష్ఠతగరనాకులీపీలుపిప్పలీః| బృహతీం చాచ్ఛ్వసురయా తస్య పిష్ట్వా విలేపనం||54||

Adhikarana ugrAliviShe kramaH (55) · Śloka 55

సర్వత్ర చోగ్రాలివిషే పాయయేన్మధుసర్పిషీ| విధ్యేత్ సిరాం విదధ్యాచ్చ వమనాంజననావనం| ఉష్ణస్నిగ్ధామ్లమధురం భోజనం చానిలాపహం||55||

Adhikarana nAgarAdi agadaH (56) · Śloka 56

నాగరం గృహకపోతపురీషం బీజపూరకరసో హరితాలం| సైంధవంచ వినిహంత్యగదోఽయం లేపతోఽలికులజం విషమాశు||56||

Adhikarana vRushcikaviShaM paramauShadham (57) · Śloka 57

అంతే వృశ్చికదష్టానాం సముదీర్ణే భృశం విషే| విషేణాలేపయేద్దంశం స్థావరేణ యథోచితం||57||

Adhikarana ucciTi~gge visheShaH (58) · Śloka 58

క్రియేయముచ్చిటింగేఽపి ప్రతిలోమం చ పాంసుభిః| ఉద్వర్తనం సుఖామ్లోష్ణైస్తథా ప్రచ్ఛాదనం ఘనైః||58||

Adhikarana kuTajaphalAdiyogaH pAnAdau (59) · Śloka 59

కుటజస్య ఫలం కుష్ఠం మాలతీ ఫలినీ నతం| తిక్తేక్ష్వాకుశ్చ పిష్టాని పానప్రధమనాదిభిః| వృశ్చికోందురులూతానాం సర్పాణాం చ విషాపహం| సమానమమృతేనేదం గరశేషం చ నాశయేత్||59||

Adhikarana arkakShIrabhAvito~agadaH (60-43) · Śloka 43

అర్కస్య దుగ్ధేన శిరీషబీజం త్రిర్భావితం పిప్పలిచూర్ణమిశ్రం| ఏషోఽగదో హంతి విషాణి కీట భుజంగలూతోందురువృశ్చికానాం||60|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే కీటవిష ప్రతిషేధో నామ త్రిచత్వారింశోఽధ్యాయః||43||